Essuula 5 · eddakiika 38 ez’okusoma · eddakiika 49 ez’okuwuliriza
Obulwadde ku Awasisinkanira Emigga
Okitobba 20: Twasimbula ku makya nnyo ne tusuula ennanga mu mirembe okumpi n’ekibuga Igbebe nga ssaawa emu ey’oku makya, era eyo twaniriziddwa abasaabaze b’eryato eryali lituvuddeko kumpi wiiki musanvu emabega. Ekifo kyabwe we baali basuulidde ennanga kyali kumpi nnyo n’olukalu, era n’olwekyo nga kitunuulidde obucaafu n’amazzi agatakulukuta mu bunnya obumu, ekyafuula ekifo ekyo okuba ekibi ennyo eri obulamu. Olw’ekyo oba olw’ensonga endala, Omwami Crawford yali mulwadde nnyo, ne Omwami Gower, yinginiya ow’okubiri, yali mu mbeera y’obulamu enkyamu ennyo, naye abazaaliranwa bonna baali balamu bulungi. Abazungu bonna abaali mu ‘Pleiad’ baali n’obulamu obuyinza okuyitibwa obulungi ennyo mu Afirika, era mpozzi nnyinza okugamba nti bwali businga obwo obusangibwa okumala ebbanga eddene ku lubalama lw’ennyanja. Okuva lwe twatandika okwambuka Tshadda, tewali n’omu eyalina ky’akola ku lukalu eyali atuula bwereere, ka kube okwogera n’abaami b’ensi, okusuubula, oba okunoonyereza mu bya ssaayansi; ng’ekyokulabirako, waakolebwa ennyonnyo okutuuka e Hamaruwa, olugendo lwa mayiro kkumi na nnya okuyingira mu nsi, ku kkubo ebbi ennyo, awatali kyakulinnya, nga beetuusizaako buli buzibu, kyokka nga tebaakosebwa n’akatono olw’okufuba okwo. Kiaimen baffe n’abasaabaze b’ensi abaava e Sierra Leone baalwalira ku Tshadda, naye ensonga teyayinza kugerekebwa ku mbeera y’obudde; yali olw’obutaba na mmere ntuufu, n’okukola ennyo okusukkiridde. Omusaayi gwabwe, olw’obutaliisibwa bulungi, gwanafuwa, ne batandika okuzimba okuva ku bigere, nga balumwa n’okunafuwa mu nnyingo; naye amangu ddala nga emmere yaabwe ekyusiddwa, ne baddamu amaanyi. Leero ennaku kikumi mu emu bukyanga tuyingira mu mugga, era tewali n’omu afudde mu Lugendo. Si ffe, wabula Katonda, gwe tuwa ettendo n’ekitiibwa. Mu ttuntu twagenda ku lukalu okukyalira Ama-Abokko, n’okumwebaza olw’ekisa kye eky’okutuwa ababaka abaatuwerekerako nga twambuka omugga; naye okuva mu ddoboozi lya Ama, kyalabika nti Zuri yali amubuulidde engeri Dr. Baikie gye yali akoledde kabaka wa Panda ekisa, wadde nga teyatukolera kalungi konna, naye Omusawo n’amuwa ensimbi nnyingi bwe zityo; ate Ama, eyakola kyonna ekisoboka okutuyamba, teyayisibwa bulungi wadde ekitundu. Zuri era yali alimbye nti ababaka twabasasula ekipimo kimu kyokka eky’ensimbi. Kabaka twamunnyonnyola ensonga, ne tumusuubiza okumulaba enkya ne Zuri, tulyoke twanike enneeyisa ye embi, gye tutandyogeddeeko singa si ekyo.
Okitobba 21: Bwe twatuuka wano ku Lwakutaano, nnabuuza ebikwata ku Dasaba, eyagobebwa mu Lade, n’embeera y’ensi okutwaliza awamu. Awo nnabuulirwa mu kyama nti Abayoruba b’e Ibadan, mu kitundu kyaffe okumpi ne Abbeokuta, baali bazza Dasaba e Lade; nti ekibuga kyali kitegekebwa nga Dasaba tannakiyingira; nti Ama-Abokko ne Dasaba baali mikwano; era nti Dasaba yali ategeezezza Ama-Abokko nti ayagala okukka omugga, n’azimba ekibuga ku ttaka Gavumenti lye yagula ku Atta mu 1841, ekitundu kyalyo kye kyapangisibwa olwa Faamu ey’Ekyokulabirako, era okuva mu kifo ekyo yandiyambye Ama-Abokko okulwanyisa abalabe be. Nnabuulira Dr. Baikie kye nnali mpulidde, ne mmuwa amagezi nti kyandibadde kirungi okujjukiza kabaka nti ekifo kya Gavumenti, era nti alina obuvunaanyizibwa okukirabirira ku lwabwe, awatali kwogera ku bye twali tuwulidde. Waaliwo ensonga endala ekwata ku Zuri, omubaka, gye twetaagira okusisinkana kabaka. Bwe twatuuka e Ojogo, emmeeri yasuula ennanga okumala akaseera okumulinnyisa ye ne Mahamma munne, naye kyetaagisa okugumiikiriza okutali kutono n’okwefuga, awamu n’okutiisatiisa, okumuggyayo; oba waliwo eyali amubanja, oba ye yali abanjibwa ekintu kye yayagala okusasula nga tannalinnya. Twamutiisatiisa nti tujja kumuleka emabega, ne tutwala Mahamma yekka ku Awasisinkanira Emigga, era mu ngeri eyo yandibadde yeennyonnyola yekka eri Ama-Abokko, buli lwe yandisazeewo okumuddira. Mu kwanguyiriza n’akavuyo k’okubalinnyisa, emmeeri nga yasimbudde dda, yaleeta batabani be babiri, Musa ne Bawalla, n’omulenzi omulala omuto. Yayagala abakazi bana, be yagamba nti baali bavudde ewa kabaka wa Keana, balinnye okutunda omuceere gwabwe, naye ne tutakikkiriza, eryato ne liteebwa, ne baddayo e Ojogo. Twali tumanyi nti Musa ne Bawalla omuto baana be, naye omulenzi omulala omuto twali tetumumanyi n’akatono, ne tubuuza ye ani, n’addamu nti yali muddu eyazaalibwa mu nnyumba nga wa nnyina Bawalla, era olw’okuba nnyina yali amulese n’agenda okubeera n’omusajja omulala, yaggyayo mutabani we Bawalla, era omulenzi ono omuto ye yali munne. Singa kyali kirala, Dr. Baikie yandinunudde amangu ago omulenzi omuddu; era olw’okuba abalenzi abato abasatu baali basanyufu nnyo wamu, twakkiriza nti ensonga yali nga bwe yatunnyonnyolwa, naye nnasigala nga nneekenneenya obanga nnyinza okuzuula obukuusa bwonna mu nsonga eno. Nga wayiseewo ennaku ntono, Aliheli yanyigiriza Zuri okwogera amazima obanga omulenzi yali muddu ddala eyali agenda okutundibwa. Amazima ne galyoka gavaayo nti Zuri yali yamugula alyoke amutunde. Mahamma yajja okumbuulira ensonga eyo, n’agamba nti, okuva bwe twali twagadde okununula omulenzi, Zuri yandimutuwadde. Nga bwe baakola kino omubaka wa Ignoama.
amangu ago, nnabuulira Dr. Baikie ekyo, era endagaano n’ekolebwa okununula omulenzi ku nsimbi 50,000. Mu bintu ebirala bingi, Zuri yabuulira Ama-Abokko nti omulenzi omuto yali amugulidde ye, era nti Mahamma yali amumuggyeeko, n’amututunda. Ku makya ga leero Zuri yajja ku mmeeri okumusendasenda okudduka, naye n’agobebwa ku mmeeri, n’agambibwa nti wa mukisa obutasibibwa mu njegere. Bwe twamala ekyenkya twagenda ku lukalu, okusisinkana Ama-Abokko ku nsonga zino ez’enjawulo. Sseetaaga kunnyonnyola mboozi yonna mu bujjuvu; kimala okugamba nti enneeyisa embi eya Zuri yabuulirwa kabaka, era Ama n’ategeezebwa nti twamugumiikiriza ku lwa kabaka, era olw’ekyo kyokka teyakolebwa nga bwe yali asaanidde. Obulimba obw’olwatu, nti ye ne Mahamma baasasulwa ekipimo kimu kyokka eky’ensimbi buli omu, bwaleetebwa ng’ekyokulabirako ky’enneeyisa ye embi; era n’awalirizibwa okukkiriza mu maaso ga kabaka nti twasasula buli omu ku bo ebipimo bibiri. Zuri yalowooza nti, bw’anaategeeza nti baasasulwa ekipimo kimu, ekirala yandikyetwalidde yekka, ate kabaka n’agabana naye ekyo ekyategeezebwa. Awo ne ŋŋamba kabaka nti omuntu bw’abeera n’obukuusa obw’engeri eyo eri omwami we yennyini, ayinza okukkiriza nti ajja kwogera n’obulimba obulala. Nnabuuza Zuri obanga yali atubuulidde nti omulenzi omuto yali amugulidde kabaka, n’akkiriza nti teyatubuulira. Dr. Baikie n’agamba nti ajja kutuukiriza ekigambo kye, anunule omulenzi; naye mu kifo ky’okusasula Zuri, ensimbi yandizisasudde kabaka yennyini. N’olwekyo yanunulibwa ku nsimbi 50,000, era kati musanyufu nnyo naffe ku mmeeri. Zuri yali atuyambye nnyo, naye empisa ye zaayonoonebwa nnyo olw’okwemanyiiza obulimba n’omululu. Nnatwala Ekitabo Ekiyitibwa Blue Book omuli empapula z’Olugendo lw’omu Niger olwa 1841 bwe twagenda ewa kabaka. Ama n’ajjukizibwa okukyala kw’emmeeri ennya, n’okugula ettaka lya Faamu ey’Ekyokulabirako, awamu n’ensonga eyagireka okusuulibwa. Awo n’ategeezebwa nti Gavumenti teyeerabidde kifo ekyo; nti twali tugenze okukiraba, ne tukisanga nga kirungi, era ne tumusaba, olw’okuba yali kumpi, akyekkaanye, alabe nti tewali akwata ku ttaka, nga tumutegeeza nti bwe tulikomawo tulitegeeza embeera gye twalisangamu. Ama-Abokko n’addamu nti kati ye nnannyini kifo ekyo, era nti kiteekwa okugulwa okuva gy’ali. Ne mmuddamu nti si kya mpisa okusasula emirundi ebiri olwa tobe emu (nga bwe nnali nkutte tobe ya Daganna Galadima we), n’amwenya. Dr. Baikie n’amugamba nti ajja kugenda ku ttaka eryo, asimbeyo bendera nga tetunnaddayo ku nnyanja, okulaga nti ettaka likyali lya Bungereza. Nnalaga Dr. Baikie obwetaavu bw’okukola ebintu ebyo okuziyiza Dasaba okulyesenzaako, kubanga bw’aliba amaze okweteekayo, yandikoze akabi ka maanyi eri abanoonyi b’obubudamo abaavu abatalina kibakuuma ku ludda olwa kkono olwa Niger, ng’omugga gukendedde. Ate era, singa ebitundu by’ettaka bizimbibwako, n’ebifo ebisinga obulungi ne byonoonebwa ebibuga byabwe n’ebyalo ebitategekeddwa, tekyandibadde kyangu kukiggyamu nga ekifo kyetaagibwa olw’ebigendererwa ebisingako. Nnakuwala nti Faamu ey’Ekyokulabirako yasasika, wadde nga tekyandisobose kuba kirala mu mbeera eyagireetera okulekebwa. Abazaaliranwa bakyalindirira okuddamu okuteekebwawo kwayo, naddala olw’obusuubuzi.
