Chương 1 · 53 phút đọc · 1 giờ 8 phút nghe
Quyển Một
Chương I
Lạy Chúa, Chúa là lớn và đáng ngợi khen thay; quyền năng Chúa thật cả thể, và sự khôn ngoan của Chúa vô cùng vô tận. Và loài người muốn ngợi khen Chúa; loài người, chỉ là một mảnh nhỏ trong muôn vật Chúa dựng nên; loài người, kẻ mang trên mình sự hay chết của mình, là chứng cớ về tội lỗi mình, là chứng cớ rằng Chúa chống cự kẻ kiêu ngạo: vậy mà loài người vẫn muốn ngợi khen Chúa; họ, chỉ là một mảnh nhỏ trong muôn vật Chúa dựng nên. Chính Chúa đánh thức chúng con để chúng con vui thích trong sự ngợi khen Chúa; vì Chúa đã dựng nên chúng con cho chính Chúa, và lòng chúng con khắc khoải không yên cho đến khi được an nghỉ trong Chúa. Lạy Chúa, xin cho con biết và hiểu điều nào đến trước: kêu cầu Chúa hay ngợi khen Chúa? và lại nữa, biết Chúa hay kêu cầu Chúa? vì ai có thể kêu cầu Chúa khi không biết Chúa? bởi kẻ không biết Chúa có thể kêu cầu Chúa như kêu cầu một đấng khác hơn Chúa thật là. Hay là, phải chăng đúng hơn, chúng con kêu cầu Chúa để chúng con được biết Chúa? nhưng họ chưa tin Ngài thì kêu cầu sao được? hoặc nếu chẳng có ai rao giảng thì họ tin thể nào? và những người tìm Đức Giê-hô-va sẽ ngợi khen Ngài: vì ai tìm thì gặp, và ai gặp Ngài thì sẽ ngợi khen Ngài. Lạy Chúa, con sẽ tìm Chúa bằng cách kêu cầu Chúa; và sẽ kêu cầu Chúa trong khi tin Chúa; vì Chúa đã được rao giảng cho chúng con. Lạy Chúa, đức tin của con sẽ kêu cầu Chúa, là đức tin Chúa đã ban cho con, là đức tin Chúa đã hà hơi vào con, qua sự nhập thể của Con Chúa, qua chức vụ của Đấng Rao Giảng.
Chương II
Nhưng con sẽ kêu cầu Đức Chúa Trời của con thể nào, là Đức Chúa Trời và là Chúa của con, khi mà lúc con kêu cầu Ngài, ấy là con đang gọi Ngài đến trong chính con? và trong con có chỗ nào để Đức Chúa Trời của con có thể đến vào trong con? Đức Chúa Trời có thể đến vào chỗ nào trong con, Đức Chúa Trời là Đấng đã dựng nên trời và đất? lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, thật vậy, trong con có điều chi có thể chứa được Chúa chăng? vậy thì trời và đất, là những gì Chúa đã dựng nên, và là nơi Chúa đã dựng nên con trong đó, có chứa được Chúa chăng? hoặc, vì không vật gì đang hiện hữu lại có thể hiện hữu nếu không có Chúa, nên phải chăng mọi vật đang hiện hữu đều chứa Chúa? Vậy thì, vì chính con cũng đang hiện hữu, cớ sao con lại tìm xin Chúa vào trong con, là kẻ vốn chẳng thể hiện hữu, nếu Chúa không ở trong con? Cớ sao? vì con chưa xuống âm phủ, thế mà Chúa cũng ở đó nữa. Vì ví con nằm dưới âm phủ, kìa, Chúa cũng có ở đó. Vậy, lạy Đức Chúa Trời của con, con chẳng thể hiện hữu, hoàn toàn chẳng thể hiện hữu, nếu Chúa không ở trong con; hay đúng hơn, nếu con không ở trong Chúa, là Đấng mà muôn vật đều từ Chúa, muôn vật đều bởi Chúa, muôn vật đều ở trong Chúa? Thật vậy, lạy Chúa, thật là như vậy. Con kêu cầu Chúa đến nơi nào, khi con đang ở trong Chúa? hoặc Chúa từ đâu mà vào trong con được? vì con có thể đi đến đâu ngoài trời và đất, để từ đó Đức Chúa Trời của con đến vào trong con, là Đấng đã phán: Há chẳng phải ta đầy dẫy các từng trời và đất sao?
Chương III
Vậy thì trời và đất có chứa được Chúa chăng, vì Chúa đầy dẫy chúng? hay là Chúa đầy dẫy chúng mà vẫn còn tràn ra ngoài, vì chúng không chứa nổi Chúa? Và khi trời và đất đã đầy rồi, Chúa đổ phần còn lại của chính Chúa ra nơi nào? hay là Chúa chẳng cần vật gì chứa Chúa, vì Chúa là Đấng chứa đựng muôn vật, bởi những gì Chúa đầy dẫy, Chúa đầy dẫy bằng cách chứa đựng nó? vì những bình chứa mà Chúa làm cho đầy chẳng nâng đỡ Chúa, bởi dầu chúng có vỡ, Chúa cũng chẳng bị đổ ra. Và khi Chúa được đổ ra trên chúng con, Chúa chẳng bị hạ xuống, nhưng Chúa nâng chúng con lên; Chúa chẳng bị tản mát, nhưng Chúa nhóm chúng con lại. Nhưng Chúa là Đấng đầy dẫy muôn vật, có phải Chúa đầy dẫy chúng bằng trọn cả chính Chúa chăng? hoặc, vì muôn vật không thể chứa trọn Chúa, nên chúng chỉ chứa một phần của Chúa? và tất cả cùng một lúc chứa cùng một phần ấy? hay mỗi vật chứa phần riêng của nó, vật lớn chứa nhiều hơn, vật nhỏ chứa ít hơn? Vậy thì có phải một phần của Chúa lớn hơn, một phần khác nhỏ hơn chăng? hay là Chúa hiện diện trọn vẹn ở khắp mọi nơi, trong khi chẳng vật gì chứa trọn được Chúa?
Chương IV
Vậy, lạy Đức Chúa Trời của con, Chúa là ai? Ai, nếu không phải là Chúa là Đức Chúa Trời? Vì ngoài Chúa ra, ai là Chúa? hoặc ngoài Đức Chúa Trời chúng con, ai là Đức Chúa Trời? Chúa là Đấng chí cao, chí thiện, chí năng, toàn năng tuyệt đối; rất mực thương xót, mà cũng rất mực công bình; rất mực ẩn giấu, mà cũng rất mực hiện diện; rất mực xinh đẹp, mà cũng rất mực mạnh mẽ; vững bền, mà chẳng ai thấu hiểu được; không hề thay đổi, mà làm thay đổi muôn vật; chẳng bao giờ mới, chẳng bao giờ cũ; làm mới lại muôn vật, và khiến kẻ kiêu ngạo già cỗi đi mà họ chẳng hay biết; luôn luôn làm việc, luôn luôn yên nghỉ; vẫn thu góp, mà chẳng thiếu thốn gì; nâng đỡ, đầy dẫy và bao phủ; dựng nên, nuôi dưỡng và làm cho trưởng thành; tìm kiếm, mà vẫn có hết thảy mọi sự. Chúa yêu thương mà chẳng bị cuốn theo đam mê; Chúa ghen mà chẳng lo âu; Chúa ăn năn mà chẳng buồn rầu; Chúa nổi giận mà vẫn thanh thản; Chúa thay đổi các công việc Chúa, mà ý định Chúa không đổi; Chúa thu nhận lại điều Chúa tìm thấy, mà Chúa chưa hề đánh mất; chẳng bao giờ thiếu thốn, mà vẫn vui mừng vì được lời; chẳng bao giờ tham lam, mà vẫn đòi tiền lời. Người ta dâng cho Chúa quá mức phải dâng, để Chúa trở thành kẻ mắc nợ; nhưng ai có điều gì mà chẳng phải của Chúa? Chúa trả nợ mà chẳng mắc nợ ai; Chúa tha nợ mà chẳng mất gì. Lạy Đức Chúa Trời của con, sự sống của con, niềm vui thánh của con, con vừa nói được điều gì đây? hoặc có ai nói được điều gì khi nói về Chúa? Dầu vậy, khốn cho kẻ chẳng nói về Chúa, vì ngay cả những người hùng biện nhất cũng chỉ là kẻ câm.
