Bw’oba wali weebuuzizza lwaki Katonda ow’okwagala yandirese omuntu yenna okuzikirira — oba obanga wakyaliwo essuubi eri obulamu obuwulira ng’obwonoonese obwereere — Richard Baxter yawandiika Okukoowoola Abatannakyuka ku lulwo. Kye kimu ku bitabo ebisinga okuba eby’ekisa mu kubuulira enjiri mu lulimi Olungereza: si kunenya, wabula kwegayirira. Baxter atwala olunyiriri lumu lwokka, Ezeekyeri 33:11, n’alukyusakyusa emirundi n’emirundi ng’omuntu agolodde emikono gye gyombi eri mukwano gwe atambula ng’agenda ku mabbali g’ekiwonvu. Ekirungamya kino kikuwa ebikulu by’ekitabo mu bufunze era mu ngeri ennyangu, kikulaga engeri Baxter gy’azimbamu okwegayirira kwe, era kikuwa ebibuuzo ebitonotono eby’okusomeramu. Ekitabo kyonna kiri ku Ochorus okusomebwa ku bwereere, kale osobola okuva ku lupapula luno n’ogenda butereevu mu bigambo bya Baxter yennyini.
Ekitabo kino kye ki, era Baxter agezaako kukola ki
Okukoowoola Abatannakyuka kitabo kitono ekirimu obubaka bw’enjiri obwawandiikibwa mu 1657 Richard Baxter, omusumba omukulu Omupuritani ow’e Kidderminster. Baxter yali mulwadde okumala ebbanga eddene ery’obulamu bwe, ng’abeera buli kiseera alindirira okufa, era yabuulira, nga bwe yayogera mu bigambo ebimanyiddwa ennyo, “ng’omuntu afa ayogera eri abantu abafa.” Obwangu obwo bujjudde ekitabo kino kyonna. Yakiwandiika kubanga kyamunakuwazanga okulaba abantu bangi abaali bamwetoolodde nga bakulukuta nga bagenda mu nsi etaggwaawo nga tebafuddeeyo n’akatono ku kibuuzo ky’emyoyo gyabwe.
Ekigendererwa kye kyangu nnyo okwewuunya. Ayagala omusomi atannakyuka — akyabeera ku lulwe yekka n’olw’ekibi mu kifo ky’okubeera ku lwa Katonda — ayimirire, akyuke, era abe omulamu. Ekitabo kyonna kinnyonnyola ekyawandiikibwa kimu, Mukama w’alayirira nti: “Nga bwe ndi omulamu, bw’ayogera Mukama Katonda, sisanyukira kufa kw’abakozi ba bibi, wabula bo okukyuka ne bava mu kkubo lyabwe ebbi ne baba balamu. Mukyuke, mukyuke okuva mu makubo gammwe amabi. Lwaki mufa, mmwe ennyumba ya Isirayiri?” (Ezeekyeri 33:11). Baxter tagezaako kuwangula mpaka. Agezaako kuwonya bulamu. Wadde n’okweraliikirira kwe akwogera mu lwatu nti omusomi ayinza okulowooza nti okulabula kwe kwa kuggwaamu ssuubi, n’ayanguwa okukutereeza:
Mmwe aboonoonyi, tewali n’omu ku mmwe aliba n’ensonga ey’okuddayo eka n’agamba nti mbabuulira okuggwaamu essuubi. Ffe tuggalawo oluggi lw’okusaasira mu maaso gammwe? Ayi, singa mmwe temwerugalirako!
Richard Baxter
Sentensi eyo emu ekubuulira ebbugumu ly’ekitabo kyonna. Ono muntu akonkona, si ku mwonoonyi, wabula ku luggi olwaggalwa olw’omutima gw’omwonoonyi yennyini, ng’amwegayirira alulekere okusaasira nga luggule.
Engeri okwegayirira gye kuzimbibwamu
Baxter azimba ensonga ze ng’omubuulizi omulungi bw’azimba okubuulira kwe: n’obugumiikiriza, olubaawo lumu ku lumu. Atandika n’okuddamu ekiwakanyizo ekisinga obuzibu — obanga abalokolebwa batono, kale ensobi y’ani? Baxter alaga nti Katonda talina musango. Katonda tawaliriza muntu yenna kukola kibi, era tawalula muntu yenna kumutwala mu ggeyeena; okuzikirira kw’omwoyo ogubuze kwe gwerondedde gwokka. Ng’addamu okukaaba kwa Pawulo ku buziba bw’amagezi ga Katonda (Abaruumi 11:33), Baxter anywerera ku kya nti enkaayana ddala ziri wakati wa Katonda n’omwonoonyi, era nti Katonda tajja kukkiriza musango omwonoonyi gw’agezaako okumussaako.
