Essuula 4 · eddakiika 35 ez’okusoma · eddakiika 45 ez’okuwuliriza
Okudda kw’Olugendo
Okitobba 2. Omulimu gw’okuggyayo emmeeri ku ttaka gwaddamu, nga tuyambibwako Omwami May ne Dr. Baikie nga tukolera wamu; era ffenna ne tusanyuka, ekigendererwa kyaffe bwe kyatuukirira nga ssaawa mwenda ez’olweggulo; amazzi okweyongera okulinnya kyatuyamba nnyo. Mu ttuntu, eryato ne lirabika nga livugibwa okwambuka, ne liyimirira mu muddo okututunuulira; ne tulikoowoola lijje ku mabbali g’emmeeri: lyali liva e Zhibu, nga mayiro amakumi abiri wansi waffe, era nga lirimu abasaabaze, abasuubuzi babiri Aba-Haussa, abasajja b’e Bautshi, abaali bakomawo okuva e Zhibu n’abaddu babiri n’amasanga ge baali baguze. Amasanga twagabagulako ne tuwaanyisa ensimbi n’ebintu ebimu; abaddu baali batudde mu lyato nga tebasibiddwa, kubanga tewaali kya kudduka nga batambulira ku mugga, naye ebyuma eby’okubasiba byali mu lyato, era Dr. Baikie yagulako emigo ebiri ku byo. Eryato lyalina okusula mu bisaka, kubanga tewaaliwo byalo kumpi n’amazzi gye bandisuze. Nabuuza ku bungi bw’abantu mu kitundu kino eky’ensi, ne bambuulira nti okuva e Zhibu okutuuka ku Akam, oba omugga Kankundi, n’olugendo lwa nnaku ttaano okuyingira mu nsi okuva e Zhibu, temuli nnyumba ya muntu n’emu. Nabuuza nti abatuuze baagenda wa? Ne baddamu nti bonna baatwalibwa mu buwambe e Sokoto. Nababuuza abaddu be baalina mu lyato ba ggwanga ki; ne bagamba nti Baibai, ab’ekibuga Gomkoi, ekika ky’abatuuze b’e Kororofa, abaddukira munda mu nsi, ne beekuumira eddembe lyabwe mu bifo eby’obusozi Abafilani gye batasobola kubalumba. Baagamba nti abatambuze balina okusula ennaku ttaano mu nsiko nga tebannatuuka Gomkoi. Nabuuza obanga abantu b’e Gomkoi balina embalaasi; ne baddamu nti embalaasi ziyisibwa mu kkubo eryo okuva e Bautshi, ne ziwaanyisibwa, abaddu bataano ku mbalaasi emu. Nabalaga ebitundu by’ekyuma, ebiyitibwa “ Kantai,” bye nafuna e Hamaruwa, nga mu kiseera ekyo saafuna mukisa kumanya bye bikozesebwa. Baagamba nti bikozesebwa nga ssente, ebitundu ekikumi ebyo nga gwe muwendo ogwa bulijjo ogw’omuddu omu. Nabuuza obanga abatuuze b’e Gomkoi basinza balubaale oba Basiraamu; ne bantegeeza nti bonna basinza balubaale; nti abasajja beesiba olugoye olumu mu kiwato, naye abakazi bambala bikoola bitono ebibisi byokka. Bwe nabuuza obanga balya abantu, ne banziramu nti nedda. Awo ne mbuuza erinnya ly’ensi eri ku ludda olwa ddyo olw’omugga. Ne bagamba nti Bautshi, ne bambuulira nti twali kumpi kutunula na kyalo Dali, ng’omukka gwakyo gulabika; okuva e Dali omuntu agenda e Dampara, oluvannyuma e Wazai, n’atuuka e Yakoba. Nabuuza olulimi olwogerwa e Bautshi, ne bagamba nti Olu-Haussa n’Olufilani, naye Olu-Haussa lwe lusinga, newankubadde ensi ya Bafilani, era nti eddiini y’Obusiraamu y’esinga.
