Bw’oba wali weegomba okulaba ekkanisa ennyogovu ng’eddamu obulamu — oba ng’owulidde okwegomba okwo nga kufiira mu ggwe mu kasirise — Charles Finney ekitabo kino yakiwandiikira ggwe. Emisomo ku Kuzuukuka kw’Eddiini kye kitabo ekisinga okumanyibwa, era ekisinga okukubaganyizibwako ebirowoozo, ku kuzuukuka mu lulimi Olungereza. Kizuukusa, kya mugaso mu bulamu obwa bulijjo, era tekisobola kusomebwa ng’otudde butuzi. Finney tayagala weewuunye kuzuukuka ng’oli wala; ayagala okusuubire, okusabe okutuuse, era okole ebintu ebyangu Katonda bye yakigattako. Ekitabo kino ekiyamba okusoma kikulambuza ekitabo kye kiri, engeri enjogera yaakyo gy’egenda yeeyongerayo, w’olina okukisomera n’okwegendereza, n’engeri y’okukirekera okukebera omutima gwo. Ekitabo kyonna osobola okukisoma bwereere wano ku Ochorus, era ekiwandiiko kino kigendereddwamu okusomebwa ng’emisomo gyennyini giggule ku mabbali gaakyo.

Ekitabo kye kiri, n’ensonga lwaki Finney yawa emisomo gino

Bino si biwandiiko ebyategekebwa mu kisenge eky’okusomeramu; bubuulizi, obwabuulirwa mu kiseera eky’obutiti mu 1834–35 mu Broadway Tabernacle e New York, omuwandiisi w’amawulire n’abiwandiika, ne bikubibwa buli wiiki. Ensibuko eyo y’ennyonnyola eddoboozi lyabyo. Finney, nga tannaba kufuuka mubuulizi, yali munnamateeka — era abuulira ng’omuntu anyigiriza abalamuzi okusala omusango. Yali amaze okulaba ebibuga ebirambirira nga bikyusibwa wansi waggulu mu kuzuukuka okunene okw’omu bukiikakkono bwa New York, okusinga byonna Okuzuukuka kw’e Rochester okw’omu 1830–31, era mu 1835 yali mwetegefu okubuulira ekkanisa, mu bigambo ebisingayo obwangu, engeri omulimu ng’ogwo gye gujjamu n’engeri gye guyinza okubula.

Ekyo ky’akkiriza kiyita mu buli lupapula: okuzuukuka si kukyala kwa kyama ekkanisa kwe erina okulindirira nga teriiko ky’esobola kukola, wabula kye kiva mu kukozesa obulungi engeri Katonda ze yateekawo. Atandika n’okukaaba kwa nnabbi, “Ayi Mukama, … bizze buggya mu nnaku zaffe” (Kaabakuuku 3:2), era amangu ago akyusa amaaso g’omusomi okuva ku bbanga okudda ku mmeeme. Eddiini, bw’akakasa, kintu kye tulagiddwa okukola, newaakubadde nga Katonda y’atukubiriza okukikola:

“Eddiini gwe mulimu gw’omuntu. Kintu omuntu ky’alina okukola. Kuli mu kugondera Katonda n’omutima era okuva mu mutima.”

Charles Finney

Omusomi k’abe ng’amaliriza ateeka atya essira eryo — era kikubaganyiziddwako ebirowoozo okumala kumpi emyaka ebikumi bibiri — lye liteekawo ekigendererwa ky’ekitabo kyonna. Finney ayagala okuzza obuvunaanyizibwa mu mikono egyali gyamanyiira okubusindika awalala.

Enjogera n’entegeka: okuzuukuka kye ki, era kujja kutya

Emisomo amakumi abiri mu ebiri gigenda mu ntegeka ey’amagezi, era kiyamba okulaba enkula yaagyo nga tonnatandika. Egisooka esatu gye gizimba omusingi. Omusomo I guddamu ekibuuzo ky’omutwe — okuzuukuka kw’eddiini kye ki ddala. Finney akunnyonnyola mu bigambo ebijjukirwa, ng’okuddamu obuggya okugondera Katonda: “Okuzuukuka si kintu kirala wabula entandikwa empya ey’okugondera Katonda.” Bw’atyo bw’agamba nti, okusinga byonna si kyamagero, wabula kibala ekya bulijjo eky’ensonga Katonda ze yateekawo:

“Kye kiva mu magezi ag’obutonde mu kukozesa obulungi engeri ezaateekebwawo — nga bwe kiri ku kintu ekirala kyonna ekiva mu kukozesa engeri.”

