Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger
Okuva e Abbeokuta

Essuula 1 · eddakiika 44 ez’okusoma · eddakiika 56 ez’okuwuliriza

Okuva e Abbeokuta

Jjuuni 17: Emmeeri ‘Bacchante’ yatuuse enkya ya leero ng’eva e Fernando Po, n’ereeta amawulire ag’ennaku ag’okufa kw’Omwami Beecroft, eyafa ekiro ekyakulembera okusimbula kw’emmeeri eyo. Kino kyannuma nnyo kubanga Olugendo lwali lusuubirwa okutuuka essaawa yonna, era nnali simanyi muntu mulala yenna alukwatako okuggyako ye; kino kyandeetera okweraliikirira akatono, naye nnakwasa byonna enteekateeka ya Katonda ennungi etasobya.

Jjuuni 18: Ssande. Nnagenda mu kusaba kw’oku makya mu kkanisa y’Omwami Golhner, ate olw’eggulo mu nnyumba y’Omwami White, gye nnawulirira Omwami Phillip ng’abuulira ekibiina.

Jjuuni 19 : Olunaku lwa leero lwaggwa mu kwetegeka ebyetaagisa, n’okuwandiika amabaluwa agagenda e Bungereza, nga twetegekera okutuuka kw’emmeeri y’ebbaluwa.

Jjuuni 20: Emmeeri ‘Forerunner’ yatuuka nga ku ssaawa musanvu ez’olweggulo, era okuva ku yo ne mpulira nti abamu ku bassebo b’Olugendo baali bagirimu, era nti ‘ Pleiad’ teyandiyimiridde e Lagos, wabula yandigenze butereevu e Fernando Po; bwe ntyo ne nneetegekera okulinnya emmeeri enkya ku makya.

Jjuuni 21 : Nga ku ssaawa ssatu ez’oku makya, nnalinnya emmeeri, era nnasanyuka nnyo okusisinkana Dr. Baikie, Dr. Bleek, n’Omwami Dalton, omuyambi omuto ow’ebyensolo, nga bali mu mmeeri; bandeetera n’ekisa amabaluwa okuva e Bungereza ne Sierra Leone, n’ebipapula by’ebitabo n’ebintu bingi eby’omugaso okuva eri Lady Buxton ne Kapiteeni Trotter, bye nneebaza ennyo. Nnanakuwala okusanga Dr. Bleek nga mulwadde katono, naye kyalowoozebwa nti ayinza okuba ng’atereddeko nga tutuuse e Fernando Po. Mu mmeeri mwalimu ne Rev. J. Diboll, ne Mukyala Diboll ne muwala waabwe, omuminsani w’Ababatisti e Fernando Po: bonna baasanyuka nnyo okundaba. Nga ku ssaawa ttaano n’ekitundu ez’oku makya ‘Forerunner’ yasika ennanga, era mu bbanga ttono ne tuba nga tetukyalaba Lagos.

Jjuuni 22; Twatuuka mu maaso g’omugga Bonny, awaali emmeeri ng’esudde ennanga; ebbaluwa zaakwasibwa omu ku basaabaze, eyava mu ‘Forerunner’, n’alinnya mu mmeeri eyo: yali erindiridde omulagirizi okugisomosa omusenyu ogw’oku mulyango enkya; ffe ne twolekera Old Calabar. Bwe twamala okusomoka omusenyu, ne tusuula ennanga okusula.

Jjuuni 23: Twatuuka e Old Calabar nga ku ssaawa ttaano ez’oku makya; okuva emmeeri y’ebbaluwa bwe yali ey’okuyimirira wano essaawa ntono zokka, saasobola kugenda ku lukalu mu ngeri ey’omugaso. Omwami W. C. Thompson, mutabani w’omugenzi Omwami W. C. Thompson, omuvvuunuzi wa Church Missionary Society e Sierra Leone, yasasulira olugendo lwe mu yo okugenda e Bungereza, era abaminsani ne bamuwerekera mu mmeeri; nga ku ssaawa kkumi ez’olweggulo twasimbula, ne tusuula ennanga ebweru w’omusenyu.

Jjuuni 24) : Twatuuka ku mugga Cameroon nga ku ssaawa emu ey’ekiro. Ebbaluwa zaakwasibwa, era ne tufuna ezaffe ekiro ekyo.

Jjuuni 25: Ssande. Twasimbula amangu ddala nga bukedde, ne twolekera Fernando Po. Enkuba yatonnya nnyo*; olw’ekyo tetwasobola kubaako kusaba. Nga ku ssaawa kkumi ez’olweggulo twasuula ennanga mu maaso ga Clarence, ne tusanga, ekyatunakuwaza ennyo, nga ‘Pleiad’ yali tennatuuka: ebirowoozo bingi byayogerwa n’okuteebereza kungi ku nsonga lwaki teyatuuse, nga bwe kyandisuubiddwa. Nnagenda ku lukalu, ne nsula ewa Omwami J. Wilson, mu nnyumba eyo yennyini gye nnasulamu mu 1841 n’Omwami Schon, era mwe twasinzizanga Katonda mu kiseera kye twamala ku kizinga. Abantu baasanyuka nnyo okundaba, ne boogera ennaku yaabwe olw’okufiirwa Omwami Beecroft; kubanga yali amaze okwetegekera Olugendo mu bujjuvu; era yali apangisizza abantu b’omu nsi bangi abagezigezi abaali bamanyidde okwambuka omugga Niger naye, era abaali beetegefu okugenda naye wonna, kubanga baali baagalana nnyo, kubanga yabakuumanga nga kitaabwe. Kiritwala ebbanga ddene okufuna omulala anaasobola okudda mu kifo kye, anaafaayo ku nsi eno n’abantu baayo nga bwe yakola.

Jjuuni 26 : Nnatwala bbokisi zange ku lukalu mu kisulo kyange; buli muntu yali alindirira ‘Pleiad’. Oluvannyuma lw’ekyenkya, nnakyalira entaana y’Omwami Beecroft, eri ku nsonda y’olubalama lw’olwazi lwa Clarence, wansi w’omuti omunene ogwa ppamba, ye yennyini gye yalagira aziikibwe. Bwe gutyo bwe gwaggwaako obulamu bw’omuntu ono ow’omugaso, oluvannyuma lw’okumala emyaka amakumi abiri mu etaano mu Afirika, mu kiseera ekyo mwe yafunira okwagala kw’abangi abaategeera omuwendo gwe mu nsi ze yakyalira; era abo tebaalema kunakuwala nnyo nga bawulidde nti afudde. Abaami b’e Abbeokuta baali bamutumidde okulamusa n’obubaka nga biyita gye ndi, naye teyalama kubifuna. Omulembe guno bwe gunaabeera nga gukyaliwo, erinnya ly’Omwami Beecroft teririyerabirwa mu kitundu kino ekya Afirika ey’Ebugwanjuba.

Jjuuni 27 : ‘Pleiad’ yali tennatuuka, era ‘ Forerunner’ teyandisigadde kulindako, singa Kapiteeni Miller, omukulu w’emmeeri z’olutalo eza Kwiini mu Bights, teyagiragira kusigalawo okutuusa ku Lwokuna.

Jjuuni 28 : ‘Pleiad’ yatuuka akawungeezi kano, ne kisanyusa nnyo buli ludda.

Jjuuni 29: ‘Forerunner’ yali eyimiriziddwa ennaku bbiri okusukka ku kiseera kyayo, bwe kitandibadde ekyo yandisise ‘Pleiad’ okuva ku Nun, okukekkereza amafuta; yasimbula akawungeezi kano n’amabaluwa gaffe agagenda e Bungereza. Embeera y’obulamu bwa Dr. Bleek bwe yalabibwa abasawo ng’ey’akabi ennyo, yalangirirwa nti tasaanidde kugenda na Lugendo, n’olwekyo n’azzibwayo e Bungereza mu ‘ Forerunner.’ Julaayi 2 : Ssande. Nnakulembera okusaba kw’oku makya mu nnyumba empya ey’Omwami Beecroft, Omwami Lynslager gye yalagira n’ekisa eyonjebwe jjo olw’ekigendererwa ekyo: abantu bangi baajja okusaba, Abazungu ababeera wano n’abangi okuva mu mmeeri eziri mu mwalo, ate n’abatuuze b’omu nsi bangi abali mu Kkanisa y’Ababatisti; Kapiteeni Miller, ow’emmeeri ‘Crane’ naye yaliwo. Nnabuulira okuva mu 2 Abakkolinso V. 1.

Julaayi 3 — 7 : Kapiteeni Miller yawaayo buli buyambi obwasoboka okwanguya okusimbula kwa ‘Pleiad’, era olw’okuba obuyambi bwe bwali tebukyetaagisa, yasimbula leero.

Julaayi 8 : Olw’eggulo luno, nnalinnya mu ‘ Pleiad’, kubanga yali ya kusimbula akawungeezi kano. Nga ku ssaawa ssatu ez’ekiro twasimbula okwolekera Nun, nga tusika amaato amanene abiri ag’ekyuma agajjudde amanda; mikwano gyaffe abaatuwerekerako akabanga okuva ku mwalo baatulekawo nga batukubira emizira egy’essanyu. Empewo bwe yeeyongera, amayengo ne gakula, amaato tegaasikika bulungi, era waaliwo okutya nti gayinza okukyuuka: n’olwekyo ekiro kyayita nga tweraliikirivu.

Julaayi 9 : Ssande. Enkuba nnyingi: twali tetunnasukka mayiro abiri okuva e Fernando Po. Amaato gaagenda mu maaso n’okutawaana olw’amayengo amanene n’amazzi agakulukuta n’amaanyi; emmeeri teyasobola kutambula kusukka kitundu kya sipiidi yaayo olw’okutya okubbika amaato. Nga mu ttuntu, omuggo gwa vaalivu y’obukuumi ne gumenyeka, omukka ne gutasobola kukuumibwa, bwe tutyo ne tutasobola kweyongerayo okutuusa nga kiddaabiriziddwa, ekyatwala essaawa ssatu, era amazzi agakulukuta okuva ebugwanjuba ne gatusindika ebuvanjuba, nga waliwo amayengo amanene n’enkuba. Kumpi abantu bonna baali balwadde olw’okuyuuguumizibwa kw’ennyanja, tewaali kusaba kwasobola kubaawo.

Julaayi 1 0 : Mu maaso g’omulyango gw’omugga Bonny; okutambula kwaffe kwali mpola nnyo; vaalivu y’obukuumi nga yonoonese, era olw’ekyo emirundi mingi omukka gwatuggwangako.

Julaayi 11 : Mu maaso g’omulyango gw’omugga St. John oba Brass; twasuula ennanga okusula wakati waagwo n’omulyango gwa Nun.

