Về Sự Nhập Thể là câu trả lời kinh điển của Cơ Đốc giáo cho một câu hỏi đơn giản mà vô cùng lớn lao: vì sao Đức Chúa Trời trở nên người? Sách được viết vào khoảng năm 318 bởi Athanasius, khi ấy còn là một chấp sự trẻ ở Alexandria, người sẽ dành trọn phần đời còn lại để bảo vệ thần tính trọn vẹn của Đấng Christ trước toàn bộ sức nặng của đế quốc. Sách ngắn, sáng sủa và tự tin đến kinh ngạc, và cho đến nay chưa có tác phẩm nào vượt qua nó trong vai trò nhập môn để giải thích vì sao Lễ Giáng Sinh và Thứ Sáu Thánh đã phải xảy ra. C. S. Lewis, người đã viết một lời tựa nổi tiếng cho một bản dịch hiện đại, nói rằng đây là một kiệt tác, đọc lên như công trình của một trí óc đã suy nghĩ thấu suốt đến tận cùng vấn đề.

Bài hướng dẫn này giải thích ai đã viết sách, sách lập luận từng bước ra sao, câu nói nổi tiếng nhất của sách, và cách đọc một quyển sách đã mười bảy thế kỷ tuổi mà không bị lạc lối. Toàn văn sách được cung cấp miễn phí trong thư viện Ochorus.

Ai đã viết, và viết khi nào

Athanasius (khoảng 296–373) sinh ra tại Alexandria, thành phố trí thức lớn của thế giới Cơ Đốc phương Đông, và lớn lên trong Hội Thánh ở đó giữa những cuộc bách hại cuối cùng. Ông viết Về Sự Nhập Thể khi còn trẻ, có lẽ trước khi cuộc tranh luận lớn định hình cả cuộc đời ông bùng nổ hoàn toàn. Chỉ vài năm sau, linh mục Arius sẽ bắt đầu dạy rằng Đức Chúa Con là một loài thọ tạo, kém hơn Đức Chúa Trời trọn vẹn, và Athanasius sẽ dành nửa thế kỷ tiếp theo — với tư cách giám mục Alexandria, bị bốn hoàng đế lưu đày năm lần — để khẳng định rằng nếu Chúa Giê-xu không phải là Đức Chúa Trời trọn vẹn thì chúng ta không được cứu. Quyển sách thời trẻ này đã chứa đựng niềm xác tín sẽ khiến ông phải trả giá đắt: chỉ Đức Chúa Trời mới có thể cứu, và vì thế Đấng Cứu Rỗi phải là Đức Chúa Trời.

Vậy nên, đáng đọc sách này không phải như một thứ thần học khô khan, mà như lời trình bày đầu tiên của một lập luận mà Athanasius sẽ bảo vệ bất chấp hiểm nguy đến tính mạng. Sự tự tin trong sách là sự tự tin của một người đã suy nghĩ vấn đề đến tận đáy.

Vấn đề: sự chết và sự hư nát

Athanasius bắt đầu từ sự sáng tạo. Đức Chúa Trời đã dựng nên thế giới từ hư không, và dựng nên loài người theo hình ảnh của chính Ngài, để biết Ngài và được sống. Nhưng loài người đã quay khỏi Đức Chúa Trời để hướng về hư không, và khi quay lưng với nguồn sự sống, họ rơi ngược trở lại hư không mà mình đã từ đó ra — vào sự hư nát và sự chết. Rô-ma 5:12 kể lại chính câu chuyện ấy: “bởi một người mà tội lỗi vào trong thế gian, lại bởi tội lỗi mà có sự chết” (Rô-ma 5:12). Theo cách Athanasius trình bày, điều này đặt Đức Chúa Trời trước một thế khó thật sự. Sự công bình của Ngài đã phán rằng tội lỗi sẽ đem đến sự chết; lời ấy không thể đơn giản bị bẻ gãy. Nhưng lòng nhân từ của Ngài không thể để những tạo vật được dựng nên theo hình ảnh Ngài bị sự hư nát nuốt chửng. Chỉ sự ăn năn thôi thì không thể sửa chữa được, vì sự ăn năn không đảo ngược sự hư nát; nó không xóa bỏ sự chết hay phục hồi những gì tội lỗi đã hủy hoại.

Vì thế, vấn đề đòi hỏi một Đấng có thể làm hai việc cùng lúc: trả món nợ sự chết mà mọi người đều mắc, và, vì chính Ngài là Sự Sống, đánh bại sự chết từ bên trong. Không một con người bình thường nào làm được điều ấy, vì chính loài người là kẻ mắc nợ. Chỉ Ngôi Lời của Đức Chúa Trời, Đấng mà nhờ Ngài muôn vật được dựng nên, mới có thể mặc lấy một thân thể, chịu sự chết mà mọi người phải chịu, và bằng sự sống không thể bị hủy diệt của chính Ngài mà phá tung sự chết. Giăng 1:14 là bản lề của toàn bộ lập luận: “Ngôi Lời đã trở nên xác thịt, ở giữa chúng ta” (Giăng 1:14).

