Bw’oba ozze ng’onoonya okuddibwamu okumpi, kuno: Ebyafaayo Bye Yeewandiikira bye byafaayo by’obulamu bwa Amanda Berry Smith (1837–1915), ebinyumizibwa mu bigambo bye ye ebyangu era ebijjudde essanyu — omukazi eyazaalibwa mu buddu n’afuuka omu ku babuulizi b’obutukuvu abaasinga okwetaagibwa mu kyasa ekya kkumi n’omwenda, ng’abuulira ku njuyi zombi ez’Ennyanja Atlantiki era ng’atwala enjiri e Bungereza, e Buyindi ne mu Afirika ey’Obugwanjuba. Omutwe gwakyo ogujjuvu, Emboozi y’Engeri Mukama gye Yakolaganamu ne Mukyala Amanda Smith, gukubuulira bulungi ddala ekitabo kino kye kiri. Si byafaayo bya Amanda Smith nnyo, wabula bujulirwa ku Katonda oyo, nga bwe yakiraba, eyamusisinkananga ku mmeeza y’okugololerako engoye, mu nnyumba y’okusinzizaamu, ne waggulu ku mmeeri. Ochorus ekiwa ekitabo kyonna bwereere, era obulagirizi buno bugendereddwamu okukuyamba okukisoma obulungi.

Ekitabo kino kye ki, era Amanda Smith yali ani

Amanda Berry Smith yazaalibwa mu buddu mu Maryland. Kitaawe yeegula yekka okuva mu buddu, n’oluvannyuma n’akola nnyo okugula mukyala we n’abaana be, era Amanda teyeerabira nti eddembe lye lyasasulirwa omuwendo. Yakola ng’omwozi w’engoye era omuweereza w’awaka, bba n’afa n’afumbirwa omulala, n’aziika abaana, era n’amanya enjala n’ennaku nga tannamanya kituuti kya kubuuliriramu. Awo, mu lukuŋŋaana lw’Abametodisti mu New York, n’afuna ekyo ye n’ekibiina kye kye baayitanga omukisa ogw’okutukuzibwa okujjuvu, obulamu bwe ne bukyuka ne butunula ebweru. Awatali ssente, awatali abamuwagira, era awatali kukakasibwa okwo ababuulizi abasinga ab’omu kiseera kye kwe baasinziiranga, n’atandika okutambula — okusooka mu nkuŋŋaana ez’omu weema mu bitundu by’Obukiikakkono-Ebuvanjuba bwa Amerika, oluvannyuma e Bungereza, oluvannyuma okumala emyaka mingi mu Buyindi ne mu Afirika — ng’awanirirwa, bwe yakakasanga, okusaba kwokka n’ebirabo ebyatuukanga mu kiseera kyennyini we byabanga byetaagisa.

Ekitabo kino yakiwandiisa mu ddoboozi eritefuula kuba lirala okuggyako erirye: ery’ekisa, ery’okusesa, eritekwegulumiza, era erikakafu ddala ku Katonda. Awandiika ku buddu ne ku kusosolwa olwa langi y’olususu awatali bukyayi, naye era awatali kwekweka, era awandiika ku kubuusabuusa kwe mu bwerufu nga bw’awandiika ku buwanguzi bwe. Nga tannagenda wala, awa omusomi ekisumuluzo ky’endowooza ye yonna:

Emirundi mingi ŋŋamba abantu nti nnina eddembe okuleekaana n’essanyu okusinga abantu abamu; nnagulibwa emirundi ebiri, ne nfuulibwa wa ddembe emirundi ebiri, n’olwekyo mpulira nti nnina eddembe ddala okuleekaana. Aleruuya!Amanda Berry Smith

Yagulibwa omulundi gumu okuva mu buddu, n’agulibwa nate n’omusaayi gwa Kristo — okununulibwa okwo okw’emirundi ebiri ye yingini evuga emboozi yonna.

Engeri emboozi gy’etambulamu

Ekitabo kitambula, mu bufunze, mu mitendera esatu eminene, era kiyamba okukisoma ng’olina ekifaananyi ekyo mu mutwe.

Omutendera ogusooka bwe bulamu bwe obw’omu buto: okuzaalibwa mu buddu, eddembe ly’amaka lye baafuna oluvannyuma lw’okufuba okungi, obuwala bwe mu Pennsylvania, obufumbo, n’okukyuka kwe. Wano anyumya ekifo ekikwata ku mutima eky’omukazi omuto nnannyini baddu, ali ku kitanda ky’okufa, asaba bamusuubize nti maama wa Amanda n’abaana be baliweebwa eddembe lyabwe — ng’Amanda bw’akkiriza, okwali kuddibwamu kw’okusaba kwa jjajjaawe.

