Thiên Lộ Lịch Trình là câu chuyện về một người tên Cơ Đốc Nhân, mang trên lưng một gánh nặng nặng nề, trốn khỏi Thành Hủy Diệt và đi bộ, qua đủ mọi gian truân, đến tận Thành Thiên Thượng. Sách do John Bunyan, một người thợ hàn nồi ở Bedford, viết phần lớn trong phòng giam, và được xuất bản năm 1678. Có lẽ ngoài Kinh Thánh, chưa có cuốn sách nào bằng tiếng Anh được nhiều Cơ Đốc nhân đọc hơn cuốn này. Đây là một truyện ngụ ngôn: mỗi nơi chốn trên đường và mỗi người mà Cơ Đốc Nhân gặp đều tượng trưng cho một điều gì đó trong cuộc đời của một linh hồn đến với Đức Chúa Trời và tiếp tục bước đi cùng Ngài.

Sau đây là một bản hướng dẫn dễ hiểu — ai đã viết sách, chuyện gì xảy ra, các hình ảnh mang ý nghĩa gì, và ngày nay nên đọc sách thế nào. Toàn văn sách được cung cấp miễn phí trong thư viện Ochorus, nên bạn có thể đi thẳng từ trang này đến chính cuốn sách.

Ai đã viết, và viết ở đâu

John Bunyan (1628–1688) kiếm sống bằng nghề vá nồi niêu xoong chảo. Ông hầu như không được đi học, theo lời chính ông thì đã có một tuổi trẻ ngông cuồng, và trải qua một cuộc hoán cải dài đằng đẵng, đầy giằng xé, mà về sau ông thuật lại trong Ân Điển Dư Dật cho Kẻ Đứng Đầu Các Tội Nhân. Ông trở thành nhà giảng đạo giữa những người không theo quốc giáo ở Bedford, và khi luật pháp cấm giảng đạo bên ngoài giáo hội chính thức, ông nhất quyết không chịu ngừng. Ông ở trong nhà tù Bedford gần như suốt những năm từ 1660 đến 1672, và chính tại đó, với một cuốn Kinh Thánh và một cuốn Sách Các Thánh Tử Đạo của Foxe, ông bắt đầu mơ giấc mơ của mình.

Điều đó rất quan trọng khi đọc cuốn sách. Bunyan là một mục sư viết cho những người nông dân cày ruộng và vợ của họ, những người thuộc Kinh Thánh và hiểu lòng mình, nhưng ngoài ra chẳng biết gì nhiều. Đó là lý do cuốn sách cụ thể đến thế. Tuyệt Vọng không phải là một ý niệm; hắn là một gã khổng lồ cầm dùi cui. Sự nghi ngờ là một lâu đài có ngục tối. Chẳng ai quên được một gã khổng lồ.

Ông cũng viết hoàn toàn dựa trên Kinh Thánh, đến nỗi lề các ấn bản xưa chi chít những câu tham chiếu. Chính con đường là con đường hẹp trong Ma-thi-ơ 7:13–14. Gánh nặng là sự mắc tội trong Ê-sai 64:6, nơi “mọi việc công bình của chúng tôi như áo nhớp”. Cả cuộc hành trình là Hê-bơ-rơ 11:13–16, nơi những người có đức tin xưng mình là “kẻ khách và bộ hành trên đất”. Hầu như chẳng có gì trong sách là bịa ra; đó là Kinh Thánh được biến thành một vùng phong cảnh.

Câu chuyện, từng chặng một

Cuốn sách mở đầu bằng một trong những câu văn nổi tiếng nhất trong tiếng Anh:

Khi tôi đi qua đồng hoang của thế gian này, tôi đến một nơi có một cái hang, và nằm xuống nơi đó mà ngủ; và trong lúc ngủ, tôi thấy một giấc mơ.

John Bunyan, Thiên Lộ Lịch Trình

Trong giấc mơ, có một người đứng đó, mặc áo rách rưới, tay cầm một cuốn sách và trên lưng mang một gánh nặng lớn, khóc lóc, vì người ấy đã biết qua cuốn sách rằng thành của mình sẽ bị lửa thiêu đốt. Một người tên là Người Truyền Đạo tìm gặp và hỏi: “Anh có thấy cái cửa hẹp đằng kia không?” Người ấy không thấy, nhưng thấy được một ánh sáng rực rỡ, và được bảo hãy dán mắt vào ánh sáng ấy mà đi. Thế là người ấy chạy khỏi cửa nhà mình, tay bịt tai, miệng kêu lên: “Sự sống! sự sống! sự sống đời đời!”