Julaayi 12 : Nga ku ssaawa munaana ez’olweggulo, amazzi g’ennyanja nga gaweze, twasomoka omusenyu;* ‘Pleiad’ yalagirizibwa Omwami Thomas Richards, Omuyoruba, eyali atambudde emirundi mingi okwambuka omugga Niger n’omugenzi Omwami Beecroft, era amanyi bulungi ebifo eby’oku lubalama lw’ennyanja n’omugga Niger. Bwe twali wakati mu musenyu, omuguwa ogwali gusika erimu ku maato, eryalimu Krumen musanvu, ne gukutuka, era olw’okuba * Mu Lugendo olwasooka omusenyu guno gwe gumu gwasomokebwa omwezi gumu oluvannyuma mu mwaka, kwe kugamba Agusito 13: era wiiki emu yayitawo nga emmeeri tezinnatandika kwambuka mugga. Ed.

tetwasobola kuyimirira kuliyamba, lyalekebwa okwerwanako lyokka okuyita mu mayengo, wadde nga twali tweraliikiridde nnyo abasajja; kubanga amayengo gaali ga ntiisa, nnyo ddala nti gaayiika omulundi gumu ku kitundu ky’emmeeri yaffe eky’emabega, wadde ng’amazzi gaali gatuyamba: buli liiso lyali litunuulidde eryato eryali litwalibwa amazzi, era kyali kya ssanyu lingi okuliraba buli kaseera nga lisituka okuva mu lukonko lw’amazzi oluwanvu ne lituuka waggulu ku mayengo, nga ligoberera ekkubo lyaffe, okutuusa lwe lyasomoka mirembe: — amaato ag’ekyuma galabika nga gaseeyeeya bulungi nnyo ku mayengo. Nga ku ssaawa mwenda twasuula ennanga munda w’omusenyu kumpi nnyo n’ekizinga kya Alburka: yinginiya bwe yajja okwekenneenya yingini, n’asanga nga vaalivu y’obukuumi yali eweddewo ddala, era kyali kisa kya Katonda okuba nga twasomose omusenyu ng’ekyo tekinnabaawo.

Julaayi 13, 14 : Ennaku zino zaggwa mu kuddaabiriza yingini; ate nga 15, nga ku ssaawa kkumi n’ebbiri ez’oku makya, twasimbula okwolekera Niger. Louis’ Creek twagisanga ng’eziyiziddwa, Omwami Richards n’atwala eryato okupima obuziba bw’omukutu oguddako, ‘Pleiad’ ng’erindiridde ku mulyango. Yakomawo nga ku ssaawa ssatu n’ekitundu ez’oku makya, n’ategeeza nti azudde omukutu. Twasimbula, amazzi nga gakyatuyamba; naye nga ku ssaawa mukaaga twabula omukutu omutuufu, ne tukwatira ku ttaka ku nsonda y’ekizinga kya Sunday, olw’okuba twakwata ekkubo erya kkono mu kifo ky’erya ddyo, nga gwe gwali omukutu omutuufu; tetwasobola kuggyayo mmeeri akawungeezi ako.

Julaayi 16: Ssande. Amazzi bwe gaweza, ne tufuba, era emmeeri n’eggyibwayo nga ku ssaawa ttaano n’ekitundu ez’oku makya; naye nga emmeeri) tennaba kutegekebwa bulungi, obudde bwali buyise nnyo okweyongerayo. Nnakulembera okusaba olw’eggulo nga ku ssaawa munaana, ne mbuulira okuva mu Yokaana i. 22, 2-3. Abantu bonna balamu bulungi era basanyufu. Bwe twali tukyakwatidde ku ttaka enkya ya leero, eryato lyalabibwa nga livugibwa nga likka omugga nga lirimu ebirime; eddala ne lijja ku mabbali g’emmeeri nga lirimu abasajja bana, abatalina byakulwanyisa, okulaba emmeeri; baabuuza oba ya baddu oba ya mafuta: — ne baddibwamu nti ‘ ya mafuta g’enkindu.’ Julaayi 17 : Twasimbula nga ku ssaawa emu A.5r. ne tutambula bulungi mu mazzi aga fathom ssatu okutuuka ku musanvu. Amangu ddala nga tumaze okuyita ekizinga kya Sunday, obubonero bw’okulima ne butandika okulabika, wamu n’ettaka eriri nga ffuuti ssatu waggulu w’amazzi. Okuva amazzi bwe gaali tegannatuuka ku buwanvu bwago obujjuvu, kyawa omugga endabika empya ddala, okwawukana ku gye gwalina mu Agusito 1811. Mu kiseera ekyo, ebifo bitono byokka okumpi n’amazzi bye byali birimiddwa, era byonna byali bibikiddwa amazzi, kubanga omugga gwali gubooze ne gusukka embalama zaagwo. Si nnimiro nkadde zokka ezaalaga obunyiikivu obutaggwaawo obw’abantu b’omu Delta, wabula n’ebifo bingi ebyakasaawibwa, wakati mu byo nga mulimu enkindu nnyingi empanvu, ezaali zikuumibwa n’obwegendereza olw’ebibala byazo ebingi era eby’omuwendo, nabyo byalaga n’okwongera nti embalama tezikoseddwa. Nga wayise essaawa ssatu okuva ku kizinga kya Sunday, twatuuka ku byalo ebirimu abantu; twasikiriza amaato abiri okujja gye tuli, mwe twayigira nti abantu abali wakati wa Brass ne Aboh bayitibwa Oru. Omu ku bantu abajja, eyali ayogera Olu-Ibo, yali mumalirivu nnyo ne yeewaayo okugenda naffe e Aboh; era abantu ku lukalu tebaalaga kabonero konna ka kuwakanya, wabula baafunya emikono ne beekaliriza emmeeri nga bw’eseeyeeya. Obubonero bw’okulima butono bwe bwalabibwa mu lunaku olwo okutuusa lwe twatuuka ku kyalo Angiama. Abantu b’e Brass bajja wano okugula amafuta g’enkindu nga balina ebipipa ebinene mu maato gaabwe, ebimu ku byo ne babissa ku lukalu nga bambuka. Waliwo n’enkyukakyuka endala ey’amaanyi mu mpisa z’abantu bennyini; mu 1841, batono nnyo ku bo abaasangibwanga n’engoye ennungi; leero, mu kibinja ky’abantu nga amakumi ana ku lukalu, nnalabamu kkumi na bataano be nnalaba obulungi nga bambadde essaati z’Abangereza. Kano kabonero akalaga omugaso gw’obusuubuzi obukkirizibwa mu mateeka okusinga obw’okutunda abantu. Omwami w’e Angiama, oba Anya, yajja gye tuli, n’alaga ennaku olw’obutalindako ku kyalo kye, nga Kapiteeni Trotter bwe yakola; era kyatukaluubirira okumumatiza n’ensonga zaffe; naye twasuubira okuyimirirako nga tukomawo. Dr. Baikie yamuwa enkuufiira emmyufu n’endabirwamu; naye nnasobola okusoma ku maaso ge, ne mu mbeera omu ku basajja be gye yalaga, nti, singa baali n’obuyinza, bandituyimirizza mu Oru, beetwalire emigaso gyonna egy’obusuubuzi bokka, mu kifo ky’okuguleka okuyita mu mazzi gaabwe okutuuka eri abantu b’omunda w’ensi abali emitala waabwe. Olugendo lwa leero lwatwala essaawa kkumi n’emu n’ekitundu.

Okuva lwe twayingira mu Nun, mbadde ndowooza ekiyinza okuba nga kye kyafuula omugga guno okuba ogw’obulwadde okusinga omulala gwonna, ng’oggyeeko embeera y’obudde ey’obulwadde okutwalira awamu. Kyanzijira nti obubi buno buyinza okuba nga mu kitundu bwava mu Lugendo lwennyini, kubanga tewaali kintu kyalekebwa nga tekikoleddwa, naddala mu 1841, okukuuma obulamu: nti, oboolyawo, omukka omubi gwava mu nku embisi era ennyogovu ezaaterekebwanga mu bisenge by’amafuta okumala ennaku nnyingi, n’amazzi amabi n’omukka ebivaamu, n’okutabulwa kw’ebisasiro n’omuddo omukalu n’amazzi amacaafu ag’omu ntobo y’emmeeri. Ekirowoozo kino nnakibuulirako Kapiteeni Taylor, Dr. Baikie, ne Dr. Hutchinson, nti kiyinza okugezesebwa okukuumira enku mu maato, ne zireetebwa nga bwe kyetaagisa kyokka: bonna amangu ago ne bakkiriza okukola buli kwegendereza okuyinza okuyamba obulamu.

Julaayi 18 : Twasimbula ku ssaawa emu ez’oku makya, ne tuyita ku byalo bingi ku mbalama zombi; amaato agawerako ne gajja gye tuli. Embalama zaali nga ffuuti mukaaga waggulu w’amazzi, mu bifo ebimu, ku njuyi zombi; omuntu talowooza ku lutobazi bw’alaba embalama zino empanvu. Empewo yali nnyogovu era nnungi. Nga mu ttuntu, twali mu maaso g’ekibinja ky’ebyalo ku lubalama olwa kkono, omukutu omulimu amazzi amangi we gwegattira ku mugga omunene; twaguyitamu nga essaawa ekitundu, naye bwe gwagenda gufunda nga gubikiddwa ebimera ebiragala n’omuddo, ne tukomawo; abantu b’omu nsi nabo ne batugamba nti eryo si lye kkubo erigenda eri kabaka Obi. Bwe twali tukomawo, twasisinkana amaato abiri agaali gatugoberera, nga gawuuba olugoye olweru ng’akabonero k’emirembe. Kirabika akabonero kano kamanyiddwa bulungi ku mugga gwonna, n’ewala nnyo munda w’ensi. Baatugamba nti omukutu gwali gugenda mu nsiko, ne mu kkubo effunda ennyo, lye baayita ekinnya. Baaweebwa ebirabo ebitono. Nga ku ssaawa mwenda twali mu maaso g’ebyalo OKUFA KWA KABAKA OBI KUKAKASIBWA.

Kalabal ne Okoloba, mu 1841 ‘ Wilberforce’ gye yaddira mu mugga omunene, era ebbaluwa n’erekebwa okutegeeza ab’omu ‘ Albert’. * Wano twasisinkana abantu b’e Brass bangi, abasuubuzi b’amafuta g’enkindu; bajja ku mabbali g’emmeeri okutunda ebisolo ebiramu n’emmere.

Julaayi 19 : Twasimbula nga ku ssaawa kkumi n’ebbiri ez’oku makya. Twatambula mpola nnyo olw’amazzi agakulukuta n’amaanyi. Nga mu ttuntu twakwata ku ttaka ku nsonda wansi w’ekizinga kya Truro, ne tumala nga essaawa emu nga tuggyayo emmeeri; oluvannyuma lw’akabanga katono, bwe twabula omukutu waggulu w’ekizinga kya Truro, ne tukwatira ku ttaka nate olw’eggulo, ne tusula awo. Amaato agawerako ne gajja gye tuli: ne tubabuuza ku Obi, okufa kwe ne kukakasibwa, era ne kigambibwa nti Aje, omu ku batabani be, yali mu kisenge kya kitaawe, naye nga tannakkirizibwa ng’amusikira, okutuusa abazungu lwe banaajja ne basalawo ani anaabeera kabaka. Amawulire gano agataasuubirwa galabika nga malungi bwe kituuka ku bwesige bwe balina mu bazungu. Gaatuwa ebbanga okulowooza ku kye kyandibadde ekisinga obulungi okukola, singa ensonga eyo ereetebwa mu maaso g’omukungu eyakwasibwa obuvunaanyizibwa okuwa amagezi.