Bwe baali bagenda, nabasaba bayise bulungi abaddu abo abaavu, kye kyokka kye nnali nsobola okuyamba abo ababonyaabonyezebwa abatalina mukisa. Abasuubuzi bwe baali ku mmeeri, eryato ne lirabika nga liva mu bisaka nga lirimu abasajja bataano oba mukaaga; bwe twalitunuulira n’endabirwamu, abantu ne balabibwa nga beemalidde mu kukola obubonero obw’ekyewuunyo nga batunudde ku mmeeri, ng’abakola eby’obulogo, oba okugiziyiza oba okugigoba, oba okugikoowoola ng’ekitonde ekisinzibwa, tetwasobola kukimanya. Abasajja baali basiigiddwa ennoni enjeru mu mpalo empanvu ku mibiri gyabwe, ng’abasinza balubaale bwe baawulibwa mu kiseera eky’okusinza kwabwe. Baali bamaze nga essaawa emu nga balabika, eryato eryava e Zhibu ne libatuukako, era ndowooza ne lyogera nabo. Mu kaseera katono ne bava mu kifo ekyo, ne bagoberera abasuubuzi nga bambuka omugga, era bombi mangu ne tutabalaba nate.
Okitobba 3: Twasimbula ssaawa bbiri ez’oku makya, okuserengeta, ne tusuula ennanga mu maaso ga Zhibu ku ssaawa emu ey’akawungeezi; ku ssaawa bbiri ez’ekiro, emmundu ennene n’ekubibwa okulangirira okutuuka kwaffe, kubanga ekibuga kyali nga mayiro emu okuva ku mugga. Embalama empanvu ze twaleka nga wiiki ssatu emabega zaali zibikkiddwako ddala, n’ettaka ettereevu lyali libuutikiddwa amazzi okutuuka ewala; ennimiro za kasooli, abantu mwe baayimiriranga okutunda ebintu byabwe, omwami mwe yeebagaliranga embalaasi wakati mu bo okubakuuma mu nteeko, era Krumen baffe mwe baatemera enku, kaakano zaali zisobola okuseeyeramu amaato amatono n’amaato ag’omuti okutuuka ddala ku ntobo y’olusozi ekibuga Zhibu kwe kiri.
Okitobba 4; Ku makya ennyo twaserengeta katono wansi, okwanguyirwa okutema enku. Dr. Baikie, olw’obutaba bulungi mu mubiri, yansaba njogere n’omwami, mmutegeeze nti twagala okukyalira Wukari nga tuyita mu ye, era mmusabe atuwe embalaasi n’ababaka okututwalayo; mu kiseera ekyo kye kimu ne bampa essaati ya veluveti okumuwa. Bwe nakakasa nti kisoboka okukyalira Wukari okuva wano, naddala kubanga ababaka ba kabaka w’e Wukari baali wano, nakomawo ku mmeeri okutegeeza Dr. Baikie, era nti enteekateeka ez’enkomerero ez’olugendo zaali zeetaaga abeewo.