Chương V
Ôi! ước gì con được an nghỉ trong Chúa! Ôi! ước gì Chúa vào trong lòng con và làm cho lòng con say sưa, để con quên đi những điều khốn khổ của mình, và ôm lấy Chúa, là điều thiện duy nhất của con! Chúa là gì đối với con? Xin Chúa thương xót mà dạy con nói ra điều ấy. Hoặc con là gì đối với Chúa mà Chúa đòi con phải yêu Chúa, và nếu con không yêu, thì Chúa nổi giận cùng con, và đe dọa con bằng những tai họa nặng nề? Vậy không yêu Chúa há lại là một tai họa nhỏ sao? Ôi! vì cớ những sự thương xót của Chúa, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, xin cho con biết Chúa là gì đối với con. Xin hãy nói cùng linh hồn con: Ta là sự cứu rỗi ngươi. Xin hãy phán thế nào cho con nghe được. Lạy Chúa, kìa, lòng con ở trước mặt Chúa; xin Chúa mở tai lòng con, và nói cùng linh hồn con: Ta là sự cứu rỗi ngươi. Theo sau tiếng phán ấy, xin cho con chạy vội đến và nắm lấy Chúa. Xin chớ ẩn mặt Chúa với con. Xin cho con chết đi—kẻo con phải chết—miễn là con được thấy mặt Chúa.
Ngôi nhà của linh hồn con thật chật hẹp; xin Chúa mở rộng nó ra, để Chúa có thể vào. Nó đã đổ nát; xin Chúa sửa lại. Bên trong nó có những điều hẳn làm chướng mắt Chúa; con xưng nhận và con biết vậy. Nhưng ai sẽ làm cho nó được sạch? hoặc ngoài Chúa ra, con biết kêu van ai? Lạy Chúa, xin làm sạch con khỏi những lỗi kín nhiệm của con, và xin Chúa giữ kẻ tôi tớ Chúa khỏi quyền lực của kẻ thù. Con tin, nên con nói. Lạy Chúa, Chúa biết. Há chẳng phải con đã xưng các sự vi phạm của con cùng Chúa để tự cáo mình, và lạy Đức Chúa Trời của con, Chúa đã tha sự gian ác của lòng con sao? Con chẳng tranh biện cùng Chúa, là Lẽ Thật; con sợ tự lừa dối mình; kẻo sự gian ác của con nói dối với chính nó. Vậy nên con chẳng tranh biện cùng Chúa; vì lạy Chúa, nếu Chúa cố chấp sự gian ác, thì, Chúa ôi! ai sẽ còn sống?
Chương VI
Dầu vậy, xin cho con được thưa cùng lòng thương xót của Chúa, con đây vốn là tro bụi. Dầu vậy, xin cho con được thưa, vì con đang thưa cùng lòng thương xót của Chúa, chứ không phải cùng một con người hay khinh dể. Có lẽ chính Chúa cũng khinh dể con, nhưng Chúa sẽ quay lại và thương xót con. Vì lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, con muốn nói gì nếu không phải là con chẳng biết mình từ đâu mà đến trong cuộc sống đang chết dần này (con có nên gọi như vậy chăng?), hay cái chết đang sống này. Rồi lập tức những sự yên ủi của lòng thương xót Chúa đã đón lấy con, như con được nghe kể (vì con chẳng nhớ) từ cha mẹ phần xác của con, là những người mà từ bản thể họ, Chúa đã có lần nắn nên con. Như vậy, những sự yên ủi của dòng sữa người mẹ đã đón nhận con. Vì chẳng phải mẹ con hay các vú nuôi của con đã tự mình trữ sữa trong bầu vú cho con; nhưng chính Chúa đã ban thức ăn cho tuổi ấu thơ của con qua họ, theo sự sắp đặt của Chúa, là sự sắp đặt mà nhờ đó Chúa phân phát sự giàu có của Chúa qua những mạch nguồn ẩn kín của muôn vật. Chúa cũng khiến con chẳng ao ước gì hơn điều Chúa ban cho; và khiến các vú nuôi của con vui lòng ban cho con điều Chúa đã ban cho họ. Vì họ, với một tình thương do trời dạy, đã vui lòng ban cho con điều họ có dư dật từ Chúa. Bởi điều tốt con nhận từ họ này cũng là điều tốt cho chính họ. Thật ra, điều ấy chẳng phải từ họ, nhưng là qua họ; vì lạy Đức Chúa Trời, mọi điều tốt lành đều từ Chúa, và mọi sự khỏe mạnh của con đều từ Đức Chúa Trời của con. Điều này về sau con mới học biết, khi Chúa, qua những ân tứ này của Chúa, ở trong con và ở ngoài con, tỏ chính Chúa ra cho con. Vì khi ấy con chỉ biết bú; biết nằm yên với điều làm cho con thích, và khóc lên với điều làm xác thịt con khó chịu; ngoài ra chẳng biết gì hơn.
Sau đó con bắt đầu mỉm cười; trước hết là trong giấc ngủ, rồi khi thức: vì người ta kể với con về chính con như vậy, và con tin điều ấy; vì chúng con thấy điều giống vậy nơi các trẻ thơ khác, dầu về phần chính mình, con chẳng nhớ. Như vậy, từng chút một, con bắt đầu ý thức mình đang ở đâu; và muốn bày tỏ những ước muốn của mình cho những người có thể đáp ứng chúng, nhưng con không thể; vì những ước muốn ở trong con, còn họ thì ở ngoài; và họ cũng chẳng thể dùng giác quan nào của họ mà vào được trong tâm thần con. Vậy nên con khua khoắng tay chân và cất tiếng kêu bừa bãi, làm ra một vài dấu hiệu ít ỏi mà con làm được, và theo cách con làm được, giống như, dầu thật ra rất ít giống, điều con muốn. Và khi con không được vâng theo ngay (vì những ước muốn của con có hại hoặc chẳng ai hiểu được), thì con giận dỗi những người lớn hơn con vì họ không chịu phục con, giận dỗi những người chẳng mắc nợ phục vụ con vì họ không phục vụ con; và con trả thù họ bằng những giọt nước mắt. Con đã học biết trẻ thơ là như thế nhờ quan sát chúng; và chính chúng, dầu chẳng hề hay biết, đã cho con thấy con từng là như thế rõ hơn cả các vú nuôi của con, là những người biết rõ điều ấy.
Và kìa! tuổi ấu thơ của con đã chết từ lâu, còn con thì vẫn sống. Nhưng lạy Chúa, Chúa là Đấng hằng sống đời đời, và trong Chúa chẳng có gì chết đi: vì trước khi sáng thế, và trước mọi điều có thể gọi là “trước”, Chúa vẫn hằng có, và là Đức Chúa Trời và là Chúa của mọi vật Chúa đã dựng nên: trong Chúa, những nguyên nhân đầu tiên của mọi vật chóng qua vẫn tồn tại, vững lập đời đời; và những mạch nguồn của mọi vật hay thay đổi ở trong Chúa mà không hề thay đổi: và trong Chúa, những lý lẽ đời đời của mọi vật vô tri và tạm thời vẫn sống. Lạy Chúa, xin phán cùng con, là kẻ nài xin Chúa; lạy Đấng đầy lòng thương xót, xin phán cùng con, là kẻ đáng thương của Chúa; xin phán cho con biết, tuổi ấu thơ của con có phải đến tiếp sau một thời kỳ khác của đời con đã chết đi trước nó chăng? có phải đó là thời kỳ con đã trải qua trong lòng mẹ chăng? vì về thời kỳ ấy con cũng đã nghe đôi điều, và chính con cũng đã thấy những người đàn bà mang thai? và trước cuộc sống ấy nữa, lạy Đức Chúa Trời là niềm vui của con, con có ở đâu hay là ai chăng? Vì về điều này con chẳng có ai để nói cho con biết, chẳng phải cha, chẳng phải mẹ, chẳng phải kinh nghiệm của người khác, cũng chẳng phải ký ức của chính con. Có phải Chúa cười con vì con hỏi điều này, và bảo con hãy ngợi khen Chúa và nhận biết Chúa về những điều con đã biết chăng?