Câu trả lời: Ngôi Lời mặc lấy thân thể

Trọng tâm của sách là tính hợp lý của sự nhập thể. Ngôi Lời, Đấng vốn luôn hiện diện khắp mọi nơi và nâng đỡ muôn vật, đã nhận lấy cho mình một thân thể con người thật — không thôi đầy dẫy vũ trụ, nhưng giờ đây cũng hiện diện trong một con người cụ thể. Athanasius lập luận rằng Ngài làm điều này vì những lý do đan cài vào nhau. Để trả món nợ mà sự chết đòi hỏi: một thân thể không hư nát, được dâng trong sự chết thay cho mọi người, đã thỏa mãn bản án và chấm dứt nó cho tất cả những ai được hiệp một với Ngài. Để phục hồi hình ảnh: loài người đã làm hoen ố bức chân dung của Đức Chúa Trời trong chính mình, và cách duy nhất để vẽ lại một bức chân dung đã hư hỏng là để người mẫu gốc ngồi cho họa sĩ vẽ lần nữa, vì thế chính Đấng là Hình Ảnh đã thân hành đến. Và để dạy chúng ta biết Đức Chúa Cha: vì con người đã chìm vào việc thờ lạy tạo vật và không còn đọc ra Đức Chúa Trời trong thế giới nữa, Ngôi Lời đã đến trong một thân thể họ có thể nhìn thấy, để kéo sự chú ý vốn bị giác quan trói buộc của họ quay về với Đức Chúa Trời.

Rồi đến câu nói làm nên danh tiếng của sách, cách diễn đạt táo bạo nhất về ý nghĩa sau cùng của sự cứu rỗi:

Ngài đã trở nên người để chúng ta được trở nên thần; và Ngài đã tỏ mình ra qua một thân thể để chúng ta nhận được ý niệm về Đức Chúa Cha vô hình.

Athanasius, Về Sự Nhập Thể

Cụm từ này khiến độc giả hiện đại giật mình, nhưng Athanasius không có ý nói rằng chúng ta tự mình trở thành những vị thần. Ông muốn nói đúng điều 2 Phi-e-rơ 1:4 muốn nói khi chép rằng chúng ta “trở nên người dự phần bản tánh Đức Chúa Trời” (2 Phi-e-rơ 1:4): trong Đấng Christ, con người được nâng lên vào sự sống của Đức Chúa Trời, được trở nên không hư nát, được nhận làm con, và được dự phần những gì thuộc về Ngài bởi ân điển. Đức Chúa Trời đã xuống nơi chúng ta đang ở để chúng ta được nâng lên nơi Ngài ngự.

Sự chiến thắng sự chết

Những chương sau chuyển sang sự sống lại, và tại đây Athanasius viết nên những trang hào hứng nhất của ông. Ông nói bằng chứng cho thấy sự chết đã bị đánh bại không chỉ là một lập luận, mà là một sự thật bạn có thể tận mắt chứng kiến: Cơ Đốc nhân đã thôi sợ chết. Nơi sự chết từng cai trị mọi người bằng nỗi sợ hãi, giờ đây những tín hữu bình thường — kể cả phụ nữ và trẻ em, ông ghi nhận — giày đạp nó dưới chân, thậm chí chọn tử đạo thay vì chối bỏ Đấng Christ. Hê-bơ-rơ 2:14–15 nói đúng điều ông muốn nói: Đấng Christ đã có phần vào xác thịt chúng ta “hầu cho Ngài bởi sự chết mình mà phá diệt kẻ cầm quyền sự chết” (Hê-bơ-rơ 2:14), và “giải thoát mọi người vì sợ sự chết, bị cầm trong vòng tôi mọi trọn đời” (Hê-bơ-rơ 2:15). Athanasius nói thẳng:

Sự chết không còn đáng sợ nữa; vì mọi người tin Đấng Christ đều giày đạp nó dưới chân như một thứ chẳng ra gì.

Athanasius, Về Sự Nhập Thể

Ông thậm chí còn đặt câu hỏi vì sao cái chết ấy phải công khai, trên thập tự giá, chứ không lặng lẽ và kín đáo — và trả lời rằng một cái chết khuất mắt không thể chứng minh được sự sống lại, còn một cái chết được kẻ thù chứng kiến, tiếp theo là một sự sống phục sinh được bạn hữu chứng kiến, thì có thể. 1 Cô-rinh-tô 15:3–4, rằng “Đấng Christ chịu chết” (1 Cô-rinh-tô 15:3), “Ngài đã bị chôn, đến ngày thứ ba, Ngài sống lại” (1 Cô-rinh-tô 15:4), ở đây đang được bảo vệ như lịch sử, chứ không phải huyền thoại.