Okitobba 5: Twagenda mu kibuga ku nsonga y’olugendo lwaffe e Wukari; buli kimu kyalabika bulungi era nga kisuubiza, naye obuzibu bwali ku kufuna embalaasi; bannannyini zo baali tebaagala kupangisa mbalaasi zaabwe ku lugendo olwo, nga beekwasa nti ku kkubo waaliyo amazzi mangi nnyo, era nti embalaasi zaabwe bwe zandikoze olugendo olwo, zandifudde nga zikomawo. Kyatutwalira ekiseera okuwakanya omwami ku kyekwaso kino; awo n’agamba nti mu kibuga temwali mbalaasi zisukka ttaano, kye twagaana ddala nti si kituufu: awo n’agamba nti tujja kufuna embalaasi ssatu okututwala e Zu, wakati w’ekkubo okuva wano okutuuka e Wukari, gye tuteekwa okusula, ng’omubaka agenda e Wukari okuleeta embalaasi okutusisinkana. Zu kifo kya katale, abantu b’e Zhibu n’e Wukari gye basisinkanira okusuubula ne baddayo, naye tekibeeramu bantu. Namubuuza obanga kyali kya kisa gy’ali okuleka abagenyi abava mu nsi ey’ewala okusula mu nsiko olw’obutaba na kya kubatambuza, ng’olugendo lusobola okukolebwa mu lunaku lumu awatali kubonaabona okwo? Yali yeegomba ekitala ekirala okuva ewa Dr. Baikie, ng’akozesa obulimba nti ekyo kye yaweebwa wiiki ssatu emabega kyamenyeka, era kyatwalibwa ewa muweesi okukiddaabiriza. Twasaba okulaba ekitala ekyamenyeka, naye tekyalagibwa n’akatono; era bwe yalowooza nti guno mukisa mulungi okumatiza omululu gwe, n’asaba ebitala bisatu singa embalaasi zinaatutwala e Wukari. Yabuulirwa nti ebyo by’asaba tebisaana, era ne tumubuuza nti, singa ye yekka afuna ebitala bina, abalala tunaabawa ki? Wabula Dr. Baikie yali mwetegefu okuwaayo ekitala ekirala eri omululu gwe, n’okumusasula ku ekyo ensimbi 20,000, n’akkiriza, era ababaka ne basabibwa nnyo okuba nga beetegefu n’embalaasi ku makya ennyo enkeera, waleme kubaawo kitulwisa. Bwe twamala enteekateeka zaffe, twaddayo ku mmeeri, naye nga tubuusabuusa obanga tunaafuna embalaasi. Naye twamalirira, singa tuggwaamu essuubi, okukola olugendo n’ebigere, singa tunaafuna atulaga ekkubo.
Okitobba 6: Ku makya ennyo twava ku mmeeri nga bwe twasuubiza, ne tugenda mu nnyumba ya kabaka. Twamusanga ng’atudde ku mulyango ogw’ebweru ng’anyumya n’omu ku bakulu be, ng’ayinzizza ekyenyi, ekyalaga obukambwe n’obutamatira. Twamulamusa, naye okulamusa kwaffe n’akuddamu mu bunnyogovu. Awo ne tumugamba nti twali beetegefu okusimbula okugenda e Wukari, ng’enteekateeka ez’eggulo bwe zaali. Yayagala okumanya lwaki tetwasooka kugenda ewa Galadima, omukungu we omukulu, ne tujja naye? Ne tutandika okutya nti waliwo obuzibu; naye omubaka n’atumibwa okuyita Galadima, eyajja awatali kulwa: awo omwami n’abuuza lwaki tetwasooka kusasula nga tetunnaweebwa mbalaasi? Ne tumubuuza obanga yalowooza nti tuli balimba, oba nti twava mu nsi yaffe ne tutuuka wano wonna okulimba? Oluvannyuma lw’ebyekwaso bingi ebitaliimu era ebitaliiko musingi, ne kiteesebwa nti ekitala n’ensimbi bireetebwe okuva ku mmeeri, ensimbi ne zipimirwa mu maaso ge, okulaga nti tetwalina kigendererwa kya kulimba. Dr. Hutchinson yaddayo ku mmeeri n’abireeta; naye omwami olwalaba ekitala, n’agamba nti ekitala yali akyagala yekka, naye ensimbi zaali tezimugasa, era nti ateekwa okufuna olugoye mu kifo kyazo. Obwo bwali bukakafu obumala nti yali atulimba; era twandikoze olugendo n’ebigere n’ababaka ab’e Wukari, naye baali wansi w’obuyinza bwe. Baagamba nti baali