Okitobba 22: Ssande. Twakuba okusaba ku ssaawa nnya n’ekitundu ez’oku makya, ne mbuulira okuva mu 1 Samwiri 7:9-12. Mazima tulina ensonga nnyingi ez’okusimbira Katonda Ebenezeri yaffe. Abakozi bonna baawummula emirimu, era tewaakkirizibwa busuubuzi bwonna na mmeeri, bw’atyo olunaku ne lufaanana Ssabbiiti.
Okitobba 23, 24: Emmeeri yali ejjudde abantu abasuubula ebintu ebya buli ngeri: amasanga, engoye ez’omu nsi, tobe, emikeeka, omuzigo gwa shea, amafuta g’enkindu, balugu, endiga, embuzi, enkoko, n’ebirala. Ekintu kyonna ekyali kyetaagibwa, ka kibe eky’okwewuunyisa oba eky’okukozesa, kyaleetebwanga mangu okutundibwa, ku nsimbi, oba okuwanyisiganya n’ebintu by’Abazungu. Embeera eyo yalaga nti abantu baagala okusuubula, era nti ekifo eky’obusuubuzi ku Awasisinkanira Emigga kyandibadde kya mugaso eri ensi yonna okutwaliza awamu. Ennimi ezoogerwa wano ze Igara, Igbira, Nupe, Kakanda, Haussa, ne Yoruba. Abayoruba batuuka ku Awasisinkanira Emigga nga bayita e Lade oba Rabba, okuva e Ilorin. Abantu aboogera Doma ne Djuku, olulimi lwa Kororofa, nabo bakyala ku katale k’e Igbebe ku Awasisinkanira Emigga, era abasuubuzi ab’e Ibo batuuka wano okuva mu Delta. Mu bintu ebyagulibwa ng’eby’okwewuunyisa, mwalimu olugoye olw’omulembe, kye baagamba nti lukolebwa abantu b’e Igbo, mu bukiikaddyo bwa Idda, okumpi n’ensi y’Abaibo, be baagamba nti bafaanana Abaopu oba Abaibo, n’olulimi lwabwe nga kumpi lwe lumu. N’olwekyo nnasikirizibwa okunoonyereza Abaigbo be baani.
Okitobba 25: Olw’okuba leero lwe lwali lulondeddwa okuvaawo e Igbebe, twagenda ku lukalu okusiibula Ama-Abokko, n’okumwebaza olw’ekisa kye gye tuli mu kiseera kye twamala naye. Dr. Baikie yateeka nnyo ekifo kya Faamu ey’Ekyokulabirako mu buvunaanyizibwa bwe, okutuusa nga waliwo ebikolebwa mu kiseera ekituufu. Nnabuuza Ama-Abokko obanga yandikuumye abantu bonna ab’e Nupe, Igbira, Kakanda, oba Bassa, abandiyagadde okujja n’Olugendo oluddako, nga bagenderera okusenga mu nsi? N’agamba nti waliwo ekifo kinene e Igbebe, era nti yandisanyuse okwaniriza bonna abandiyagadde okujja; ekintu kyokka ekyamweraliikirizanga bwe bukyayi wakati we n’Abakakanda abali emabega w’ekibuga. Twamugamba nti tusuubira nti emmeeri endala bw’erijja, n’obusuubuzi ne buggulwawo, Abakakanda abo bandyogeddwako, era nti bandiddamu okuba mikwano. Ama-Abokko ayagala nnyo abantu be bayigirizibwe okusoma n’okusaba Katonda, nga bwe tuyigiriza abantu b’ensi endala. Twamukwata mu ngalo, ne twawukana nga tulina emitima emirungi. Daganna, Galadima wa Ama-Abokko, Munupe mu buzaale, muntu wa mpisa ennungi. Yeeyita Musiraamu; era ekiseera kyonna eryato we lyali okumpi n’ekibuga, yalifaako nnyo n’abasaabaze baalyo, waleme kubaawo kigenda bubi nga tetuliiwo ku Tshadda. Okuva lwe twatuuka, tewaayita lunaku lwe twagenda ku lukalu nga tatuyita mu nnyumba ye, n’atusembeza omwenge gw’omuwemba, gwe yatufukiranga emirundi mingi okuva mu nsuwa n’emikono gye yennyini, wadde nga ye teyaganywangako, kubanga eddiini ye egigaana, era singa si ku lwaffe teyandigukutteko. Ekyo n’ebirala, ng’obunyeebwa bwa kola, yabitusembezanga, oba ekintu kyonna kye yalowooza nti kisanyusa. Yaweerezanga ku mmeeri buli lunaku ebibya bya balugu omusekule, n’entamu ya ssupu omulungi, ebyanyumiranga ennyo abaali ku mmeeri. Yali musajja mukozi, ow’empisa entegeke ennyo, era omuyambi mu kikula kye. Ye yali asembyeyo ku mmeeri, era bwe yaweerekerwa ku lukalu mu lyato ly’emmeeri, nga tusimbula, omuvubuka ono ow’okwagala yalabibwa ng’akaaba amaziga olw’okwawukana naffe, ng’abadde tuli mikwano gye egy’edda era egy’okumpi. Abantu bonna baayimirira ku lubalama, ne bagoberera Pleiad n’amaaso gaabwe okutuusa lwe yabula. Omu ku basaabaze yali atwalidde muganda we Omunupe e Sierra Leone ebbaluwa ey’obubonero. Ebbaluwa eno yali ekolebwa omukira gwa kaasuku omumyufu ogusibiddwa ku wuzi eya ppamba enjeru ku nkomerero emu, n’akati akatono ak’omuti omukalu, akookeddwa ne kaddugala ku nkomerero emu, nga kasibiddwa ku nkomerero endala ey’ewuzi, nga ensimbi nnya zisibiddwa wakati w’ewuzi, bbiri nga zitunuuliganye, enkomerero zaazo entono nga zitunudde waggulu, n’endala bbiri mu ngeri y’emu nga enkomerero zaazo entono zitunudde wansi. Kino kiyinza okutegeezebwa bwe kiti: — akati k’omuti omukalu akasongovu ku nkomerero emu kayinza okutegeeza nti, tuli bulungi era tuli b’amaanyi, naye mbadde nkungubagira okubula kwo, era emitima gyaffe giddugavu ng’amanda g’omuliro. Omukira gwa kaasuku guyinza okutegeeza nti, ffenna tuli mu mbeera nnungi, era tulindirira okudda kwo mangu ddala nga bwe kisoboka, n’embiro za kaasuku. Ensimbi ebbiri ezitunudde waggulu, nga zitunuuliganye, ziyinza okutegeeza nti, twagala okukulaba maaso ku maaso. Ensimbi ezivuunikiddwa ziyinza okwogera ku mbeera y’ensi etali ntegeke, ng’ebintu byonna bwe byavuunikiddwa. Ebintu bino biraga nti abantu baagala abantu baabwe okudda, era nti baagala okuyingira mu busuubuzi n’Abangereza; era nga bino biri mu maaso gaffe, nsuubira nti waliwo ebinaakolebwa okuyamba abazaaliranwa b’omu Niger okuddayo mu nsi zaabwe, ng’entandikwa y’emirimu egy’omu maaso egy’okulongoosa abantu. Twasuula ennanga okumpi n’ekibuga Agbedanma, ekiri ku lusozi, nga Oko Odogbo kiri wansi waakyo ku kkono, ne Otuturu ku ddyo, ku kizinga. Okeyin yali aggyeewo olusiisira lwe ku kizinga kya English n’alutwala mu kifo kino, abantu ba Abokko bwe baava mu kibuga Idda, okuva lwe twambuka.