Lạy Chúa của trời và đất, con nhận biết Chúa, và ngợi khen Chúa vì những mầm mống ban đầu của sự hiện hữu con, và vì tuổi ấu thơ của con, là điều con chẳng nhớ gì cả; vì Chúa đã định rằng con người phải từ nơi người khác mà đoán biết nhiều điều về chính mình; và tin nhiều điều dựa trên lời của những người phụ nữ yếu đuối. Ngay cả khi ấy con đã có sự hiện hữu và sự sống, và (vào cuối tuổi ấu thơ) con đã có thể tìm những dấu hiệu để cho người khác biết những cảm giác của con. Lạy Chúa, một hữu thể như thế từ đâu mà có, nếu chẳng phải từ Chúa? Có ai là thợ tự nắn nên chính mình chăng? hoặc có mạch nguồn nào từ nơi khác có thể tuôn chảy sự hiện hữu và sự sống vào trong chúng con, ngoài Chúa, lạy Chúa, là Đấng mà nơi Chúa sự hiện hữu và sự sống là một? vì chính Chúa là Sự Hiện Hữu và Sự Sống tối thượng. Vì Chúa là Đấng chí cao, và Chúa chẳng hề thay đổi, và trong Chúa ngày hôm nay chẳng hề đi đến chỗ kết thúc; thế mà trong Chúa nó lại kết thúc; vì mọi điều như thế cũng đều ở trong Chúa. Vì chúng chẳng có cách nào để qua đi, nếu Chúa không nâng đỡ chúng. Và vì các năm Chúa không hề cùng, nên các năm của Chúa chỉ là một ngày hôm nay. Biết bao năm của chúng con và của tổ phụ chúng con đã trôi qua trong “ngày hôm nay” của Chúa, và từ đó nhận lấy chừng mực và khuôn dạng của sự hiện hữu mà chúng có; và còn những năm khác nữa sẽ trôi qua, và cũng nhận lấy khuôn dạng theo mức độ hiện hữu của chúng như vậy. Song Chúa không hề biến cải, và mọi sự của ngày mai, cùng mọi sự về sau nữa, mọi sự của ngày hôm qua, cùng mọi sự trước đó nữa, Chúa đã làm trong ngày hôm nay. Dầu có ai không hiểu điều này, thì can gì đến con? Nguyện người ấy cũng vui mừng mà nói: Điều này là gì vậy? Nguyện người ấy vui mừng như thế! và thà bằng lòng nhờ không khám phá được mà khám phá ra Chúa, còn hơn nhờ khám phá được mà chẳng khám phá ra Chúa.
Chương VII
Lạy Đức Chúa Trời, xin hãy nghe. Than ôi, vì tội lỗi của loài người! Loài người nói như vậy, và Chúa thương xót họ; vì Chúa đã dựng nên họ, nhưng tội lỗi trong họ thì Chúa chẳng hề dựng nên. Ai nhắc cho con nhớ những tội lỗi của tuổi ấu thơ con? vì trước mặt Chúa chẳng ai được sạch khỏi tội lỗi, ngay cả đứa trẻ thơ mà đời sống trên đất mới chỉ được một ngày. Ai nhắc cho con nhớ? há chẳng phải mỗi trẻ thơ bé nhỏ, nơi chúng con thấy điều mà về chính mình con chẳng nhớ sao? Vậy tội của con khi ấy là gì? có phải là con bám lấy bầu vú mà khóc chăng? vì nếu bây giờ con làm như thế để đòi thức ăn hợp với tuổi mình, thì con đáng bị người ta cười chê và quở trách. Điều con làm khi ấy đáng bị quở trách; nhưng vì con chưa thể hiểu lời quở trách, nên tập quán và lẽ phải không cho phép quở trách con. Vì những thói ấy, khi lớn lên, chúng con nhổ bỏ và vứt đi. Mà chẳng ai, dầu đang tỉa cây, lại cố ý vứt bỏ điều tốt. Hay là khi ấy, dầu chỉ trong một lúc, việc khóc đòi điều mà nếu được ban cho thì sẽ có hại, là điều tốt chăng? việc cay đắng giận dỗi vì những người tự do, những người lớn hơn nó, phải, chính những người đã sinh ra nó, không chịu phục dịch nó, là điều tốt chăng? việc giận vì nhiều người khác, khôn ngoan hơn nó, không vâng theo cái gật đầu theo ý thích của nó, là điều tốt chăng? việc gắng hết sức để đánh và làm đau người khác, vì những mệnh lệnh không được vâng theo, là những mệnh lệnh mà nếu được vâng theo thì sẽ làm hại nó, là điều tốt chăng? Vậy sự vô tội của trẻ thơ là ở nơi sự yếu ớt của tay chân, chứ chẳng phải ở nơi ý muốn của nó. Chính con đã thấy và biết ngay cả một đứa bé còn ẵm ngửa cũng biết ganh tị; nó chưa biết nói, vậy mà mặt nó tái đi và nó nhìn đứa anh em cùng bú sữa với nó bằng ánh mắt cay đắng. Ai lại chẳng biết điều này? Các bà mẹ và các vú nuôi sẽ nói với bạn rằng họ làm dịu những điều ấy bằng những phương thuốc nào đó mà con chẳng rõ. Khi dòng sữa đang tuôn chảy dồi dào, mà không chịu để cho một đứa khác cùng chia phần, dầu đứa ấy đang thiếu thốn cùng cực, và chính sự sống của nó lúc bấy giờ còn nhờ vào đó, thì há đó cũng là sự vô tội sao? Chúng con nhẹ nhàng chịu đựng hết thảy những điều này, chẳng phải vì đó không phải là điều ác hay chỉ là điều ác nhỏ, nhưng vì chúng sẽ biến mất khi tuổi tác lớn lên; vì dầu bây giờ được dung thứ, chính những tính nết ấy hoàn toàn không thể chấp nhận được khi gặp nơi người đã lớn tuổi hơn.
Vậy, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, Chúa là Đấng đã ban sự sống cho tuổi ấu thơ này của con, đã ban giác quan (như chúng con thấy) cho thân thể Chúa đã ban, kết nối các chi thể, trang điểm cho các phần cân xứng, và vì lợi ích cùng sự an toàn chung của nó, đã đặt vào nó mọi chức năng của sự sống, Chúa truyền cho con ngợi khen Chúa trong những điều này, xưng tụng Chúa, và ca tụng danh Chúa, hỡi Đấng Chí cao. Vì Chúa là Đức Chúa Trời, Đấng Toàn Năng và Thiện Hảo, dầu Chúa chẳng làm gì khác ngoài chỉ một điều này, là điều không ai làm được ngoài Chúa: Đấng mà sự Hiệp Một của Chúa là khuôn mẫu của muôn vật; Đấng từ vẻ đẹp của chính Chúa làm cho muôn vật nên đẹp; và sắp đặt muôn vật bởi luật pháp của Chúa. Vậy, lạy Chúa, thời kỳ này, là thời kỳ con chẳng nhớ gì, là thời kỳ con chỉ biết qua lời người khác, và đoán biết rằng mình đã trải qua nhờ nhìn các trẻ thơ khác, dầu sự đoán ấy là đúng, con vẫn ngần ngại kể nó vào cuộc đời này của con, là cuộc đời con đang sống trong thế gian này. Vì nó bị che giấu khỏi con trong bóng tối của sự quên lãng chẳng kém gì thời kỳ con đã trải qua trong lòng mẹ. Nhưng nếu con đã sanh ra trong sự gian ác, và mẹ con đã hoài thai con trong tội lỗi, thì lạy Đức Chúa Trời của con, con nài xin Chúa, lạy Chúa, con là tôi tớ Chúa đã từng vô tội ở đâu, hay khi nào? Nhưng kìa! con bỏ qua thời kỳ ấy; và bây giờ con còn liên can gì đến điều mà con chẳng thể nhớ lại được một dấu vết nào?
