Ekitabo

Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger

Okwambuka Emigga Niger ne Tshadda, 1854

Samuel Ajayi Crowther · 1809–1891

5 essuula · essaawa 3 eddakiika 25 ez’okusoma · Kizibu · Era mu nnimi 4

Tandika okusoma Okuva e Abbeokuta · 44 eddakiika

Soma ku bwereere · Tewetaaga akawunti

Noonya

Ku kitabo kino

Mu 1854 Samuel Crowther — omulenzi Omuyoruba eyali yatwalibwa ku lubalama olwo lwennyini mu mmeeri y’abaddu, kaakano omuminsani eyatukuzibwa — yayambuka emigga Niger ne Tshadda mu mmeeri <em>Pleiad</em>, ku lugendo olwasooka mu ngeri eyo okukomawo nga tewali muntu n’omu afudde omusujja. Bino bye biwandiiko bye yennyini eby’olunaku ku lunaku ku lugendo olwo: ebibuga n’abaami be yasanga, obusuubuzi n’obuddu bwe yalaba, Ebyawandiikibwa bye yasomera bakabaka, n’okwegomba kwe okulaba enjiri n’abantu abaasumululwa ab’e Sierra Leone nga bakomawo mu nsi wakati ey’Afirika.

Emiramwa: Okuzuukuka n'Obuminsani, Abatukuvu b'Abaafirika Abaasaasaana mu Nsi, Okutuuka ku Nkomerero z'Ensi

Jjuuni 17: Emmeeri ‘Bacchante’ yatuuse enkya ya leero ng’eva e Fernando Po, n’ereeta amawulire ag’ennaku ag’okufa kw’Omwami Beecroft, eyafa ekiro ekyakulembera okusimbula kw’emmeeri eyo. Kino kyannuma nnyo kubanga Olugendo lwali lusuubirwa okutuuka essaawa yonna, era nnali simanyi muntu mulala yenna alukwatako okuggyako ye; kino kyandeetera okweraliikirira akatono, naye nnakwasa byonna enteekateeka ya Katonda ennungi etasobya.
Okuva mu Okuva e Abbeokuta

Ebirimu · 5 essuula · essaawa 3 eddakiika 25 ez’okusoma

Enkyusa

Ku muwandiisi

Samuel Ajayi Crowther

1809 1891

Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger · 1855

Ebirala bya Samuel Ajayi Crowther

Ebibuuzo n'Eby'okuddamu

Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger bikwata ku ki?

Bye biwandiiko bya Samuel Crowther ku lugendo lwa 1854 olwambuka emigga Niger ne Tshadda mu mmeeri Pleiad — olugendo olwasooka mu ngeri eyo okukomawo nga tewali afudde. Crowther, Omuyoruba eyali yatwalibwa mu buddu ng’ayita ku lubalama olwo lwennyini, era kaakano omuminsani eyatukuzibwa, yawandiika ebiwandiiko bino ku lugendo, ku mawanga ge yasanga, n’emikisa gye lwaggulawo eri enjiri mu nsi wakati ey’Afirika.

Samuel Crowther yali ani?

Samuel Ajayi Crowther yali Muyoruba eyafuulibwa omuddu ng’akyali mulenzi, n’asumululwa ekibinja ky’amaato ga Bungereza agaalwanyisanga obuddu, oluvannyuma n’afuuka omulabirizi Omufirika eyasooka mu Kkanisa ya Anglikani, era omuminsani omutandisi n’omuvvuunuzi. Olugendo lwe olwambuka Niger, olwawandiikibwa mu biwandiiko bino, lwali kitundu ku mulimu gw’obulamu bwe bwonna ogw’okutuusa enjiri mu Afirika, n’okulaba ekkanisa ng’esimba emirandira mu ttaka lyayo ne mu nnimi zaayo.

Kiki ekyali eky’enjawulo ku lugendo lwa 1854?

Lwe lugendo olwasooka okwambuka Niger okukomawo nga tewali afudde — engezaako ezaasooka zaali zisaanyiziddwawo endwadde. Okukozesa kwinini mu ngeri ennungi okulwanyisa omusujja gw’ensiri kwe kwalusobozesa, ne kuggulawo ensi wakati eri obusuubuzi n’obuminsani mu ngeri empya. Ebiwandiiko bya Crowther biraga ekiseera kino eky’essuubi nga bitunuulirwa omukulembeze w’ekkanisa Omufirika ng’alambula ssemazinga we.

Lwaki endowooza ya Crowther yennyini nkulu?