Okitobba 26: Dr. Hutchinson yagenda ku lukalu ku makya ga leero e Agbedanma, gye yasisinkana mukwano gwaffe ow’edda Ehemodina okuva e Idda, n’amuleeta ku mmeeri; yagamba nti yali azze eyo ennaku kkumi na ssatu emabega okukyalira Okeyin, owooluganda lwe, era nti teyayinza kumwerabira wadde ng’alina enkaayana n’ekibiina, Atta kye yali alabika ng’akyagala. Yayitibwa ku kyenkya, naye teyayagala kulya mu maaso g’abantu be, oba okutuusa ng’amaze okukola omukolo gw’eddiini gwe yayita okunaaba; era wadde nga yatwalibwa mu kisenge ekinene eky’emmeeri gye yandibadde yekka, teyakwata ku kintu na kimu. Kyokka, okusanyusa Dr. Baikie, bwe yamala okukwata ku mwenge gw’omu giraasi n’olugalo lwe, n’agusiiga ku mutwe ne ku mikono, n’aganywa: — ennyama n’omugaati ebyali bitegekeddwa ku kyenkya kye yasaba bimukkirizibwe okubitwala eka, era ne bimuzingirwa mu lupapula olwa kitaka. Obulombolombo bwe obw’eddiini bwaleeta omukisa ogw’okwogera ku ddiini y’abazungu, mwe yeenyigira n’obwagazi bungi. Okeyin ne banne, nabo abaali bazze ku mmeeri, baalya ekyenkya mu kisenge ekinene, kye baanyumirwa ennyo. Olw’okuba Okeyin muganda wa Ama-Abokko, nnamubuulira byonna ebyali biteeseddwa ku kudda kw’abantu ab’e Igara, Igbira, Nupe, ne Kakanda, okuva e Sierra Leone okudda mu nsi eno, era naye n’asuubiza nti, bwe banajja, banaasanga okwaniriza okw’omutima omulungi n’obukuumi obujjuvu. Awo Dr. Baikie n’abawa ebirabo ebiwerako, kye baasiima. Abantu ba Abokko kibiina kya maanyi, nga bwe nnalaga edda wansi w’olunaku Agusito 1.* Bagenda beeyimirizaawo nga tebeetaaga Atta, era nzikiriza nti mu bbanga ttono, singa enkaayana eziriwo kati wakati waabwe ne Agabidoko tezigonjoolwa mangu, bajja kweggyako ekikoligo kye. Bafuga akatale okuva e Aboh okutuuka ku Awasisinkanira Emigga. Aje ow’e Aboh alabika ng’ali ku ludda lwa Okeyin, era olw’okuba basuubuzi mu kikula kyabwe, Aboh yandigenze okusuubula n’abantu ba Abokko okutuuka ku Awasisinkanira Emigga, singa bandisenze okutuuka eyo waggulu * Laba, olupapula 27.
ku mugga. Olw’ensonga eno, akatale k’edda ak’e Ikiri, (Bocqua ya Lander) kaayimirizibwa mu kiseera kino, oba okusingako kaggyibwawo, ekitundu kyako ne kitwalibwa e Igbebe, Ama-Abokko gy’ali kati, n’ekitundu e Otuturu Okeyin gy’asiisidde. Abasuubuzi b’e Aboh bajja mu butale bwombi, naddala obw’oluvannyuma, ate abantu abava mu bitundu eby’engulu eby’omugga, bayimirira e Igbebe oba e Otuturu nga bwe baagala; naye ab’oludda lwa Agabidoko tebaguma kwambuka kugenda mu kimu ku byo, wadde okutawaanya abasuubuzi b’e Aboh nga bayita ku Idda okugenda e Otuturu. Kyalabika okuva mu bigambo byonna, nti ebibiina bino ebibiri ebiwakanya byetegekera olutalo omwezi ogujja ng’omugga gukendedde. Abantu baaweebwa ekiseera okusuubula naffe, era nga mu ttuntu twasika ennanga okugenda e Idda, gye twasuula ennanga olweggulo, nga emizinga ebiri gikubiddwa okulangirira okutuuka kwaffe. Oluvannyuma lw’essaawa kkumi n’emu, twagenda ku lukalu ne tutambula ku mabbali g’olukalu oluwanvu, naye mulimu bitono nnyo ebisanyusa omugenyi. Olw’okuba abatuuze bangi baali bavudde mu kibuga, ennyumba ezisinga obungi zaali njereere; era essubi eddene lyali limera wakati w’ebibinja by’ensiisira ezaali zijjudde abantu ennyo edda. Kibuyaga n’enkuba byali bitiisatiisa, naye twasobola okwogerako akaseera katono ne muganda w’omwami nga tetunnaddayo mangu ku mmeeri, nga ekizikiza kitandika.
Okitobba 27: Ku makya nnyo ababaka babiri baatumibwa eri Atta okulangirira okutuuka kwaffe, n’okugamba nti olunaku lwonna lunaaweebwa busuubuzi. Tewaali n’omu eyalina kwagala kukyalira kabaka oyo omulundi ogw’okubiri, olw’obuzibu n’okumala obudde, ebyafuula omulimu ogwo ogutasanyusa. Olunaku lwakozesebwa bulungi nnyo ku mmeeri, abantu okuva mu bitundu eby’enjawulo gye baakuŋŋaanira, era nga osobola okukuŋŋaanya amawulire mangi. Ababaka baffe tebaalabika okutuusa olweggulo ennyo, Atta bwe yabalaba, n’asuubiza ente ennume gye yatuwa bwe twali twambuka; naye yali egenda kukubibwa essasi akawungeezi ako ereme okudduka nga obudde bukya. Kino kyatubuusisa obwesigwa bwa Atta, kubanga ente ennume yandisobodde okukuumibwa obulungi okutuusa ku makya. Okuva abantu ba Abokko lwe baava e Idda, tewabaddewo busuubuzi oba bubaddewo butono nnyo mu kifo kino. Kyokka Atta yayagala emmeeri ebeere eyo ennaku ttaano, kye tutaakkiriza. Amanda agaalekebwa okumpi n’amazzi nga akkiriza era nga ali mu buvunaanyizibwa bwe emyezi esatu emabega, gaasangibwa nga mirungi, nga bwe gaali gapangiddwa yinginiya.
Okitobba 28: Omusajja yatumibwa ku makya eri Atta ku nsonga ez’ekyama, era ente ennume, ng’ekyali nnamu, n’aweebwa okugitwala ku mmeeri, naye awatali kuyambibwa n’omu. Ente n’emulumba, era amangu ago n’agita aleme kutomebwa; era bw’ekyo ekirabo kya Atta ne kibula — okufiirwa okutaatweraliikiriza nnyo, kubanga tekyaweebwa na mutima gwagala. Twagenda ku lukalu ku makya, ng’omukka gukuzibwa, okukyalira omwami eyali ku mmeeri jjo, ne tunyumya naye okumala ebbanga ddene ku nsonga ez’enjawulo. Nga bwe yasobola okujjukira, yabala Atta abiri abaafuga Igara, n’agamba nti oyo ali kati, ow’amakumi abiri, ali mu mwaka ogw’amakumi abiri ogw’obufuzi bwe. Yatunnyonnyola mu bufunze ensibuko ya Atta, eri bweti: — Ekitundu ky’ensi ekimanyiddwa kati nga Igara, “edda kyali nsi ya Akpoto, era oyo eyatubuulira yennyini nga wa luganda ne Akpoto ku ludda lwa nnyina. Erinnya lya kabaka eyasooka lyali Igara; Atta eyasooka yava ku lubalama olulala okuva munda mu nsi, era yali wa kika ekiyitibwa Ado, naye abantu b’e Aboh bakiyita Idu. Omulimu gwe gwali gwa kuyigga, era buli lwe yattanga enjovu, oba ensolo endala yonna, teyeetwaliranga kitundu na kimu, wabula yawangayo yonna eri Igara kabaka. Igara mu kusooka yabuusabuusa enneeyisa ya Atta, naye olw’okuba teyakola kabi, era nga yalina obuyinza butono nnyo, tewaafaayo nnyo ku ye. Mu kiseera ekyo, abantu abalala bangi baava e Ado ne beegatta ku Atta; era bwe yalaba nga amaze okufuna amaanyi agamala, n’agaana okuddamu okuwa Igara ensolo z’omuyiggo. Awo Igara n’abuuza ensonga y’ekyo; Atta n’amuddamu mu kiboggo nti yali amaze okumuwa ezimala. Amangu ago ne wabaawo okuyomba, Atta n’agoba Igara munda mu nsi, n’afuuka kabaka w’ensi ya Igara. Twabuulirwa nti Abakpoto kati bafugibwa Atta, era olulimi lwabwe lwe lumu. Omwami era yagamba nti bakabaka b’e Nupe ne Aboh nabo baava mu Ado, nga Atta wa Igara bwe yava. Era yatuwa amawulire agakwata ku bazaaliranwa abali ku ludda lw’ensi y’Abaibo, naddala Abaigbo, be yagamba nti be Abaopu oba Abaibo, ebigenda okwogerwako singa ebigambo bino binakakasibwa nga tukka omugga. Yasanyuka nnyo okumpulira.