Chương VIII
Rời khỏi tuổi ấu thơ, con bước sang tuổi thiếu niên, hay đúng hơn là tuổi thiếu niên đến với con, thay chỗ cho tuổi ấu thơ. Tuổi ấu thơ cũng chẳng ra đi,—(vì nó đi đâu được?)—thế mà nó không còn nữa. Vì con chẳng còn là một trẻ thơ chưa biết nói, nhưng là một cậu bé đã biết nói. Điều này con còn nhớ; và về sau con đã nhận ra mình học nói thể nào. Chẳng phải những người lớn đã dạy con các chữ (như ít lâu sau họ dạy con những môn học khác) theo một phương pháp nhất định nào; nhưng chính con, vì khao khát bày tỏ ý nghĩ mình bằng những tiếng kêu, những âm thanh ngắt quãng và đủ mọi cử động của tay chân, để con được như ý mình, thế mà chẳng thể bày tỏ hết mọi điều con muốn, hay cho bất cứ ai con muốn, nên con đã nhờ trí hiểu mà Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, đã ban cho con, tự tập luyện các âm thanh trong ký ức mình. Khi họ gọi tên một vật nào, và vừa nói vừa quay về phía vật ấy, con thấy và nhớ rằng họ gọi vật họ muốn chỉ bằng cái tên họ vừa thốt ra. Và việc họ muốn nói đến vật này chứ không phải vật nào khác thì thật rõ ràng qua cử động của thân thể họ, như thể là ngôn ngữ tự nhiên của mọi dân tộc, được bày tỏ qua nét mặt, qua ánh mắt, qua cử chỉ của tay chân, và qua giọng nói, cho thấy những cảm xúc của tâm trí khi nó theo đuổi, chiếm giữ, khước từ, hay lánh xa một điều gì. Và như vậy, nhờ thường xuyên nghe các chữ, khi chúng xuất hiện trong những câu khác nhau, con dần dần gom góp được ý nghĩa của chúng; và khi miệng con đã quen với những dấu hiệu này, con dùng chúng để nói ra ý muốn của mình. Như vậy con trao đổi với những người chung quanh những dấu hiệu thông dụng này của ý muốn chúng con, và nhờ đó con lao sâu hơn vào cuộc giao tiếp đầy sóng gió của đời sống con người, dầu vẫn còn lệ thuộc vào uy quyền của cha mẹ và cái gật đầu của người lớn.
Chương IX
Lạy Đức Chúa Trời, Đức Chúa Trời của con, bấy giờ con đã trải qua biết bao nỗi khốn khổ và những sự lừa phỉnh, khi người ta đặt ra cho con việc phải vâng lời các thầy dạy, như là điều xứng hợp cho một cậu bé, hầu cho con được thành đạt trong thế gian này, và xuất sắc trong môn học về tài ăn nói, là môn sẽ phục vụ cho “sự khen ngợi của loài người”, và cho của cải dối trá. Kế đó con bị đưa đến trường để học chữ, mà con (thật khốn nạn thay) chẳng biết học như thế thì có ích gì; vậy mà, nếu con lười biếng trong việc học, con bị đánh đòn. Vì các bậc tiền bối của chúng con cho rằng làm như thế là đúng; và nhiều người, đã đi qua cùng một con đường ấy trước chúng con, đã vạch sẵn cho chúng con những lối đi mệt mỏi, mà chúng con buộc phải đi qua; làm cho nỗi nhọc nhằn và buồn khổ của con cháu A-đam càng thêm nhiều. Nhưng lạy Chúa, chúng con thấy có những người kêu cầu Chúa, và chúng con học nơi họ mà nghĩ về Chúa (theo sức hiểu của chúng con) như về một Đấng vĩ đại nào đó, là Đấng dầu ẩn khuất khỏi giác quan chúng con, vẫn có thể nghe và giúp đỡ chúng con. Vì từ đó, khi còn là một cậu bé, con bắt đầu cầu nguyện cùng Chúa, là sự giúp đỡ và nơi nương náu của con; và con đã bẻ gãy xiềng xích của lưỡi mình để kêu cầu Chúa, nài xin Chúa, dầu con còn nhỏ bé, nhưng với lòng sốt sắng chẳng nhỏ chút nào, để con khỏi bị đánh đòn ở trường. Và khi Chúa không nhậm lời con (nhưng chẳng phải vì thế mà phó con cho sự ngu dại), thì những người lớn, phải, chính cha mẹ con, là những người chẳng hề muốn điều chi xấu cho con, lại cười cợt những lằn roi của con, là nỗi khổ lớn lao và nặng nề của con khi ấy.
Lạy Chúa, có ai mang một linh hồn lớn lao đến thế, và gắn bó với Chúa bằng một tình yêu mãnh liệt đến thế (vì một thứ ngu muội nào đó cũng có thể làm được như vậy theo một cách); nhưng có ai, nhờ sốt sắng gắn bó với Chúa, mà được ban cho một tâm thần lớn lao đến nỗi có thể coi nhẹ những giá tra tấn, những móc sắt và những cực hình khác (là những điều mà khắp mọi xứ, người ta kêu cầu Chúa với nỗi kinh hãi tột cùng để được thoát khỏi), mà cười cợt những người vô cùng kinh sợ chúng, như cha mẹ chúng con đã cười cợt những cực hình chúng con phải chịu từ các thầy dạy khi còn thơ ấu chăng? Vì chúng con chẳng sợ những cực hình của mình ít hơn; và chúng con cũng chẳng cầu xin Chúa ít hơn để được thoát khỏi chúng. Thế nhưng chúng con đã phạm tội, vì viết, đọc hay học ít hơn mức người ta đòi hỏi. Vì lạy Chúa, chúng con chẳng thiếu trí nhớ hay khả năng, là những điều mà ý muốn Chúa đã ban đủ cho tuổi chúng con; nhưng niềm vui thích duy nhất của chúng con là trò chơi; và vì điều này chúng con bị phạt bởi chính những người cũng đang làm điều tương tự. Nhưng sự biếng nhác của người lớn thì được gọi là “công việc”; còn sự biếng nhác của trẻ con, dầu thật ra cũng chỉ là một, lại bị chính những người lớn ấy trừng phạt; và chẳng ai thương xót trẻ con hay người lớn cả. Vì có ai sáng suốt lại tán thành việc con bị đánh đòn khi còn bé, chỉ vì mải chơi bóng mà con tiến bộ chậm hơn trong những môn học con phải học, mà học chỉ để khi lớn lên, con có thể chơi những trò chơi càng chẳng xứng đáng hơn? và chính người đánh con đã làm gì khác hơn? là kẻ, nếu bị thua trong một cuộc tranh luận vặt vãnh nào đó với một thầy dạy đồng nghiệp, thì còn cay cú và ganh tị hơn con khi con bị bạn chơi thắng trong một trận bóng?