tebannaba kweteekateeka, kubanga baali balina okutegeka emmere yaabwe ey’olugendo; ne tubeesuubiza okubaliisa okuva mu mmere yaffe, naye ne beeyongera okwekwasa, okutuusa lwe, bwe yalaba bulungi nti kabaka yali atuzannyira, Dr. Baikie n’asalawo okulaga nti tamwetaaga, n’amugamba nti emmeeri bw’erikomawo ku mugga omulundi oguddako, ejja kugenda e Hamaruwa, ne bategeeza mukama we engeri gye yatuyisaamu; ng’amujjukiza nti tetwali balenzi be ab’okuyisibwa mu ngeri etasaanira kabaka bw’etyo. Awo ne tutwala ensimbi zaffe, n’ekitala, n’emigugu, ne tuddayo ku mmeeri. Nga tetunnayingira mu lyato, omubaka n’atumibwa okutuyita tuddeyo, naye olw’okuba twali tulimbiddwa nnyo, tetwamuwuliriza, wabula twamugamba nti kabaka bw’aba n’ekigambo, atutumire mu ngeri entuufu ku mmeeri. Oluvannyuma lw’essaawa nga emu, eryato ne lisindikibwa n’obubaka okuva ewa Galadima, okutuyita tuddeyo, ng’alaga nti abadde anenya kabaka okuva lwe twavaayo, olw’empisa ze embi gye tuli. Omubaka yazzibwayo n’okwebaza kungi eri Galadima olw’okuyingira mu nsonga n’ekisa, n’okumutegeeza ekigendererwa ky’okukyala kwaffe mu nsi eno, n’okumukakasa nti ekigendererwa kyaffe mu kukyalira Wukari kyali kya kubagasa bo okusinga ffe. Okukikakasa, namulaga egiraasi, akambe ak’okusala ennyama, ne biskiti, omugaati, n’ennyama ey’omunnyo, ne mmubuuza obanga tebisinga nsuwa zaabwe, kasooli, n’obwambe obukoleddwa obubi bwe twabagulako olw’okwewuunya obwewuunyi? Ate era namugamba nti, olw’okuziyiza okukyala kwaffe e Wukari, kabaka yali akola bukozi ku bulungi bw’ensi yonna okutwalira awamu, era nti bwe yali atulimbye omulundi gumu, twali tetukyasobola kumukkiriza nate. Oluvannyuma lw’akaseera katono, Galadima yennyini n’ajja ku mmeeri n’omubaka wa kabaka n’owuwe, okutabaganya ye kennyini wakati waffe ne kabaka. Yagamba nti kabaka yali akoze bubi nnyo, era nti ye yamunenyezza, era nti yandikakasizza okukyala kwaffe e Wukari, ka tube nga twagala kusimbula leero, oba enkya ku makya. Bwe twalowooza ku kufuba omusajja ono ow’omutima omugabi kwe yali akola ku lwaffe, oluvannyuma lw’okumulaga obwagazi obungi bwe twalina mu nsi eno, n’okumunnyonnyola nti empisa za kabaka zaali zisobola okugiwugula okugitwala mu kkubo eddala (nga bwe yalaba kaati n’akkiriza), twasuubiza okulowooza ku nsonga eyo okutuusa olweggulo, olwo ne tumutegeeza ekyo kye tusazeewo. Yatwegayirira obutamuggyamu ssuubi, n’atusaba bwe tunaagenda mu kibuga, tugende mu nnyumba ye, alyoke atuwerekere ewa kabaka atutabaganye, olwo akole enteekateeka z’olugendo lwaffe e Wukari enkya ku makya. Awo n’ava ku mmeeri, ng’asuubiziddwa nti tujja kumukyalira olweggulo. Abantu tebaasanyuka n’akatono olw’empisa za kabaka gye tuli, era mu kiseera kye kimu baali batya okujja ku mmeeri okusuubula, kubanga twali tuvudde mu kibuga ku makya ago nga tunyiize; naye Galadima n’agambibwa nti ensonga yaffe ne kabaka tesaanidde kuziyiza bantu kujja kusuubula, era nti tebaalina nsonga ya kutya. Nga bwe nasuubiza, oluvannyuma lwa ssaawa kkumi ez’olweggulo, nasimbula okugenda mu kibuga. Omwami Richards yanwerekera, ne tugenda mu nnyumba ya Galadima. Teyaliiyo waka, kubanga omusajja yali atuuzibwa olunaku olwo nga Sariki n doki, kwe kugamba kabaka w’abeebagazi b’embalaasi, oba omukulu w’abaserikale ab’oku mbalaasi. Waaliwo okukuba ennoma n’amazina ag’olutalo.