okwogera ku kigendererwa ky’abantu ba Katonda okuzzaayo bannansi baabwe okuva e Sierra Leone babeere mu bo, batandikewo obusuubuzi, era babayigirize okusinza Katonda ow’amazima nga bwe baayigirizibwa mu nsi y’abazungu. Nayogera naye okumala ekiseera kiwanvu ku Katonda, n’obusirusiru bw’okusinza ebifaananyi; era byonna bye nayogera yabiwuliriza n’obwegendereza bungi, ye n’abo bonna abaaliwo. Twaddayo ku mmeeri, era nga ssaawa bbiri n’ekitundu ez’oku makya twava e Idda, ne tusuula ennanga okumpi ne Adamugu olw’eggulo, gye twagenda ku lukalu. Kino kyali kibuga kya makulu edda, Aboldio gye yabeeranga, era Omwami Laird gye yaziika abasajja kkumi na basatu ab’oku mmeeri Quorra, n’ababiri ab’oku Albiurka. Kyakendeera okuva Abokko lwe yafa, era tewali kikifuula kya makulu okuggyako erinnya lyakyo okukwatagana n’omusajja oyo, n’olugendo lwa Laird ne Oldfield. Bwe twasembera, abantu abatono abaaliwo baakwata emmundu zaabwe, nga beetegese okwerwanako, ne batunuulira okugoba kwaffe ku lukalu n’okubuusabuusa kungi; naye waaliwo omuddu Omuhaussa gwe twayogera naye, n’abakkakkanya. Dr. Hutchinson yabuuza entaana z’abazungu abaaziikibwa eyo emyaka egiyise, naye kyalabika nga tewali yali ajjukira kintu ekyo. Waaliwo omusajja omu eyagamba nti ajjukira abazungu bwe bajja, naye yali akyali mwana mutono mu kiseera ekyo, kale teyasobola kutubuulira bigambo byakyo. Baagamba nti omwami waabwe yali yafa dda, ne mutabani we n’atta omuntu n’adduka. Abasajja babiri mu bo baatulagibwa nti be bakulu baabwe kati, Dr.
Baikie be yawa ebirabo. Ekibuga ekisooka kyali kyanjaalidde amazzi, era ekivundu ky’ebimera ebyavunda kyawulirwanga nnyo. Twayagala okutuuka ku kibuga kyabwe ekirala, naye ne batugamba nti tujja kuteekwa okuwalaawala mu mazzi nga tetunnakituukako, ne tulekayo ekigendererwa kyaffe. Twasaba enku enkalu era ne zituleeterwa mangu; bwe tutyo ne tusuubulaganamu nabo katono. Abantu abamu baali baakava mu maato gaabwe okuva mu butale obumu ku lubalama olulala, nga balina emikeeka, egyagambibwa nti gikolebwa abantu b’e Ado. Omukeeka guno gwa kifaananyi kye kimu n’ekyo Abayoruba n’Abaijebu okumpi ne Benin kye bakozesa, kyenva ndowooza nti ensi y’e Ado teyinza kuba wala nnyo. Baatubuulirako ku bantu b’Abaigbo, be baagamba nti bali kumpi n’ensi ya Opu oba Ibo, era nga bafaanagana nnyo nabo.
Okitobba 29: Ssande. Twakuba okusinza nga ssaawa nnya n’ekitundu, ne mbuulira okuva mu Abaebbulaniya 2:1-3. Amaato agamu gajja ku mabbali g’emmeeri okusuubula, naye ne gagobwa, ne babuulirwa nti tewali mulimu gukolebwa ku lunaku luno, nga ye Ssabbiiti yaffe. Waaliwo akatale leero, mu kifo ekiyitibwa Uto, nga mayiro emu wansi wa Adamugu, ku ludda olwa ddyo olw’omugga. Akatale kano kagambibwa okujjibwamu abantu b’e Ado, abali olugendo lwa lunaku lumu okuva mu nsi ey’omunda; era akatale k’e Ara, akakubwa ekiseera ekirala mayiro ntono wansi, kajjibwamu abantu abo bennyini. Obutale bwombi obw’e Uto n’obw’e Ara bwatandikibwawo Abokko, bwe yali abeera e Adamugu, naye akatale k’e Ara n’akawa Agabidoko akaganyulweko yekka; noolwekyo akatale k’e Ara kaali ka Agabidoko omukadde, ng’abantu be kati babeera ekitundu e Idda, n’ekitundu okumpi ne Adamugu, era nga balabe b’abantu ba Abokko.
Okitobba 30: Omukka bwe gwali gwakamala okubuguma, twasika ennanga okuva e Adamugu, ne tusuula ennanga okumpi ne Asaba, ku ludda olwa ddyo, gye twagenda ku lukalu; abantu, nga bwe kyali mu bifo ebirala, baasooka kutya, ne beetegekera okwerwanako, naye ebigambo bitono eby’omukwano n’emirembe ne bimalawo amangu okutya kwabwe. Ekibuga Asaba kiri ku kasozi akalinnya mpolampola, era ekkubo eriva ku mazzi okutuuka waggulu likuumibwa bulungi. Nga tetunnayingira mu kibuga, ekkubo eggazi, eritaasobola kuba ffuuti ntono ku asatu mu bugazi, lyayingiranga mu kifo, era okuva ku kkubo lino amakubo amalala gaawuddiyirangako ku ddyo ne ku kkono wansi w’emiti egy’ekisiikirize nga gatuuka ku mayumba g’abantu, mu bibinja by’amayumba g’enju. Ekibuga tekiteereddwa mu ngeri ntegeke n’akatono, naye kino kye kikiganyula, kubanga amayumba gali wala nnyo buli limu n’ery’okumpi, ekireeta empewo ennungi. Ettaka lya bbumba limyufu, lye bazimbisa ebisenge byabwe eby’ebbumba, era enguudo zibikkiddwako omusenyu n’ettaka eritali ggumu. Twatwalibwa mu nnyumba ya Ezobogo, omwami waabwe omukulu, kubanga abaami bangi. Engeri gye twayanirizibwamu wano yasukkulumya ku kye twasuubira, naddala kubanga baalina erinnya ebbi ennyo mu baliraanwa baabwe ab’e Aboh, kubanga Bawibo. Awatali kuyingira mu bujjuvu ku kwagala kwabwe okusuubula, n’okukkiriza abantu baabwe okuyigirizibwa eddiini ya Katonda ow’amazima, gye nayogerako nabo okumala ekiseera kiwanvu — obukalu, n’obulamu obuyinza okubaawo mu kifo kino, ekyolekera Niger, era nga ye mwalo gusinga ogw’okugenda mu nsi y’e Ado, eyirabika okuliraana Benin ne Ijebu, bikifuula ekisinga okusaanira okuteekamu ekifo eky’okubeera mu byonna bye nnaakalaba wakati wa Aboh ne Idda. Ensi ennungi ey’ensozi emabega wa Asaba eyitibwa Oria, era ya Ado. Waliyo ebibuga bibiri ebitono wakati w’olusozi n’omugga, obutale bwabyo nga bwe bwa Uto ne Ara. Abatuuze boogera Olu-Ado, Olu-Ibo, n’Olu-Igara. Abantu abamu abaava e Ossamare babeera e Oria, era bamanyiddwa eyo mu linnya lya Akpram. Waliwo ebyalo ebiyitibwa Ugboru ne Akpram, oba Akpram Ugboru ku ludda olwa ddyo, ebya Asaba; edda byawanga Atta omusolo, naye kati tebikyali wansi we. Inam ne Onitsha ku ludda olwa kkono, ne Asaba, baatawaanyanga abasuubuzi b’e Aboh abagenda e Igara, naye tebaasobola kubaziyiza kugenda, kubanga Inam kye kifo kyokka ekirina amaato amanene ekimala okubaziyiza ddala. Era waliwo ekika ky’Abaibo ekitono ku ludda olwa kkono, ekiyitibwa Isugbe, edda ekyawanga Obi omusolo, naye kati ekyetongodde. Ekibuga ekiyitibwa Asabutshi ku ddyo, waggulu wa Asaba, kyasooka kubeeramu omusajja eyali asse omusajja n’omukazi, n’addukirayo okwekweka. Tewali na kimu ku bifo bino ekirabika ng’oli ku mugga, naye byatulagibwa nga tuli kumpi n’ekizinga kya Walker, oba ekibinja ky’ebizinga ebiri eyo. Ebifo byabyo kinnakimu biyinza okunnyonnyolwa obulungi oluvannyuma. Mu bifo ebirala ebyayogerwako mulimu ekitundu kya Igbuso, emabega wa Asaba, ekirimu ebibuga bibiri, Ogbori ne Ogbobi. Uzugbe, Onitshi, ne Utu ku kkono bya Idda. Gano ge mannya g’ebifo eby’enjawulo wakati wa Adamugu ne Onitsha, omuvvuunuzi waffe ge yatuwa.