Charles Finney

Lino lye ppata ekitabo kyonna kwe kyetooloolera, era ekifaananyi kye eky’omulimi kikinyweza: akakwate wakati w’okukozesa obulungi engeri n’okuzuukuka, bw’agamba, “kakakafu mu magezi ag’obutonde nga bwe kali wakati w’okukozesa obulungi engeri ez’okulima emmere ey’empeke n’amakungula g’eŋŋaano.” Omusomo II gubuuza okuzuukuka ddi lwe kusuubirwa — okusinga ekkanisa bw’eba ennyogovu, eyagala ensi, era ey’empaka, obwetaavu bwennyini ne bufuuka omulanga, ng’esaba wamu n’Omuwandiisi wa Zabbuli nti, “Tolituzaamu ndasi, abantu bo basanyukirenga mu ggwe?” (Zabbuli 85:6). Omusomo III gukyukira engeri okuzuukuka gye kutumbulwamu, nga gutandikira Finney w’atandikira bulijjo — ku kkanisa, so si ku nsi. Ng’asinziira ku Koseya 10:12, “mukabale ettaka lyammwe eritali ddime,” ayita Abakristaayo okukabala emitima gyabwe emikakanyavu egyasibagana nga tebannasuubira makungula gonna:

“Okukabala ettaka eritali ddime kwe kukabala emitima gyammwe — okuteekateeka amagezi gammwe okubala ebibala eri Katonda.”

Charles Finney

Okuva awo ekitabo kyawukanamu emigga ebiri eminene egy’engeri. Ogusooka kwe kusaba — engeri, nga Finney bw’agamba, ekwata ku Katonda. Emisomo IV okutuuka ku VIII gikola okuyigiriza okuwanvu ku kwegayiririra abalala abasomi bangi kwe basinga okwagala mu byonna: “Okusaba Okuwangula,” “Okusaba okw’Okukkiriza,” “Omwoyo gw’Okusaba,” “Okujjuzibwa Omwoyo,” ne “Enkuŋŋaana ez’Okusaba.” Ng’azimba ku Yakobo 5:16, “Okusaba n’omutima omumalirivu ogw’omuntu omutuukirivu, kubeera n’obuyinza bungi,” Finney yeegendereza okugamba nti okusaba kukyusa ffe, so si mbala ya Katonda: “kuleeta enkyukakyuka ng’eyo mu ffe era kutuukiriza obukwakkulizo ng’obwo obufuula ekituufu Katonda okukola” ekyo kye yali ayagala okukola bulijjo.

Ogw’okubiri gwe mugga gw’engeri ezikozesebwa ku bantu — omulimu gw’okujulira, okubuulira, n’okwegayirira omuntu kinnoomu. Okuva mu Isaaya 43:10, “Muli bajulirwa bange,” Finney anyigiriza nti ekkanisa, so si omwonoonyi, y’eweereddwa obuvunaanyizibwa okukozesa engeri ez’okukyusa abantu. Emisomo IX okutuuka ku XIV gyogera ku ngeri y’okukolagana n’ababuze, amagezi ageetaagisa okuwangula emmeeme, n’engeri y’okubuulira enjiri mu bwangu. Olwo ne wajja essuula ez’empaka n’ez’okukebera: Omusomo XIV ku “nkola empya,” Omusomo XV ku bizibu ebizikiza okuzuukuka, n’emisomo egisembayo egy’obusumba — ebiragiro eri abonoonyi, okuyigiriza abakyuse abapya, n’ekigambo ekikebera ennyo ku “Oyo Adda Emabega mu Mutima.”

Empaka ku nkola empya

Tewali kitundu kya kitabo ekyaleeta ebbugumu erisinga mu biseera bya Finney okusinga okulwanirira kwe “enkola empya” — enkuŋŋaana ez’ekiro ezaawanvuwanga, okubuulira okwangu okutategekeddwa ku lupapula, okusabira abantu nga bayitibwa amannya gaabwe, abakazi okusaba mu nkuŋŋaana ez’abasajja n’abakazi, n’“entebe y’abeeraliikirivu,” olubaawo mu maaso abaakwatibwako we baatuulanga nga buli muntu abalaba. Eri abasumba ba New England abaali batebenkedde, bino byali bipya ebiswaza. Okuddamu kwa Finney, kwe yasinziira ku Ebikolwa by’Abatume 16:20–21 — Pawulo ne Siira we baalumirizibwa okuyigiriza “empisa n’obulombolombo bye tutakkirizibwa kugoberera” — kwa byafaayo era kukkakkanya. Wansi w’enjiri, bw’akakasa, Katonda “teyateekawo nkola yonna ey’enjawulo”; enkola ze tutwala leero nga ntukuvu nazo zaali zaatandikibwawo mu kusooka, “ne zituukibwako mpolampola, olw’enkola empya ezaagendanga zidda mu kifo ky’endala.” N’olwekyo ekibuuzo tekiba nti enkola nkadde oba mpya, wabula oba nga ya magezi, ya mazima, era esaanira okuzuukusa abantu. Njogera ya magezi, era abasomi ab’omulembe guno abatwala nga kya bulijjo okuyita abantu okujja mu maaso n’enkuŋŋaana ez’akawungeezi, mu ngeri emu, babeera mu nsi emisomo gya Finney gye gyayamba okuzimba.