Tiếp theo là một con đường có nhiều trạm dừng. Cơ Đốc Nhân rơi xuống Vũng Lầy Thất Vọng, bãi bùn của sợ hãi và mặc cảm tội lỗi, nơi níu giữ những người vừa mới tỉnh thức về tội mình, và được một người tên là Cứu Giúp kéo lên. Kế đó, ông bị Ông Khôn-Ngoan-Đời dụ dỗ rời khỏi đường, người này sai ông đến làng Đạo Đức để được cất gánh nặng nhờ cách cư xử tốt, và ông suýt chết dưới ngọn núi Si-na-i sừng sững chực đổ ập xuống trước khi Người Truyền Đạo đưa ông trở lại. Ông đi qua Cửa Hẹp, tức là chính Đấng Christ (Giăng 10:9), và đến nhà của Người Giải Nghĩa, nơi ông được xem những bức tranh dạy cho ông những gì ông cần biết trên đường.

Rồi đến khoảnh khắc mà cả phần thứ nhất xoay quanh. Cơ Đốc Nhân leo lên một ngọn đồi có thập tự giá, và khi ông vừa đến ngang thập tự giá thì gánh nặng tuột khỏi vai, lăn xuống đồi, rơi vào một ngôi mộ đang mở, và ông không bao giờ thấy nó nữa. Ba đấng sáng láng đến gặp ông: một vị nói rằng tội ông đã được tha, một vị ban cho ông áo mới, một vị đóng một dấu trên trán ông và trao cho ông một cuộn giấy được niêm phong để mang theo. Bunyan diễn tả như sau:

Bấy giờ Cơ Đốc Nhân vui mừng và nhẹ nhõm, và với tấm lòng hớn hở, ông nói: “Ngài đã ban cho tôi sự yên nghỉ bởi sự đau buồn của Ngài, và sự sống bởi sự chết của Ngài.”

John Bunyan, Thiên Lộ Lịch Trình

Hãy để ý thứ tự. Gánh nặng không rơi xuống ở cửa. Nó rơi xuống ở thập tự giá, sau khi ông đã bắt đầu đi theo. Bunyan đang mô tả kinh nghiệm của chính mình, và của nhiều người khác: một người có thể đã thật sự quay về với Đấng Christ mà vẫn còn mang sức nặng của mặc cảm tội lỗi một thời gian, cho đến khi họ thấy rõ thập tự giá đã làm được gì.

Sau thập tự giá, con đường không dễ đi hơn. Cơ Đốc Nhân leo Đồi Gian Nan, ngủ quên trong một cái chòi lá và đánh mất cuộn giấy, rồi phải quay lại tìm. Ông được tiếp đón tại Lâu Đài Tươi Đẹp, tức là Hội Thánh, nơi ông được nuôi dưỡng, dạy dỗ và trang bị khí giới. Ông đi xuống Trũng Khiêm Hạ và chiến đấu với ác quỷ A-bô-ly-ôn, chỉ thắng được khi, bị quật ngã và gần chết, ông lại nắm lấy thanh gươm của mình: Ê-phê-sô 6:10–17 được diễn ra thành cảnh. Ông đi qua Trũng Bóng Chết trong bóng tối, một bên là địa ngục, một bên là hào sâu, và được an ủi khi nghe một khách hành hương đi trước mình đọc những lời của Thi Thiên 23:4.

Ông có được một người bạn đồng hành, Trung Tín, và họ cùng nhau đến Hội Chợ Phù Hoa, một thị trấn nơi mọi thứ đều được bày bán quanh năm, và nơi những khách hành hương không chịu mua thì bị ghét bỏ. Trung Tín bị xét xử, bị kết án và bị thiêu sống, rồi một cỗ xe đưa ông thẳng đến cổng thành — Bunyan dành cho người tử đạo con đường ngắn nhất. Cơ Đốc Nhân tiếp tục lên đường với một người bạn đồng hành mới, Hy Vọng, người đã được hoán cải khi chứng kiến Trung Tín chịu chết.