Julaayi 20 : Twasigala ku ttaka okutuusa ku ssaawa kkumi n’emu ez’olweggulo, era bwe tutyo ne tufiirwa olugendo lw’olunaku lumu. Abaami abamu ab’e Oru ab’okumpi bajja gye tuli, ne twogera nabo ku busuubuzi obukkirizibwa mu mateeka, era okusobola okubunyweza obulungi, twabalaga obwetaavu bw’okukkiriziganya bokka na bokka, obutatawaanya maato g’Abangereza oba amaato amalala agambuka n’agakka omugga, kubanga ekyo kyandibadde kya kabi eri • Laba Ebiwandiiko bya Schiin ne Crowther, p. 279.

obusuubuzi, era nga kibafiiriza bo bennyini. Omwami Richards, eyagenda okupima obuziba enkya eno, yakomawo olw’eggulo, n’akakasa ebyo abantu bye baali boogedde; baali bamugambye waggulu eyo nti baali balindirira abazungu okutuuka basalewo ani anaasikira kabaka Obi.

Julaayi 21 : Twasimbula ku ssaawa kkumi n’ebbiri ez’oku makya, ne tusuula ennanga mu maaso ga Aboh* ku ssaawa kkumi n’emu ez’olweggulo. Omugga gukendedde nnyo okuva mu Jjuuni, kubanga tewabaddewo nkuba; twafunamu obufuuyirize n’ennaku ntono ez’enkuba, naye nga tebimala kukyusa kweyongera kwa mugga; wabula, wadde kiri kityo, amazzi gaabanga gamala bulijjo singa omukutu gunoonyezebwa n’obwegendereza. ‘ Pleiad’ yali yeetaaga amazzi agasukka ffuuti musanvu. Abantu bangi baayimiriranga ku buli kyalo nga tukiyitako, okwekaliriza entambula y’emmeeri; tebaalaba nkasi, ‘ Pleiad’ okuba nga yali emmeeri etambuzibwa sikulaawu, (ekyalabika okukola obulungi ennyo,) bwe batyo ab’ebyalo abeewuunya ne batasobola kutegeera maanyi agaagisindiikirizanga mu maaso nga yeesimba mu mazzi agakulukuta n’amaanyi.

Abantu b’e Aboh baali bakyalaga okutya, olw’ensonga y’omugenzi Omwami Carr, ‘ Wilberforce’ gye yajja okubuuliriza.f Omwami Beecroft bwe yakyala wano omulundi ogwasembayo, * Mu biwandiiko by’Olugendo olwasooka, erinnya lino liwandiikibwa “ Ibo.” Ibo, oba Igbo, lye linnya ly’ensi ennene; Aboh kitundu era kibuga ekiri mu Ibo.

t Omwami Carr yawerekera Olugendo mu 1841, okulabirira Faamu ey’Ekyokulabirako ku Awasisinkanira Emigga, era yali akola n’obunyiikivu eyo okumala akaseera katono, n’alwala omusujja. Abasawo ne balaba nga kyetaagisa okumutwala mu mmeeri Nzikiriza nti mu 1845, yagenda ku lukalu okuyita abantu bajje mu mmeeri nga tewannaba n’omu kujja; era olw’okuba baali babuuliddwa mu nsobi nti yafa emyaka esatu emabega, tebaamanya kapiteeni ani, ekyo kye kyabaleetera okutya okusembera ku mmeeri. Oluvannyuma lw’okulonzalonza, eryato eririmu abasajja bataano lyajja gye tuli ne balugu bbiri, ze twagula n’eccupa emu enkalu: amaato amalala gaasigala kumpi n’olubalama ewala ennyo. Abasajja abaatutundira balugu ezo ebbiri baalabika nga bagenyi okuva e Oru, era nga tebasobola kwogera Olu-Ibo bulungi. Bwe baddayo, baaleeta “ Albert,” ng’edda e Fernando Po. Eyo yawona mangu, era olw’okwagala okudda ku mulimu gwe, n’ateesa okuva e Fernando Po agende ku mugga Bonny, alyoke ayambuke okutuuka ku Awasisinkanira Emigga, ng’apangisa eryato ly’omu nsi n’abavuzi baalyo. Era emmeeri ya Kwiini “ Pluto ” bwe yasimbula okugenda ku mugga ogwo, n’akozesa omukisa ogwo, n’agisaabaliramu, wamu n’omuweereza we ow’omu nsi. E Bonny yasobola okufuna eryato erivugibwa abasajja abamu abaali abagenyi mu kifo ekyo, abaasuubiza okumutwala okutuuka e Aboh. Baagenda, naye okuva ku kiseera ekyo tewali kirala kyawulirwa ku Mwami Carr, newakubadde ku muweereza we, era tewali kubuusabuusa nti battibwa olw’okunyagibwa. Engoye ezimu, ezaalabibwa e Aboh oba okumpi nayo, ezaalowoozebwa okuba nga zaali za Mwami Carr, zaaleetawo okuteebereza nti Obi yalina ky’amanyi ku nsonga eyo. Enkolagana ennungi eyaliwo wakati we n’abakungu Abangereza n’ekosebwa, era ebikolwa ebimu eby’obulabe ne bikolebwa ku njuyi zombi. Okuva mu bigambo by’Omwami Crowther tuyinza okutegeera nti obukyayi obwo bwali tebunnaggwaawo ddala, era nti singa si buweereza bulungi n’ennyinnyonnyola za Simon Jonas, Olugendo luyinza okuba nga lwasanga ebizibu e Aboh. Abakungu b’Olugendo luno bakakasa nti Obi teyalina kakwate na kufa kw’Omwami Carr. Bulijjo nzikirizza nti, singa Omwami Carr yatuuka e Aboh, yandibadde mirembe mu mikono gya Obi; era nti, bwe yafa okufa okw’obukambwe, kirabika kwaliwo amangu ddala nga yaakava e Bonny. Omugenzi Omwami Beecroft yalina endowooza y’emu, — J.F. Schun.

omusajja w’e Aboh ku mabbali g’emmeeri, eyali kirabika atumiddwa okulaba ffe abaani. Teyakkiriza kulinnya mmeeri. N’olwekyo Simon Jonas n’atumibwa mu lyato lyabwe okutegeeza omwami nti tutuuse. Nga tannatuuka ku mukutu, omusajja Omu-Haussa, eyali omuweereza omukadde ow’Omwami Lander, eyatuumibwa erinnya lye (Aliheli Lander), yatumibwa okubuuza ffe abaani, n’okugamba nti omwami yennyamidde olw’obutakuba mizinga kwa kapiteeni okulangirira okutuuka kwe. Aliheli yawerekera Omwami Lander e Fernando Po n’okudda, ayogera Olungereza, era oluvannyuma yakozesebwa Omwami Beecroft mu ngendo ze ez’okwambuka omugga, era amanyiddwa bulungi abantu bangi mu bifo emmeeri gye zaayimiriranga. Yali muddu wa kabaka Obi, naye n’afuna eddembe lye mukama we bwe yafa, kirabika olw’obuweereza bwe obulungi gy’ali.

Okuva ku Aliheli, twategeera bulungi nti okuva Obi lwe yafa wabaddewo enkaayana ku anaamusikira. Waliwo ekiwayi ekirala ng’oggyeeko olunyiriri lwa Obi, ennyumba ya Osai, ekiyagala entebe y’obwakabaka; lwe lunyiriri lwa Oshiodapara. Mutabani wa Obi omukulu, alina eddembe ku ntebe, ye Tshukuma, era ayitibwa Okorobi, naye kirabika talina maanyi, bw’atyo Aje muto we, omusajja omunyiikivu, n’akulembera, kirabika nga Tshukuma akkirizza: naye olunyiriri lwa Oshiodapara ne luwakanira entebe nga lulwanirira omuntu ayitibwa Orise,* ne lusaba nti singa ennyumba ya Obi teewe nnyumba ya Oshiodapara kifo, buli kye baawa Obi nga kabaka waabwe kibaddizibwe: bwe kityo kirabika ensonga bw’eyimiridde kati. Aje akulembera ekiwayi ekimu eky’ekibuga, ekiyitibwa E esembayo eyatulwa ng’enjatula enzigule ennene.

ekiwayi kya kabaka, ate Orise akulembera ekirala, ekiyitibwa ekiwayi kya Oshiodapara. Kirabika ebiwayi byombi biri mu mirembe. Eky’ennaku, Aje ne Orise tebaaliiwo nga tutuuse, wabula baali bagenze e Igara, gye baali bagenze ennaku nga kkumi emabega, okugonjoola enkaayana ezaali zibaddewo wakati w’abantu ba Atta, era mu kiseera ekyo omukazi ow’ennyumba ya Oshiodapara n’attibwa mu butanwa. Twatuma Simon Jonas* okugamba Tshukuma nti twali tugenda kumukyalira enkya ku makya.

Julaayi 22 : Twalya ekyenkya mu makya, era nga ku ssaawa bbiri ez’oku makya ne tusimbula okugenda mu kibuga Aboh, ekyebuka nga mayiro emu obuwanvu ku lubalama olw’ebugwanjuba olw’omukutu, nga kijjudde nnyo abantu. Twagoba kumpi n’ennyumba ya Tshukuma, eyali entono ennyo era enfunda; ennyumba ye enkadde yali yaakayokebwa. Yali asinzizza katonda we enkya eyo, gwe twalaba mu kisasi kye, mu kita ekyateekebwa mu maaso g’ekisenge, nga kibikiddwako olugoye olweru. Twalinda nga eddakiika kkumi Tshukuma nga tannalabika, ng’ayambadde empale ennyangu eya Turkey, essaati enjeru, ekizibawo ekyeru, n’omuguwa gw’obutiiti bwa kolaali mu bulago: mutono mu bunene n’obuwanvu okusinga Obi, kitaawe, muwombeefu nnyo mu mpisa ze, era kirabika talina maanyi mangi. Yatukwata mu ngalo ffenna n’essanyu, era mu bbanga ttono oluggya olutono ne lujjula abantu nnyo, nga tewali we kutambulira; era ekifo ne kinyigiriza nnyo, nga kizibu okusigala ng’otudde ku mukeeka ogwatwanjulirwa. Tshukuma * Simon Jonas muzaaliranwa w’ensi eno, era yakozesebwa mu Lugendo lwa 1841.

yakozesa amaanyi ge gonna okusirisa abantu, naye nga tekiyamba. Muwala wa Obi n’abakyala b’abaami ne bagezaako nabo okusirisa, naye ne kyongera bwongezi oluyoogaano. Ku nkomerero, Tshukuma n’atusaba tutiisetiise abantu bagende, kye tutaakola. Olw’okuba kyali tekisoboka kufuna kasirise kajjuvu, nnateesa eri Dr. Baikie atandike emboozi, kubanga twasobola okusembeeragana ekimala okuwuliragana.