Ensonga enkulu ez’okukwata ng’osoma ekitabo

Waliwo ebirowoozo ebiwerako ebiddinganamu, era okubikuumira mu mutwe kiremesa emisomo okufaanana ng’olukalala bw’olukalala lw’obukodyo. Ekisooka, okuzuukuka kutandikira ku kwenenya kw’ekkanisa, so si kw’omwonoonyi. Finney tajja kuganya bakkiriza kusabira babuze okutuusa nga bamaze okukabala ettaka lyabwe eritali ddime. Eky’okubiri, okusaba mulimu gwa nnamaddala Katonda gwe yasiba ddala ku mulimu gwe. Emisomo ku kusaba okuwangula, n’ebijjukizo bya Finney yennyini ku basabi abakweke abaalwaniranga mu kyama nga abuulira, bikakasa nti omulimu ogulabika gwesigama ku kulwana okutalabika. Eky’okusatu, engeri nkulu, era okuzirekerera kwe kusobya. Okuzuukuka bwe kuba kugoberera okukozesa obulungi engeri nga amakungula bwe gagoberera okusiga, kale ekkanisa etabala bibala teyinza kwekwasa buyinza bwa Katonda obw’obwakabaka; erina okwebuuza ky’erese nga tekikoze. Eky’okuna, eddiini ey’amazima evaamu obuwulize n’obulamu obukyuse — omutima ogwakyuka gweraga mu bulamu obukyuse, era, eri Finney, mu kibiina ky’abantu ekikyuse. Eky’okutaano, okuzuukuka kuyinza okulemesebwa n’okubula, nga kuzikizibwa okunenya abalala, empaka, amalala, okwagala ensi, n’okugaana okwatula ekibi. Ensonga eyo esembayo y’ewa ekitabo engeri yaakyo etali nnyangu, ey’okukebera: tekijja kukuganya kusoma ku kuzuukuka nga tokwebuuza oba nga ggwe oyimiridde mu kkubo lyakwo.

Ani asaanidde okukisoma — n’ekigambo eky’okwegendereza

Kino kitabo kya abo abalumwa enjala ey’eby’omwoyo: omusumba ng’ekibiina kye kinyogodde, omwegayirizi ayagala okusaba n’ekisingawo ku kussa ebikkowe ebitategeerekeka, omukkiriza akooye okuggwaamu amaanyi kwe, na buli ayagala okumanya engeri okuzuukuka okw’omu kyasa eky’ekkumi n’omwenda gye kwabaawo ddala. Kisasula omusomi ajja nga mwetegefu okukeberebwa.

Kyetaaga era okusomebwa n’okwegendereza, era obwesimbu bwetaagisa okukyogera mu lwatu. Essira Finney ly’ateeka ku ngeri z’abantu n’obusobozi bw’abantu — nti okuzuukuka “kye kiva mu magezi ag’obutonde” ekyesigika kumpi ng’amakungula g’eŋŋaano, era nti eddiini mu musingi gwayo “kintu omuntu ky’alina okukola” — kye kyennyini abamuvumirira kye baatya. Mu biseera bye yennyini, abasajja abalina obumanyirivu nga Asahel Nettleton ne Lyman Beecher beeraliikirira nti enjogera ng’eyo yali eyinza okufuula ekirabo kya Katonda ow’obuyinza bwonna obukodyo abantu bwe basobola okukola, era abayivu b’ebya Katonda abajja oluvannyuma baanyigiriza omusango ogwo n’okusingawo ku Enjigiriza y’Ebya Katonda Entegeke ye. Abasomi ab’omu nnono ya Reformed, okusingira ddala, bajja kwagala okupima okuyigiriza kwe ku kwagala kw’omuntu ne ku kuzaalibwa obuggya nga bakugeraageranya n’Ebyawandiikibwa ebikakasa nti obulokozi mulimu gwa Katonda mu ffe: “Kubanga Katonda yakolera mu mmwe, era yabaagazisa n’abasobozesa okukola by’ayagala, olw’okumusanyusa” (Abafiripi 2:13), era nti ffe tuli “Abataazaalibwa musaayi, oba okwagala kw’omubiri, wadde okwagala kw’omuntu, naye abaazaalibwa okwagala kwa Katonda” (Yokaana 1:13). Finney yennyini teyakkiriza nti amaanyi gaali mu nkola — emirundi n’emirundi yazzanga okuzuukuka ku kwegayirira okukweke okw’abasajja abasaba — era mu misomo mulimu obwetoowaze n’okwesigama ku Katonda okusinga ebigambo bye ebisinga okusala bwe biyinza okulaga. Ekkubo ery’amagezi si kumira kitabo kyonna, wadde okukigaana, wabula okukkiriza omulanga gwakyo ogw’okusaba okunyiikivu n’obuwulize, ate ng’ogezesa enjigiriza yaakyo ku kwagala kw’omuntu n’okuteesa kwonna okwa Katonda.

