Ekisiki Ekigibbwa mu Muliro kye kitabo ekimpi Julia A. J. Foote (1823–1900) mwe yawandiikira ebyafaayo by’obulamu bwe obw’omwoyo. Yali mukazi Omumerika ow’ensibuko ya Afirika, omubuulizi w’obutukuvu mu kyasa ekya kkumi n’omwenda, era ye mukazi eyasooka okutikkirwa obudiikoni mu Kkanisa ya African Methodist Episcopal Zion. Mu mpapula ezitatuuka kikumi, anyumya engeri muzzukulu w’abaddu, eyazaalibwa mu Schenectady, New York, gye yakyukamu ng’alina emyaka kkumi n’etaano, n’ayingira mu kye yayita “obulokozi obujjuvu,” n’awulira okuyitibwa okw’olwatu okubuulira, n’oluvannyuma n’amala emyaka mingi ng’atambula ng’omubuulizi w’enjiri — omusumba we yennyini n’amugoba mu kkanisa olw’okubuulira, n’agaanibwa okulinnya ku kituuti kubanga mukazi, era n’avumibwa mu bigaali by’embalaasi ne mu maato ag’oku mikutu gy’amazzi kubanga yali muddugavu, naye n’atasirisibwa n’akatono. Obulagirizi buno bukuwa enteekateeka y’ekitabo, ensonga zaakyo enkulu, n’engeri y’okukisomamu ekissaamu ekitiibwa omuliro gwakyo n’obwesimbu bwakyo. Osobola okusoma ekitabo kyonna ku bwereere ku Ochorus wano: Ekisiki Ekigibbwa mu Muliro.

Ekitabo Kino Kye Ki, era Julia Foote Yali Ani

Ekitabo kino bujulirwa okusinga ekintu ekirala kyonna. Foote yakiwandiika ng’obuweereza bwe obuwanvu bunaatera okuggwaako, ng’emikwano gimukubirizza, “okutumbula ensonga y’obutukuvu mu Kkanisa.” Omutwe gwakyo guva mu kwolesebwa kwa nnabbi mu Zekkaliya 3:2, Mukama gy’anenyeza omuloopi ku lw’omuntu ayogerwako nti “kisiki ekyaka ekigibbwa mu muliro” — ekitundu ky’enku ekisikiddwa mu nnimi z’omuliro nga tekinnaggwaawo. Foote akomawo ku kifaananyi ekyo emirundi n’emirundi: ng’omwana eyanywa eccupa y’omwenge n’abulako katono okufa, ng’omuwala eyayimirizibwa mu ngeri ey’ekyewuunyo wakati mu kuzina, ng’omukkiriza omuggya eyasikibwa mu kuggwaamu essuubi. Obulamu bwe bwonna abusoma ng’okununulibwa.

Foote yazaalibwa nga wa ddembe, naye mu maka agaali gakwatiddwako obuddu. Kitaawe yabbibwa ng’akyali mwana n’afuulibwa omuddu; nnyina, eyazaalibwa nga muddu mu Ssaza lya New York, yakubibwanga embooko, era olususu olwali lukyawona ne lusikibwa ku mugongo gwe. Foote awandiika ebintu bino nga tabiwunda, era awandiika n’ekiwundu ky’ekkanisa eyasosolanga: bazadde be tebaasobolanga kusemberera mmeeza ya Mukama okutuusa “ng’omuzungu eyasembayo okulya ku mmeeza eyo amaze okugenda.” Yakula nga kumpi tasomangako, kubanga tewaaliwo masomero gaakkirizanga baana baddugavu mu kitundu gye yali abeera; kitaawe, eyali tamanyi kusoma bulungi, ye yennyini yamuyigiriza ennukuta. Mu bwetaavu obwo mwe mwava enjala y’okusoma Baibuli eyatamuvaako n’akatono.

Okuyitibwa kwe kwatomeragana n’ebisenge bibiri omulundi gumu — langi y’olususu n’obukazi. Katonda bwe yamulagira okubuulira, nga bwe yakitegeera, yakyegaana olw’okuba yali amanyi bulungi ebyo bye kyandimusasuza. Ye yennyini yali yawakanyako abakazi okubuulira. Bye yabonaabona nabyo oluvannyuma bye biwa ekitabo kino omugongo gwakyo.