Twasika ennanga okuva e Asaba, ne tusuula ennanga okumpi n’akatale k’e Onitsha, gye twali tulabye abantu nga bitaano mu katale, bwe twali twambuka. Leero lwali lunaku lwa katale, naye twatuuka kikeerezi, kubanga kaali kaakasasika. Wabula twasisinkana abantu batono, nga mu bo mwe muli Odiri, mutabani wa kabaka, oba Obi Alcazua, ow’ekibuga Onitsha, ekyali mayiro eziwerako okuva ku katale ku ludda olwa kkono. Wano twabuuza ku kika ky’Abaigbo, abakola engoye ennungi ez’ensi, Odiri amangu ago n’ayeesonga yennyini, n’agamba nti, “Ffe abantu abazikola.” Yatubuulira nti abantu b’e Idda, n’ab’ewaggulu ku mugga, olw’obutamanya njawulo, bonna babayita Igbo, lye linnya ly’akabuga akatono akayitibwa Igbo Inam; nti ensi yaabwe eyitibwa Igbo, naye mu butuufu, bonna Elugu ab’e Igbo, oba Ibo, era nti kano ke katale abantu b’e Elugu okuva mu nsi ey’omunda ke bajjamu. Awo n’ampa amannya gano ag’ebibuga by’e Elugu, ebijja ku katale k’e Onitsha, akakubwa buli nnaku ttaano: — Obotshi, Umu, Oja, Nkpb, Obba, Abadja Ezongauran, engoye ennungi gye zikolebwa, Abadja Obba, Akuku, Uke, Oto, Nnevvu, Ozhi-Owere, Obu, Ofu Abadja, Nkuere Nzhibe, Nteja. Amannya g’engoye ennungi ez’enjawulo ge gano: Owowo, Anaba Obiri, kubanga zikolebwa mu Obiri, ne Nwega. Nabuuza Odiri, nti bandiwulidde batya okulaba bannansi baabwe abali mu nsi y’abazungu kati, nga bakomawo babeere mu bo, babayigirize bye baayiga nga babeera mu nsi eyo? N’agamba nti, abazungu kasita baba n’ekirowoozo eky’okuleeta obusuubuzi, buli gwe banaasindika, ajja kwanirizibwa, era tewali kabi kajja kutuuka ku bannansi baabwe abanajja okubeera mu bo. Yakakasa nti tebaali batunda bannaabwe, wabula abaddu bokka ababaleeterwa okuva mu bitundu by’ensi ebya waggulu. Yali yeegomba nnyo tulabe kitaawe; naye tetwasobola, kubanga ekibuga kyali wala, era twali twagala okutuuka e Akra-Atani akawungeezi ako. Wano twabuulirwa nti ekika kya Isuama kikozesa Ossamare ng’akatale kaakyo ku lubalama lw’omugga. Twava ku katale k’e Onitsha nga tugenderera okusuula ennanga okumpi ne Akra Atani, gye twayitira Aje nga twambuka; naye olw’obulagajjavu bw’omuvvuunuzi, twayita ekifo nga tetukimanyi; kale twolekera Ossamare, naye tetwasobola kukituukako akawungeezi ako, ne tusuula ennanga okumpi n’ekifo ekiyitibwa Osutshi, ekitalabika ng’oli ku mugga. Nandibadde nnyongeddeko nti ensi emabega wa Onitsha nkalu, ng’erina ettaka eririnnya, era kigambibwa nti eno y’engeri y’ensi okutuuka wala mu nsi ey’omunda, nga temuli mazzi mu kkubo. Asaba ne Onitsha ku mbalama ezitunuuliganye bye bifo ebibiri ebisinga okulaga essuubi eby’okwekebejjebwa abo abaliweebwa omulimu ogw’okutandika obuminsani mu Bawibo. Bwe nabuuza Aliheli, omuvvuunuzi waffe, ku bukalu bw’ensi ey’omunda, n’obanga Abaelugu n’Abaisuama balina amaato; yaddamu nti, “ Tebamanyi kuwuga: ” ng’ategeeza nti, si bantu ba ku mazzi, ng’abantu b’e Ossamare, abamu ku maato gaabwe nga matono nnyo, nga batuula ku go mu bugazi, ne bagolola ebigere byombi mu mazzi, bye bavugisa eryato, ng’embaata bw’ewuga mu kidiba.
Okitobba 31: Nga tusika ennanga mu makya okuva e Osutshi, twasuula ennanga okumpi ne Ossamare, ebanga ttono okuva we kiri, ne tugenda ku lukalu. Ekifo kino kyannyiwaza nnyo, kubanga kyali kitosi kyereere. Newankubadde omugga gwali gukendedde ffuuti nnya, era ng’ekibuga kikaze ekitundu, ebifo wakati w’amayumba, n’empya ez’omunda byonna byali bitosi, era enkuba ennyingi ey’ekiro ekyayise yakyongera okwonooneka. Wakati w’amayumba agatunuulidde omugga butereevu, n’ennyumba ya kabaka, waaliwo ekidiba oba ekitosi, nga kirimu amazzi nga ffuuti nnya, ng’okukibuukako bassaako ebitundu by’amaato agaamenyeka, n’emiggo egisibiddwa awamu mu kifaananyi ky’olutindo okusomoka okutuuka ku nnyumba ya kabaka. Olukiiko luno lwali lufaanana ekiyumba ky’embizzi okusinga ekifo omuntu w’abeera; naye amabaraza n’ebisenge, olw’okuba waggulu w’amazzi, byali bikalu. Twafuba ne tuyingira mu nnyumba ya Nzedegu kabaka. Dr. Baikie bwe yamala okumubuulira ekigendererwa ky’okujja kwe ku mugga, nze ne nnyanjulwa gy’ali ng’alina ekirala eky’okumuleetera. Nabuulira Nzedegu ebyo abantu abalungi mu nsi yaffe bye baagala era bye bagenderera, okuzzaayo bannansi baabwe Abaibo abaanunulibwa mu nsi yaabwe, okubayigiriza bye baayigirizibwa mu nsi y’abazungu, naddala okumanya Katonda ow’amazima gwe tusinza; nti ekiteeso kino kyaleetebwa eri abaami b’e Aboh, Atta ow’e Igara, ne bakabaka abalala mu bitundu by’ensi ebya waggulu; era nti bonna bakkiriza okwaniriza bannansi baabwe abakomawo, n’okukkiriza abantu baabwe okuyigirizibwa nabo okusinza Katonda ow’amazima. N’addamu nti, kyonna abaami b’e Aboh, ne Atta ow’e Igara, kye bakkirizza okukola, naye ajja kukikola; okwongereza ku ekyo, abazungu be bakama baabwe, era kyonna kye babateesaako kiteekwa okukolebwa. Yagamba nti, abantu b’e Isuama bajja ku katale k’e Ossamare, era nti ensi yaabwe egaziwa mu nsi ey’omunda okumala olugendo lwa nnaku nnyingi. Bwe twava mu nnyumba y’omwami, natambula mu kibuga, ne ntunula mu mayumba mangi, ne ngasanga gonna ga ngeri y’emu. Amazzi bwe gaba mangi, amaato galina okukozesebwa okuva mu kitundu ky’ekibuga ekimu okudda mu kirala. Bwe twamala okulaba ekifo, n’okuwulira omwami by’ayagala, twaddayo ku mmeeri, ne tusimbula okugenda e Aboh, gye twasuulira ennanga olw’eggulo. Amangu ago nagenda ku lukalu mu lyato lye limu ne Kapiteeni Taylor, Dr. Hutchinson, n’Omwami Richards. Wano twassaayo Aliheli, omuvvuunuzi Omuhaussa. Aboh twakisanga mu mbeera y’emu nga Ossamare. Newankubadde omugga gwali gukendedde ffuuti nnya, eryato lyaffe lyavugibwa ne lituuka mu yaadi mukaaga okuva ku nnyumba ya Aje, gye twatambulanga eddakiika nga ttaano okuva ku mukutu bwe twasooka okugenda ku lukalu, nga Julaayi 22. Amaato amanene ag’obusuubuzi gaali gaseeyeeya mu maaso g’amayumba mu nguudo ezisalasala; era amazzi bwe gakendeera, ebitosi n’ebidiba birekebwa abantu okubiwalaawalamu nga bayitayita mu kibuga. Twafuba, ekitundu nga tubuuka oba nga tutambulira ku nsonda z’ebigere ku bitosi, okuyingira mu nnyumba ya Aje, naye abamu ku baami baali balina okusitulwa ku bibegabega by’abasajja. Ennyumba ya Aje, olw’okuzimbibwa ku kasozi akatono waggulu w’amazzi, yali nkalu ku kigero; naye olukiiko lwali lunnyogovu nnyo, era obukuku obuziragavu bwali bubisse ebitundu byalwo ebimu. Aje yatwaniriza n’essanyu lingi; era tusobole okunyumirwa okwogera kwaffe, nga tetutawaanyizibwa kibiina ky’abantu mu luggya olw’omunda olwali olugule naye nga lutosi, n’atuyita mu kisenge kye eky’omunda, ekyalina ebituli bibiri oba bisatu eby’amadirisa, okuyingiza empewo n’ekitangaala. Yatusaba okutuula oba ku mukeeka gwe yali ayaze ku lwaffe, oba, abo abaagala, ku ntebe n’akatebe bye yaleeta. Naye ekisenge kino eky’omunda kyali kikutte ekizikiza nnyo nga tetusobola kulabagana mu maaso, era nga kiyitirivu ebbugumu olw’abantu abangi okutuula awamu mu kifo ekitono bwe kityo. N’olwekyo twasinga okwagala oluyoogaano mu luggya olugule okusinga okuziyira mu kisenge ekyo eky’ekizikiza; ne tufuluma nate. Nabuuza ku Simon Jonas, eyali mu nnyumba ya Tshukuma mu kiseera ekyo, era n’ayitibwa mangu ddala. Kapiteeni Taylor ne Dr. Hutchinson bwe baamala ensonga z’obusuubuzi, nayanjula mu bufunze ensonga y’ekifo ky’obuminsani ekiteeseddwa okuteekebwawo mu bo, naye ne nnindako okuyingira mu bujjuvu okutuusa lwe nnandimulabye ye ne muganda we Tshukuma nga bali wamu. Yagamba nti abimanyi byonna, era nti byonna bijja kuba bulungi. Awo ne mmuyita okujja ku mmeeri enkya ku makya ne muganda we Tshukuma, nga Dr. Baikie bwe yasaba. Twaleka Aje, ne tugenda okukyalira muto we Okoya, Simon Jonas gwe yagamba nti yamukolera ekisa kingi, era nti yayagala emirundi mingi okundaba nga nkomyewo okuva mu Tshadda. Yasanyuka nnyo okundaba, n’atusembeza omwenge gw’enkindu n’ensaali za kola;
ne mmuyita ye ne muganda we ku mmeeri enkya. Bwe twava ku Okoya, twakyalira Tshukuma eyasanyuka ennyo okundaba nate, n’abuuza n’obweraliikirivu ku basajja b’emmeeri. Bwe namubuulira nti ffenna twakomawo nga bwe twagenda, awatali kufiirwa muntu n’omu, oba olw’obulwadde oba olw’akabenje, n’ankwata ku mukono ng’annamusa emirundi egiddiriŋŋana, n’agamba nti, “ Emmeeri yammwe ya njawulo ddala,” era nti twali ba mukisa okusinga amaato gonna agaali gakyaliddeko ku mugga guno. Bwe namubuulira wa we twatuuka, nti nali nkyaliddeko e Hamaruwa, ne njogera ne kabaka w’Abafilani ku nsonga y’eddiini y’abazungu, era nti yakkiriza abantu be okuyigirizibwa, — Tshukuma yeewuunya, n’antunuulira ng’alinga eyali atuuse ku nkomerero y’ensi. Yabuuza nti: Walaba kabaka w’Abafilani n’oyogera naye? Nagamba nti ye; era nti ne Dr. Baikie yamukyalira n’ayogera naye, newankubadde nga kyatutwalira ennaku ssatu okugenda gy’ali okuva ku mazzi n’okudda ku mmeeri. Tshukuma yalaga ku balenzi basatu abato abaali bayimiridde awo, n’agamba nti, Abafilani be baatunda bano bonna. Namubuulira nti kabaka oyo yayagala okuwa Dr. Baikie abaddu babiri, naye ne bagaanibwa, era n’abuulirwa nti kibi okubeera n’abaddu. Tshukuma teyasobola kwongera kwogera, wabula n’awuliriza mu kwewuunya okungi ennyo nga mmunnyonnyola mu bufunze olugendo lwaffe mu nsi ez’ewaggulu ku mugga. Abasuubuzi abamu baali batulabye e Rogankoto mu Ssebutemba, ne bagamba e Aboh nti twali tugenze mu mazzi amaddugavu, ensi Abafilani mwe babeera, abatabuza ensi; kyebaava batya era ne beeraliikirira obulamu bwaffe. Namuyita ku mmeeri ne muganda we Aje, nga Dr. Baikie bwe yasaba. Twaleka Aliheli ku lukalu, ne tutwala Simon Jonas naffe ku mmeeri. Tshukuma yasaba eryato limusindikirwe enkya, era ne nsuubiza okutwala okusaba okwo eri Dr. Baikie.