Chương X
Dầu vậy, trong điều này con đã phạm tội, lạy Chúa là Đức Chúa Trời, Đấng Tạo Hóa và Đấng Sắp Đặt muôn vật trong thiên nhiên, nhưng đối với tội lỗi thì Chúa chỉ là Đấng Sắp Đặt mà thôi, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, con đã phạm tội khi vi phạm những mệnh lệnh của cha mẹ con và của các thầy dạy con. Vì những điều họ muốn con học, dầu với động cơ nào đi nữa, về sau con có thể dùng vào việc tốt. Vì con không vâng lời, chẳng phải vì đã chọn điều tốt hơn, nhưng vì ham chơi, vì yêu thích niềm kiêu hãnh của sự chiến thắng trong các cuộc tranh tài, và thích để tai mình được mơn trớn bởi những chuyện hoang đường dối trá, để tai càng thêm ngứa; cũng chính sự hiếu kỳ ấy ngày càng lóe sáng trong mắt con, hướng về những cuộc trình diễn và trò chơi của người lớn. Thế mà những người tổ chức các cuộc trình diễn ấy lại được kính trọng đến nỗi hầu như ai cũng mong điều ấy cho con cái mình, vậy mà họ lại rất sẵn lòng để con cái mình bị đánh đòn, nếu chính những trò chơi ấy cầm chân chúng khỏi việc học, là việc mà nhờ đó họ mong con cái mình sẽ đạt tới chỗ trở thành những người tổ chức các cuộc trình diễn ấy. Lạy Chúa, xin đoái xem những điều này với lòng thương xót, và giải cứu chúng con là những kẻ bây giờ đang kêu cầu Chúa; cũng xin giải cứu những kẻ chưa kêu cầu Chúa, để họ kêu cầu Chúa, và Chúa giải cứu họ.
Chương XI
Vậy khi còn là một cậu bé, con đã nghe nói về sự sống đời đời, là điều được hứa ban cho chúng con nhờ sự khiêm nhường của Chúa là Đức Chúa Trời chúng con, Đấng đã cúi xuống trước sự kiêu ngạo của chúng con; và ngay từ trong lòng mẹ con, là người hết lòng trông cậy nơi Chúa, con đã được đóng ấn bằng dấu thập tự của Ngài và được nêm bằng muối của Ngài. Lạy Chúa, Chúa đã thấy thể nào khi con còn là một cậu bé, có một lần bất chợt bị đau thắt dạ dày, và gần như sắp chết—lạy Đức Chúa Trời của con, Chúa đã thấy (vì Chúa là Đấng gìn giữ con), con đã nôn nả và với đức tin biết bao, nài xin sự chăm sóc thành kính của mẹ con và của Hội Thánh Chúa, là mẹ của hết thảy chúng con, cho con được nhận phép báp-têm của Đấng Christ của Chúa, là Đức Chúa Trời và là Chúa của con. Bấy giờ người mẹ phần xác của con, vô cùng bối rối (vì với tấm lòng trong sạch trong đức tin nơi Chúa, bà càng yêu thương mà chịu đau đớn của sự sanh nở vì sự cứu rỗi của con), hẳn đã vội vàng lo cho con được biệt riêng và được tẩy sạch bởi các bí tích đem lại sự sống, trong khi xưng nhận Chúa, lạy Chúa Giê-xu, để được tha tội, nếu con không bỗng nhiên khỏi bệnh. Và như vậy, như thể nếu con còn sống thì hẳn con sẽ lại bị ô uế, việc tẩy sạch con bị hoãn lại, vì những sự ô uế của tội lỗi, sau lần rửa sạch ấy, sẽ đem lại tội trạng lớn hơn và nguy hiểm hơn. Bấy giờ con đã tin rồi: mẹ con cũng vậy, và cả nhà đều tin, chỉ trừ cha con: thế nhưng ông đã chẳng thắng được sức mạnh của lòng tin kính của mẹ con trong con, để rằng vì ông chưa tin, thì con cũng chẳng tin. Vì bà hết lòng lo sao cho chính Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, chứ không phải ông, làm cha của con; và trong điều này Chúa đã giúp bà thắng hơn chồng mình, là người mà bà, dầu là người tốt hơn, vẫn vâng phục, và trong việc ấy bà cũng vâng phục Chúa, là Đấng đã truyền dạy như vậy.
Lạy Đức Chúa Trời của con, con nài xin Chúa, nếu Chúa muốn, con ước ao được biết vì mục đích gì mà phép báp-têm của con khi ấy bị hoãn lại? có phải là vì ích lợi cho con mà dây cương, như thể, được thả lỏng cho con, để con phạm tội chăng? hay là nó đã chẳng hề được thả lỏng? Nếu không, thì cớ sao đến nay lời này vẫn còn vang lên khắp nơi bên tai chúng con: “Cứ để mặc nó, để nó làm điều nó muốn, vì nó chưa nhận phép báp-têm”? nhưng về sức khỏe thân thể, chẳng ai nói: “Cứ để nó bị thương nặng hơn, vì nó chưa được chữa lành.” Vậy thì tốt hơn biết bao, nếu con được chữa lành ngay; và rồi, nhờ sự chăm sóc của bạn hữu con và của chính con, sức khỏe được phục hồi của linh hồn con sẽ được gìn giữ an toàn trong sự gìn giữ của Chúa, là Đấng đã ban nó. Thật là tốt hơn. Nhưng sau tuổi thiếu niên của con, biết bao những làn sóng cám dỗ lớn lao dường như đang treo lơ lửng trên con! Mẹ con đã thấy trước những điều này; và bà thà để cho đất sét, là chất liệu mà về sau con có thể được nắn nên, phơi ra trước chúng, còn hơn là để chính hình tượng đã được đúc thành.
Chương XII
Tuy nhiên, chính trong tuổi thiếu niên (là tuổi mà người ta lo sợ cho con ít hơn nhiều so với tuổi thanh niên), con chẳng thích học, và ghét bị ép buộc phải học. Thế nhưng con vẫn bị ép buộc; và điều ấy là tốt cho con, nhưng con thì chẳng làm điều tốt; vì nếu không bị ép buộc, con đã chẳng học. Nhưng chẳng ai làm điều tốt khi trái với ý muốn mình, dầu điều người ấy làm là tốt. Những người ép buộc con cũng chẳng làm điều tốt, nhưng điều tốt đã đến với con là từ Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con. Vì họ chẳng màng đến việc con sẽ dùng những gì họ ép con học vào việc gì, ngoài việc thỏa mãn những ham muốn chẳng bao giờ thỏa của một sự nghèo hèn giàu sang, và của một vinh hiển đáng hổ thẹn. Nhưng Chúa, là Đấng đã đếm hết cả tóc trên đầu chúng con, đã dùng sự lầm lạc của hết thảy những người thúc giục con học để làm ích cho con; còn sự lầm lạc của chính con, là kẻ chẳng chịu học, thì Chúa dùng để trừng phạt con—một hình phạt xứng hợp cho một kẻ còn bé nhỏ như thế mà đã là một tội nhân lớn đến thế. Như vậy, qua những người chẳng làm điều tốt, Chúa đã làm điều tốt cho con; và qua chính tội lỗi của con, Chúa đã trừng phạt con cách công bình. Vì Chúa đã truyền định, và quả thật là như vậy, rằng mọi tình cảm vô trật tự đều tự nó là hình phạt cho chính nó.
Chương XIII
Nhưng cớ sao con lại ghét tiếng Hy Lạp đến thế, là môn con học khi còn bé? Đến nay con vẫn chưa biết rõ hết. Vì tiếng La-tinh thì con yêu thích; không phải những gì các thầy dạy đầu tiên của con, nhưng những gì những người được gọi là các thầy văn phạm đã dạy con. Vì những bài học đầu tiên ấy, là đọc, viết và làm tính, con cho là một gánh nặng và một hình phạt chẳng kém gì môn tiếng Hy Lạp. Thế mà điều này cũng từ đâu mà ra, nếu chẳng phải từ tội lỗi và sự hư không của đời này, vì con chẳng qua là xác thịt, một hơi thở qua, rồi không trở lại? Vì những bài học đầu tiên ấy chắc chắn là tốt hơn, bởi chúng chắc chắn hơn; nhờ chúng mà con đã có được, và đến nay vẫn còn giữ, khả năng đọc những gì con thấy được viết ra, và tự mình viết ra những gì con muốn; còn trong những môn kia, con bị ép phải học thuộc những cuộc lưu lạc của một người tên là Aeneas, mà quên mất những cuộc lưu lạc của chính mình, và phải khóc thương cho Dido đã chết, vì nàng tự sát vì tình; trong khi đó, với đôi mắt ráo hoảnh, con chịu đựng chính bản thân khốn khổ của mình đang chết dần giữa những điều ấy, xa cách Chúa, lạy Đức Chúa Trời là sự sống của con.