Entambula y’Emboozi

Emboozi etambula mu layini etegeerekeka. Essuula ezisooka zikwata ku buto bwe: bazadde be, ennukuta kitaawe ze yamuyigiriza ng’akyali muto, embooko gye yakubibwa awatali nsonga mu maka agaamulera, eyamufuula, mu bigambo bye, “omwonoonyi omukakanyavu ennyo,” n’omulundi gwe gumu gwokka gwe yagezaako okuzina, ogwakoma bwe yawulira “omukono omuzito” ku mukono gwe. Ku myaka kkumi n’etaano akyuka mu lukuŋŋaana olwa buli myezi esatu, ng’awulira okubuulira okwesigamye ku “oluyimba oluggya” olwogerwako mu Okubikkulirwa 14:3, n’agolokoka ku kitanda oluvannyuma lw’essaawa amakumi abiri ng’ayimba ku kununulibwa. Bw’ayanjuluza Baibuli ye, amaaso ge gagwa ku Isaaya 43:2 — “bw’onooyitanga mu muliro tegukwokyenga.”

Wakati mu kitabo waliwo okunoonya kwe okw’okutukuzibwa, oba “obutukuvu obujjuvu” — okufuna okw’okubiri okutegeerekeka, kwe yakkiriza nti kulongoosa omutima okuva ku kibi ekibeera munda. Omusumba we, omukulembeze w’ekibinja kye, ne bazadde be bonna bamugamba nti omukisa ogwo gwa bakadde bokka oba abo abali kumpi okufa. Ajeemera nnyina, n’akyalira “abatukuvu abakadde” abagamba nti bakufunye, n’agufuna. Oluvannyuma afumbirwa, n’asenguka n’agenda e Boston, gy’awa obujulirwa nti okutukuzibwa “mulimu gwa kubiri, ogwawukana, ogw’Omwoyo Omutukuvu,” n’azuukusa mu bantu enjala n’obulabe byombi. Bba George, eyamalanga emyezi mingi ku nnyanja, akyuka n’awakanya okuyigiriza kwe.

Awo ne wajja ensonga enkulu ennyo ey’ekitabo: okuyitibwa okubuulira. Kujjira mu kwolesebwa — malayika ng’akutte omuzingo okwawandiikibwa nti “Ggwe gwe nnonze okubuulira Enjiri yange awatali kulwa,” ekifo ekitukuvu eky’okunaazibwa n’okutumibwa, n’ebigambo ebinywevu nti, “Ggwe gwe nnonze okugenda mu linnya lyange okulabula abantu ku bibi byabwe.” Omusumba we, Jehial C. Beman, amugaana okulinnya ku kituuti, amuziyiza enkuŋŋaana z’ateekateeka mu maka g’abantu, era ku nkomerero amugoba mu kkanisa olw’okubuulira. Ebbaluwa gye yawandiikira Olukiiko lw’Ekkanisa ng’ajulira, bw’awandiika, “yatunuulirwa kinnyoomo, n’oluvannyuma n’esuulibwa wansi w’emmeeza.” Essuula ezisigadde zigoberera emirimu gye egy’okutambula ng’abuulira mu New York, Pennsylvania, Ohio, Michigan, Canada, n’ebitundu eby’omu makkati g’olubalama lw’Atlantic — okuzuukuka kw’emyoyo, enzigi ezaggalwawo, nnannyini baddu eyayaza ennyumba mwe yali aliidde ekyeggulo, omusajja ku lyato ery’oku mukutu gw’amazzi eyalagira agobebwe mu kisenge ky’abasaabaze. Ekitabo kiggalawo n’okwegayirira okw’olwatu: ekigambo eri bannyina Abakristaayo, okulabula ku kwagala ensi, n’essuula esembayo ku ngeri y’okufunamu okutukuzibwa.

Ensonga Enkulu

Okutukuzibwa n’obutukuvu obujjuvu. Kino gwe mutima gw’enjigiriza y’ekitabo era ensonga lwaki kyawandiikibwa. Foote ayawula okukyuka ku kulongoosebwa kw’omutima okujja oluvannyuma, okutegeerekeka, era akalambira nti kusobola okufunibwa kaakano, olw’okukkiriza, abavubuka n’abakadde bonna. Yeegendereza okunnyonnyola ky’ategeeza: “Siyigiriza butuukiridde obw’enkomeredde, kubanga obwo bwa Katonda yekka,” wabula “obutuukiridde bw’Omukristaayo — okuzikiza buli mbeera y’omutima ekontana n’okwagala.” Kumpi buli ssuula eruddwamu ebigambo bya Abaruumi 12:2, 1 Basessaloniika 5:23, ne Abaggalatiya 2:20 — okukyusibwa, okutukulizibwa ddala, okukomererwa wamu ne Kristo, Kristo alyoke abeere mu ye.

Okuyitibwa okubuulira. Foote awaayo essuula yonna, “Abakazi mu Njiri,” okulwanirira eddembe ly’omukazi okulangirira Enjiri, era ebimu ku bigambo ebisinga obwogi mu kitabo biri omwo. Asonga ku Yoweeri 2:28 n’okutuukirizibwa kwakyo ku Pentekoote, ku bawala ba Firipo abana abaawa obunnabbi, ne ku bakazi Pawulo be yakola nabo omulimu. Eri abo abaamukakanyanga okukakasa okuyitibwa kwe ng’akola eky’amagero, akyusa okusoomoozebwa okwo n’akuzza gye bali.

