Lời Tự Thú của Augustine là câu chuyện về cách một chàng trai Bắc Phi lỗi lạc, bồn chồn và đầy dục vọng trở thành Cơ Đốc nhân, do chính ông kể lại với Đức Chúa Trời, dưới hình thức một lời cầu nguyện. Sách được viết vào khoảng năm 397, khi Augustine ngoài bốn mươi tuổi và vừa mới làm giám mục, và thường được gọi là quyển tự truyện thật sự đầu tiên trong văn chương phương Tây. Nhưng thật ra sách không nói về Augustine. Sách nói về Đức Chúa Trời, Đấng đã tìm kiếm ông suốt thời gian ông tưởng rằng chính mình đang tìm kiếm Đức Chúa Trời.

Bài hướng dẫn này giải thích quyển sách là gì, đi qua mười ba quyển của nó, cho biết vì sao bốn quyển cuối rẽ sang một hướng khiến mọi người đọc lần đầu đều ngạc nhiên, gom lại những câu nổi tiếng của sách, và gợi ý cách đọc sách ngày nay. Toàn văn, theo bản dịch của Pusey, có sẵn miễn phí trong thư viện Ochorus.

Đây là loại sách gì

Nhan đề tiếng La-tinh, Confessiones, mang hai nghĩa mà tiếng Anh đã tách rời nhau: xưng nhận tội lỗi, và xưng tụng lời ngợi khen. Augustine muốn nói cả hai cùng một lúc. Mỗi trang sách đều thừa nhận con người trước kia của ông, và mỗi trang đều cảm tạ Đức Chúa Trời vì con người ông đã trở thành. Đó là lý do cả quyển sách đều hướng về “Chúa.” Ông không kể câu chuyện đời mình cho chúng ta; ông kể câu chuyện ấy cho Đức Chúa Trời, và để chúng ta lắng nghe.

Đoạn đầu tiên chứa câu văn đã làm nên danh tiếng của sách, và đó là chìa khóa cho mọi điều theo sau:

Chúa đã dựng nên chúng con cho chính Chúa, và lòng chúng con khắc khoải không yên cho đến khi được an nghỉ trong Chúa.

Augustine, Lời Tự Thú

Mọi điều Augustine làm trong ba mươi hai năm đầu đời — tham vọng, những người đàn bà, triết học, giáo phái ông gia nhập, sự nghiệp ông theo đuổi — đều là nỗi khắc khoải ấy. Lời Tự Thú là một bản giải phẫu tấm lòng vốn khao khát Đức Chúa Trời nhưng cứ mãi với lấy những điều khác, tức là Thi Thiên 42:1 được viết ra thật dài: “linh hồn tôi mơ ước Chúa, Như con nai cái thèm khát khe nước.”

Quyển Một đến Quyển Chín: câu chuyện

Quyển Một nói về thời thơ ấu và niên thiếu ở Thagaste, một thị trấn nhỏ thuộc vùng nay là Algeria. Augustine nhìn những đứa trẻ sơ sinh và thấy nơi chúng cùng một sự tự ý mà ông nhận ra nơi chính mình khi đã trưởng thành; ông nhớ lại mình từng ghét tiếng Hy Lạp và mê Virgil, và từng bị đánh đòn ở trường. Ngay từ đó ông đã hỏi tội lỗi đến từ đâu, và ngay từ đó Thi Thiên 51:5 đã đứng sau câu hỏi ấy: “Mẹ tôi đã hoài thai tôi trong tội lỗi.”

Quyển Hai là câu chuyện cây lê nổi tiếng. Năm mười sáu tuổi, cùng một đám bạn, ông hái trộm lê trên cây của nhà hàng xóm — không phải vì đói, bởi họ đã ném chúng cho heo ăn, mà vì cái thú được ăn trộm. Augustine dành trọn một quyển cho vụ trộm vặt này, vì nó làm ông bối rối hơn cả những tội lớn hơn của mình. Ông đã làm điều sai mà chẳng vì lý do nào khác ngoài việc nó là sai. Ông kết luận rằng tận cùng, tội lỗi là như thế: không phải một sự theo đuổi điều thiện cách lầm lạc, mà là yêu ý riêng của mình chỉ vì chính nó.