Hai người phạm một quyết định sai lầm: đường thì khó đi, nên họ trèo qua bậc rào vào Đồng Cỏ Đường Tắt, trông có vẻ dễ đi hơn. Họ lạc mất lối, bị Gã Khổng Lồ Tuyệt Vọng bắt và nhốt vào ngục tối của Lâu Đài Nghi Ngờ, nơi hắn đánh đập họ và xúi giục họ tự kết liễu đời mình. Họ nằm ở đó cho đến khi Cơ Đốc Nhân bỗng nhớ ra điều mình đã có từ trước đến giờ:

Tôi có trong lòng một chiếc chìa khóa tên là Lời Hứa, mà tôi tin chắc sẽ mở được mọi ổ khóa trong Lâu Đài Nghi Ngờ.

John Bunyan, Thiên Lộ Lịch Trình

Và nó mở được thật. Tiếp đến là Dãy Núi Vui Thỏa, nơi những người chăn chiên cho họ nhìn thấy Thành Thiên Thượng qua một ống kính. Rồi đến một chàng trai trẻ đầy tự tin tên là Ngu Muội, người chắc mẩm mình sẽ được cứu vì lòng mình tốt. Rồi đến Vùng Đất Mê Hoặc, nơi không khí khiến khách hành hương buồn ngủ, và hai người giữ cho nhau tỉnh táo bằng cách kể về sự hoán cải của mình. Rồi đến xứ Bê-u-la, miền đất trong Ê-sai 62:4, nơi thành đã hiện ra trước mắt. Và rồi đến dòng sông, không có cầu, mà mọi khách hành hương đều phải lội qua ở độ sâu đã định cho mình. Cơ Đốc Nhân suýt chết đuối vì sợ hãi; Hy Vọng nâng đầu ông lên. Các cổng thành mở ra, và người kể chuyện nhìn vào bên trong qua các cổng ấy và ước gì mình được ở giữa những người trong đó.

Rồi, trong đoạn cuối cùng, Ngu Muội đến bờ sông, được một người lái đò tên là Hy-Vọng-Hão chở sang, đến cổng thành mà không có giấy chứng nhận, và bị trói lại rồi mang đi. Bunyan không để người đọc khép sách chỉ với một kết thúc có hậu. Ông nói, có một con đường dẫn xuống địa ngục, ngay cả từ cổng thiên đàng.

Phần Hai: con đường của Christiana

Sáu năm sau, Bunyan xuất bản phần thứ hai, xét ở vài phương diện thì còn là một cuốn sách đẹp hơn. Vợ của Cơ Đốc Nhân là Christiana, người trước kia đã không chịu đi cùng chồng, nay lên đường với bốn con trai và một cô hàng xóm trẻ là Nhân Từ. Trong khi Cơ Đốc Nhân đi một mình và mang khí giới, thì họ đi như một gia đình, có một người dẫn đường là Đại Dũng, người chiến đấu với những gã khổng lồ thay cho họ. Họ quy tụ một đoàn người yếu đuối và sợ sệt — Ông Yếu-Lòng, Ông Sắp-Quỵ chống nạng, Ông Chán-Nản và con gái ông là Sợ-Hãi-Lắm — và đưa tất cả họ đến nơi.

Phần Hai cho thấy con đường này không chỉ dành cho những người anh hùng. Phần này khép lại bằng một chuỗi những cái chết thuộc vào hàng những trang văn hay nhất Bunyan từng viết, khi lần lượt từng khách hành hương được gọi sang bên kia sông. Ông Dũng-Cảm-Vì-Lẽ-Thật nói: “Thanh gươm của tôi, tôi trao lại cho người sẽ kế tục tôi trên đường hành hương,” rồi bước xuống nước, đọc những lời của 1 Cô-rinh-tô 15:55: “Hỡi sự chết, cái nọc của mầy ở đâu? Hỡi sự chết, sự thắng của mầy ở đâu?” Và rồi đến câu mà mọi người đọc đều nhớ: “Vậy ông đã sang bên kia, và mọi tiếng kèn đều trổi lên chào đón ông ở bờ bên kia.” Đó là 2 Ti-mô-thê 4:7 được dựng thành một cảnh.

Các hình ảnh mang ý nghĩa gì

Phần lớn ẩn dụ đều tự giải thích. Một vài chìa khóa sẽ giúp ích.