“Obanga kyetaagisa omuntu okukakasa eddembe lye okubuulira Enjiri, nsaba baganda bange bandage ebbaluwa ezaabakakasa, oba sijja kusobola kukkiriza nti obuweereza bwabwe bwa butuufu.”

Julia A. J. Foote

Okulwanirira kwe ku nkomerero kwesigama ku Abaggalatiya 3:28 — nti mu Kristo tewakyali kusosola “wakati wa musajja na mukazi.” Era atuuma obutali bwenkanya erinnya lyabwo awatali kubukendeeza: okujulira kwe kwabuusibwa amaaso, bw’awandiika, kubanga “kyali kwemulugunya kwa mukazi kwokka, era mu biseera ebyo abakazi tebaaweebwanga bwenkanya.”

Okugumiikiriza mu kuziyizibwa. Ekitabo, mu kitundu kyakyo ekinene, kiwandiiko ky’okuba nga tayagalibwa — omusumba we, enkiiko z’ekkanisa, abakuumi b’ebintu by’ekkanisa abaagaana okumuwa ekifo, ebibiina by’abazungu ebyagaana abawulize abaddugavu okuyingira, n’obukambwe obwa bulijjo obw’ensi eyasosolanga olwa langi y’olususu. Foote takweka bulumi bwakyo, naddala bwe bwavanga mu bakkiriza banne.

“Si kintu kitono okuwulira nga buli muntu alwana naffe, naffe nga tulwana na buli muntu, nga bwe kyalabika gye ndi mu biseera ebyo; naye nga kiba kya muwendo nnyo, singa Yesu aba naffe kyokka.”

Julia A. J. Foote

Obuswavu obw’okusosolwa olwa langi abwogerako n’obwesimbu obwo bwe bumu obutakankana. Bwe yawalirizibwa okutuula mu mpewo ennyogovu ey’ekiro ku lyato ery’omukka kubanga “obusosoze” tebwakkiriza mukazi muddugavu kuyingira mu kisenge ky’abasaabaze okuggyako ng’omuweereza, akaaba ku lupapula:

“Ayi Obusosoze! ggwe ekisolo ekikambwe! olikoma ddi okubeerawo?”

Julia A. J. Foote

Ekigatta ebintu bino byonna kwe kukkiriza kwa Foote nti obutume bwe bwava “mu ggulu,” so si mu lukusa lwa bantu — n’olwekyo tewali muntu yenna eyali ayinza kubusazaamu olw’okugaana. Omusumba we bwe yamukaka okugondera amateeka g’ekkanisa agaamugaananga okubuulira, yamuddamu nti atya Katonda okusinga abantu. Ebigambo bya kitaawe ebyasembayo, ng’ali kumpi okufa, byali nti abeere mwesigwa eri okuyitibwa kwe okw’omu ggulu, era aleme kutya kubuulira bulokozi bujjuvu.

Ani Asaanidde Okukisoma

Soma ekitabo kino bw’oba ofaayo ku nsibuko y’ekibiina ky’obutukuvu mu Amerika, oba ku lunyiriri oluwanvu olw’obujulirwa bw’Abakristaayo abaddugavu mu bukiikakkono bwa Amerika nga Olutalo lw’Amerika olw’Omunda terunnabaawo ne mu biseera byalwo. Kisome bw’oba oli mukazi awulidde okuyitibwa okuyigiriza oba okukulembera n’oziyizibwa olw’ekyo; Foote yawandiika essuula ye esembayo, “Ekigambo eri Bannyinaze Abakristaayo,” ku lulwo ddala. Kisome bw’oba oyagala okumanya, okuva mu muntu eyakiraba n’amaaso ge, okwawulwamu mu kkanisa okwa bulijjo bwe kwali kuwulirwa ng’otudde mu ntebe. Era kisome singa oyagala bwagazi obujulirwa obuzzaamu amaanyi, obw’omuntu ayogera ku bibye — obumpi obusobola okuggwa mu kawungeezi kamu, obwangu eri omusomi yenna, era obukakafu ddala ku Katonda gwe bwogerako.

Kigenda bulungi n’ekitabo ekirala eky’edda ku Ochorus: Ebyafaayo Bye Yeewandiikira ekya Amanda Berry Smith, omukazi omulala omuddugavu ow’omu kibiina ky’obutukuvu eyaleka amaka n’ab’enju ye okugenda okubuulira mu ssemazinga ez’enjawulo. Okusoma byombi wamu kukulaga ennono yonna, so si muntu omu ow’enjawulo. Osobola n’okunoonyereza ebisingawo ku bulamu bwa Foote n’ebyo bye yawandiika ku lupapula lwe olw’omuwandiisi, Julia A. J. Foote.

