Ekitabo kya William Law Omulanga Ogw’Amaanyi eri Obulamu Obwewaddeyo era Obutukuvu (1729) kibuuza ekibuuzo kimu ekitaliimu kwekweka: bwe tuba nga dda tusaba Katonda, lwaki essaawa zaffe endala zonna tetuzibeeramu ng’abamanyi nti Katonda ddala gyali? Eky’okuddamu kya Law kiri nti eddiini entuufu si kasenge kamu mu bulamu, wabula kye kifaananyi ky’obulamu bwonna. Ekitabo kino kye kiwozi kye ekitakoma, ekirimu ebbugumu era emirundi mingi ekisesa, nti Abakristaayo aba bulijjo — so si bamonaaki oba bakabona bokka — bayitibwa okuwaayo eri Katonda buli kitundu ky’obulamu bwabwe obwa buli lunaku. Obulagirizi buno buwa ennyinnyonnyola ennyangu ey’ebyo ekitabo bye kyogera, engeri gye kizimbibbwamu, n’engeri y’okukisoma obulungi leero. Osobola okusoma ekitabo kyonna bwereere wano ku Ochorus, n’olwekyo bino ebiddirira bitwale nga maapu ey’olugendo, so si ng’ekidda mu kifo ky’olugendo lwennyini.

Ekitabo kino kye ki, era lwaki Law yakiwandiika

Law yawandiika mu Bungereza ku ntandikwa y’ekyasa eky’ekkumi n’omunaana, mu mulembe ogw’obuweerero, okugenda ku kkanisa okw’ekitiibwa mwe kwali kweyawulidde mpola ku kugondera Katonda n’omutima gwonna. Abantu baasabanga essaala zaabwe, oluvannyuma ne babeera mu bulamu nga baliraanwa baabwe bwe baali — nga banoonya ssente, erinnya eddungi, obuweerero, n’amasanyu. Law yalaba nti ekituli kino tekigumiikirizika, era ekitabo kyonna kigezaako okukiziba. Atandika n’ennyinnyonnyola efuga buli kimu ekiddirira:

Okwewaayo kitegeeza obulamu obuweereddwayo, oba obwewaddeyo, eri Katonda. N’olwekyo omuntu eyeewaayo eri Katonda y’oyo atakyabeera mulamu ku lw’okwagala kwe ye, wadde ku lw’engeri n’omwoyo gw’ensi, wabula ku lw’okwagala kwa Katonda kwokka; alowooza ku Katonda mu buli kintu, aweereza Katonda mu buli kintu, afuula ebitundu byonna eby’obulamu bwe obwa bulijjo okuba ebitundu by’okutya Katonda, ng’akola buli kintu mu Linnya lya Katonda, era wansi w’amateeka agakwatagana n’ekitiibwa kye.William Law

Weetegereze Law ky’akoze. Aggye okwewaayo eri Katonda mu kisenge ky’okusabiramu n’akuteeka mu bulamu bwonna obwa bulijjo — engeri gye tukozesaamu ssente zaffe, obudde bwaffe, ebitone byaffe, n’okwegomba kwaffe. Law alowooza nti Katonda bw’aba asaanira okumusaba, asaanira n’okumugondera mu buli kintu; kubanga tewali nsonga yonna etufuula Katonda ekipimo ky’essaala zaffe etamufuula era ekipimo ky’enneeyisa yaffe. Kino kye Kiragaano Ekiggya kyokka nga kinywezeddwa okutuuka ku nkomerero yaakyo: buli kye mukola, oba kulya oba kunywa, mukikole nga mugenderera kugulumiza Katonda (1 Abakkolinso 10:31), era buli kye munaakolanga mu kigambo oba mu kikolwa, byonna mubikolenga mu linnya lya Mukama waffe Yesu (Abakkolosaayi 3:17). Law tagenda kuleka nnyiriri ezo kubeera za kwewunda bwewunzi.

Ensonga ze, omutendera ku mutendera

Ekitabo kigenda kyeyongera ng’omusango ogwogerwa n’obugumiikiriza, ogugenda gweyongera amaanyi, so si ng’ebirowoozo ebisaasaanidde. Law atandika n’okunnyonnyola okwewaayo eri Katonda, n’oluvannyuma n’abuuza ekibuuzo ekiwa ekitabo amaanyi gaakyo agakubiriza: lwaki Abakristaayo abasinga obungi basigala wala nnyo emabega w’obutukuvu okukkiriza kwabwe bwe kwogerako? Eky’okuddamu kye kyewuunyisa olw’obwangu bwakyo. Si nti tebalina busobozi, era si nti ebiragiro bya Katonda tebitegeerekeka. Wabula nti tebagenderera ddala okusanyusa Katonda mu byonna bye bakola. Awatali kigendererwa, tewabaawo buwulize; era Law amala essuula eziwerako ng’alaga nti ekigendererwa ekinywevu eky’okusanyusa Katonda kikyusa buli kye kikwatako — okutandikira ku ngeri gye tukozesaamu ssente zaffe n’obudde bwaffe obw’eddembe.