Vì còn gì khốn khổ hơn một kẻ khốn khổ mà chẳng biết thương xót chính mình; khóc thương cái chết của Dido vì tình yêu dành cho Aeneas, nhưng chẳng khóc thương cái chết của chính mình vì thiếu tình yêu dành cho Chúa, lạy Đức Chúa Trời. Chúa là ánh sáng của lòng con, là bánh của tận đáy linh hồn con, là Quyền Năng ban sinh lực cho tâm trí con, là Đấng làm cho tư tưởng con được sống động, vậy mà con chẳng yêu Chúa. Con đã phạm tội tà dâm nghịch cùng Chúa, và chung quanh con, trong khi con phạm tội tà dâm như thế, vang lên những tiếng “Hay lắm! hay lắm!” vì làm bạn với thế gian này tức là phạm tội tà dâm nghịch cùng Chúa; và tiếng “Hay lắm! hay lắm!” cứ vang mãi cho đến khi người ta lấy làm hổ thẹn nếu mình chẳng phải là một người như vậy. Và vì tất cả những điều này con chẳng hề khóc, con là kẻ đã khóc cho Dido bị giết, nàng là người “dùng gươm tìm đến nhát đâm và vết thương tột cùng”, trong khi đó chính con lại đang tìm đến một sự tột cùng còn tệ hại hơn, là những tạo vật tận cùng và thấp hèn nhất của Chúa, sau khi đã lìa bỏ Chúa, là đất đang đi vào trong đất. Và nếu bị cấm đọc tất cả những điều này, con lại buồn rầu vì không được đọc những gì làm con buồn rầu. Sự điên rồ như thế lại được coi là một nền học vấn cao hơn và phong phú hơn nền học vấn mà nhờ đó con đã học đọc và học viết.
Nhưng bây giờ, lạy Đức Chúa Trời của con, xin Chúa kêu lớn tiếng trong linh hồn con; và xin để lẽ thật của Chúa nói với con: “Không phải vậy, không phải vậy. Môn học đầu tiên ấy tốt hơn nhiều.” Vì kìa, con sẵn lòng quên đi những cuộc lưu lạc của Aeneas và mọi điều khác như thế, hơn là quên cách đọc và viết. Nhưng trên lối vào trường văn phạm có treo một tấm màn! đúng vậy; thế nhưng tấm màn ấy chẳng phải là biểu tượng của một điều thâm sâu huyền nhiệm nào bằng là một tấm áo choàng che đậy sự sai lầm. Xin đừng để những người mà con chẳng còn sợ nữa kêu la chống lại con, trong khi con xưng nhận cùng Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, bất cứ điều gì linh hồn con muốn, và chấp nhận lời kết án dành cho những đường lối xấu xa của con, để con yêu mến những đường lối tốt lành của Chúa. Xin đừng để những kẻ mua hay những kẻ bán học thức văn phạm kêu la chống lại con. Vì nếu con hỏi họ rằng có thật Aeneas đã có lần đến Carthage như nhà thơ kể lại chăng, thì những người kém học sẽ trả lời rằng họ chẳng biết, còn những người học cao hơn thì nói rằng ông chưa hề đến đó. Nhưng nếu con hỏi tên “Aeneas” được viết bằng những chữ cái nào, thì ai đã học điều này cũng sẽ trả lời con đúng, theo những dấu hiệu mà loài người đã quy ước với nhau. Lại nữa, nếu con hỏi điều nào có thể quên đi mà ít gây thiệt hại nhất cho các công việc của đời sống, việc đọc và viết hay những chuyện hư cấu của thi ca này? thì ai lại chẳng thấy trước điều mà hết thảy những người chưa hoàn toàn quên mất chính mình sẽ phải trả lời? Vậy con đã phạm tội khi còn là một cậu bé mà ưa thích những môn học trống rỗng ấy hơn những môn học có ích hơn kia, hay đúng hơn là yêu môn này mà ghét môn kia. “Một với một là hai”; “hai với hai là bốn”; đối với con, đó là một điệp khúc đáng ghét: còn “con ngựa gỗ chứa đầy quân lính vũ trang”, và “thành Troy bốc cháy”, và “bóng ma của Creusa cùng hình dáng buồn thảm của nàng”, lại là cảnh tượng ưa thích nhất của sự hư không trong con.
Chương XIV
Vậy cớ sao con lại ghét các tác phẩm cổ điển Hy Lạp, là những tác phẩm có những chuyện kể tương tự? Vì Homer cũng đã khéo léo dệt nên những chuyện hư cấu tương tự, và thật hư không mà ngọt ngào biết bao, thế mà đối với khẩu vị trẻ thơ của con, ông lại thật đắng cay. Và như vậy, con nghĩ rằng Virgil cũng sẽ đắng cay như thế đối với trẻ con Hy Lạp, khi chúng bị ép phải học ông như con đã bị ép phải học Homer. Thật vậy, sự khó khăn, sự khó khăn của một tiếng nước ngoài, như thể đã pha mật đắng vào tất cả vị ngọt ngào của những chuyện hoang đường Hy Lạp. Vì con chẳng hiểu được một chữ nào trong đó, và để bắt con hiểu, người ta đã thúc ép con dữ dội bằng những lời đe dọa và những hình phạt tàn nhẫn. Đã có lúc (khi còn là trẻ thơ) con cũng chẳng biết tiếng La-tinh; nhưng tiếng ấy con đã học mà chẳng sợ hãi hay đau khổ gì, chỉ nhờ quan sát, giữa những sự âu yếm của các vú nuôi và những lời đùa vui của bạn bè, là những người mỉm cười và vui vẻ khích lệ con. Tiếng ấy con đã học mà chẳng có hình phạt nào thúc ép con, vì chính lòng con thúc giục con nói ra những điều nó cưu mang, là điều con chỉ có thể làm được bằng cách học các chữ, không phải từ những người dạy con, nhưng từ những người trò chuyện với con; và vào tai họ, con cũng đã nói ra những ý nghĩ của mình, bất cứ điều gì con cưu mang. Vậy chẳng còn nghi ngờ gì nữa, một sự hiếu kỳ tự do có sức mạnh lớn hơn trong việc chúng con học những điều này so với một sự cưỡng ép đáng sợ. Chỉ có điều sự cưỡng ép này kiềm chế những sự lang thang của sự tự do ấy, qua luật pháp của Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, qua luật pháp của Chúa, từ cây roi của thầy dạy cho đến những cơn thử thách của người tử đạo, vì luật pháp ấy có thể pha cho chúng con một vị đắng bổ ích, gọi chúng con trở về cùng chính Chúa, khỏi sự khoái lạc chết người đang dụ dỗ chúng con xa lìa Chúa.
Chương XV
Lạy Chúa, xin nghe lời cầu nguyện của con; xin đừng để linh hồn con ngã lòng dưới sự sửa phạt của Chúa, cũng đừng để con ngã lòng trong việc xưng tụng cùng Chúa mọi sự thương xót của Chúa, là những sự thương xót mà nhờ đó Chúa đã kéo con ra khỏi mọi đường lối gian ác nhất của con, để Chúa trở nên niềm vui thích cho con hơn mọi sự quyến rũ mà con từng theo đuổi; để con yêu Chúa cách trọn vẹn nhất, và nắm chặt tay Chúa bằng mọi tình cảm của con, và để Chúa còn giải cứu con khỏi mọi sự cám dỗ, cho đến cuối cùng. Vì kìa, lạy Chúa, Vua của con và Đức Chúa Trời của con, nguyện mọi điều hữu ích mà tuổi thơ con đã học được đều dùng để phục vụ Chúa; để phục vụ Chúa mà con nói, viết, đọc, tính toán. Vì Chúa đã ban cho con sự sửa phạt của Chúa trong khi con đang học những điều hư không; và tội con đã vui thích trong những điều hư không ấy, Chúa đã tha thứ. Thật vậy, trong những điều ấy con đã học được nhiều chữ hữu ích, nhưng những chữ ấy cũng có thể học được trong những điều chẳng hư không; và đó là con đường an toàn cho bước chân của tuổi trẻ.