Okuva awo ensonga zikyuka okuva ku kulabula ne zidda ku kusendasenda. Baxter afuba okukakasa Katonda bw’ayagala ddala okulokola. Okusaasira kwa Katonda, bw’awandiika, “nga tekwagala muntu azikirire mu kibi kye,” kwateekawo eddagala mu Mwana we yennyini — ekisa kye kimu Peetero ky’ayogerako ng’agamba nti Katonda “nga tayagala muntu yenna kubula” (2 Peetero 3:9), ne Pawulo bw’agamba nti Katonda “ayagala abantu bonna balokolebwe” (1 Timoseewo 2:4). Baxter alaga okwemulugunya kwa Katonda okw’obukkakkamu mu Isaaya 27:4, “Siri munyiivu,” ng’obukakafu nti Mukama tasanyukira kuzikiriza muntu yenna.
Oluvannyuma kujja obusirusiru bw’okufa. Baxter tasobola kutegeera lwaki omuntu yenna yandigaanye ekirabo eky’obwereere bwe kiti, era ayanjuluza okuyita kuno mu bugazi bwakwo bwonna:
Bulamu, so si kufa, kye kitundu ekisooka eky’obubaka bwaffe gye muli; omulimu gwe twakwasibwa kwe kubawa obulokozi, obulokozi obukakafu; obulokozi obw’amangu, obw’ekitiibwa, obutaggwaawo, eri buli omu ku mmwe; eri omusabirizi asinga obwavu era n’eri omwami asinga obukulu; eri asinga obubi mu mmwe, wadde n’eri abatamiivu, abavumi, ab’ensi, ababbi…
Richard Baxter
N’ekisembayo, anyigiriza okuyita kuno kutuuke ku mutima. Obulokozi bwetaagisa okukyuka okwa nnamaddala — okuzaalibwa omulundi ogwokubiri Yesu kwe yagamba Nikodemo nti tayinza kuyingira mu bwakabaka awatali kwo (Yokaana 3:3), n’okukyuka okufaanana ng’okw’abaana abato kwe yeetaagisa mu Matayo 18:3. Baxter aggalawo oluggi ku mirembe gyonna egy’obulimba, ng’ajuliza ekisalawo kya Mukama yennyini nti “Tewali mirembe, eri aboonoonyi” (Isaaya 57:21; laba ne Isaaya 48:22), n’oluvannyuma n’aggulawo nate oluggi lw’ekisa nga lugazi.
Emiramwa emikulu
Emiramwa esatu emikulu giyita mu kitabo kyonna ng’emiguwa.
Okusaasira kwa Katonda n’obwagazi bwe okulokola
Ekisinga okweraliikiriza Baxter kwe kumenyawo obulimba nti Katonda talina bwagazi kulokola. Emirundi n’emirundi akomawo ku kirayiro kya Ezeekyeri 33:11 — Katonda alayira obulamu bwe yennyini nti tasanyukira kufa kw’abakozi ba bibi. Mu mikono gya Baxter, eno ye sentensi esinga okugumya mu Byawandiikibwa. Ekiziyiza omwonoonyi okulokolebwa si Katonda atayagala kugaba; kwe kwagala okukakanyavu. Katonda ayagala okugaba okusaasira okusinga ffe bwe twagala okukufuna.
Obuvunaanyizibwa bw’omwonoonyi
Naye Baxter taleka musomi kwekweka mabega w’obufuzi bwa Katonda. Omwoyo bwe gubula, kiba kubanga omwoyo ogwo teguyagadde kukyuka. Kino akyolekera butereevu mu Ezeekyeri 18:25, abantu we beemulugunyiza nti “Mukama si mwenkanya,” era Baxter n’akyusa omusango ne gubaddira: enkola yaabwe ye etali ya bwenkanya. Okugaana okwenenya si kabi akatugwira bugwizi; kye kyokulonda kye tukola, era kye kyokulonda ekimu Katonda ky’alituvunaana.
Obwangu bw’okukyuka
Olw’okuba obulamu bumpi era okufa tekwewalika, Baxter taleka musomi kwongezaayo. “Mukyuke, mukyuke” — okuddiŋŋana okwo mu kyawandiikibwa tekwajja bwereere, era Baxter akunyigiriza ng’ensonga ya leero, so si ya lunaku lulala. Awandiika ng’omusawo amanyi nti obulwadde bwa kutta era eddagala liri kumpi, n’atasobola kugumiikiriza kulaba mulwadde ng’aligaana. Ekinakuwaza mu kibuuzo ekinene eky’ekitabo — “Lwaki mufa?” — kwe kuba nti okufa okwo tekwetaagisa n’akatono.