Omutendera ogw’okubiri kye kiseera eky’okusoomoozebwa n’enkyukakyuka: okumala ebbanga ddene ng’alwana n’ensonga y’okutukuzibwa, okubuusabuusa kwe, akaseera ak’okukakasibwa, n’ebigere bye ebisooka eby’okutya ng’ayingira mu buweereza obw’olwatu. Guno gwe mutima gw’ekitabo. Annyonnyola, mu bujjuvu obuli ng’obwa firimu, olunaku lwa Lwakutaano olwa bulijjo lwe yalekeraawo okugolola engoye asobole okumaliriza ensonga eyo emirembe gyonna, era awandiika ku kuyitibwa okwamujjira amangu ne kumukankanya, okuva awaka agende mu kibuga kye yali awulidde erinnya lyokka.

Omutendera ogw’okusatu bwe buweereza bwe mu nsi yonna: enkuŋŋaana ez’omu weema e Kennebunk n’e Knoxville, okusala ennyanja okutuuka e Liverpool, okuzuukuka mu mwoyo e Scotland n’e London, emyaka mingi ng’alabirira bamulekwa abaaleetebwa enjala n’enkuŋŋaana ennene mu Buyindi, era ku nkomerero essuula empanvu ez’Afirika ezaamufiiriza ebingi — Monrovia, Cape Palmas, Old Calabar, omulimu gw’okulwanyisa omwenge, amasomero, n’okutwala omwana Omufirika gw’ayita Little Bob okumukuza. Essuula ezisembayo zimukomyawo e Bungereza okumala ekiseera eky’okuwonya abalwadde olw’okukkiriza, n’oluvannyuma n’addayo ewaabwe. Bw’okisoma okuva ku ntandikwa okutuuka ku nkomerero, olugendo lweyoleka bulungi: omukazi eyali omuddu era omwozi w’engoye afuuka omuminsani ng’obuweereza bwe bwetooloola ensi yonna.

Emisomo emikulu

Okutukuzibwa okujjuvu n’obulamu obw’obutukuvu

Okusinga byonna, kino kitabo kya butukuvu. Smith wa mu nnono ya Wesley eyasuubiranga omulimu gw’ekisa ogw’okubiri ogweyoleka obulungi, oluvannyuma lw’okukyuka — okutukuzibwa kw’omutima n’okujjuzibwa Omwoyo. Engeri gye yagufunamu, mu kubuulira kwa Ow’oluganda Inskip, bwe bumu ku bujulirwa obukulu obw’ekibiina ekyo:

“Mukama,” bwe nnagamba, “atukuzizza emmeeme yange.” Ne basirika busirisi! Saayogera kirala, wabula ne neeyongerayo, nga nnyeenya omukono gwange! Ndowooza abantu baalowooza nti nnali mulalu, era ddala nnali bwe ntyo, kubanga Katonda yali ankumyemu omuliro! “O,” bwe nnalowooza, “singa wabaddewo ekituuti ekyetooloola ensi yonna, nnandyagadde okukirinnyako ne ntambula nga mbuulira buli muntu ku maanyi gano aga Katonda agatukuza!”Amanda Berry Smith

Weetegereze nti obumanyirivu buno tebwawukana na kubuusabuusa kwe. Omulabe bwe yamugamba mu kaama nti yali talina bujulirwa ku mukisa ogwo, yatwala ensonga eyo butereevu eri Katonda n’obuvumu obwewuunyisa: “Mukama, simanyi kye nnyinza kusaba ng’obujulirwa obutereevu ku mukisa guno, naye mpa ekintu ekirabika obulungi era ekyeyawudde ennyo, Setaani aleme kunnumba nate ku nsonga eyo nga nkyali mulamu.” Abasomi abaagala okumanya enjigiriza eri emabega w’okusaba ng’okwo bajja kugisanga mu Byawandiikibwa eby’edda ebikwata ku butukuvu nga 1 Basessaloniika 5:23, Abaebbulaniya 12:14, n’Abaebbulaniya 13:12.