Okuva awo akyuka n’agenda ku kintu kye ekisinga okumanyibwa: ebifaananyi by’abantu. Mu kifo ky’okuwoza mu birowoozo byokka, Law akuba ebifaananyi by’abantu be tumanyi. Flavia ye mukazi agoberera emisono, alowooza nti ddala mukkiriza, naye n’ayiwa obugagga bwe bwonna mu byambalo, mu masanyu, ne mu kwelaga, n’atasigaza kantu konna ku lw’abaavu. Miranda, muganda we, alina enfuna y’emu, naye agifuula obulamu obw’okuyamba abalala mu kasirise, obutaliimu kwejalabya, era obw’okusaba okutakyuka. Oluvannyuma wajja Paternus ne Eusebia, ebifaananyi by’ekyo okusomesebwa okw’Ekikristaayo ddala kye kuyinza okukola mu mwana ow’obulenzi ne mu mwana ow’obuwala. Abantu bano si ba kusekererwa; ndabirwamu. Law ky’ayagala tulabe kiri nti buli omu ku ffe dda afaanana omu ku bo, era nti enjawulo wakati wa Flavia ne Miranda si mbeera wabula kigendererwa.

Ekitundu eky’okubiri eky’ekitabo kiva ku bulamu bwonna ne kyekkiriza ku nteekateeka entongole ey’okusaba. Law akuwa amagezi okuteekawo essaawa ezigere mu lunaku — ku makya ennyo, oluvannyuma essaawa ey’okusatu, ey’omukaaga, n’ey’omwenda (kwe kugamba essaawa ssatu ez’oku makya, mu ttuntu, n’essaawa mwenda ez’olweggulo), era n’akawungeezi — buli emu ng’erina omulamwa gwayo: okutendereza, obwetoowaze, okwagala abantu bonna n’okwegayiririra abalala, okwewaayo eri okwagala kwa Katonda, n’okwekebera mu mazima. Yeegendereza okulaga nti kino kiri ng’ekiwanirira ekizimbe nga kizimbibwa, so si kkomera. Essaawa zino ziriwo okusomesa omutima empisa ennungi entongole, okwewaayo eri Katonda kufuuke embeera y’omutima enywevu so si nneewulira ey’akaseera obuseera. Ekitabo kiggalawo nga kitendereza, mu bwangu era awatali kusukkiriza, obukulu n’essanyu ly’obulamu obufugibwa ddala omwoyo ng’ogwo.

Emiramwa emikulu

Endowooza eziwerako zitambula mu kitabo kyonna. Esooka ye obulamu bw’Ekikristaayo nga bulamba. Law agaana okwawula essaawa entukuvu ku ssaawa ez’ensi. Ssente zaffe, obudde bwaffe, n’emirimu gyaffe egya bulijjo bye bintu obutukuvu mwe buzimbibwa, era y’ensonga lwaki asobola okumala essuula enzijuvu ng’ayogera ku ngeri omuntu gy’akozesaamu obugagga bwe. Kino kye kirowoozo kye kimu n’okwegayirira kwa Pawulo: muwengayo emibiri gyammwe nga ssaddaaka ennamu entukuvu esanyusa Katonda, kwe kuweereza kwammwe okw’omwoyo (Abaruumi 12:1).

Ey’okubiri kye kigendererwa. Law tagonda ku nsonga eno: tufuuka kye tugenderera okufuuka. Abantu abasinga tebawangulwa bikemo binene, wabula olw’obutasalawo ddala, n’obwesimbu, okusanyusa Katonda mu kulonda okutono okwa bulijjo. Yesu yategeeza lwatu ebisaanyizo by’obulamu obwa buli lunaku: Omuntu yenna ayagala okungoberera asaana yeefiirize yekka yeetikke omusaalaba gwe buli lunaku, angoberere! (Lukka 9:23).