Novemba 1: Oluvannyuma lw’ekyenkya, eryato erya gig lyasindikibwa okukima Tshukuma ne Aje nga bwe kyasuubizibwa. Eyasooka yajjira mu lyato eryo, naye Aje n’ajja mu kitiibwa mu lyato lye eddene, eryavugibwa abavuzi amakumi asatu, ng’ali n’abalala nga amakumi asatu, nga mu bo mwe muli bakazi baabwe kkumi oba munaana abaawerekera babbaabwe ku mmeeri. Tshukuma yali ayambadde empale enjeru eza Turkey ezitaliiko kintu, n’essaati enjeru ey’Ekingereza n’ekkooti, nga bwe yali bwe yakyalira emmeeri emyezi esatu egiyise; naye Aje n’ajja mu mpale eza Turkey emmyufu ez’omutindo ogwa waggulu ennyo, n’ekkooti emmyufu eya saajenti ng’eriko omuguwa gw’amayinja amanene ag’amasaali agaali gasuuliddwa ku kkoola. Bombi baali bambadde enkoofiira emmyufu ku mitwe. Aje yanjijukiza kitaawe, gwe yali afaanana ennyo mu kwambala ne mu ntambula, ne mu bukujjukujju bwe ng’omusuubuzi.
Oluvannyuma lw’okulamusagana nga bwe kibeera bulijjo, Dr. Baikie yanyumya nabo okumala ebbanga, olwo nange ne ndeeta ensonga y’abasomesa Abakristaayo abanaabeeranga mu kibuga. Tshukuma ne Aje baali baateesa ku nsonga eno nga tetunnatuuka, ne bagamba nti baali beetegefu ddala okubaaniriza, naye nti ensobi yali yaffe, kubanga emabegako twabalimbalimba ne tubasuubiza ng’ate kitaabwe akyali mulamu; kale kaakano baali balwawo okukkiriza okutuusa lwe banaatulaba nga tutuukiriza ekisuubizo kyaffe. Awo ne mbannyonnyola ensonga eyaleeta okulwawo, naye ne njoleka essuubi nti tewaali kulwa nga ekigendererwa kyaffe tekinnatuukirira; ne mbagamba nti olw’ensonga eyo kwe kubalekera Simon Jonas, basobole okufuna ebbanga okulowooza ennyo ku nsonga eyo. Ne bagamba nti Simon Jonas yali asobola okujulira obwetegefu bwabwe, naye ebisigaddeyo biri gye tuli.
Mu myezi esatu Simon Jonas gye yamala e Aboh, Tshukuma ne Aje baamuyisa n’ekisa n’ekitiibwa ebyasukkira ddala ku bye twali tusuubira. Yalwala wiiki bbiri oluvannyuma lw’okugenda kwaffe, n’amala wiiki nnamba nga mulwadde. Mu kiseera ekyo yali mu nnyumba ya Tshukuma; agamba nti okumulabirira n’okumufaako kwe yafuna okuva gy’ali kwali ng’okwa kitaawe. Abaami ab’enjawulo mu kibuga baamuyitanga okunyumya naye, n’okumanya obanga bye baali bawulidde ku kigendererwa kyaffe eky’okuteekawo ekifo e Aboh byali bya mazima. Emirundi mingi yayogeranga nabo ku mpisa zaabwe ez’obusamize nti za busirusiru, era emu ku zo, ey’okugaaya akati okwoza amannyo, olwo ne bawanda mu maaso g’ekyokulabirako kyabwe eky’ensi, okusabira omukisa abo ababaagaliza ebirungi, n’okukolimira abo ababaagaliza obubi, abamu baagireka bwe yabalaga obusirusiru bw’okukola bwe batyo. Yabasanga nga bayigirizika, nga baagala okumanya, era nga bawuliriza bye babagamba, era singa bafiibwako nga bwe kisaanidde, ebirungi bingi byandikoleddwa.
Simon Jonas yatambulanga mu bo ng’omuntu ow’obuyinza, olw’amagezi ge agasinga agaabwe, era n’atambula olugendo lw’olunaku lumu okugenda mu nsi wakati e Oko-Ala. Mu kifo ekyo omwami waakyo yamubuuza nti, Lwaki twali tugenda kubeera mu Aboh, so si ne mu bo e Oko-Ala? Jonas yasobola kumugamba kyokka nti tewali kifo kya kulekebwa nga tekikyaliddwako mu kiseera kyakyo. Yakomawo okuva e Oko-Ala ku lunaku olwokusatu ng’atya nti emmeeri yandituuse nga taliiwo. Awo n’agenda ku butale bwa Asaba ne Onitsha ng’ayita ku mazzi. Ebifo bino bye biri ku nsalo y’ensi ya Aboh. Yakyalira ne Akra-Atani, Ossamare, Ogume, ne Omu-Osai: mu bifo ebyo byonna yaaniriziddwa bulungi. E Aboh, omulenzi omu omuto yali asobola okwatula ennukuta zonna eza walifu, abalala baali bayize ennukuta ezimu. Tshukuma yali alaze Simon Jonas ekifo okumpi n’amaka ge, gye yalowooza nti ennyumba yandizimbiddwa ku lwaffe, singa nze nnakisiima bwe nnandikomyewo. Yali yeekebejja ekifo kyonna nga bwe nnamulagira, kaakano n’andekera nze okwesalirawo ku bifo eby’enjawulo.