Ensonga enkulu mu kwogera kwa Dr. Baikie n’omwami yali nti Kwiini yamulagira okubakyalira, alabe bwe bali; nti twanakuwala okuwulira okufa kwa Obi; twasuubira nti amusikira aliba n’endowooza y’emu nga kabaka omugenzi, era nti bakyagoberera endagaano gye yassaako omukono ne Kapiteeni Trotter, eyakola mu linnya lya Kwiini; era nti obusuubuzi kati butuuse mu nsi ya Aboh, Dr. Hutchinson ky’anaayogerako naye mu bujjuvu. Tshukuma n’addamu nti yasanyuse nnyo okulaba emmeeri ennene ng’ejja nate e Aboh, era nti ye n’abakulu abalala Obi yabakuutira nnyo nga tannafa, obutava ku kkubo lye yatambulirangamu, ku bikwata ku mukwano gwe n’abazungu, era nti bajja kukola bwe batyo; naye olw’okuba Aje teyaliiwo, ng’ali Igara, n’abakulu bangi, okugonjoola ensonga mu kifo ekyo, yayagala tulinde okutuusa lwe banaakomawo, kubanga yali abasuubira mu nnaku ssatu oba nnya, era yandisindise eryato okwanguya okukomawo kwabwe. Kino twakigaana, kubanga twali tuyanguwa okwambuka okuleeta abazungu abamu, abaali batulindirira munda w’ensi.* Tshukuma n’agamba nti ensobi teyali ku bo, wabula ku bazungu bennyini; nti emirundi mingi baabasuubiza obusuubuzi, naye nga tebatuukiriza. Nnamugamba nti Abangereza baali baagala nnyo okutuukiriza ekigambo kyabwe, naye ne batasobola okutuusa kati olw’endwadde. Tshukuma n’addamu nti, Singa tebaagenda wala okusukka Aboh, tebandirwadde, ne bawalirizibwa okudda ku nnyanja amangu nga bwe baakola.

Kati ne ndaba nga kye kiseera okuleeta ensonga y’okuteekawo omulimu gw’obuminsani mu bo. Nnamugamba nti twazze okulaba kye tuyinza okukola okuteekawo ekifo ky’obuminsani e Aboh, nga bwe twakola mu nsi yange e Badagry, Lagos, ne Abbeokuta, era nga bwe kyakolebwa ne e Calabar ne mu Camaroons. Omu ku bawala ba Obi n’addamu nti tebaategeera lwaki abazungu bazimba amayumba e Bonny ne Calabar, naye si mu Aboh ? Ne mbagamba nti abakulu baffe babadde bakirowoozaako okumala ebbanga ddene, naye kati bamaliridde, era baagala nnyo okusindika abasomesa Abaibo e Aboh, babeere eyo, babayigirize ebintu bingi, singa baagala okuyiga. Tshukuma n’agamba nti ebigambo byange byali birungi nnyo okusuubira nti bijja kutuukirira, era nti tajja kukkiriza kintu kyonna okutuusa ng’atulabye nga tukola kye twateesa; nti tewaali buzibu ku ludda lwabwe, era nti tetwetaaga kutya * Olugendo bwe lwava e Bungereza, kyasuubirwa nti Dr. Barth ne Dr. Vogel, abaayingira Afirika okuva mu bukiikakkono, bayinza okusobola okusisinkana ‘ Pleiad.’ Naye amawulire agaddirira galaze nti tewali n’omu ku bo yandibadde mu kitundu ekyo mu kiseera ekyo, ne bwe kiba nti Dr. Barth akyali mulamu.

obutayagala kwaniriza abo abayinza okusindikibwa gye bali oba okuyiga bye bayinza okuyigirizibwa; naye nti ensobi eri ku ffe olw’obutatuukiriza bye twasuubiza okukola.

Okulaga nti nnali mmalirivu mu bye nnayogera, nnamugamba nti nja kumulekera Simon Jonas okutuusa lwe tulikomawo, era nti Aje n’abaami abalala bwe balikomawo, tulyogera ku nsonga eno mu bujjuvu. Yasanyuka nnyo okuwulira ekigendererwa kyange eky’okubalekera Simon Jonas. Oluvannyuma lw’ekyo, ne tumusaba olukusa okutambulatambula mu kibuga. Ye yennyini n’atuwerekera mu nnyumba ya Aje, eyali engazi, enkalu, era ezimbiddwa obulungi okusinga eyiye, nga ya nsonda nnya. Twatuulako eyo akaseera, ku mikeeka egyayaliddwa wansi ku lwaffe, era oluvannyuma ne tugenda mu kibuga. Omugga gwali gukendedde nnyo, era olw’ekyo, oluguudo lwokka olugoberera omukutu lwali terulimu mazzi, naye nga lunnyogovu, era ne kituwa omukisa okutambula olugendo luwanvu, nga tusomoka emifulejje mingi egyakolebwa ettaka ly’enguudo ezisala nga likulukutira mu mukutu. Mu luguudo luno oluwanvu, amaato gavugibwa okutuuka ku miryango gy’amayumba ddala nga amazzi gaweze. Kya nnaku nnyo nti ekifo ekijjudde abantu bwe kityo tekiri mu kifo kirungi; naye, kino tekisaanye kuziyiza kwanukula kuyita, “ Jjangu ewaffe otuyambe obwagazi bwabwe okwaniriza abasomesa, n’okuyigirizibwa, kye kiyite ekyo kyennyini. Omwami n’agamba nti bwe ndikomawo ndiraba ekifo ekisinga okukala ekinaatusaanira. Tshukuma bwe yayitibwa okujja mu mmeeri, n’addayo eka okwetegeka, ffe ne tuddayo ku mmeeri nga ku ssaawa nnya n’ekitundu ez’oku makya. Oluvannyuma lw’akaseera katono.

omwami n’ajja mu mmeeri, ng’awerekeddwa mukyala we omukulu, mukyala wa Aje omukulu, n’abawala ba Obi basatu. Kapiteeni Taylor n’ayogerako naye ku busuubuzi, n’amutwala, n’abagoberezi be abasajja n’abakazi mu kisenge ekinene, gye baayitibwa okulya ekyemisana, kye baalabika okunyumirwa ennyo; oluvannyuma lw’ekyo, Dr. Baikie n’amuwa ebirabo ye n’abakazi be abaamuweerezanga. Yeeyama okututemera enku, ze yatusuubiza nti tujja kuzifuna olw’eggulo, naye n’atasobola kutuukiriza kisuubizo kye, olw’okumubuulira ekiseera ekitono, n’abantu be nga tebali kumpi. Tshukuma teyayogera n’akatono nti waliwo enkaayana mu bo ku by’obufuzi bwabwe; bwe tutyo, kya bulijjo, ne tweefuula abatamanyi nsonga eyo, naye okwogera emirundi mingi ku kiwayi kya kabaka kwakakasa amawulire nti waliwo enjawukana mu bo.

Julaayi 23 : Ssande. Twasaba mu mmeeri ku ssaawa nnya n’ekitundu, ne mbuulira okuva mu Yokaana i. 29. Eryato lyali lyetegefu okuntwala ku lukalu ng’okusaba kuwedde, okulaba omwami n’okwogera naye ebigambo bitono ku nsonga z’eddiini, n’okumusaba olukusa okwogera eri abantu mu kibuga, eryato lye ne lirabika nga liva mu mukutu, n’abaweereza bangi, bwe ntyo ne nzizaayo okugenda kwange okutuusa lw’anaddayo; naye n’alwa nnyo mu mmeeri, nga tewali kusuubira nti anaagenda mangu. Kapiteeni Taylor bwe yamala naye, ne nkozesa omukisa okwogera naye mu bujjuvu ku nsonga y’eddiini y’Ekikristaayo, Simon Jonas ng’amvvuunulira. Obwangu bwe yategeereddemu ennyinnyonnyola yange ku ssaddaaka ya Yesu Kristo, Omwana wa Katonda, emala byonna, olw’ekibi ky’ensi, bwansanyusa. Nnagezaako okugimunnyonnyola mu ngeri eno ennyangu. “ Wandirowoozezza ki ku bantu, abandikoleezza ettaala zaabwe emisana ttuku nga bwe kiri kati okuyamba ebitangaala eby’amaanyi eby’enjuba okubasobozesa okulaba obulungi?” N’agamba nti, “Tekyandibaddeko mugaso ; bandibadde basirusiru okukola bwe batyo.” Ne nziramu nti, “Bwe kityo bwe kiri nti ssaddaaka ya Yesu Kristo, Omwana wa Katonda, yamala okuggyawo ebibi byaffe, nga enjuba emu bw’emala okuwa ensi yonna ekitangaala: nti okusinza empisa z’ensi, ne ssaddaaka ennyingi, ebyakayakanga ng’ettaala, olw’ekizikiza ky’obutamanya bwabwe n’obusamize bwokka, newakubadde nga biddiŋŋanwa emirundi n’emirundi, tebisobola kuggyawo bibi byaffe: naye nti ssaddaaka ya Yesu Kristo, eyaweebwayo omulundi gumu, yokka y’esobola okuggyawo ekibi ky’ensi. N’addiŋŋana emirundi mingi amannya, “Oparra Tshuku ! Oparra Tshuku ! ” Omwana wa Katonda ! Omwana wa Katonda ! Olw’okuba saayagala kumukooya, nnaleka okwogera kwange nga kukyali kuggya mu birowoozo bye. Abaweereza be, okuggyako abatono, baali bamaliddwa nnyo mu kusabiriza n’okufuna ebirabo, ne batawuliriza byonna bye nnali njogera. Nnawa Shukuma ekitabo ky’Oluyoruba eky’abatandisi, mwe nnawandiika erinnya lye; ne ndekera Simon Jonas ebirala, okuyigiriza abaana, oba abo bonna abanaayagala okuyiga, Ennukuta n’ebigambo eby’ennukuta bbiri. Tshukuma n’abaweereza be baali beeyagalira ddala mu mmeeri, era okutuusa lwe baaweebwa akabonero akatono, nti abaami baali baagala okulya ekyeggulo, n’alyoka alagira abantu be okwetegekera okugenda, ku ssaawa kkumi n’ekitundu. Yayagala Simon Jonas amuwerekere mu lyato lye, naye ne mmugamba nti nja kumusindika oluvannyuma. Yawa Kapiteeni Taylor ente emu ennume, balugu nsanvu, n’enku bikumi bibiri. Simon Jonas n’asindikibwa ku lukalu akawungeezi n’ensimbi enkumi nnya ne fathom musanvu ez’olugoye, okumuyimirizaawo okutuusa lwe tulikomawo.