Quyển Ba đưa ông đến Carthage làm sinh viên, nơi mà, theo chính lời ông, một chảo lửa của những tình yêu bất chính sôi sục reo vang quanh ông. Ông sống chung với một người tình, và bà sinh cho ông một con trai. Ông đọc quyển Hortensius của Cicero, quyển sách khiến lòng ông bừng cháy khát khao sự khôn ngoan, rồi thử đọc Kinh Thánh và thấy nó thô kệch so với Cicero. Vì vậy ông gia nhập phái Ma-ni, một giáo phái giải thích điều ác là một vị thần thứ hai đang giao chiến với vị thần thiện, nghĩa là khi Augustine phạm tội thì thật ra đó không phải lỗi của Augustine. Mẹ ông, bà Monica, khóc lóc vì ông, và được một giám mục bảo rằng đứa con của những giọt nước mắt như thế không thể nào hư mất.

Quyển Bốn và Quyển Năm theo chân sự nghiệp của ông trong vai trò thầy dạy hùng biện, cái chết của một người bạn thân khiến ông tan nát, những nghi ngờ ngày càng lớn của ông về phái Ma-ni, và cuộc gặp gỡ với người thầy lừng danh của họ là Faustus, người hóa ra duyên dáng nhưng nông cạn. Ông xuống tàu sang Rô-ma, lẻn đi khỏi bà Monica nơi bến cảng, rồi giành được chức giáo sư hùng biện tại Milan, kinh đô của đế quốc. Ở đó ông đến nghe vị giám mục Ambrose giảng để học cách hành văn của ông, và rồi ở lại vì nội dung.

Quyển Sáu và Quyển Bảy là cuộc hoán cải về trí tuệ. Ambrose cho ông thấy Cựu Ước có thể được đọc theo nghĩa thuộc linh chứ không chỉ theo nghĩa đen, và điều đó gỡ bỏ sự phản bác cũ của ông. Bà Monica đến Milan và sắp đặt một cuộc hôn nhân; người tình mười lăm năm bị gửi trả về châu Phi, để lại Augustine, như ông thú nhận, đầy thương tích rồi lập tức tìm một người khác. Sau đó ông đọc các triết gia theo phái Plato, và họ cho ông một cách nghĩ về Đức Chúa Trời như là Thần chứ không phải một dạng vật chất tinh tế, và về điều ác như một sự thiếu vắng thay vì một thực thể. Nhưng chủ nghĩa Plato có thể cho ông biết mục tiêu là gì mà không cho biết làm sao đến được đó. Chỉ trong Giăng 1:14 ông mới tìm thấy rằng “Ngôi Lời đã trở nên xác thịt.”

Quyển Tám là cuộc hoán cải của ý chí, và là một trong những cảnh tượng lớn của văn chương Cơ Đốc. Giờ đây Augustine tin mọi điều mà vẫn không thể nhúc nhích. Ở đây ông nhớ lại lời cầu nguyện nổi tiếng thời niên thiếu của mình:

Xin ban cho con sự trong sạch và sự tiết độ, chỉ là đừng ban ngay bây giờ.

Augustine, Lời Tự Thú

Ông mô tả ý chí bị chia đôi với một sự chính xác chưa ai trước ông đạt được: hai ý chí trong một con người, một muốn Đức Chúa Trời và một muốn điều nó vẫn luôn muốn, đến nỗi Rô-ma 7:19 trở thành câu nói của chính ông — “tôi không làm điều lành mình muốn, nhưng làm điều dữ mình không muốn.” Trong một khu vườn ở Milan, đang khóc dưới một cây vả, ông nghe tiếng một đứa trẻ từ ngôi nhà gần đó ngân nga: “Hãy cầm lên mà đọc; Hãy cầm lên mà đọc.” Ông mở các thư tín của Phao-lô ra nơi Rô-ma 13:13–14 — “Chớ nộp mình vào sự quá độ và say sưa, buông tuồng và bậy bạ,” “nhưng hãy mặc lấy Đức Chúa Jêsus Christ” — và, như ông kể, một ánh sáng bình an được rót vào lòng ông, mọi bóng tối của sự nghi ngờ đều tan biến. Khi ấy ông ba mươi hai tuổi.