Novemba 2: Oluvannyuma lw’ekyenkya nnagenda ku lukalu ne Kapiteeni Taylor, ne Dr. Hutchinson. Omwami Richards yali nange, ne tusooka kugenda mu nnyumba ya Aje. Bwe twali tutudde mu kisenge eky’omunda, ekya ffuuti nga 10 obuwanvu ne 5 obugazi, ekyafunanga ekitangaala mu madirisa amatono mukaaga, nga twogera ku buwanvu n’obugazi bw’ebisenge, okwegayirira ne kujja okuva eri abasibe babiri, nga kuyita mu Simon Jonas, nti tubeegayiririre eri Aje. Bwe nnasabibwa okutabaganya, nnasaba omwami okufaayo ku nsonga eno. Nnasooka kulaga nti kya bwenkanya okusasula abalungi, n’okubonereza ababi; nga ŋŋamba nti bwe kiri mu nsi zonna. Bwe nnamala okuleka ensonga eyo ekole ku mutima gwe, ne neegayirira ku lw’abasibe, basumululwe ku lwaffe. Aje yakwatibwako, n’asirikiriramu katono, n’ayogera n’omu ku baweereza be, olwo n’atusaba tujje mu kibangirizi, abasibe gye baali basibiddwa enjegere mu bulago ne ku magulu, okumala ennaku amakumi abiri ezaali ziyiseewo. Eyo n’atutuuza, n’ansaba nzizeemu bye nnali mmugambye mu kisenge kye eky’omunda. Kino nnakikola nga bonna abaaliwo bawulira, n’abasibe bennyini. Aje n’addamu, mu maaso g’abantu be, nti tuli bantu ba mazima, nti tagaane kintu kyonna kye twandyagadde akole; nti singa yali agenda kutta omuntu, ne tumugamba alekere awo, yandikirekedde; nti singa yali agenda kutunda omuntu, ne tukimugaana, yandirekedde awo, era nti kaakano agenda kukola nga bwe tumusabye. Amangu ago n’alagira abasibe ababiri basumululwe. Olw’okuba nnali nkomye ku lukalu nga ngenderedde okutambula mu kibuga, nnatwala Simon Jonas, ne ndeka Kapiteeni Taylor ne Dr. Hutchinson n’omwami, banyumye ku by’obusuubuzi. Nnakyalira Tshukuma, ne nnyumya naye, ne mmugamba nti nnali ŋŋenda kutambula Aboh yonna. Yagamba nti yalowooza nti kyandibadde kizibu, olw’ebisooto n’amazzi mu nguudo ezisala, naye ne mmugamba nti nnali nzize lwa nsonga eyo era nnali mmaliridde okukiyitamu. Tshukuma yali yeetaaga nnyo essanduuko okuterekamu engoye ze. Simon Jonas bwe yali wano mu 1841, yamuwa emu ku ze, era kaakano omwami n’awa Jonas olugoye lw’ensi, ng’ayagala amuddize essanduuko; Simon yali tasobola kuwaayo eyo yokka gye yalina, era bwe nnayingira, Tshukuma n’ambuulira nga Simon bwe yagaanye ekirabo kye. Simon n’annyonnyola ensonga, omwami n’amuwaliriza okutwala olugoye oba lineni, nange ne mmugamba akikkirize. Nnawandiika mu katabo kange obwetaavu bwa Tshukuma obw’essanduuko, ne mmusaba agumiikiriza okutuusa omwaka ogujja, lwe nnasuubira nti aligifuna. Yayagala okumpa endiga ennume ng’ekirabo, ne mmusaba agikuume okutuusa omwaka ogujja, Katonda bw’alyagala, okusembeza mikwano gyange abayinza okujja; ne tusiibula. Oluvannyuma ne nkyalira Isaha, omusajja omukadde, gwe nnyinza okuyita Omuwabuzi wa Kabaka. Y’akuuma ebyambalo n’ebintu ebirala ebikozesebwa kabaka bw’ayita mu mukolo gw’okukkirizibwa ng’omufuzi w’eggwanga. Okuva Obi Osai eyaliko lwe yafa, tewali yalondeddwa kuba kabaka mu kifo kye, era Isaha abadde akola ng’omukulembeze wa Aboh. N’olwekyo ensonga zonna enkulu zimuleeterwa okuzisalawo, newakubadde nga Aje yeefuula ng’ow’obwakabaka, olw’obugagga bwe, ettutumu lye, n’obuyinza bwe; era olw’okuba musajja munyiikivu era mugezi, abantu bamutya. Isaha yasanyuka nnyo okundaba, n’ambuuza obanga Tshukuma teyanjogerako linnya lye; olw’okuba yali takikoze, ne ntegeeza Isaba nti Tshukuma yali asuubizza okubuulira abaami bonna abakulu bye nnamugamba, ne nnyongerako nti nnali sibuusabuusa nti ye, Isaba, ye yali omuntu omukulu eyali ategeezebwa. Okulowooza nti tebamunyooma kwamusanyusa; awo ne ŋŋamba Isaba nti nnali mpulidde ku linnya lye ekkulu, era nti nzize okumutegeeza ekigendererwa kyaffe eky’okusindika abasomesa Abaibo e Aboh, babeere eyo era bayigirize abantu ekitabo kya Katonda, n’empisa z’omuzungu. Yayoleka essanyu lye ku kirowoozo ekyo, n’agamba nti alina owoluganda omukazi mu Sierra Leone, gwe yandisanyuse nnyo okulaba e Aboh. Owoluganda oyo oluvannyuma nnategeera nti ye mukyala wa J. Grant, omu ku bavvuunuzi Abaibo, eyali akyalidde Isaba akawungeezi akaasooka. Yatusembeza n’ensaali za kola. Bwe twava mu nnyumba ya Isaba, ne ntandika okwekebejja ekibuga, okuva mu Bukiikakkono-Buvanjuba okutuuka mu Bukiikaddyo-Bugwanjuba kiweza mayiro nnamba obuwanvu, n’obugazi bwa yaadi nga 200, nga kigoberera omukutu, nga kirina ekifo ekigazi ku mabbali g’omukutu, n’enguudo ezisala nga zidda kumpi ebuvanjuba n’ebugwanjuba. Ekizibu ekisinga obunene eri Aboh ye mikutu egikolebwa mu nguudo zaabwe omugga bwe gwanjaala. Abantu bennyini bakiyambako nnyo, nga basima ebbumba mu nguudo, ne mu maaso g’ennyumba zaabwe; ebinnya ebyo ne biyingiza amazzi buli omugga lwe gwanjaala. Bwe kityo ebyali enguudo entereevu, kaakano tebikyali birala wabula emikutu emitono egiyita mu kibuga. Ate era bagaziya era bawanvuya enguudo, amaato gasobole okusembezebwa kumpi n’ennyumba zaabwe ng’amazzi gali waggulu. Olw’ensonga ezo, embeera y’enguudo empanvu n’ezisala yali nti nnandyanguyirwa okwekebejja singa twali tutuuse wiiki emu emabegako, kubanga nnandiyise mu kifo kyonna mu lyato nga livugibwa okuva ku nnyumba okutuuka ku ndala, naye omugga bwe gwali gukendedde ffuuti nnya, tewaasigalawo kirala wabula ebisooto, okuggyako we waali amazzi amawanvu agamala eryato; ne mpitamu mu nguudo nga ntambulira mu bisooto. Ebifo awazimbiddwa ennyumba, n’emiti emiwanvu egya pamba bisimiddwa wansi n’amazzi agasensera, newakubadde nga bikyanywedde. Naye omuti gumu okugwa gwandizikirizza ennyumba nnyingi, ne guteeka mu kabi obulamu bw’abazibeeramu. Ebifo ebirala, ebibikkiddwa ebibira n’ebisaka ebitukuvu, tebikkirizibwa kulongoosebwa, wabula bilekebwa nga bwe biri, ne bifuuka ekisuulibwamu obukyafu. Embeera eno yalaga obugulumivu bwa Aboh obw’amazima okuva ku mazzi, nga tennayonoonebwa olw’obusirusiru bw’abantu. Enkomerero ey’ebukiikaddyo-bugwanjuba ey’ekibuga, olw’okuba yaakatandika okubeeramu abantu, tennakosebwa nnyo ng’ey’ebukiikakkono-buvanjuba; naye enkola y’emu ey’okusima ebinnya mu nguudo, n’okuva ku lubalama lw’amazzi, ekolebwa n’eyo. Ku nkomerero eyo ey’ekibuga, nga weolekera omulyango gw’omukutu, okumpi n’emmeeri we yasuula ennanga mu mugga omunene, nnalondawo ekifo ky’ettaka olw’ekifo ky’obuminsani ekiteeseteeseddwa, ne nkuutira nnyo Aje aleme kukkiriza muntu we yenna kukwata ku kifo ekyo, oba okuleka baliraanwa basime ettaka (eriri ery’omusenyu ennyo), amazzi galeme kusensera ne koonoona ekitundu ekyo nakyo. Aje yagamba nti ettaka lirye, era nti yandirikuumye ku lwaffe. Nnakoze kino okukwata ekifo amangu, kubanga kye kyali ekisinga obulungi kye nnasobola okuzuula mu kiseera ekyo. Kirilekerwa abo abaliba batandika emirimu gy’obuminsani wano, okukozesa amagezi gaabwe nga bali mu kifo. Naye oluvannyuma lw’ebyo byonna ebiyinza okukolebwa, ekifo kino kiyinza kubeeramu basomesa bannansi bokka. Siyinza kukiteesa ng’ekifo abaminsani Abazungu mwe bayinza okubeera, newakubadde nga bayinza okukikyalirako oluusi okuva mu bitundu by’ensi eby’engulu era ebirimu obulamu obulungi.
Bwe nnamala okukakasa obulungi bw’abaami n’abantu, ekitiibwa kye bawa bannaabwe abafunye emikisa egisinga egyabwe, obwetegefu bwabwe okuyigirizibwa, n’okulindirira kwabwe n’ennyiike okulaba nga tutuukiriza ekisuubizo ekyaweebwa kabaka waabwe eyafa edda ku nsonga eno — siyinza butamaliriza kiwandiiko kyange ku Aboh nga sigambye nti, nkakasa ddala nti Mukama ayise Ekkanisa okubabuulira Enjiri.
Akawungeezi, twava we twali tusuuliddeko ennanga, ne tuserengeta mayiro emu wansi wa Aboh mu mugga omugazi.