Julaayi 4: Tetwasobola kusimbula ku makya kuno okutuusa ku ssaawa ssatu, olw’okubuza ennanga entono wamu n’omuguwa gwayo, ogwo nga kintu ekyetaagisa ennyo; oluvannyuma lw’essaawa kumpi ssatu nga tunoonya nga tetulaba, twayongerayo olugendo lwaffe. Twatambula mpola nnyo leero. Olw’amazzi agakulukuta n’amaanyi, twabula omukutu ne tuyingira mu mazzi amampi, ne tukwata ku ttaka emirundi ebiri, ne tuwalirizibwa okudda emabega, ne tusuula ennanga wansi w’ekizinga kya Bullock. Omwami Richards n’agenda okunoonya omukutu. Twayita ku byalo bitono ku ludda olwa ddyo olw’omugga, era amaato amanene agava mu katale ne gatuyitako ku mabbali. Ensi wano yali nzigule, era empewo yali nnyogovu era nnungi.

Julaayi 25: Twasimbula nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya, ne tutuuka mu maaso g’ekibinja ky’ebyalo bya Ossamare oba Awsimini, ku lubalama olwa kkono. Kigambibwa nti ekifo kino abasuubuzi abava e Aboh n’ab’ebika bya Elugu ne Isoama eby’omu nsi y’Abaibo gye basisinkanira. Bwe kiba nga kino kituufu, era bwe tutunuulira n’engeri ensi gy’ebadde ey’ettale okuva wano n’okwambuka, kye kimu ku bifo ebisinga obulungi okuteekawo ekifo ky’obuminsani mu Baibo. Nja kufuba okugoba ku lukalu okumanya ebisingawo ku kifo kino nga tukomawo. Abantu abangi ennyo abaali ku lubalama nga batunuulira emmeeri, kiraga nti ekitundu kino eky’ensi kijjudde abantu; era omuwendo omunene 24-ogw’ente ennume ennungi ezaalabibwa ku musenyu, okumpi n’ebibinja ebyo eby’abalabi, gwoleka obunyiikivu bw’abantu. Nzikiriza nti ekizinga ky’Ente (Bullock Island) eyo gye kyaggya erinnya lyakyo. Okutambula kwali kwa mpola era kwa kukooya, olw’amazzi agakulukuta n’amaanyi n’okugenda nga twewunzika okuva ku nsonda emu okudda ku ndala okwewala amazzi ag’obuziba obutono n’ebifunvu by’omusenyu ebingi. Ssaawa kumi n’ebbiri ez’akawungeezi nga ziyiseeko katono, twasuula ennanga okumpi n’ekitundu ky’ebyalo by’Abaibo ekiyitibwa Okoh, ku lubalama olwa ddyo; nga tetunnasuula nnanga twalaba ennyanja ey’amazzi wala katono: ensi ya ttale ddala. Twali tuyise ebyalo bibiri ku lubalama olwa kkono nga tetunnasuula nnanga, kubanga twali tugoberera olubalama olwa ddyo. Ebyalo ebyo ye Osutshi ne Akra Atani.

Julaayi 26: Twasimbula enkya ya leero nga ku ssaawa emu n’ekitundu, ne tuyita ku bibinja by’abantu b’e Okoh ebiwerako, ng’ebyalo byabwe tebirabika bulungi okuva ku mugga, okuggyako obusiisira obutono obw’abavubi. Nga ku ssaawa nnya ez’oku makya, twalaba enjazi ku lubalama olwa kkono, era ensi n’etandika okulabika ng’erimu obusozi n’ebiwonvu. Oluvannyuma katono, ekibinja ky’abantu nga ebikumi bitaano ne kirabika mu katale k’e Onitsha, ku lubalama olwa kkono, nga basuubulira ku mabbali g’amazzi, nga balina amaato mangi nnyo; twabayitako, kubanga twali twagala, bwe kiba kisoboka, okutuuka e Adamugu nga obudde tebunnawungeera. Onitsha ke katale akasembayo aka Aboh ku lubalama olwa kkono; oluvannyuma katono twatuuka ku katale k’e Asaba ku ludda olwa ddyo; bakatwala ng’ekimu ne Onitsha, naye tewaaliwo kusuubula, era nga ku ssaawa munaana n’ekitundu ez’olweggulo, eky’ennaku, emmeeri yatomera ekifunvu wakati w’ebizinga bya Walker ne Long; twakigwako mangu, nga twakapima obuziba ne tusanga fathom ssatu.

omumwa gw’emmeeri bwe gwatomera mu mazzi ga ffuuti nnya: era ne mu kufuba kwaffe kwonna, emmeeri teyasobola kuggibwako kiro ekyo. Omwami Richards yatwala eryato n’agenda okupima obuziba okwetooloola ekizinga kya Walker, n’akomawo ekiro nga bwe kizibye.

Julaayi 27: Bwe twamala okunywa ekyai ky’oku makya, Omwami Richards yagenda nate okupima obuziba. Mu ttuntu emmeeri yali eseeyeeya ku mazzi, era ku ssaawa musanvu n’ekitundu ez’emisana twakoleeza ekyuma, ne tusikayo ennanga, ne tuyita ku mukutu gw’e Ode ku lubalama olwa kkono, we waali amaato agamu; — ekifo kino kigambibwa nti kya Aboh. Ku ssaawa emu ey’ekiro twasuula ennanga mu maaso g’ekifo awaatulagibwa ekyalo Uto we kiri, naye nga tekirabika okuva ku mugga. Okutambulira ku mugga okuva e Aboh okutuuka wano kwetaaga okwegendereza okungi ennyo* nga osala okuva ku nsonda emu okudda ku ndala, olw’ebifunvu ebingi ebisala wakati w’omugga, ne bireka omukutu nga guli kumpi nnyo n’olubalama. Ku kifunvu ekyo, ekibikkiddwako amazzi katono, kwe twatomera nga twakapima fathom ssatu; leero bingi ku byo byali birabika, ne tubiyitako nga twegendereza nnyo, nga tutuma eryato mu maaso okunoonya omukutu omutuufu: olw’ekyo kye tuyize, tusuubira okweyongerayo obulungi mu lugendo lwaffe olusigaddeyo. Olugendo bwe lwajja mu 1841, oba ebifunvu bino byali tebinnakuŋŋaana, oba byali bibikkiddwa ddala amazzi kubanga omugga gwali gujjudde nnyo mu kiseera ekyo, emmeeri ne zibiyitako byonna.

Julaayi 28: Twasika ennanga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya, era mu ssaawa nga emu twatuuka mu maaso g’ekyalo ekisooka eky’obusiisira obw’obusongezo ku lubalama olwa kkono, ekiyitibwa Ommodomo, kitegeeza Abaana b’Abaana; ” kubanga kye kyalo kya Adarnugu Atta, oba omwami w’e Idda, kye yawa muwala we ng’obusika bw’abaana be. Omwami Richards yaŋŋamba nti Dasaba Nufi, kabaka w’e Lade, yaleeta amagye ge wano bwe yali ateesa okulumba abantu b’omu Delta, okwesasuza olw’okuttibwa kw’Omwami Carr. Ebikwata ku lugendo lwa Dasaba nja kubinyumya oluvannyuma. Wano twatandika okwogera n’abantu mu Luyoruba ne mu Luhausa, kubanga mu kitundu kino mulimu abaddu Abayoruba n’Abahausa. Nga ku ssaawa ssatu ez’oku makya twatuuka mu maaso g’ekibuga Adamugu, awaalabikira ennyumba emu empanvu n’ebbiri ezeetooloovu okumpi n’amazzi, ku lubalama olwa kkono; ekibuga kyennyini nga kiri munda katono. Okuva ku katale k’e Onitsha okutuuka e Adamugu, embalama zaalabikanga ng’ebisenge by’ebitosi, nga ffuuti mukaaga okuva ku mazzi. Munda w’ensi oluusi kwalabikanga ettale. Okuva ku katale k’e Onitsha okutuuka e Adamugu ensi erimu abantu batono nnyo, era mu bifo bingi erabika nga wansi era nga ya bisenyi. Twali tutambula mangu, era buli muntu yali asuubira okutuuka okumpi ne Igara akawungeezi kano, naye, eky’ennaku, twakwata omukutu ogwali guzibiddwa, era bwe twali tukomawo okunoonya omulala, emmeeri n’ekwama ddala mu mazzi ga fathom emu. Ne mu kufuba kwaffe kwonna olweggulo lwonna, teyasobola kuggibwako.

Julaayi 29; Twaddamu omulimu gw’okuggya emmeeri ku kifunvu, naye ne tutasobola okutuusa nga ku ssaawa kkumi ez’olweggulo, bwe yaserengeta wakati mu mugga, n’esigala awo ng’esuuliddwa ennanga. Bwe twamala okulya eky’eggulo, abamu ku ffe twagoba ku musenyu gw’ekizinga ekiriko omusenyu, kye twali tukwamidde okumpi, okukola dduyiro mutono, ng’emmeeri eserengeta. Twagiddako nga ku ssaawa emu ey’ekiro. Ensi ya ttale, n’obudde bwa kiwoomu era bulungi; ekyalo ekisinga okumpi wansi waffe ye Ami-Doko, mayiro ntono waggulu wa Adamugu.

Julaayi 30: Ssande. Olw’okuba abasajja baali bakoze nnyo okuva ku Lwokutaano okutuusa ekiro ku Lwomukaaga, leero twasigala tuli bakkakkamu nga tusuuliddwa ennanga, ne tuba n’okusinza ku ssaawa nnya n’ekitundu. Nnabuulira okuva mu Mat. vii. 13. Amaato agawerako gajja ku mabbali g’emmeeri, nga bwe gakola ennaku endala, okutunda emmere n’engoye, naye ne gasindikibwa, kubanga lwali lunaku lwa Mukama, lwe tutakolerako mulimu. Kino balabika okukitegeera amangu ddala nga bakibuuliddwa, kubanga Omwami Beecroft mu ŋŋendo ze ennyingi ku mugga guno yabagambanga bw’atyo.

Julaayi 31: Twasimbula enkya ya leero ku ssaawa kumi n’ebbiri n’ekitundu. Nga ku ssaawa ssatu twatuuka ku mabbali g’ekizinga kya Lander, abantu b’e Oko Idoko ne Abijaga, ku nsonda y’ekizinga ekisooka, ne tubalaba ku lubalama nga batwekaliriza nga tuyitawo. Nga ku ssaawa kkumi n’emu ez’olweggulo twasuula ennanga wala katono okuva e Idda, olw’obwangu bw’okutyaba enku. Amangu ago twatuma ababaka babiri okulangirira okutuuka kwaffe, n’okubagamba nti tujja kukyalira Atta enkya ku makya. Twakola kino okwegendereza, okuggyawo buli kyekwaso Atta ky’andibadde nakyo nti kikontana n’empisa okulaba abagenyi ku lunaku lwe batuukirako mu nsi ye.