Engeri y’Okukisomamu Leero

Waliwo ebintu bitono ebiyamba omusomi ow’omulembe guno. Ekisooka, weetegereze enteekateeka: Foote tawandiika byafaayo lwa kwagala kubinyumya bunyumya, wabula abuulira ng’ayita mu mboozi y’obulamu bwe, n’olwekyo kumpi buli kitundu kikoma n’okwegayirira “omusomi omwagalwa.” Bw’oba osuubira ebiwandiiko bya buli lunaku, okubuulira okuli wakati w’ebifo by’emboozi kuyinza okukulabikira ng’okutaataaganya; wabula kusome ng’ensonga enkulu yennyini.

Ekyokubiri, kkiriza enjigiriza ye nga bw’eri nga tonnagipima. Ka obe ng’okkiriza oba tokkiriza ndowooza ye ey’omulimu gw’ekisa ogw’okubiri ogwawukana, goberera engeri gy’agiwolerezaamu okuva mu Byawandiikibwa — okuva mu kisuubizo kya Ezeekyeri eky’omutima omuggya, okuva mu Abaebbulaniya 4:15, okuva mu Abaefeso 2:8 — era ojja kutegeera ekibiina ky’obutukuvu okusinga obufunze bwonna bwe buyinza okukuyigiriza. Okubuulira kwe okuwanvu “okw’okusa” ku Mikka 4:13 mukisa gwa njawulo okulaba omukazi omubuulizi ow’omu kyasa ekya kkumi n’omwenda ng’abuulira ddala ku lupapula.

Ekyokusatu, leka obukambwe obw’okusosola olwa langi n’olw’obukazi bukukwateko. Foote tabwongerako bya kwewuunyisa, era tabukkiriza kumujjuza bukyayi, naye era agaana okwefuula nti tebwaliwo. Obwesimbu bwe ku kulemererwa kw’ekkanisa — emmeeza ya Mukama eyayawulangamu abantu, omusumba eyalimba asobole okumwegobako, “ab’oluganda” abaasuula okwegayirira kwe wansi w’emmeeza — kitundu ku bujulirwa bwe obw’Ekikristaayo, so si kukyama okuva ku bwo. Soma ebitundu ebyo mpola, era osome okulabula kwe eri ensi mu ssuula ze ezisembayo, okwesigamye ku 1 Yokaana 2:15, ng’okufumiitiriza okukuze okw’omuntu eyali abaze ebyandimusasuza.

“Nga kyangu nnyo okugumiikiriza ekivume ky’abantu okusinga okubeera ewala ne Katonda.”

Julia A. J. Foote

Ebibuuzo eby’Okufumiitiriza

Kozesa ebibuuzo bino ggwe wekka oba mu kibinja ng’omaze okusoma:

  1. Foote asoma buli kununulibwa mu bulamu bwe — okuva ku ccupa y’omwenge, okuva ku kifo ky’okuzinira, okuva mu kuggwaamu essuubi — ng’okuba “kisiki ekyaka ekigibbwa mu muliro.” Wa w’oyinza okulaba enkola eyo y’emu ey’okununulibwa mu byafaayo byo?
  2. Yeegaana okuyitibwa kwe okubuulira mu kitundu olw’okuba yali amanyi ebyo bye kyandimusasuza mu linnya lye ne mu nkolagana ye n’abalala. Ddi lwe wali owulidde ng’okulembeddwa okukola ekintu naye ng’otya okukigoberera, era kiki ekyakulwisa?
  3. Foote yakalambira nti obutume bwe bwava “mu ggulu,” n’olwekyo abantu okugaana tekwasobola kubusazaamu. Oyawula otya wakati w’okuyitibwa okw’amazima n’okwagala kw’omuntu ku bubwe — era ye yayawula atya?
  4. Ebimu ku biwundu bye ebisinga obuziba tebyava mu nsi wabula mu Bakristaayo banne. Omukkiriza asaanidde atya okusitula ebiwundu by’afunye munda mu kkanisa nga takakanyala mutima?
  5. Ka obe olowooza otya ku njigiriza ye ey’obutukuvu obujjuvu, kyandibadde kitya okwegomba, nga bwe yakola, “okuzikiza buli mbeera y’omutima ekontana n’okwagala”?

Bw’omala, tandika okusoma ekitabo kyennyini — Ekisiki Ekigibbwa mu Muliro — Julia Foote akunyumize ng’ayogera mu ddoboozi lye ery’omuliro ogutazikira.