Novemba 3: Twasimbula ku makya ennyo, ne tusuula ennanga mu maaso ga Agberi, ekyalo ekisooka ekya Oru wansi w’ekitundu kya Aboh. Wano twagula enku, abantu ze baalina nnyingi nnyo ez’okukozesa bo bennyini, kubanga bakuuma omuliro nga gwaka kumpi bulijjo mu nnyumba zaabwe, okuzikaza, n’okulwanyisa obunnyogovu obukosa ennyo abatuuze b’Ekifo ky’Emimwa (Delta). Mu kyalo mwalimu abakulu babiri, omu musajja mukadde, ayitibwa Igbema, n’omulala muto nnyo, ayitibwa Agbekun. Oyo ow’oluvannyuma yakyalira emmeeri yaffe bwe twali waggulu w’ekizinga kya Truro nga 18 Julaayi. Okuva olwo Agbekun abadde taliiwo, ng’ali e Aro, ekibuga ekikulu eky’ekitundu ekiyitibwa erinnya eryo okumpi ne Isuama, Tshuku, katonda omukulu ow’Abaibo, gy’abeera. Agbekun, olw’okuba teyalina baana, yagendayo okwebuuza ku katonda oyo. Bwe yali eyo, yayita mu mikolo mingi, n’awaayo ssaddaaka nnyingi; era yali yaakakomawo n’okuddibwamu okulungi okuva eri Tshuku, kyokka ye yennyini gw’ataalaba, kubanga okwogera naye kwonna kulina kuyita mu bakabona. Yaleeta ebifaananyi by’abakatonda abakuumi okuva eri Tshuku, bisatu ku byo n’abitulaga ng’obukakafu nti ddala yali atuuse mu kifo kya Tshuku. Kino bulijjo kyogerwa nti kiri wala nga olugendo lw’emyezi esatu, newakubadde nga Agbekun yagendayo n’akomawo, n’amala n’emikolo gyonna, mu bbanga eryo. Kino kyampa omukisa okwogera naye ku Katonda ow’amazima, gwe nnagezaako okumukyusizaako okunoonyeza emikisa, egy’omubiri n’egy’omwoyo. Yayagala okumanya engeri y’okusaba Katonda Omukulu, gwe yali amanyi nti asinga Tshuku. Ne mmugamba akikole, ng’omwana omuto bw’asaba kitaawe ky’ayagala Agbekun yali akwatibwa ensonyi nnyo okwogera ennyo ku Tshuku w’Abaibo, kubanga ekyama ekinene kyetoolodde n’ekifo ky’abeeramu. Okuva lwe yakomawo, abadde ayita mu mikolo, era tayinza kulabibwa wadde okwogerwako nnyo mu lujjudde, okutuusa ekiseera ekyagiteekerwawo lwe kiriggwaako, nga mu nnaku nga bbiri. Olw’ekyo, teyagenda mu katale; naye baamugamba nti olw’okuba twava mu nsi y’omuzungu, omukolo gwe tegwandyonoonese olw’okunyumya naffe. N’addamu nti, Tewali bukyayi mu nsi y’omuzungu nga mu nsi y’omuddugavu.” Ne mmugamba antunuulire, nze Muyoruba mu kuzaalibwa; Simon Jonas, Omuibo; ne Dr. Baikie, Omungereza; newakubadde nga tuli ba mawanga ga njawulo, tubeera wamu ng’ab’oluganda, era bw’atyo Katonda waffe bw’ayigiriza abantu bonna okwagalana. Ne njoleka essuubi nti mangu tujja kusobola okubayigiriza okwagala kuno, n’asanyuka okukiwulira. Bwe twali tugeraageranya ebigambo by’Olu-Oru n’ebya Brass, oba Itebu, ne bamuyita agende atereeze ensobi eyakolebwa mu kugula enku ebweru. Dr. Baikie yandaga omusajja ow’e Ai’6, erinnya lye Okori, omuweesi, eyali yaakajja e Agberi n’omwana we, gwe twanyumya naye. Yatubuulira amannya g’ebifo ebimu ebikulu mu kkubo erigenda e Aro, ng’oyita ku Mugga Bonny, waggulu wa Aboh; yali amanyi ekibuga kya Simon Jonas, mu Isuama, ekitali wala ne Aro. Mu ttuntu twasimbula okuva e Agberi, ne tusuula ennanga ku nkomerero ey’ewansi ey’ettabi eryanoonyerezebwa emmeeri Wilberforce, mayiro emu oba bbiri waggulu wa Angiama.* Novemba 4: Twaserengeta okutuuka e Angiama okukyalira omwami, n’okugula enku. Ekifo kino kyali kibikkiddwa amazzi ddala; abantu engeri gye baasobola okubeera eyo mazima saasobola kukitegeera. Twali tutudde mu nnyumba etannaggwa kuzimbibwa, Ndawa, omwami, bwe yalabika. Ye yali omuntu y’omu eyasaba emmeeri eyimirire esuubule nga twambuka. Dr. Baikie n’amuwa ekirabo ky’olugoye olumyufu ng’ekisikiriza abantu be batunde enku, ze baalina nnyingi, nga za bakazi, nga zitumbiddwa entuumo ennene wansi w’amaterekero gaabwe. Amaterekero gano gazimbibwa ku miti egy’obuwanvu bwa ffuuti nga nnya okuva ku ttaka, okwewala obunnyogovu, era nga geesudde ennyumba zaabwe, okwewala omuliro oguyinza okukwata mu zo. Mu bbanga ttono nnyo, enku enkalu nnyingi zaagulibwa n’obusaasi, empiso, obukebe bw’ekiwunyiriza, n’endege ez’ekikomo, bye baasanyukira ennyo. Omwami n’ayita Dr. Baikie ku lukalu mu nnyumba ye, n’amuwa endiga, balugu, n’ennazi. Omusawo n’amunnyonnyola obwetaavu bw’ * Laba Ebiwandiiko bya Schou ne Crowthcr, lup. 38.
okukuuma omukwano n’abazungu, obusuubuzi busobole okukolebwa naye awamu n’abaami abalala ab’omu nsi wakati ne ku mugga. Awo n’awa omwami ekkooti eya serge emmyufu, gye yasiima ennyo; n’asuubiza okulaba nti tewali abonyaabonya kyombo kyonna oba eryato lyonna ebyaffe, ebiyinza okwambuka oba okuserengeta omugga. Kijjukirwe nti kino kye kifo Omwami Lander mwe yafumitirwa ekiwundu ekyamutta. Bwe twamala emirimu gyaffe e Angiama, twasimbula nga ssaawa ssatu ez’oku makya, ne tuddamu okulaba amazzi ag’omunnyo ku ssaawa munaana n’eddakiika kkumi n’ataano ez’emisana, ne tusuula ennanga nga oluvannyuma lw’essaawa nnamba — wiiki kkumi na mukaaga ddala, ku lunaku luno lwennyini, okuva lwe twava mu kifo kino.
Wano nate tulina ensonga okusimba Ebenezeri yaffe eri Katonda, eyatufulumya, n’atuyingiza, mirembe, Abazungu ne Bannansi, awatali kufiirwa muntu n’omu olw’obulwadde oba akabenje.
Novemba 5, Ssande: Twasigala nga tusuuliddeko ennanga, ne tuteekateeka okusomoka omusenyu ku Bbalaza. Omwami May, ng’ali wamu n’Omwami Richards, yava ku mmeeri ku makya ennyo okukyalira Omugga Brass, ng’ayita mu mukutu. Baakomawo katono ng’enjuba tennagwa, naye tebaaleeta mawulire gonna makulu, wadde ebbaluwa wadde olupapula lw’amawulire. Nnakulembera okusinza kwa Katonda ku ssaawa nnya n’ekitundu, ne mbuulira okuva mu Yoswa 14:6 ne 7. Abakulu bonna ku mmeeri baayoleka okwagala okw’amaanyi okwebaza Mukama, atuyisizza n’ekisa ekingi bwe kityo mu lugendo lwaffe olw’okwambuka omugga.
Novemba 6: Omukka gwakuzibwa obudde nga tebunnakya, era amangu ddala nga tusobola okulaba obulungi, nga tukozesa amazzi amangi, ku ssaawa emu, ‘Pleiad,’ ng’ekulemberwa Omwami Richards, n’esomoka omusenyu mu mazzi amateefu, ng’egenda bugenzi mu Clarence Cove. Kino nate kisa kirala kye tutayinza kwebaza kimala. Nga mu ttuntu, eryato ery’amatanga ‘Mary,’ erya Kapiteeni Robertson, okuva e Bonny, ne lirabika. Twalituukako, Omwami Robertson n’alinnya ku mmeeri yaffe, n’aleeta olupapula lw’amawulire olwa Agusito 19. Era yatuwa amawulire agamu ku lubalama lw’ennyanja, n’agamba nti emmeeri ey’ebbaluwa ‘Ethiope’ yali yaakava wano ennaku nga bbiri zokka. Kyagumya omutima, oluvannyuma lw’emyezi ena mu mugga, nga tetuwuliziganya na mikwano gyaffe, okuwulira nate amawulire g’ensi eyakulaakulana.
Novemba 7: Fernando Po yalabika ku makya ano; era nga ku ssaawa kkumi n’emu ez’akawungeezi twasuula ennanga mu Clarence Cove, nga Omwami Mackenzie yaakalinnya ku mmeeri yaffe akaseera katono emabegako. Mangu ddala ne tukka ku lukalu, ne twanirizibwa Gavana Lynslager, Rev. Omwami Diboll, omuminsani Omubatisti, ne “bannansi bonna abasenze, n’okwebaza okuva ku ntobo y’omutima nti ffenna twawonyezebwa okukomawo okuva ku mugga nga tuli balamu bulungi era nga tuli basanyufu.
Ekyokulabirako kino eky’enjawulo eky’ekisa kya Katonda n’obukuumi bwe kitusembeze kumpi n’entebe ey’ekisa, okwetoowaza mu maaso ga Katonda waffe, gwe tuli ebikozesebwa bye, era ayinza okweyongera okutukozesa oba okutuleka, nga bwe kisiimibwa amagezi ge agatasobya.
Samuel Crowther.