Ey’okusatu bwe bwetoowaze, Law bw’atwala ng’omusingi gwa buli mpisa ennungi endala era ng’ekisinga okuzibu ensi ky’ekkiriza tuyige. Alaga engeri okusomesebwa, emisono, n’okuwaanibwa gye bitutendeka okubuleka okuva mu buto. Ey’okuna ye butukuvu okuba nga bukwatagana n’amagezi. Obulamu obwewaddeyo eri Katonda si mugugu gwa buwaze ogunakuwaza; Law akakasa nti bwe bwokka engeri ey’amagezi ey’okwanukula ebintu nga bwe biri ddala:

Omuntu eyeewaayo eri Katonda akozesa bulungi amagezi ge: alaba obutaliimu bw’ensi, azuula okwonooneka kw’obutonde bwe, n’obuzibe bw’okwegomba kwe. Abeera mu bulamu ng’agoberera etteeka eritalabika eri amaaso ag’abantu aba bulijjo; ayingira mu nsi ey’emyoyo; ageraageranya ebintu ebisinga obukulu, apima obutaggwaawo ng’abugeraageranya n’ekiseera kino.William Law

Omulamwa ogw’okutaano gwe kusaba ng’enkola y’olunaku so si ng’omulimu ogw’okwongerwako obwongezi. Law atwala ekigambo kya Pawulo Musabenga obutayosa (1 Basessaloniika 5:17) nga kikulu nnyo n’okuzimbirako enteekateeka ey’essaawa ddala, era ekyo akigeraageranya n’empisa yaffe ey’okwetereka obugagga mu kifo Kristo we yatugaana okubuterekera (Matayo 6:19). Wansi w’emiramwa gyonna etaano waliwo ekyo Kristo kye yasooka: musooke munoonye obwakabaka bwa Katonda n’obutuukirivu bwe, ebyo byonna mulibyongerwako (Matayo 6:33).

Ani asaanidde okukisoma

Kino kitabo kya Mukristaayo alowooza nti waliwo ekituli wakati w’ebyo by’akkiriza n’engeri gy’abeeramu, era eyeetegefu okulaba ekituli ekyo nga kyatulwa. Kyogedde n’amaanyi ag’enjawulo mu byasa bisatu: John Wesley, George Whitefield, William Wilberforce, ne Samuel Johnson bonna baagamba nti obumu ku bwesimbu bwabwe bwava mu kyo. Wesley yagamba nti kyamukakasa nti tekisoboka kubeera Mukristaayo wa kitundu.

Kya mugaso nnyo naddala eri abasomi abasanga ng’ebitabo ebissa essira ku kisa bibaleka nga tebamanyi kye basaanidde kukola ddala ku Bbalaza ku makya, kubanga Law ayogera ku bintu ebya ddala okutuuka n’okusukkiriza. Wano era kirungi okulabula. Law yawandiika kino nga tannakyukira ndowooza za kyama ze yafuna oluvannyuma, era essira lye liri nnyo ku kufuba, ku mateeka, ne ku kwefiiriza; omusomi asoma ekitabo kino kyokka ayinza okutwala ekibala ky’obulamu bw’Ekikristaayo ng’ekikolo kyabwo. Naye bwe kisomebwa wamu n’obukakafu bw’enjiri obw’ekisa, obwesimbu bwakyo obuzuukusa kirabo. Bw’oba wali owulidde nti okukkiriza kwo kufuuse kwa bugonvu n’obuweerero, kino kye kitabo ekitajja kukuleka kusigala awo.

Engeri y’okukisomamu leero

Ekisooka, kisome mpola era mu nsengeka yaakyo. Ekitabo kigenda kyeyongera; abantu b’ebifaananyi n’essaawa ez’okusaba bituuka n’obuzito bwabyo bwonna nga Law amaze okuzimba ensonga ye ku kigendererwa. Essuula emu buli lunaku, ng’ofunayo obudde zikunyige ku mpisa zo, ekola bulungi okusinga okukisoma mangu okuva ku ntandikwa okutuuka ku nkomerero.

Eky’okubiri, leka ebifaananyi bikwekebere ggwe so si muliraanwa wo. Flavia ne Miranda bya mugaso bwokka bw’obuuza ani ku bo kalenda yo n’ebiwandiiko bya bbanka yo gwe bisinga okufaanana. Law endabirwamu agiteekawo ku lulwo.