Katonda okugaba n’okuluŋŋamya

Smith teyafunanga musaala era teyatera kumanya ssente z’olugendo oba emmere eyaddako gye byandivudde, naye ekitabo kiri ng’ekitabo ky’ebibalo ekitakoma ekiraga ebyetaago bye nga bituukira mu kiseera kyennyini. Mu Afirika yalaba ekisuubizo eky’edda nga kituukirizibwa pawundi ku pawundi:

Waayita akaseera katono nga maze okutuuka eyo, Kitange omwagazi, Katonda, n’atandika okutuukiriza ekisuubizo ekyo eky’edda eky’omukisa, kye yampa bwe nnava mu Amerika: “Katonda wange alibawa buli kye mwetaaga ng’obugagga bwe obungi obuli mu Kristo Yesu bwe buli.” Abafiripi 4:19.Amanda Berry Smith

Okuluŋŋamya kwe kwajjanga mu ngeri y’emu — ekigambo, ekyawandiikibwa, erinnya eryogerwa eri omutima gwe. Yawulira ekigambo kimu kyokka “Salem” n’agondera, wadde nga teyalina gw’amanyi eyo. Musome wamu n’Abafiripi 4:19, Yokaana 15:7, ne Zabbuli 34:8, olwo enkola eyo n’efuuka ng’omusomo omutono ogw’okubeera mu bulamu obw’okukkiriza.

Okukkiriza okusukka langi n’amawanga

Smith ayogera mu bwerufu ku busosoze bwe yali nabwo ye kennyini n’obwo bwe yasanga. Akkiriza nti obulamu bwe bwonna yali yeekengera abazungu — n’oluvannyuma annyonnyola enkya okutya okwo gye kwamenyebwamu ekyawandiikibwa kye yategeera amangu ago omulundi ogwasooka:

Ebigambo byalinga ebiva mu nsonda y’ekkanisa ey’obukiikakkono-ebuvanjuba, mpola, naye bulungi: “Tewakyali kusosola wakati wa Muyudaaya na Muyonaani, wakati wa muddu na wa ddembe, wakati wa musajja na mukazi, kubanga mwenna muli omu mu Kristo Yesu.” (Abaggalatiya 3:28.) Ekyawandiikibwa ekyo nnali sikitegeerangako. Naye kaakano Omwoyo Omutukuvu yali akintegeezezza bulungi.Amanda Berry Smith

Ekyawandiikibwa ekyo kyafuuka omusingi kwe yayimiriranga ku buli kituuti mu makanisa g’abazungu ne mu buli nsi ey’ebweru. Obuweereza bwe bwasala ensalo za langi, ez’embeera mu bantu, n’ez’amawanga, si ng’enteekateeka, wabula ng’ekyo ekyeyolekera ddala mu njiri gye yabuuliranga.

Okuyitibwa okw’obuminsani

Ekitundu eky’okubiri eky’ekitabo kiri ng’ekitabo ky’olugendo lw’omuminsani, era kisaanidde okusomerwa wamu ne Matayo 28:19, Ebikolwa by’Abatume 1:8, ne Isaaya 6:8. Smith teyagenda mu mawanga ag’ebweru lwa kuba nti akakiiko kaamutuma; yagenda kubanga yakkiriza nti Katonda yamugamba okugenda, era n’asigalayo wadde yalina omusujja, ekiwuubaalo, n’okufiirwa. Essuula ze ku bamulekwa b’enjala mu Buyindi n’amasomero g’Afirika ziraga okukkiriza okweyolekera mu kulwanyisa omwenge, mu kusomesa, ne mu kulabirira abaana buli lunaku — obutukuvu obuzinze emikono gy’essaati ne bukola.

Ani asaanidde okusoma ekitabo kino

Soma Ebyafaayo Bye Yeewandiikira bw’oba oyagala ebyafaayo ebinyumizibwa abo abaaliwo ku kuzuukuka kw’omwoyo n’entandikwa y’ekibiina ky’obutukuvu — bitono ebiramba obulungi bwe bityo oba ebyesigika bwe bityo. Kisome bw’oba osikirizibwa emboozi ez’okukkiriza ne Katonda okugaba ebyetaago, oba bw’oba ng’olwana, nga Smith bwe yalwana, n’ekitegeeza okwewaayo eri Katonda mu bujjuvu. Kisome bw’oba ofaayo ku byafaayo by’Obukristaayo bw’Abaddugavu mu Amerika, oba ku bakazi mu buweereza ekyasa kimu nga tebannakkirizibwa nnyo. Era kisome bw’oba oyagala bwagazi okubeera n’omukkiriza ajjudde essanyu, ow’okusesa, era asaba ennyo, eyayita mu bingi okusinga ffe abasinga bye tulyayitamu, naye nga kumpi buli katundu k’ebigambo akakomekkereza na “Aleruuya.” Tekyetaagisa kumanya kwa njawulo; ebigambo bye byangu era omutima gwe guli mu lwatu ku buli lupapula.