Vì sao điều này đáng để tranh đấu

Thật đáng để thấy vì sao lập luận của quyển sách này xứng đáng với cả một đời lưu đày. Toàn bộ lập luận của Athanasius dựa trên việc Đấng Cứu Rỗi thật sự là Đức Chúa Trời. Nếu Ngôi Lời, Đấng đã mặc lấy thân thể, chỉ là một loài thọ tạo rất cao trọng như Arius dạy, thì cái chết trên thập tự giá sẽ chỉ là cái chết của một loài thọ tạo, không thể trả món nợ của mọi người; sự sống được tuôn đổ vào các tín hữu sẽ chỉ là sự sống của một loài thọ tạo, không thể khiến họ trở nên không hư nát; và sự hiệp một với Đức Chúa Trời mà quyển sách hứa hẹn sẽ là điều không thể, vì một loài thọ tạo không thể bắc cầu qua khoảng cách giữa Đức Chúa Trời và thế giới. Mọi điều Athanasius nói về sự cứu rỗi đều sụp đổ ngay khi Đấng Christ kém hơn Đức Chúa Trời trọn vẹn. Đó là lý do ông không chịu nhượng bộ dù một tấc, qua năm lần lưu đày và sự thù nghịch của các hoàng đế. Điều đang bị đe dọa chính là Tít 2:13 — “sự hiện ra của sự vinh hiển Đức Chúa Trời lớn và Cứu Chúa chúng ta, là Đức Chúa Jêsus Christ” (Tít 2:13) — và cùng với nó, theo niềm tin của ông, là chính sự cứu rỗi.

Vì thế, quyển sách này không phải là một món đồ trong viện bảo tàng, mà là nền móng nằm bên dưới mọi lời tuyên xưng đức tin về sau. Khi Giáo hội nghị Nicaea tuyên xưng Đức Chúa Con đồng một bản thể với Đức Chúa Cha, giáo hội nghị ấy đang bảo vệ chính điều mà quyển sách thời trẻ này đã thấy trước: chỉ Đức Chúa Trời mới có thể cứu, nên Đấng Cứu Rỗi phải là Đức Chúa Trời. Đọc sách này là bạn đang đọc mạch lý luận nằm bên dưới bản tín điều mà phần lớn Cơ Đốc nhân trên thế giới vẫn còn đọc thuộc lòng. Hê-bơ-rơ 1:3 nói lên niềm xác tín ấy chỉ trong một câu — “Con là sự chói sáng của sự vinh hiển Đức Chúa Trời và hình bóng của bản thể Ngài” (Hê-bơ-rơ 1:3) — và Athanasius đã dành cả đời để bảo đảm rằng Hội Thánh không bao giờ buông bỏ điều đó.

Cách đọc sách ngày nay

Hãy đọc lời tựa của Lewis trước nếu ấn bản của bạn có phần này. Tự thân nó đã là một tác phẩm kinh điển nhỏ, và lập luận của nó về việc đọc sách cổ — rằng mỗi thời đại đều mù lòa theo cách riêng của mình và sách cổ giúp sửa lại cho chúng ta — riêng điều ấy đã đáng để bạn bỏ công đọc.

Đừng sa lầy vào khung cảnh thế kỷ thứ tư. Athanasius tranh luận với sự thờ hình tượng của người ngoại giáo và những phản bác của người Do Thái vốn không còn là vấn đề sống còn với phần lớn độc giả hiện đại. Hãy để những phần ấy lướt qua; xương sống của quyển sách — vấn đề sự chết, lý do của sự nhập thể, sự chiến thắng của sự sống lại — thì vượt thời gian.

Hãy đọc câu nói nổi tiếng trong văn mạch của nó. “Để chúng ta được trở nên thần” mang một ý nghĩa chính xác; hãy đọc những đoạn văn xung quanh cùng với 2 Phi-e-rơ 1:4, và câu ấy sẽ trở nên vinh hiển thay vì xa lạ.

Hãy đọc sách vào mùa Giáng Sinh hoặc Lễ Phục Sinh. Đây là người bạn đồng hành tốt nhất có thể có cho cả hai dịp ấy. Sách giải thích vì sao máng cỏ và ngôi mộ trống thuộc về cùng một lập luận, và vì sao cả hai đều vô nghĩa nếu không có Đức Chúa Trời, Đấng đã chọn bước vào chính công trình sáng tạo của Ngài.

Tiếp theo, hãy đọc Lời Tự Thú của Augustine. Athanasius cho bạn giáo lý về điều Đức Chúa Trời đã làm; Augustine, một thế hệ sau, cho bạn thấy giáo lý ấy chạm đến một cuộc đời đầy khắc khoải. Cùng nhau, hai ông là hai tiếng nói không thể thiếu của Hội Thánh đầu tiên.

Athanasius viết để chứng minh một điều: như Giăng 3:16 chép, “Đức Chúa Trời yêu thương thế gian” (Giăng 3:16), đến nỗi Ngài không đứng ở bên ngoài nó. Ngài đã bước vào, mặc lấy một thân thể, đối diện sự chết của chúng ta và bẻ gãy nó, để chúng ta được dự phần sự sống của Ngài. Mười bảy thế kỷ sau, sách vẫn là câu trả lời ngắn gọn và rõ ràng nhất cho câu hỏi mà cả đức tin xoay quanh — vì sao Đức Chúa Trời trở nên người.