Kubanga bye bigambo ku Afirika ebyawandiikibwa Omufirika — era omuntu eyali yatwalibwa mu buddu ng’ayita ku lubalama olwo ng’akyali mulenzi. Crowther alambula amawanga n’emikisa gya Niger si ng’omulabi ow’ebweru, wabula ng’omwana w’ensi akomawo n’enjiri, ekiwa ebiwandiiko bino obuziba n’okukwata ku mutima okw’enjawulo mu biwandiiko by’engendo eby’omu kiseera ekyo.

Ebiwandiiko biraga ki ku nkola y’obuminsani?

Biraga okwolesebwa kwa Crowther okw’enjiri etwalibwa mu Afirika Abafirika, nga esimbiddwa mu nnimi n’obulamu bw’abantu b’omu kitundu. Bw’alaba amawanga ku mbalama z’emigga, apima emikisa egy’okubuulira enjiri, okuvvuunula, n’okuzimba ekkanisa ey’omu nsi — ng’alaba nga bukyali obuminsani bwe yakulembera oluvannyuma ku Niger, n’okukakasa kwe nti Afirika yandiwanguddwa okusinga nga kuyita mu Bafirika bennyini.

Crowther yalina kakwate ki n’obuddu?

Yafuulibwa omuddu ng’akyali mulenzi n’atwalibwa ng’ayolekera olubalama, nga tannasumululwa ekibinja ky’amaato g’amagye ga Bungereza bwe kyakwata emmeeri y’abaddu. Okununulibwa okwo kwamuteeka ku kkubo ly’okusoma, okukkiriza, n’obuweereza. Okwambuka Niger emyaka oluvannyuma ng’omuntu ow’eddembe era omuminsani eyatukuzibwa, ng’alambula ensi ku lw’enjiri, kyawa olugendo obuzito obw’omuntu ku bubwe ebiwandiiko bwe bisirikirira.

Lwaki osaanidde okusoma ekitabo kino leero?

Olw’okulaba okutono okw’oku lusegere ku Afirika ey’Ebugwanjuba mu kyasa eky’ekkumi n’omwenda ng’eyita mu maaso g’Omufirika, ekifo kyakyo mu byafaayo by’obuminsani obw’Ekikristaayo, n’obulamu obw’ekitalo obukiri emabega. Ebiwandiiko bya Crowther biraga ekiseera eky’essuubi mu kusisinkana kw’enjiri n’ensi wakati ey’Afirika, nga bitegeezebwa omusajja obulamu bwe bwennyini bwe bwalaga ekisuubizo ky’okusisinkana okwo.

Omusomi atandikira wa?

Ku ntandikwa, ng’agoberera olugendo nga lwambuka omugga nga Crowther bw’aluwandiika olunaku ku lunaku. Bye biwandiiko eby’oku lusegere eby’olugendo, ebisinga okusomebwa mu nsengeka yaabyo, omusomi alyoke atambule naye ng’ayambuka Niger ne Tshadda, n’alaba ensi, amawanga gaayo, n’emikisa gyayo eri enjiri nga ye bwe yagiraba.

Ku biwandiiko bino

Gye byava
Kya bonna (public domain) — kyasooka kufulumizibwa e London, 1855. Ebiwandiiko bya Samuel Crowther ku lugendo lwa 1854 olwa Niger ne Tshadda, ebyavvuunulwa wano mu Luganda okuva mu Lungereza Crowther mwe yabiwandiikira; ennyanjula ey’ekitongole ey’ekitabo n’ebbaluwa za Macgregor Laird ne Dr. Baikie ezaagattibwako tebiteekeddwamu. archive.org
Okuvvuunula
Byavvuunulwa okuva mu kitabo eky’Olungereza
Ekibikka
Eugène Fromentin, “On the Nile” (1871). The Art Institute of Chicago, CC0.
Byasembayo okulongoosebwa
27 Okitobba 2026
Eddembe
Ebiwandiiko bino bya bonna (tebikyalina nnannyini ddembe). Ebiragiro by'Okukozesa
Laga ensibuko y’ekitabo kino

Koppa ensibuko mu ngeri gy’oyagala.

MLA
Crowther, Samuel Ajayi. Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger. Ochorus, https://ochorus.com/lg/books/journal-of-an-expedition-up-the-niger/.
Chicago
Crowther, Samuel Ajayi. Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger. Ochorus. https://ochorus.com/lg/books/journal-of-an-expedition-up-the-niger/.
Chicago footnote
Samuel Ajayi Crowther, Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger (Ochorus), https://ochorus.com/lg/books/journal-of-an-expedition-up-the-niger/.
BibTeX
@book{crowtherebiwandiiko, author = {Crowther, Samuel Ajayi}, title = {{Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger}}, publisher = {Ochorus}, url = {https://ochorus.com/lg/books/journal-of-an-expedition-up-the-niger/} }