Chương XVI
Nhưng khốn cho ngươi, hỡi dòng thác tập quán của loài người! Ai sẽ đứng vững được trước ngươi? cho đến bao giờ ngươi mới khô cạn? cho đến bao giờ ngươi còn cuốn con cháu Ê-va vào đại dương mênh mông và ghê rợn ấy, là đại dương mà ngay cả những người leo lên thập tự giá cũng khó lòng vượt qua? Há chẳng phải nơi ngươi con đã đọc về thần Jupiter vừa là thần sấm sét vừa là kẻ ngoại tình sao? hẳn nhiên, hắn không thể là cả hai được; nhưng người ta bày ra như thế để tiếng sấm giả tạo có thể bênh vực và làm ma cô cho sự ngoại tình có thật. Và bây giờ, trong số các thầy dạy mặc áo choàng của chúng con, ai lại chịu tỉnh táo lắng nghe một người từ chính trường của họ kêu lên: “Đó là những chuyện hư cấu của Homer, gán những điều thuộc về loài người cho các thần; ước gì ông đã đem những điều thần thánh xuống cho chúng ta!” Nhưng người ấy sẽ nói đúng hơn nếu nói: “Quả thật đó là những chuyện hư cấu của ông; nhưng ông đã gán bản tính thần thánh cho những kẻ gian ác, để tội ác chẳng còn là tội ác nữa, và ai phạm tội ác thì dường như chẳng phải bắt chước những kẻ trụy lạc, nhưng là bắt chước các thần trên trời.”
Thế mà, hỡi dòng thác của địa ngục kia, con cái loài người bị ném vào ngươi kèm theo những phần thưởng hậu hĩnh, để đạt được thứ học vấn như thế; và người ta làm một cuộc lễ long trọng lớn lao về điều ấy, khi việc này diễn ra nơi quảng trường, ngay trước mắt những đạo luật ấn định một khoản lương bổng ngoài học phí của học trò; và ngươi quất vào những tảng đá của ngươi mà gầm thét: “Từ đây người ta học được các chữ; từ đây mà có tài hùng biện; là điều hết sức cần thiết để đạt được mục đích của các ngươi, hoặc để bênh vực những ý kiến của các ngươi.” Như thể chúng con sẽ chẳng bao giờ biết được những chữ như “trận mưa vàng”, “vạt áo”, “quyến rũ”, “các đền thờ trên trời”, hay những chữ khác trong đoạn văn ấy, nếu Terence chẳng đưa lên sân khấu một chàng trai dâm đãng, lấy thần Jupiter làm gương cho sự quyến rũ của mình.
“Ngắm một bức tranh, nơi chuyện xưa được vẽ,
Về thần Jupiter hóa thành trận mưa vàng mà xuống
Vào vạt áo Danae để quyến rũ một người phụ nữ.”
Rồi hãy xem cách hắn tự kích động mình vào sự dâm dục như thể nhờ uy quyền trên trời:
“Mà là thần nào? Chính thần Jupiter vĩ đại,
Vị thần dùng sấm sét làm rung chuyển những đền thờ cao nhất trên trời,
Còn ta, một người phàm hèn mọn, lại chẳng làm như thế sao!
Ta đã làm, và ta đã làm với cả tấm lòng.”
Chẳng phải nhờ tất cả sự bỉ ổi này mà các chữ ấy được học dễ dàng hơn chút nào; nhưng nhờ các chữ ấy mà sự bỉ ổi được phạm đến với ít hổ thẹn hơn. Chẳng phải con trách các chữ, vì chúng như thể là những bình chứa quý báu và tinh tuyển; nhưng con trách thứ rượu lầm lạc mà những thầy dạy say sưa rót cho chúng con uống trong các bình ấy; và nếu chúng con cũng chẳng uống, chúng con bị đánh đòn, mà chẳng có một vị thẩm phán tỉnh táo nào để chúng con kêu nài. Thế nhưng, lạy Đức Chúa Trời của con (trước mặt Chúa giờ đây con có thể nhớ lại điều này mà chẳng bị tổn hại), tất cả những điều ấy, than ôi, con đã sẵn lòng học với niềm vui thích lớn lao, và vì thế con được khen là một cậu bé đầy hứa hẹn.
Chương XVII
Lạy Đức Chúa Trời của con, xin hãy nhịn nhục với con, trong khi con nói đôi điều về trí thông minh của con, là ân tứ của Chúa, và về những điều lẩm cẩm mà con đã phung phí nó vào. Vì người ta đã giao cho con một bài tập, khá phiền nhiễu cho linh hồn con, với điều kiện được khen hay bị hổ thẹn, và với nỗi sợ những lằn roi, là phải nói ra những lời của nữ thần Juno, khi bà giận dữ và than khóc vì bà không thể
“Đẩy vị hoàng tử thành Troy này khỏi Latium.”
Những lời mà con đã nghe nói là Juno chưa hề thốt ra; nhưng chúng con bị ép phải đi lạc theo dấu chân của những chuyện hư cấu thi ca này, và phải nói bằng văn xuôi gần đúng như điều nhà thơ đã diễn tả bằng thơ. Và bài nói của người nào được tán thưởng nhất, là người làm nổi bật nhất những cảm xúc giận dữ và buồn đau, và khoác cho chúng thứ ngôn từ thích hợp nhất, giữ được phẩm cách của nhân vật. Lạy sự sống thật của con, lạy Đức Chúa Trời của con, việc bài diễn thuyết của con được tán thưởng hơn bao nhiêu bạn cùng tuổi và cùng lớp thì có can gì đến con? há chẳng phải tất cả những điều này chỉ là khói và gió sao? và chẳng lẽ chẳng có điều gì khác để luyện tập trí thông minh và cái lưỡi của con sao? Lạy Chúa, những lời ngợi khen Chúa, chính những lời ngợi khen Chúa lẽ ra đã có thể đỡ lấy chồi non còn yếu ớt của lòng con bằng cây nạng là Kinh Thánh của Chúa; để nó khỏi bò lan đi giữa những điều vặt vãnh trống rỗng này, làm mồi ô uế cho chim trời. Vì loài người dâng của lễ cho các thiên sứ phản loạn bằng nhiều cách hơn là một.
Chương XVIII
Nhưng có gì lạ đâu khi con bị cuốn theo những điều hư không như thế, và đi ra khỏi sự hiện diện của Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, khi người ta đặt trước mặt con những người làm gương mẫu, là những người, nếu khi thuật lại một việc nào đó của mình, tự nó chẳng có gì xấu, mà họ phạm một lỗi dùng chữ quê kệch hay một lỗi văn phạm, thì bị chê trách, và lấy làm xấu hổ; nhưng khi họ thuật lại đời sống buông thả của mình bằng một bài nói phong phú, trau chuốt và mạch lạc, thì được tán dương, và lấy làm vinh hiển? Lạy Chúa, Chúa thấy những điều này mà vẫn nín lặng; Chúa chậm nóng giận, có sự nhân từ và sự chân thật dư dật. Chúa sẽ nín lặng mãi mãi sao? và ngay cả bây giờ Chúa vẫn kéo ra khỏi vực thẳm ghê rợn này linh hồn đang tìm kiếm Chúa, đang khát khao những sự vui thích của Chúa, là linh hồn mà lòng nó thưa cùng Chúa rằng: Con đã tìm mặt Chúa; lạy Chúa, con sẽ tìm mặt Chúa. Vì những tình cảm tối tăm chính là sự xa cách Chúa. Vì chẳng phải bằng đôi chân, hay bằng việc đổi chỗ, mà loài người lìa xa Chúa, hay trở về cùng Chúa. Hay là đứa con trai út của Chúa đã tìm ngựa hoặc xe, hoặc thuyền, đã bay bằng đôi cánh thấy được, hay đã lên đường bằng cử động của tay chân mình, để đi phương xa, ở đó, ăn chơi hoang đàng mà phung phí hết mọi điều Chúa đã ban cho nó lúc nó ra đi sao? Chúa là một người Cha đầy yêu thương khi Chúa ban cho nó, và càng yêu thương nó hơn khi nó trở về tay trắng. Vậy thì chính trong những tình cảm dâm dục, tức là những tình cảm tối tăm, mới là khoảng cách thật sự xa mặt Chúa.