Abasaanidde okukisoma
Kino kitabo kya basomi ab’engeri eziwerako. Bw’oba tonnaba kuba Mukristaayo, oba nga tokakasa w’oyimiridde, Baxter yakiwandiika butereevu gy’oli; ebitabo bitono ebiwa ekirabo ky’enjiri mu lwatu bwe kityo era mu kisa bwe kityo. Bw’oba omukkiriza eyawola, ebbugumu lyakyo lijja kukubugumya, era obwangu bwakyo bujja kukujjukiza ekiri mu kabi eri abantu abakwetoolodde. Bw’oba obuulira abalala ku kukkiriza kwo — ng’omuzadde, mukwano, oba omubuulizi — Baxter musomesa mukugu ow’engeri y’okwegayirira n’okwagala mu kifo ky’okukambuwala, era okumusoma kujja kukyusa engeri gy’oyogeramu n’abo b’oyaayaanira okulaba nga balokolebwa. Era bw’oba oyagala nnyo Abapuritani, kino kye kimu ku miryango egisinga obwangu okuyingira mu nnono eyo yonna ey’okubuulira okukebera emitima n’okugulumiza Katonda.
Engeri y’okukisomamu leero
Olungereza lwa Baxter olw’ekyasa ekkumi n’omusanvu lugagga naye oluusi luzitowa, kale empisa ntono zijja kukifuula eky’omugaso ennyo. Kisome mpola, era mu ddoboozi eriwulikika bw’oba osobola — buno bwali bubaka obwabuulirwa mu kamwa, era bukwata ku kutu mu ngeri ya njawulo okusinga ku liiso. Kuumira olunyiriri olukulu nga lubikkuse ku mabbali go; kumpi buli katundu kitunuulira kipya ekya Ezeekyeri 33:11, era okukuuma ekyawandiikibwa ekyo mu maaso go kukuyamba obutabula. Baxter bw’abuuza ekibuuzo, yimirira okiddemu ddala nga tonnaba kweyongerayo, kubanga ebibuuzo gye miryango gye yazimba mu kitabo. Era kiyamba okujjukira nti “omukozi w’ebibi” wa Baxter si mukozi wa bibi wa mu bifaananyi, wabula muntu wa bulijjo abeera mu bulamu nga talina Katonda, kale leka ennyinyonnyola ze zikukebere ggwe, so si muntu mulala.
Ekitabo bwe kikukwatako n’oyagala okweyongerayo, ebintu bibiri Baxter yennyini bye yakkaatirizangako bisaana okugobererwa. Ekitabo kye ekimanyiddwa ennyo Omusumba Omuzzeemu Obuggya kiraga okwagala okwo kwe kumu okw’okwegayirira nga kukyusiddwa eri abo abalunda abalala, era kinnyonnyola ekisa ky’akatabo kano akatono gye kyava. Ku lw’okwogera okuggya okw’enjiri y’ekisa eky’obwereere kye kimu mu Lungereza olwangu era olw’oluvannyuma, Byonna Bya Kisa ekya Spurgeon ly’eddaala eddala ery’obutonde, kubanga kitwala omusomi okuva ku kuyita kwa Baxter okukyuka ne kimuyingiza butereevu mu njigiriza y’engeri omwonoonyi gy’ayanirizibwamu. Baxter yandisanyuse okukuwa kyonna ku byombi.
Eby’okufumiitirizaako
Kozesa ebibuuzo bino ggwe wekka, mu kitabo kyo eky’ebirowoozo, oba n’ekibiina, ng’osoose kusoma kubuulira okukwatagana nabyo.
- Baxter azimba buli kimu ku kirayiro kya Katonda nti “sisanyukira kufa kw’abakozi ba bibi” (Ezeekyeri 33:11). Okulaba Katonda nga ayaayaanira okulokola, mu kifo ky’okuba nga tayagala, kukyusa kutya engeri gy’omusembereramu?
- Baxter anywerera ku kya nti omwonoonyi yeggalira yekka oluggi lw’okusaasira. Waliwo oluggi mu mutima gwo lw’obadde oggadde, era kiki ky’otya okufiirwa bw’oluggulawo?
- Ekibuuzo ekikulu eky’ekitabo kiri nti “Lwaki mufa?” Nsonga ki — ezoogerwa oba ezitoogerwa — abantu ze bawa olw’okwongezaayo okudda eri Katonda, era Baxter yandizzeemu atya ensonga zo ggwe?
- Baxter yeegomba nnyo omusomi yenna aleme kulowooza nti okulabula kwe kwa kuggwaamu ssuubi. Bw’owulira amazima amakakali ku kibi, otera kuggwaamu ssuubi oba okufuna essuubi, era lwaki?
- Lowooza ku muntu omu gw’oyaayaanira okulaba ng’akyuka n’adda eri Katonda. Kyandibadde kitya okumwegayirira nga Baxter bw’yegayirira — n’okwagala okusinga okunyigiriza?
Bw’oba mwetegefu, okwegayirira kwa Baxter kwonna kukulindiridde mu Okukoowoola Abatannakyuka, okusomebwa ku bwereere ku Ochorus. Kisome mpola. Kyawandiikibwa, ddala, ku lw’omusomi omu omu mu kiseera kimu.