Engeri y’okukisomamu leero

Amagezi matono gajja kufuula okusoma okw’omuganyulo okusingawo. Ekisooka, leka enjogera ey’ekinnansi n’okuleekaana bisigale nga bwe biri. Okuleekaana okw’okutendereza n’emboozi ezinyumizibwa si byakuwunda; bwe bujulirwa obw’omu kamwa obw’omu kyasa ekya kkumi n’omwenda bwe buwulikika, era okubigonza mu birowoozo byo kwandizikiriza eddoboozi eryo erifuula ekitabo kino ekikulu.

Eky’okubiri, kuuma Baibuli okumpi naawe. Smith ajuliza era asonga ku Byawandiikibwa buli kaseera, era ebyawandiikibwa by’asinziirako — Abaggalatiya 3:28, Abafiripi 4:19, Yokaana 15:7, Isaaya 35:8 — bisaanidde okusomebwa mu bujjuvu buli w’abijuliza.

Eky’okusatu, soma ebitundu ebizibu mpola era mu bwesimbu. Ennyonnyola ze ku buddu, ku kuba nga ye Muddugavu yekka mu kibiina ky’abazungu, ne ku busosoze bwe yasanga mu buweereza, zinyumizibwa mu kitiibwa era awatali kwesaasira. Beera nazo mu kifo ky’okuziyitako amangu; kitundu ku ebyo okukkiriza kwe bye kwamufiiriza, era kitundu ku ebyo bye kwawangula.

Eky’okuna, obuwanvu bw’ekitabo bwe bukutiisa, kisome mu bitundu byakyo ebisatu — obulamu obw’omu buto, okusoomoozebwa ku kutukuzibwa, n’obuweereza mu nsi yonna — ng’owummulamu wakati wa buli kitundu. Era bw’omaliriza, gattako ekitabo ekikitambulira awamu. Ekitabo ekisaanidde okuddako kye Ekisiki Ekigibbwa mu Muliro ekya Julia Foote, omukazi omulala Omuddugavu ow’obutukuvu, ng’obujulirwa bw’ebyafaayo bye bufaanagana nnyo n’ebya Smith. Osobola n’okumanya ebisingawo ku bulamu bwa Amanda Berry Smith n’ebyo bye yalekawo ku lupapula lwe olw’omuwandiisi.

Eby’okufumiitirizaako

Ka obe ng’osoma wekka, ng’owandiika by’olowooza, oba ng’okuŋŋaanyizza ekibinja ekitono, ebibuuzo bino bijja kukuyamba okuva mu mboozi ya Smith okuyingira mu yiyo.

  1. Smith agamba nti “yagulibwa emirundi ebiri, n’afuulibwa wa ddembe emirundi ebiri.” Kitegeeza ki gy’oli nti eddembe lyo mu Kristo lyagulibwa ku muwendo, era okwebaza olw’ekyo kuyinza kutya okukyusa engeri gy’onoobeeramu wiiki eno?
  2. Okukakasa kwe ku kutukuzibwa kwajja oluvannyuma lw’okusaba Katonda obujulirwa bw’atasobola kubuusabuusa. Mu bulamu bwo, wa w’obeera n’ebibuuzo ebitannaba kugonjoolwa by’otonnaba kuleeta eri Katonda butereevu nga ye bwe yakola?
  3. Soma Abaggalatiya 3:28 mpola. Smith yakiwulira nga kimenya okutya kwe yali amaze nakwo obulamu bwe bwonna. Njawukana ki — eya langi, ey’embeera mu bantu, oba ey’ekitiibwa — gy’okyetaaga Omwoyo Omutukuvu okukutegeeza “bulungi”?
  4. Smith yagenda e “Salem” ng’asinziira ku kigambo kimu kyokka, n’e Afirika ng’asinziira ku kisuubizo ng’eky’Abafiripi 4:19. Kyandifaanana kitya ggwe okugondera okuyitibwa nga tonnalaba ngeri gy’onoogabirwamu?
  5. Obutukuvu bwe yabwoleka mu kubuulira, mu kulwanyisa omwenge, ne mu kulabirira abaana bamulekwa. Singa okwewaayo eri Katonda mu bujjuvu kutwala ekifaananyi ekikola mu mbeera zo, kiki ekisooka kye kyandikusabye?

Amanda Berry Smith yandikugambye nti ekigendererwa ky’ekitabo kye si kwe kumwegomba ye, wabula kwe kwesiga Katonda we. Soma Ebyafaayo Bye Yeewandiikira mu mwoyo ogwo, era kijja kufuuka si nnyo ddirisa ery’okulingiza mu biseera eby’edda, wabula okuyitibwa okuyingira mu bulamu obwo bwe bumu obw’okukkiriza bwe yafuna — obw’okugulibwa, okufuulibwa ow’eddembe, n’okutumibwa.