Lạy Chúa là Đức Chúa Trời, xin hãy xem, phải, xin hãy nhịn nhục mà xem như Chúa vẫn thường làm, con cái loài người cẩn thận biết bao trong việc giữ những quy ước về chữ cái và âm tiết mà họ đã nhận từ những người nói trước họ, trong khi lại xao lãng giao ước đời đời của sự cứu rỗi vĩnh cửu mà họ đã nhận từ Chúa. Đến nỗi một người dạy hay học những phép phát âm được truyền lại sẽ làm người ta phật lòng hơn nếu, trái với luật văn phạm, đọc nuốt âm, nói “con người” thành “con ngừi”, so với việc chính người ấy, là một “con người”, lại ghét một “con người” khác, trái với luật pháp của Chúa. Như thể có kẻ thù nào có thể gây hại hơn chính lòng căm ghét đang làm người ấy nổi giận chống lại kẻ thù mình; hoặc có thể làm thương tổn sâu xa người mà mình bắt bớ hơn là mình làm thương tổn chính linh hồn mình bởi sự thù nghịch ấy. Chắc chắn chẳng có môn học chữ nghĩa nào có thể bẩm sinh sẵn trong lòng bằng điều lương tâm ghi khắc: “rằng mình đang làm cho người khác điều mà chính mình chẳng muốn người khác làm cho mình.” Lạy Đức Chúa Trời, đường lối Chúa thật sâu nhiệm biết bao, Chúa là Đấng duy nhất vĩ đại, Đấng ngự trên nơi cao cách lặng lẽ và bởi một luật pháp chẳng hề mỏi mệt mà phân phát sự mù lòa làm hình phạt cho những dục vọng vô luật pháp. Vì muốn tìm danh tiếng về tài hùng biện, một người đứng trước một vị thẩm phán loài người, giữa một đám đông loài người vây quanh, đang hùng hồn tố cáo kẻ thù mình với lòng căm ghét dữ dội nhất, sẽ hết sức canh chừng, kẻo vì một lỗi lưỡi mà mình giết chết chữ “con người”; nhưng lại chẳng chút canh chừng, kẻo vì cơn cuồng nộ của tâm thần mình mà mình giết chết một con người thật.
Đó là thế giới mà nơi cửa ngõ của nó, con, kẻ bất hạnh, đã nằm trong tuổi thiếu niên; đó là sân khấu nơi con sợ phạm một lỗi dùng chữ quê kệch hơn là, khi đã phạm lỗi ấy, ganh tị với những người không phạm. Những điều này con nói ra và xưng nhận cùng Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con; những điều mà vì đó con đã được khen ngợi bởi những người mà khi ấy con nghĩ rằng làm vừa lòng họ là tất cả đức hạnh. Vì con chẳng thấy vực thẳm của sự đê tiện, là nơi con đã bị ném xa khỏi mắt Chúa. Trước mặt họ, còn gì bẩn thỉu hơn con khi ấy, là kẻ làm phật lòng ngay cả những người giống như con? con đã lừa dối thầy dạy kèm, các thầy giáo, và cha mẹ con bằng vô số lời nói dối, vì ham chơi, vì nôn nóng muốn xem những cuộc trình diễn hư không và vì không yên muốn bắt chước chúng! Con cũng đã phạm tội trộm cắp, lấy từ hầm rượu và bàn ăn của cha mẹ con, vì bị sự tham ăn làm nô lệ, hoặc để có cái mà cho những đứa trẻ khác, là những đứa bán cho con trò chơi của chúng, dầu trong suốt thời gian ấy chúng cũng thích trò chơi chẳng kém gì con. Trong trò chơi này nữa, con thường tìm những chiến thắng gian lận, trong khi chính con lại bị khuất phục bởi lòng ham muốn hư không được trổi hơn người khác. Và có điều gì con khó chịu đựng nổi đến thế, hay khi bắt gặp, con lại quở trách cách gay gắt đến thế, bằng chính điều con đang làm cho người khác? và nếu bị bắt gặp mà bị quở trách vì điều ấy, con thà gây gổ còn hơn chịu nhường. Và đây là sự vô tội của tuổi thiếu niên sao? Không phải vậy, lạy Chúa, không phải vậy; lạy Đức Chúa Trời của con, con kêu xin lòng thương xót của Chúa. Vì chính những tội lỗi này, khi tuổi trưởng thành hơn tiếp đến, chính những tội lỗi này được chuyển từ thầy dạy kèm và thầy giáo, từ những hạt dẻ, những quả bóng và những con chim sẻ, sang các quan tòa và các vua chúa, sang vàng bạc, điền trang và nô lệ, cũng như những hình phạt nặng nề hơn thay chỗ cho cây roi. Vậy chính tầm vóc nhỏ bé của tuổi thơ là điều mà Chúa, là Vua của chúng con, đã khen ngợi như một biểu tượng của sự khiêm nhường, khi Chúa phán: nước thiên đàng thuộc về những kẻ giống như con trẻ ấy.
Dầu vậy, lạy Chúa, lạy Đấng Tạo Hóa và Đấng Cai Quản vũ trụ, là Đấng tuyệt hảo nhất và thiện hảo nhất, chúng con phải tạ ơn Chúa, là Đức Chúa Trời chúng con, dầu Chúa chỉ định cho con có tuổi thiếu niên mà thôi. Vì ngay cả khi ấy con đã hiện hữu, đã sống và đã cảm biết; và đã có sẵn trong mình một sự quan phòng gìn giữ sự an lành của mình—một dấu vết của sự Hiệp Một huyền nhiệm mà từ đó con được sinh ra; con đã nhờ giác quan bề trong mà gìn giữ sự toàn vẹn của các giác quan mình, và trong những việc theo đuổi nhỏ nhặt này, cùng trong những ý nghĩ của con về những điều nhỏ nhặt, con đã học vui thích trong lẽ thật, con ghét bị lừa dối, con có một trí nhớ mạnh mẽ, con được ban cho tài ăn nói, con được an ủi bởi tình bạn, con tránh xa sự đau đớn, sự hèn hạ, sự ngu dốt. Trong một tạo vật nhỏ bé như thế, có điều gì lại chẳng kỳ diệu, chẳng đáng khâm phục? Nhưng hết thảy đều là ân tứ của Đức Chúa Trời của con: chẳng phải chính con đã ban chúng cho mình; và những điều ấy đều tốt lành, và tất cả những điều ấy hiệp lại chính là con. Vậy thì Đấng đã dựng nên con là thiện hảo, và Ngài là điều thiện của con; và trước mặt Ngài con sẽ hớn hở vui mừng vì mọi điều tốt lành con đã có khi còn là một cậu bé. Vì tội của con là ở chỗ con đã chẳng tìm nơi Ngài, nhưng tìm nơi các tạo vật của Ngài—chính con và những người khác—những niềm vui thú, những điều cao cả, những lẽ thật, và vì thế con đã lao đầu vào những nỗi buồn đau, những sự rối loạn, những sự lầm lạc. Tạ ơn Chúa, là niềm vui của con, là vinh hiển của con, và là sự tin cậy của con, lạy Đức Chúa Trời của con, tạ ơn Chúa vì những ân tứ của Chúa; nhưng xin Chúa gìn giữ chúng cho con. Vì như vậy Chúa sẽ gìn giữ con, và những điều Chúa đã ban cho con sẽ được mở rộng và được làm cho trọn vẹn, và chính con sẽ được ở cùng Chúa, vì ngay cả việc con được hiện hữu cũng là do Chúa ban cho.