Eky’okusatu, kyusa ebintu bye yayogerako eby’ekyasa eky’ekkumi n’omunaana obifuule ebyo eby’obulamu bwo. Batono ku ffe abalina ettaka eddene oba abaweereza, naye ffenna tusalawo buli lunaku ku ssente, obudde, amasimu, n’ebyo bye tussaako omwoyo. Weebuuze omusingi gwa Law — buli kintu kikolebwe olw’ekitiibwa kya Katonda — kye gwanditegeezezza ku kulonda okwa ddala okukuli mu maaso leero.

Eky’okuna, gezaako essaawa emu ku ze nga tonnaba kugaana nteekateeka yonna. Tekikugwanira kutandikira ku biseera byonna etaano omulundi gumu. Tandika n’okusaba ku makya ennyo, oba n’essaawa ey’omu ttuntu Law gy’awaayo eri okwegayiririra abalala n’okwagala abantu bonna, olabe empisa emu enywevu ky’ekola ku lunaku lwonna olusigadde. Law amaliriza ng’agamba nti obulamu ng’obwo si bufunda wabula bugazi era bwa ssanyu, era atusaba tubugezeeko okusinga okukkiriza ebigambo bye byokka:

Kiki ekyaviirako nze, eyayogeranga emirundi mingi ku bwetaavu bw’amateeka, n’enkola, n’obunyiikivu mu mirimu gy’ensi, obutalowooza wadde omulundi gumu mu kiseera kino kyonna ku mateeka gonna, oba enkola, oba enteekateeka, ezinantambuzza mu bulamu obw’okutya Katonda?William Law

Ekisembayo, kwatira wamu obukakanyavu bwa Law n’Ebyawandiikibwa ebirala byonna. Omulanga gwe ogw’ekigendererwa guteekwa kwanukulwa mu maanyi Kristo g’agaba, so si mu kwesigama ku maanyi go gokka mu ngeri ey’okunakuwala, nga bw’ayinza oluusi okuwulikika. Pawulo yayiga okumalibwa mu buli mbeera (Abafiripi 4:11); Yesu yateeka omutindo waggulu — mmwe kibagwanira okubeeranga abatuukirivu nga Kitammwe ali mu ggulu bw’ali Omutuukirivu (Matayo 5:48) — era yaguteeka eri abo abaagalibwa dda. Bw’osoma bw’otyo, Omulanga Ogw’Amaanyi tekifuuka mugugu wabula omulanga ogukuyita mu ddembe.

Eby’okufumiitirizaako

Tuula n’ebibuuzo bino ng’osoma. Bikola bulungi mu kitabo mw’owandiika ebirowoozo byo oba mu kibinja ekitono.

  1. Law agamba nti omuntu eyeewaayo eri Katonda y’oyo alowooza ku Katonda mu buli kintu. Wa mu lunaku lwo olwa bulijjo w’osinga okwerabira mangu okulowooza ku Katonda n’akatono?
  2. Singa omuntu yeetegereza engeri gy’okozesaamu ssente zo ne kalenda yo, yandisanzeeyo Flavia oba Miranda? Nkyukakyuka ki emu eyandikusembeza okumpi ne Miranda omwezi guno?
  3. Law awoza nti abasinga ku ffe tulemwa si lwa butaba na busobozi, wabula lwa butaba na kigendererwa kya maanyi eky’okusanyusa Katonda. Waliwo ekitundu mw’olekedde mu kasirise okugenderera okugonda?
  4. Ku ssaawa za Law ziruwa — okutendereza ku makya, obwetoowaze, okwegayiririra abalala, okwewaayo eri okwagala kwa Katonda, oba okwekebera akawungeezi — obulamu bwo ze businga okwetaaga, era kyandikusasudde ki okugikuuma okumala wiiki emu?
  5. Wa essira Law ly’assa ku kufuba we liyinza okwetaaga okutebenkezebwa n’obukakafu nti oli mwagalwa dda era mukkirizibwa mu Kristo?

Bw’oba weetegese, tandika n’ekitabo kyonna ekya Omulanga Ogw’Amaanyi eri Obulamu Obwewaddeyo era Obutukuvu, era leka essuula ya Law esooka ekole omulimu gwayo nga tonnaba kwanguyiriza kugenda mu maaso. Bwe kinaakuleetera enjala ey’ennono enkadde ey’okwewaayo eri Katonda Law gye yanywamu, ekitabo kya Thomas à Kempis Okukoppa Kristo kye mukwano gwakyo omutuufu, n’ekitabo kya Andrew Murray Obwetoowaze kikwata ku mpisa yennyini Law gy’ateeka wakati mu bulamu obwewaddeyo eri Katonda.