Quyển Chín là phép báp-têm và sự chết. Ông từ chức, nhận phép báp-têm từ tay Ambrose vào Lễ Phục Sinh năm 387 cùng với con trai là Adeodatus và bạn là Alypius, rồi lên đường về châu Phi với bà Monica. Tại Ostia, trong lúc chờ tàu, hai mẹ con đứng bên một khung cửa sổ và trò chuyện về sự sống đời đời cho đến khi, trong một khoảnh khắc, họ dường như chạm được vào nó. Vài ngày sau bà ngã bệnh và qua đời. Những trang Augustine kể về cuộc đời và cái chết của bà, và về những giọt nước mắt của ông bên mộ bà, là điều dịu dàng nhất ông từng viết, và là lý do bà Monica được nhớ đến như người bảo trợ của mọi bậc cha mẹ đã cầu nguyện cho con mình và chờ đợi.

Quyển Mười đến Quyển Mười Ba: khúc rẽ

Đến đây những người đọc lần đầu thường gác sách lại, và bài hướng dẫn này có mặt một phần là để xin bạn đừng làm thế. Câu chuyện kết thúc ở Quyển Chín. Quyển Mười nói về ký ức. Quyển Mười Một đến Quyển Mười Ba là phần giải nghĩa chương đầu tiên của sách Sáng Thế Ký. Chuyện gì đã xảy ra?

Chuyện đã xảy ra là Augustine không nghĩ câu chuyện là điều cốt yếu. Sau khi đã thưa với Đức Chúa Trời con người trước kia của mình, giờ đây ông thưa với Ngài con người hiện tại của mình: một người vẫn còn bị cám dỗ, vẫn còn hay quên, vẫn còn đang tìm đường. Quyển Mười dò xét con người hiện tại của ông qua những sảnh đường bao la của ký ức, hỏi xem giữa mọi trải nghiệm được cất giữ ấy, Đức Chúa Trời có thể được tìm thấy ở đâu, và đi đến một câu văn vĩ đại khác của sách:

Con đã yêu Chúa quá muộn, ôi Vẻ Đẹp thuở xa xưa mà vẫn luôn mới mẻ! Con đã yêu Chúa quá muộn!

Augustine, Lời Tự Thú

Rồi ông xem xét từng cám dỗ của mình, cách thành thật và tỉ mỉ, để không ai có thể nghĩ rằng vị giám mục đã xong cuộc tranh chiến.

Quyển Mười Một hỏi thời gian là gì, bởi một người mà trọn câu chuyện đời mình đều xoay quanh thời gian thì muốn biết điều mình đã sống trong đó là gì. Câu trả lời của ông — rằng quá khứ là ký ức, tương lai là sự trông đợi, và chỉ có hiện tại là đang hiện hữu, còn Đức Chúa Trời thì đứng bên ngoài cả ba — đã khiến các triết gia bận tâm từ đó đến nay. Quyển Mười Hai và Quyển Mười Ba đọc Sáng Thế Ký 1, vì đối với Augustine, sự sáng tạo thế giới và sự tái tạo một linh hồn là cùng một hành động của cùng một Đức Chúa Trời. Quyển sách mở đầu bằng một tấm lòng khắc khoải kết thúc bằng sự yên nghỉ ngày Sa-bát của Đức Chúa Trời, và bằng một lời cầu nguyện xin cho chúng ta được bước vào sự yên nghỉ ấy. Chính cấu trúc là lập luận. Ông như muốn nói: câu chuyện của tôi là một trường hợp nhỏ trong câu chuyện của muôn vật.

Những chủ đề quan trọng nhất

Ân điển. Đây là quyển sách về một người không tìm thấy Đức Chúa Trời, nhưng được Ngài tìm thấy. Mỗi khúc quanh trong câu chuyện trông như quyết định của Augustine, theo lời ông kể, hóa ra lại là công việc Đức Chúa Trời đã làm trước. Lu-ca 15:20 là bức tranh ấy: người con “còn ở đàng xa,” thì người cha đã chạy ra. Augustine đọc đời mình như xứ xa xôi và người cha chạy ra đón.