Agusito 1: Nnali nnabuulidde dda abaami beetegekere olunaku olw’emirimu emizibu, kubanga okulaba Atta kireeta obuzibu bungi okusinga omwami omulala yenna gwe twali tusisinkanye: bwe tutyo, twalya eky’enkya mangu, ne twetwalira eky’emisana, ne tusimbula okugenda c 2 Idda nga ku ssaawa emu ez’oku makya. Bwe twagoba ku lukalu, tetwalaba babaka baffe, naye ne tweyongerayo mu kibuga, ne tusisinkana omu ku balaawe ba kabaka, ne tumubuuza ebibakwatako. Nga tatugambye butereevu gye baali, yatutwala mu nnyumba ya Ehemodina, omwami omukadde, era owooluganda lwa Abokko omugenzi, oyo eyayogerwako ennyo obulungi mu biwandiiko bya Lander ne Oldfield, era gwe ba Lander baali babanja olw’okuwonya obulamu bwabwe mu kunoonyereza kwabwe ku Niger. Okuva olwo ab’ennyumba ya Abokko batwalibwa, mu butuufu, ng’omubaka buli muzungu gw’alina okuyitamu okwanjulwa eri Atta. Wano we twasanga ababaka baffe, abaali bakuumiddwa okuva ekiro ekyayise, okutuusa ababaka lwe banaava ku kizinga kya English, amagye ag’abasajja nga ebikumi bitaano gye gaali gasiisidde, okulwanyisa ekibinja kya Agabidoko omu, abalabe baabwe. Kwali kumpi mu ttuntu ababaka abaali basuubirwa ne balyoka batuuka, era okusinziira ku kunenya okw’amaanyi omu ku bo kwe yafuna okuva eri omwami, kirabika yali atuusizza obubaka obukyamu. Awo Ehemodina n’atugamba nti tetusobola kulaba kabaka nga enkya tennatuuka. Twamugamba nti tetusobola kulinda bbanga lyenkanidde awo, kubanga twali twanguwa okwambuka omugga. Yagamba nti yali mu buzibu; kubanga yali tayagala tugende eri kabaka nga mutabani wa Abokko tasiimye, kubanga erinnya lya Abokko lyandiswazibwa. Awo n’atubuuza oba twandyagadde okugenda ku kizinga kya English tulabe mutabani wa Abokko eyo, alyoke atume omuntu okututwala eri Atta, era n’asuubiza ye kennyini okututwala okutuuka ku mugga. Kino twakikkiriza, kubanga twali tumaliridde okulaba Atta leero, obutalwisibwa bwereere, bw’atyo Eliemodina n’alagira embalaasi ye enkazi enjeru, enkadde naye ennafu ennyo, eteekebweko amatandiiko. Olw’okuba twamukuumanga ng’ali mu kwogera naffe, teyafuna budde kuyingira kwambala okwebagala, n’alagira bamuleetere ebyambalo bye, n’abyambalira we twali tutudde, n’asimbula naffe amangu ago. Twalina okudda emabega kumpi mayiro emu okutuuka ku mabbali g’omugga, ne tusaabala okugenda ku kizinga kya English, ekyali kyesudde nga mayiro bbiri, okutuuka ku nsonda Okeyin, mutabani wa Ahokko, we yali asiisidde n’abasajja nga ebikumi bitaano. Twatwalibwa mu kasiisira ke, ne tutandikirawo emirimu. Yayagala tulinde okutuusa enkya nga tetunnalaba kabaka; naye ne tuwakanya, ne tumugamba nti twali twetawaanyizza okujja gy’ali, n’okumuwa ekitiibwa ekimusaanidde, tulyoke tusobole okutuukiriza ekigendererwa kyaffe leero. Yalowooza nti kyandibadde kituufu emmeeri okusooka okusembera, nga tetunnalaba Atta. Nnamugamba nti emmeeri yali etyaba enku, era nti ffe twajja okukola emirimu mu kiseera kye kimu; ate era, tekyandibaddeko njawulo eri Atta oba emmeeri eri kumpi oba wala; kubanga Kapiteeni Trotter bwe yaleeta wano emmeeri nnya, emyaka kkumi n’esatu emabega, n’ayita Atta okulinnya ku mmeeri, yagaana okujja, kubanga, bwe yagamba, “ kabaka tasaabala mu lyato.”* Bwe yamala okusirika akaseera, yayagala tumulage kye twali tugenda okuwa kabaka. Nnamugamba nti si mpisa ya muzungu kulaga balala ky’agenda okuwa mukwano gwe, ne nkozesa ekyokulabirako kyabwe bennyini, * Laba Schon. ne Crowthei’s Journal, p. 86.

ne mbabuuza nti bwe mba ŋŋenda okuwa omu ku bo empiso, kyandibadde kituufu okugyolesa buli muntu. Nnayongerako nti tetumanyi kye tuyinza okusalawo okuwa omuntu yenna, okutuusa nga tumugezesezza mu bigambo by’akamwa ke ne mu nneeyisa ye; era nti bw’aba akisaanira, nnyinza okusalawo okumuwa n’ekkooti gye nnyambadde. Awo ne basirika. Oti, omusajja alabika ng’omugezi, n’ayitibwa amangu ago okututwala eri Atta, era Okeyin n’asuubiza okututegekera eby’okulya nga tukomyewo; bwe tutyo ne tusimbula nate okugenda mu kibuga, ne tulya eky’emisana mu lyato nga tugenda. Amangu ddala nga tugoba ku lukalu, twasisinkana ekibinja ky’abavuzi b’engoma n’omufuuyi w’endere, ne batandika okukuba; era Otf, omubaka, n’atuzinira, ng’akasuka waggulu ekitala kye ekiri mu kiraato, n’akikwata bulungi ddala, n’akiwujja gye tuli okulaga bw’ali omukugu. Kino kyazzaamu ekibinja kyaffe amaanyi katono, kubanga baalabika ng’abakooye olw’okulinnya n’okukka akasozi k’e Idda okuva ku makya okutuusa olweggulo, ate nga tewali kirabika kyali kituukiddwako. Oti n’atutwala nate mu nnyumba ya Ehemodina, okuva we twasimbula okugenda mu lubiri lwa kabaka, kumpi mayiro emu okwambuka akasozi. Bwe twamala okwewunzika emirundi mingi, n’okuyita mu miryango emimpi n’ebisasi bingi, ebyaddiriŋŋananga mu ngeri etategeerekeka okunnyonnyolwa, twayimirizibwa ku mulyango omutono okulinda Atta okutuyita. Tekyetaagisa kwogera ku buzibu bwe twafuna olw’okufunda kw’ekifo, okwayongerwa ekibiina ky’abantu abaali bakuŋŋaanye. Ku nkomerero ne baleeta emikeeka, naye wansi waali wazimbagaze nnyo nga okutuula kwali kubi nga okuyimirira. Baatuweereza ensuwa y’omwenge gw’emiti egy’ebiti (bamboo) okutuwummuza, naye gwali mukaatuufu nnyo nga tewali n’omu ku ffe yasobola kuginywa, ne guweebwa abalabi, ne bagunyumirwa nnyo. Baaleeta ekita ky’amazzi amalungi amannyogovu, ne gatuzzaamu amaanyi. Twalinda nga essaawa emu n’ekitundu, sseetaaga kugamba nti n’obutagumiikiriza bungi, naye nga twebudaabudibwa nti emirimu bwe ginaggwa leero, tegijja kuddibwamu enkya. Ku nkomerero twafuna obubaka obusanyusa nti Atta atuyita okuyingira. Twamusanga ng’atudde ebweru w’ekisasi ky’olubiri, ku kituuti ky’ebitosi ekyali kyaliiriddwako olugoye, nga ku bigere bye kuliko kapeti enkadde; ku kapeti kwali kuteereddwa emiggo gye egy’obwakabaka egy’obubaka, nga gisibiddwako obuyondo obw’ekikomo; era mu maaso ge waali wayimiridde ensumbi enkadde eyamenyeka eya Souter-johnny. Yali ayambadde ekkanzu ey’eviriivi ey’obubi, n’engule ey’obuyonjo obweru, nga mu maaso ekoleddwa n’ebyoya by’emikira by’enkusu emmyufu, n’ebirala eby’okwewoomya. Ensingo ye yali ebikkiddwa ensimbi nnyingi eziyungiddwa, n’obuyonjo obw’amayinja ag’omu nnyanja n’obulala. Ono ye Atta oyo Kapiteeni Trotter gwe yakyalira mu 1841. Bwe yamala empisa ya bulijjo ey’okusasula n’okufuna okuwolerezebwa okuva eri abantu be, yasaba Abazungu okumukwata mu ngalo, ne bakikola; oluvannyuma, nze n’Omwami Richards ne tusabibwa okukola kye kimu; awo ne tutuula. Yayoleka essanyu lye olw’okulaba abazungu nate mu nsi ye. Twayogeranga naye nga tuyita mu bavvuunuzi ab’Oluhausa n’Oluigaara; Aliheli yatuvvuunulira mu Luhausa, era omu ku basajja ba Atta, eyali amanyi Oluhausa, n’amuddiŋŋaanyiza ebigambo mu lulimi lw’Abaigara. Dr. Baikie bwe yamala okunnyigiriza bye nnina okwogera, kubanga Aliheli yali ategeera nze okusingako, nnatandika nga nzijukiza Atta okukyala okwakolebwa wano emyaka kkumi n’esatu emabega emmeeri nnya, ne mmugamba nti Kapiteeni Trotter akyali mulamu; nti Kwiini, eyatuma Kapiteeni Trotter mu kiseera ekyo, kati atumye Dr. Baikie, ng’ali wamu n’Abaami May ne Dalton, okubuuza ku bulamu bwe, n’okulaba oba ensi eri mu mirembe, era oba Atta akyali wa mutima mulungi nga mu kiseera ekyo; nti Kwiini tamwerabidde, newakubadde endagaano ze yakola naye ng’ayita mu Kapiteeni Trotter. Yaddamu nti ajjukira bulungi ddala okukyala kwa Kapiteeni Trotter, era nti byonna bikyali nga bwe byali mu kiseera ekyo. Yajjukizibwa nti Kapiteeni Trotter yali asuubizza nti abasuubuzi bajja kutumibwa okusuubula naye. Awo Dr. Hutchinson n’ayanjulwa ng’omusuubuzi eyajja okusuubula naye; ku kino n’alagira abaweereza be okuleekaana olw’okusiima, n’ayoleka essanyu lye eringi olw’amawulire ago. Yagamba nti ekifo Kapiteeni Trotter kye yali alonze okuteekawo eky’obusuubuzi ku Awasisinkanira Emigga tekyali kisaanira, kubanga kyali kyesudde nnyo, era nga kiyinza okutaataaganyizibwa Abafilani; era nti yandisinze kuwabula basuubuzi okwesimba e Idda, oba ku katale k’e Ikiri, akali okumpi ennyo nti omugenyi bw’aba abeera eyo, yandisobodde okutuma omubaka buli nkya okubuuza ku bulamu bwe, kye yali tasobola kukola singa abeera ku Awasisinkanira Emigga. Nnakkiriza nti by’ayogedde bituufu, naye ne mmugamba alowooze nti abazungu bagezi nnyo, era bulijjo bakola emitendera emituufu okutuukiriza ebigendererwa byabwe. Nnamubuuza nti singa omuntu yenna abadde n’amayute ku kigere kye, kyandimukendeezezza obulumi okusiiga eddagala ku mutwe gwe”? Yaddamu nti, Nedda. Ne ŋŋamba nti, — Kale, okuziyiza okutaataaganyizibwa Abafilani mu biseera eby’omu maaso, Kwiini atumye abaami abamu okutambula ku lukalu okuva mu bukiikakkono okutuuka mu nsi za Sokoto, Bornu ne Haussa, okukola endagaano ez’emirembe n’ez’obusuubuzi n’amawanga ago, n’okubagamba nti si bo bokka, wabula n’ensi zonna eziri ku mbalama za Niger ne Tshadda, nga Ibo, Ig