  • Gánh nặng không phải là tội lỗi nói chung, mà là cảm thức mình mắc tội, tức lương tâm đã được đánh thức. Nó được cất đi tại thập tự giá chứ không ở nơi nào khác.
  • Cửa Hẹp là Đấng Christ, “cửa hẹp” trong Ma-thi-ơ 7:14. Bất cứ ai trèo vào con đường bằng lối khác — trèo qua tường, như Hình Thức và Giả Hình đã làm — đều có kết cục bi thảm.
  • Cuộn giấy là sự bảo đảm. Cơ Đốc Nhân có thể đánh mất nó vì sơ ý, nhưng dấu trên trán thì ông không bao giờ mất.
  • Lâu Đài Nghi Ngờ không phải là sự vô tín, mà là nỗi tuyệt vọng có thể chụp lấy một tín hữu thật đã đi lạc khỏi đường. Chiếc chìa khóa đã nằm trong túi ông suốt từ đầu. Những lời hứa của Đức Chúa Trời chính là điều đưa bạn ra khỏi đó.
  • Dòng sông là sự chết, và độ sâu của nó thay đổi tùy theo đức tin của khách hành hương vào lúc ấy.
  • Ngu Muội là người sùng đạo nhưng chưa bao giờ đi qua cửa. Anh ta dễ mến, tự tin, và hư mất. Bunyan đặt anh ta ở cuối cùng để lời cảnh báo là lời sau chót.

Vì sao sách sống mãi

Có ba lý do. Sách đúng với kinh nghiệm thực tế: hầu như bất cứ ai đã bước đi với Đấng Christ một thời gian đều nhận ra Vũng Lầy, Ngọn Đồi, Thung Lũng và Lâu Đài, và có thể kể ra tuần lễ mình đã ở trong mỗi nơi. Sách thấm đẫm Kinh Thánh, nên không lỗi thời theo cách một cuốn tiểu thuyết lỗi thời. Và đây là một câu chuyện hay; trẻ em yêu thích nó trước cả khi hiểu nó, và Bunyan đã cố ý viết sao cho chúng yêu thích nó. Sách trả lời một câu hỏi mà người ta vẫn còn đặt ra: đời sống Cơ Đốc cảm thấy như thế nào khi nhìn từ bên trong? Hê-bơ-rơ 12:1–2 bảo chúng ta hãy “lấy lòng nhịn nhục theo đòi cuộc chạy đua đã bày ra cho ta”, và “nhìn xem Đức Chúa Jêsus”. Bunyan chỉ đơn giản vẽ ra đường đua ấy.

Ngày nay nên đọc sách thế nào

Trước hết hãy đọc như một câu chuyện. Đừng dừng lại để giải mã từng cái tên trong lần đọc đầu tiên. Hãy để Cơ Đốc Nhân chạy, và để những gã khổng lồ cứ là những gã khổng lồ. Ý nghĩa sẽ tự tìm đến bạn.

Hãy để Kinh Thánh bên cạnh. Những câu tham chiếu bên lề trong các ấn bản xưa là lời chú giải hay nhất mà cuốn sách có; khi Bunyan dẫn một câu Kinh Thánh, thì cả cảnh truyện thường chính là câu Kinh Thánh ấy.

Hãy đọc thành tiếng nếu có thể. Bunyan viết bằng thứ tiếng Anh giản dị, nhịp nhàng của một nhà giảng đạo, và các gia đình đã đọc to cuốn sách này suốt ba trăm năm là có lý do.

Đừng bỏ qua Phần Hai. Nhiều ấn bản lược bỏ phần này. Phần này nhẹ nhàng hơn, hài hước hơn, và ở nhiều chỗ còn cảm động hơn Phần Một, và nó sửa lại ấn tượng rằng cuộc hành hương là chuyện một mình một ngựa.

Hãy đọc Ân Điển Dư Dật song song. Cuốn tự truyện thuộc linh của Bunyan cho bạn biết từng cảnh truyện bắt nguồn từ đâu. Chính ông đã sống trong Vũng Lầy Thất Vọng nhiều năm trời.

Rồi hãy để ý xem bạn đang ở chặng nào. Điểm sâu sắc nhất của Bunyan là tất cả các chặng ấy đều nằm trên con đường, và Lâu Đài Nghi Ngờ chỉ cách con đường vài thước, với một lối quay về. Phi-líp 1:6 nói rằng “Đấng đã khởi làm việc lành trong anh em, sẽ làm trọn hết”. Đó là niềm tin chắc mà cả cuốn sách toát ra. Con đường vẫn tiếp tục, và tiếng kèn đang chờ đợi.