Engeri y’okukisoma leero

Ebirowoozo ebitonotono eby’omugaso. Kisome ng’obubuulizi, so si ng’enjigiriza entegeke. Emisomo gino gyabuulirwa okukwata ku kibiina, era gikola bulungi bw’ogiganya okwogera naawe butereevu mu kifo ky’okugisimamu ebirowoozo byokka. Tobuuka nnyanjula n’ekirango ky’omuwandiisi w’amawulire — bye biraga embeera y’ebyafaayo n’ebigendererwa bya Finney yennyini. Soma emisomo egy’okusaba mpola. Emisomo IV okutuuka ku VIII gwe mutima gw’ekitabo ogw’okusinza, era gisasula bw’osoma ekitundu kimu buli lunaku, ng’ofukamidde mu kifo ky’okutuula ku mmeeza. Kwata ekkalaamu ng’oli mwetegefu okulumirizibwa, so si okufuna obubaka bwokka; ekitabo kyakolebwa okwanika ettaka eritali ddime mu mutima gwo, era okusoma kulemereddwa bwe wataba kimenyese. Kiteeke mu mboozi n’amaloboozi amalala. Okusoma Ekiwandiiko ku Nneewulira ez’Eddiini ekya Jonathan Edwards ekyegendereza wamu ne Finney kiwa ddala obuzito obw’enjigiriza obw’ebya Katonda obutera okubula mu ssanyu lye, ate Ekkubo Erituusa eri Katonda ekya D. L. Moody, ekibuguumirize era ekitategekeddwa ng’enjigiriza, kiraga omuliro gwe gumu ogw’okubuulira enjiri mu ddoboozi eddungi. Ekisembayo, leka ekitabo kikusindike okusaba so si okuteekateeka obuteekateesi. Buli kwegendereza k’obe nakwo, omulanga gwakyo omukulu tewali Mukristaayo asaanidde kugugaana: “Tolituzaamu ndasi, abantu bo basanyukirenga mu ggwe?”

Okufumiitiriza

Ebibuuzo bino bitwale mpola, ng’emisomo egikwatibwako giggule, era okusingawo, ng’Ebyawandiikibwa biri ku mabbali gaagyo.

  1. Finney agamba nti okuzuukuka kwe “entandikwa empya ey’okugondera Katonda.” Wa mu bulamu bwo obuwulize we bwanyogoga, era entandikwa empya yandifaananye etya wiiki eno? Soma 2 Ebyomumirembe 7:14 ng’oddamu.
  2. Omusomo III guyita Abakristaayo “okukabala ettaka eritali ddime” ery’emitima gyabwe nga tebannasabira balala (Koseya 10:12). Bifo ki ebikakanyavu, ebyasibagana, okusoma kuno bye kwanise mu ggwe?
  3. Finney akakasa nti okusaba kukyusa ffe era kutuukiriza obukwakkulizo Katonda kw’asinziira okukola, so si kukyusa Katonda (Yakobo 5:16). Ekyo kikyusa kitya engeri gy’osabiramu abantu abakwetoolodde?
  4. Ekitabo kiyigiriza nti okuzuukuka kuyinza okulemesebwa n’okuzikizibwa. Waliwo empisa — okunenya abalala, okwagala ensi, ekibi ekitayatuddwa — z’oleka, ne bw’oba tomanyi, okuyimirira mu kkubo?
  5. Pima essira Finney ly’ateeka ku busobozi bw’omuntu ng’oligeraageranya ne Abafiripi 2:13 ne Yokaana 1:13. Wandikutte otya wamu amazima nti tulina okugondera n’amazima nti Katonda y’akola obuwulize obwo mu ffe?

Emisomo gino osobola okugisoma yonna bwereere wano ku Ochorus. Gisome ng’osaba, gigezese n’obwesigwa, era gireke gikole Finney kye yagiteekerawo — gikuzze eri Katonda n’okukaaba okw’edda: “Ayi Mukama, … bizze buggya mu nnaku zaffe.”