kwe kugamba okutuusa mu ttuntu, kwe kwasuubizibwa olw’ensonga eyo. Ekiddako nnamujjukiza ensonga endala Kapiteeni Trotter gye yali amuleetedde, kwe kugamba, oba yandikkirizza abantu be okuyiga ekitabo ky’abazungu, n’okukkiriza eddiini yaabwe, nga bwe bagiyigiriza mu nsi endala; ne mmugamba nti nze nnatumibwa nnyo okukakasa endowooza ye ku nsonga eyo. Yagamba nti ajjukira ekiteeso ekyo, era nti akyayagala nga bwe yali edda. Awo ebirabo ne biweebwayo, era nga ku ssaawa kkumi n’emu n’ekitundu ez’olweggulo, enkuba bwe yali eyagala okutonnya, Atta n’agenda, ffe ne tuddayo ku mabbali g’amazzi nga obudde tebunnaziba, nga tusanyufu nnyo olw’okutuukiriza omulimu guno ogusinga okuba ogutasanyusa. Embeera y’eby’obufuzi e Idda mu kiseera kino, nga bwe kiri mu bifo ebirala, etandise okutabukatabuka olw’enjawukana n’okuyomba kw’ebibinja. Kino kiraga nti obuyinza bwa Atta bukendeera, era ayinza obutasobola kumala bbanga ddene ng’akyafuga ekitundu ekinene eky’abantu be, singa okuyomba kw’ebibinja kuno tekukomezebwa mangu. Okuva Abokko lwe yafa, oyo ba Lander ne Oldfield gwe baayogerako emirundi mingi mu biwandiiko byabwe, ekibuga Idda kibonyebonye nnyo; ekitundu ekinene eky’abantu, okusinga ab’ekibinja kya Abokko, baava e Idda, era ebitundu by’ekibuga bye baabeerangamu kati bijjudde omuddo omungi, ekifuula ekibuga okulabika ng’ekyalekebwa. Abo abaava mu kibuga babeera ku lubalama lwonna olwa kkono, okuva e Adamugu, okugenda ewala ennyo okwolekera Awasisinkanira Emigga, kyova olaba ebyalo bingi ebiyitibwa erinnya lya Abokko, oba ery’omu ku baana be. Kigambibwa nti okuyomba kuno bwe kunaggwa, Okeyin n’ekibinja kye bajja kuva mu kibuga Idda.

Enkaayana eriwo kati, eyaviirako Okeyin okusiisira ku kizinga kya English, enyumizibwa bw’eti: — Okuyomba kwatandikira ku katale k’e Asaba okumpi ne Onitsha, n’omusajja omu Agabidoko, kitaawe yali Muigara ku buzaale, naye nga nnyina Muibo. Abantu ba Agabidoko, olw’ensobi eyakolebwa, baalumba abantu ba Abokko mu katale, abamu ku bano ne balumizibwa era ne battibwa. Okwesasuza, abantu ba Abokko ne bakwata omu ku bakazi ba Agabidoko, ne bamukuumira e Idda. Aje yatambula olugendo lwa mayiro kyenda mu ttaano okuva e Aboh okugonjoola ensonga eyo, naye teyasobola kufuna kusisinkana Atta, newakubadde ekkubo lyali limulongooseddwa okuva ku lubiri okutuuka ku mabbali g’amazzi. Kirabika nga, olw’okuba abantu ba Abokko be basinga amaanyi e Idda, Atta yatya okubanyiiza, naye ensonga ne bw’eba yali etya, Aje yalina okuddayo nga talina ky’atuuseeko. Ennaku ntono oluvannyuma lw’okudda kwa Aje, abantu ba Agabidoko baalwanyisa abantu ba Abokko, naye olutalo ne lutayiwamu musaayi, abaabo nga bali ku kizinga, ate bano nga bali ku mugga, era bwe baali bagenda baatwala amaato ataano ag’e Idda okuva ku mabbali g’amazzi; — ensonga ekyali bw’etyo. Bwe twali tulindira mu nnyumba ya Ehemodina, yayoleka okwagala kwe tuyingire mu kugonjoola ensonga wakati w’ebibinja ebyo ebibiri ebiwakana; n’agambibwa nti, singa Atta asaba amagezi okuva eri omukungu eyatumibwa, oba n’amusaba okubeera omutabaganya wakati waabwe, teyandigaanye kukikola. Naye kabaka teyayogera wadde ekigambo kimu ku nsonga eyo, era ne bwe yabuuzibwa butereevu oba ekibuga n’ensi biri mu mirembe, yaddamu nti weewaawo.

Agusito 2: Olw’okuba jjo tetwasobola kuyita ku kizinga kya English okutegeeza ebyava mu kusisinkana kwaffe ne Atta, twatuma omubaka okugamba Okeyin nti tujja kumukyalira emmeeri bw’enaasembera enkya. Twasuula ennanga okumpi n’ekibuga, ku nsonda y’olukalu oluwanvu, okuggyako amanda agamu n’okusuubula n’abantu okutuusa mu ttuntu. Mangu ddala abantu bangi nnyo ne bajja ku mabbali g’emmeeri, era ‘Pleiad’ n’ejjula. Nnawerekera Dr. Baikie okugenda ku kizinga kya English n’ebirabo ebimu eri Okeyin, Ehemodina, ne Oti omubaka. Mu kuddamu, Okejdn n’awa Omusawo embuzi bbiri, n’obulayi nga amakumi ana, ne tuddayo ku mmeeri. Bawala ba Atta babiri bajja okulaba emmeeri; ne bayingizibwa mu kisenge ekinene, ne baweebwa eby’okulya, naye ne bakwatibwa ensonyi okubiryako. Oti n’abibazingira n’obwegendereza okubitwala; era ne baweebwa ebirabo okuva eri Dr. Hutchinson ne Dr. Baikie, nange ne mbongerako essowaani ntono bbiri ez’endabirwamu, Lady Buxton ze yali ampeereza, ne bazisanyukira nnyo. Ku ssaawa musanvu n’ekitundu ez’emisana twasika ennanga, ne tuyita kumpi nnyo n’olukalu oluwanvu ekibuga kwe kiri, olulabika obulungi ennyo, era kigambibwa nti luli nga ffuuti kikumi mu ataano waggulu w’omugga. Twagenda nga mayiro kkumi, ne tufuna obuzibu mu kunoonya omukutu omutuufu; nga tutera okuyingira mu mazzi amampi, olw’ebifunvu ebyali mu maaso ku njuyi ez’enjawulo, olw’emikutu emikadde okuzibikira n’emipya okukolebwa. Omwami Richards n’atwala eryato okupima obuziba, emmeeri bwe yasuula ennanga okusula.

Agusito 3: Twasimbula nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya;

era oluvannyuma lw’obuzibu obumu, ku nkomerero twazuula omukutu omutuufu, ne tweyongerayo bulungi, omugga nga gweyongera okufunda, era bwe gutyo nga gweyongera okuba omuwanvu wansi. Twasuula ennanga ku mabbali g’olusozi Soracte okusula. Abantu baasooka okutya, naye bwe twabasendasenda ne balinnya ku mmeeri n’amasanga. Olubalama olwa kkono olw’omugga kati lulimu abantu bangi okusinga mu 1841. Olw’okulumba kw’Abafilani, abantu bonna ab’oludda olwa ddyo baasengukira ku lwa kkono, ne bazimba ennyumba zaabwe ku nsozi ng’ebifo eby’okwekweka. Olubalama olwa ddyo lwangu okutuukako abanyazi abo, naye bandifunye obuzibu okusomoka omugga nga tebannatuuka ku nsozi, kubanga amaanyi gaabwe amangi gali mu mbalaasi zaabwe ennyingi ze bagobesa abantu bano abaavu era abatalina bwe beekuuma. Tewali muntu agulaba ayinza kulowooza nti ensi eno ey’ensozi eyinza okuba ey’endwadde; empewo yali mpya era nnungi, era buli muntu yalabika ng’agyenyumiriza nnyo. Enjazi nnyingi ezaali zibikkiddwa amazzi bwe twali wano mu Ssebutemba 1841, kati ziri ffuuti eziwerako waggulu w’amazzi, ekiraga nti tukyalina okusuubira omugga okweyongera okujjula okusinga bwe guli kati.

Agusito A: Twasimbula nga bulijjo, naye bwe twali tetunnaba wala mayiro emu okuva ku Awasisinkanira Emigga, ‘Pleiad’ n’etomera ekifunvu amangu ddala nga tumaze okupima fathom ssatu, mu maaso g’ekibuga Igbegbe. Bwe baali bagisikayo. Dr. Baikie, Omwami May, Omwami Richards nange, twagoba mu kibuga, okulaba omwami n’okukuŋŋaanya amawulire. Twatwalibwa mu nnyumba ya Ama-Abokko, omwami omukulu mu kitundu kino. Ye mutabani omubereberye wa ss Abokko omugenzi ow’e Idda, era muganda wa Okeyin, eyali asiisidde ku kizinga kya English. Ama-Abokko yatwaniriza bulungi nnyo, n’atuyingiza mu kisasi eky’emabega eky’ekisenge kye eky’ekyama, n’atutuuza; ne tumugamba ekigendererwa ky’okukyala kwaffe ku Niger mu kiseera kino. Ama-Abokko teyaliwo wano Olugendo bwe lwali wano mu 1841, era ekibuga kyali kitono nnyo mu kiseera ekyo; naye okuva Dasaba lwe yalumba olubalama olwa ddyo, abantu bangi nnyo ab’ekitundu ekyo eky’omugga baddukira wano, ne mu bifo ebirala ku ludda olwa kkono, okufuna obukuumi. Abantu b’olusozi Patteh baawalirizibwa okuleka ekigo kyabwe, kubanga Dasaba yabatawaanya okumala emyaka ebiri. Ama tafunanga mawulire gonna ku bazungu abatambula munda mu nsi. Okuva gy’ali twategeera, omulundi ogusooka, nti Panda (Fundah wa Laird) Abafilani baakizikiriza emyezi esatu gyokka emabega, nti kabaka yattibwa, era nti Abafilani baali okumpi ne Toto, era yalina okubuusabuusa kungi ku bulamu bwakyo. Ku kusaba kwaffe yasuubiza okutuma ababaka okugenda naffe okutubuulira amannya g’ebyalo n’ebifo ku mbalama za Tshadda nga twambuka; ne tumuyita okujja ku mmeeri enkeera ku makya. Wano era waakakasibwa amawulire ge twali tufunye e Adamugu, nti Dasaba yagobebwa e Lade muganda we okumpi ne Rabba, kubanga abantu b’e Nufi baamwagala okusinga Dasaba, kubanga Dasaba yali mukambwe nnyo gye bali, era ng’atta abantu bangi awatali kisa olw’ensobi entono. Dasaba yaddukira Ilorin okwekweka.