Tấm lòng lệch lạc. Theo cách ông giải thích, tội lỗi không phải là người ta yêu những điều xấu, mà là yêu những điều tốt theo sai thứ tự — đặt thú vui lên trên Đấng ban thú vui, đặt tình bạn lên trên Người Bạn đã ban cho ta bạn hữu. Tình yêu được sắp xếp đúng thứ tự là toàn bộ đạo đức học của ông, và đó là lý do về sau ông có thể nói rằng người yêu mến Đức Chúa Trời có thể làm điều mình muốn, vì điều họ muốn sẽ là yêu thương.

Sự thành thật. Trước Augustine chưa ai viết về chính mình như thế — những trái lê, người tình, ý chí bị chia đôi, những giọt nước mắt ông từng xấu hổ. Ông làm được như vậy vì ông đang viết cho Đấng vốn đã biết hết, tức là Thi Thiên 139:1–4: “Chúa biết khi tôi ngồi, lúc tôi đứng dậy.” Xưng tội với Đức Chúa Trời là nơi duy nhất mà sự giả vờ trở nên vô nghĩa, và Augustine đã nhận 1 Ti-mô-thê 1:15 làm lời của chính mình: Đấng Christ “đến trong thế gian để cứu vớt kẻ có tội,” và “trong những kẻ có tội đó ta là đầu.”

Người mẹ cầu nguyện. Bà Monica là người hùng thầm lặng của quyển sách. Bà cầu nguyện cho con trai suốt nhiều năm, theo con vượt biển, và sống vừa đủ lâu để thấy con nhận phép báp-têm. Augustine dành cho bà lời tri ân trọn một chương, và mọi bậc cha mẹ đã đọc chương ấy đều xem đó như một lời hứa.

Cách đọc sách ngày nay

Hãy đọc Quyển Một đến Quyển Chín trước, như một câu chuyện. Các quyển này diễn tiến nhanh, và nói về một con người bạn sẽ nhận ra, vì ông thành thật về những điều ai cũng giấu kín.

Rồi hãy đọc Quyển Mười thật chậm. Đó là bản lề của sách, và là cuộc tự xét lương tâm Cơ Đốc sâu sắc nhất từng được ghi lại. Hãy dành cho nó một tuần.

Để Quyển Mười Một đến Mười Ba cho lần đọc thứ hai. Các quyển ấy xứng đáng với lần đọc ấy, nhưng đó là triết học và giải kinh, và đừng để ai phải cảm thấy mình đã thất bại với Lời Tự Thú chỉ vì đã chững lại ở vấn đề bản chất của thời gian.

Hãy đọc sách như một lời cầu nguyện. Sách được viết dâng lên Đức Chúa Trời; hãy đọc nó theo cách ấy. Khi Augustine thưa “Chúa,” hãy để đó cũng là Chúa của bạn.

Hãy mở sẵn Kinh Thánh. Augustine trích dẫn Kinh Thánh trong hầu như mọi đoạn văn, thường là Thi Thiên, và các bản dịch xưa giữ cho những tiếng vang ấy vẫn còn nghe được.

Hãy đọc Ân Điển Dư Dật sau đó. Câu chuyện hoán cải của Bunyan, mười ba thế kỷ sau, là cùng một câu chuyện ấy nơi một người thợ hàn nồi nước Anh: sự kháng cự dai dẳng, ý chí bị chia đôi, luồng sáng bất chợt. Đặt cạnh nhau, hai quyển sách cho thấy con đường ấy đã thay đổi ít ỏi biết bao.

Giê-rê-mi 29:13 hứa rằng bạn sẽ tìm kiếm Đức Chúa Trời và gặp được Ngài khi bạn hết lòng tìm kiếm Ngài. Lời Tự Thú của Augustine là ghi chép về một người đã tìm kiếm với nửa tấm lòng suốt ba mươi năm, và dầu vậy vẫn được tìm thấy. Đó là lý do người ta vẫn còn đọc sách này. Tấm lòng khắc khoải không phải là tình trạng riêng của thế kỷ thứ năm; đó là thân phận của con người. Sự yên nghỉ cũng vậy.