Omwami Richards, eyawerekera Omwami Beecroft e Rabba mu kukyala kwe okwasembayo mu kifo ekyo mu 1845, yantegeeza nti Dasaba yabagamba bwe baali e Lade, nti olugendo lwe okwolekera Delta lwali lwa kwesasuza olw’okufa kw’Omwami Carr; nti kabaka Obi ow’e Aboh yali atumye okutegeeza Atta ow’e Igara ku nneeyisa y’abantu b’omu Delta, abaali basse omuzungu eyali ajja okuteekawo obusuubuzi n’ensi ey’engulu, era nti waaliwo kye kyetaagisa okukolebwa okukuuma ekkubo nga liggule olw’empuliziganya ey’eddembe wakati waabwe n’abazungu: nti Atta, olw’obutaba na maanyi gamala okukikola, yatuma gy’ali ng’omu ku bakwatibwako ensonga eyo, era alina amaanyi agamala okukuuma ekkubo nga liggule; era nti yasuubiza okuleeta amagye amangi ag’abeebagadde embalaasi n’ab’ebigere, bw’eba Atta anaawaayo amaato okubasomosa emikutu n’emigga. Bw’atyo Dasaba n’aleeta amagye mangi, n’asiisira ebbanga ddene ku faamu ey’ekyokulabirako: Abakakanda ne beegatta ku magye ge, ne bakka okutuuka mu maaso ga Adamugu, Dasaba n’atandika okulumba ng’ayolekera ennyanja, mu kiseera ekyo ebibuga n’ebyalo nga kikumi byazikirizibwa, naye olw’okutya okufiirwa abasajja be n’embalaasi ze bangi mu bisenyi, n’addayo. Naye olw’okuba tebalina mpisa ziziyiza mululu gwabwe mu kiseera ky’olutalo, Abakakanda abaasigalawo, abatategeerera mu budde okuddukira ku lubalama olwa kkono, baafuuka omuyiggo gw’abaserikale ba Dasaba nga baddayo eka. Bwe kityo kumpi olubalama lwonna olwa ddyo olwa Niger, okuva mu maaso ga Adamugu okutuuka ku Awasisinkanira Emigga, tolabako na kyalo, so ng’olubalama olwa kkono lujjudde ebibuga n’ebyalo ebipya era ebinene, ebitaaliwo mu 1841. Erinnya lya Dasaba lyokka okuliyogera likyayisa nnyo mu matu g’abantu b’ensi abali okumpi ne Awasisinkanira Emigga.

Agusito 5: Twasimbula enkya ya leero ku makya nnyo ne Dr. Baikie ne Dr. Hutchinson, n’Omwami May, okugenda ku ntikko y’olusozi Patteh. Omwami May yayagala okukuba ekifaananyi okuva ku buwanvu obwo, obwa ffuuti nga lukumi mu bibiri, eky’awasisinkanira Kowara ne Tshadda, naye olw’embeera y’ensi eyazikirizibwa, ekiwonvu kyali kizise nnyo emiti n’omuddo omuwanvu, nga tekiyitikamu, okuggyako we twasanga ekkubo ly’enjovu, kati ze bannannyini bitundu bino ebyali bijjudde abantu, nga tewali azitaataaganya. Olw’okuba twali tetusobola kweyongerayo olw’omuddo omunene n’ebisenyi, twaddayo ku lyato ne tuvuga okwambuka, okutuusa lwe twatuuka ku mwalo, we twalabira eryato ettono wansi w’emiti, ery’akabuga akatono ak’obusiisira munaana oba kkumi, ekisigalira ekitono eky’ebyalo by’olusozi Patteh ebyali edda nga bitebenkevu. Ekyalo kino kizimbiddwa ku kasozi akasooka, ng’ekitundu kimu kyakusatu eky’okulinnya olusozi Patteh, awaali wabeera abakadde ennyo bokka. Twababuuza ekkubo erigenda ku lusozi, naye ne batugamba nti tewaali kkubo erigenda eyo mu kiseera kino, kubanga Dasaba yali agobye oba atutte abantu bonna. Okulaba ebyalo bino kwali kwa kusaasirwa ddala. Baatulaga ekifo kya Faamu ey’Ekyokulabirako wansi, kati ekibikkiddwa emiti n’omuddo, ne batubuuza oba twali tujja kugizimba buggya. Nnabagamba nti eyinza okuddamu okutandikibwa mu kiseera ekituufu. Baatusembeza, nga bwe baali basobola, n’omwenge gw’ensi n’amazzi amayonjo amannyogovu, ge baakima ku mabbali g’olusozi Patteh. Twasuubiza okubawa ebirabo singa omu ku bo ajja ku mmeeri, ne tuddayo ku mmeeri nga ku ssaawa nnya ez’oku makya.

Ama-Abokko, omwami, yali azze ku mmeeri ku makya, era Kapiteeni Taylor yali ayogera naye ku nsonga z’obusuubuzi okutuusa lwe twakomawo. Dr. Baikie yamuyita mu kisenge ekinene, n’amuwa ebirabo okuva eri Gavumenti, n’abisanyukira nnyo. Twagezaako okumusaba atutwalire ebbaluwa ku lubalama lw’ennyanja ng’ayita e Ilorin, Ijaye, Ibadan ne Abbeokuta, naye n’aleeta ensonga nnyingi nnyo, ne ndaba lwatu nti yatya okukikola, newakubadde nga yali tayagala kukyogera, olw’okutya okwesiba, kubanga abantu bayinza okumulumiriza nti atumye ekitabo ekibi oba ekiwunga ng’ayita e Ilorin, kubanga Dasaba omulabe waabwe bonna yaddukira eyo; era yali tatumanyi bulungi n’embeera yaffe ku kitundu ekyo eky’olubalama lw’ennyanja. Twamujjukiza omuntu gwe yasuubiza okutuma naffe, ne tumugamba nti tujja kupangisa abamu ku bavuzi be ab’amaato, bw’anaatuwaako abamu, n’akkiriza, n’atusuubiza nnyo nti mwetegefu. Ama-Abokko yeeyita kabaka w’ekitundu kino eky’ensi, ne ngezaako okukakasa oba yali yeetongodde ku Atta, naye ne sifuna kuddamu kumatiza ku kibuuzo kyange. Ndowooza yali tayagala kutubuulira. Tulyoke tulabe ebisingawo ku kibuga n’okukuŋŋaanya amawulire, twagenda e Igbegbe nga essaawa mukaaga ziyiseeko, buli omu ng’akwata ludda lwe, okuggyako nti nze n’Omwami Richards twagenda ffembi. Baatulaga amasanga awamu ne trona, (omunnyo ogusibiddwa mu nsawo z’omuddo okuva ku lubalama lw’ennyanja,) embalaasi, n’abaddu babiri. Nneesowolayo okugula omu ku bannannyini bo yennyini, mu kifo ky’abaddu, naye n’akankana olw’ekirowoozo ekyo. Ne mmuleka yeetegeerere okuva mu ekyo obanga kisaanira okusuubula bantu bannaffe. Abaddu abamu baali mu lyato ku mabbali g’emmeeri leero. Tekyewuunyisa nti abaddu bangi balabibwa mu kiseera kino, kubanga abantu bangi abatalina mukisa abaabonaabona mu lutalo wakati wa Dasaba ne muganda we, n’abo abaagwa mu mikono gy’Abafilani nga Panda kizikirizibwa, kati basaasaanyiziddwa mu nsi yonna ku njuyi zonna abaabawamba. Ekirungi, balina okusigala mu nsi, kubanga tewali kifo kimanyiddwa mu Bight of Biafra eky’okutwalira abaddu emitala w’ennyanja, obutale bw’abaddu obw’ebweru bwokka nga bwe Whydah ne Porto Novo, mu Bight of Benin.

Okuva mu kibuga Igbegbe olaba ekya Patta, nga mayiro bbiri okuva awo. Waliwo ebifo bibiri ebirina erinnya lino, ekisooka, okumpi n’olubalama olwa kkono olwa Tshadda, ekirala, wakati wa Patta ekisooka ne Tshewu. Patta ekisooka ne Tshewu bali mu lutalo ne Igbegbe, era abaserikale bava gye bali mu kyama ne bakuba abantu amasasi, oba ne babakwatira e Igbegbe ne badduka. Ndowooza Patta bino ebibiri birimu abantu b’olusozi Patteh, abaddukira ku mbalama za Tshadda. Omwami, Ama-Abokko, teyayogera ku nsonga y’olutalo wakati waabwe, wabula bulijjo yagambanga nti waliwo emirembe. Twaddayo ku mmeeri nga enjuba egwa.

Agusito 6: Ssande. Twalina okusinza ku mmeeri ku ssaawa nnya n’ekitundu: nnabuulira okuva mu 2 Tim. L 7, ku kitundu ekisooka eky’olunyiriri: “ Kubanga Mwoyo wa Katonda, gwe yatuwa tatufuula bati,’’ ne ngukwasa buli mmemba wa Kkanisa ya Kristo, naye nnabuulira mu bunafu bungi; Omwoyo wa Katonda atuuse ekigambo kye ku mitima n’ebirowoozo by’abo abaakiwulira! Abantu b’ewano boogera olulimi Oluigbira, era twali tetulina muntu asobola kwogera nabo butereevu. Twayogeranga nabo nga tuyita mu Luyoruba oba Olunufi, oba mu Luhausa, nga tebinnavvuunulwa eri omwami mu Luigbira. Olw’okuba engeri eno ey’okwogeraganya nzibu nnyo, nnatya okukozesa abantu abatalina kirowoozo n’akatono ku mwoyo gw’ebyo bye ntegeka okubategeeza; era okugezaako okutuusa endowooza yonna ey’eddiini y’Ekikristaayo mu makubo ago, nnatya, kyandireese obutategeeragana. Waliwo abasuubuzi n’abatuuze batono bokka abasobola okwogera Oluhausa, Oluyoruba oba Olunufi: abantu abasinga boogera olulimi Oluigbira.

Abantu baagambibwa jjo nti leero lunaku lwa Ssande, oba lunaku lwaffe olutukuvu, lwe tutakolerako mirimu. N’olwekyo tebajja kusuubula, naye amaato matono agaleeta omwenge n’eby’okulya, Krumen ne babigula.

Ekiddako