n’amakondere nga gafuuyibwa, n’abaserikale nga beetooloola ekibuga n’akasattiro kangi ng’abagenda okulumba ekibuga. Galadima n’abuulirwa nti tutuuse, era ekibinja kyonna ne kimugoberera okutuuka ku mulyango gwe. Abalwanyi abaakwata emitego n’obusaale, n’amafumu, ne batujjira mu bibinja bya mukaaga oba kkumi n’embiro, ne bayimirira mbagirawo, nga batukankanyiza ebyokulwanyisa byabwe nga beekulumbaza nnyo. Abakazi baali bayimiridde ku lukomera nga bakuba enduulu zaabwe nga batendereza Sariki n doki, eyali yeebagadde embalaasi ento ennungi eya Galadima. Embalaasi yali ekulemberwa omusajja ng’akutte omuguwa mu ngalo, okuziyiza obubenje mu kibiina ky’abantu, era n’okuwonya Sariki n doki omulimu gw’okutunuulira ekisolo kye, kubanga olwaleero lwali lunaku lwe olw’essanyu n’okuwummula. Nali nsuubira okulaba abantu nga bambadde engoye zaabwe ez’embaga, kubanga olwaleero lwali era Lwakutaano, Alitshima ey’Abasiraamu, lwe bawummulako katono ku mirimu gyabwe egya bulijjo. Wabula essuubi lyange lyaggwaawo, kubanga, okuggyako abatono ddala, baali bakyafu era nga bambadde enziina nga bwe baba mu biseera ebirala. Ekivvulu kyayitawo, ne tuyingira ne Galadima mu luggya lwe olw’omunda, n’atutuuza mu kifo kye eky’okusabiramu, ekifo nga kya ffuuti kkumi na bbiri buli ludda nga kyetooloddwa emiti ena, okuteesa ku nsonga y’okukyala kwaffe e Wukari. Yanneebaza nnyo olw’okujja nga bwe nasuubiza, n’agamba nti yanenya nnyo kabaka olw’empisa ze ezitali za bwenkanya, nti kabaka asigaza linnya lya bwakabaka lyokka, naye nti ye, Galadima, ye yali omukulu w’emirimu gy’eggwanga, nti tuyinza okweteekateeka okusimbula enkya ku makya, era nti tuwe ekitala kabaka kye yeegomba ng’empeera, n’ebigero bisatu eby’ensimbi (30,000), oba, bwe tunaaba twagadde, essaati ssatu emmyufu mu kifo ky’ensimbi. Essaati zaffe emmyufu zaali kumpi okuggwaawo, n’olwekyo nakkiriza okusasula ensimbi. Awo ne mbuuza embalaasi mmeka ze tunaafuna; n’agamba nti yali mukakafu ku yiye, n’emu eya kabaka, naye nannyini ey’okusatu yali tannabuuzibwa, era tekyali kikakafu obanga anaagipangisa oba nedda, naye nti kabaka yandimubuuzizza, n’asasula olw’embalaasi eyo. Nayagala okukakasa obanga embalaasi ey’okusatu yali ya kufunika ddala, era obanga kabaka yandikkirizza ensimbi ze yagaana ku makya, ne nteesa nti kyandibadde kirungi okugenda ensonga n’emalirizibwa ddala mu maaso g’omwami. Yali mu kiyumba, ng’asaba essaala ze bwe twatuuka; era bwe twali tulindirira mu kisenge ku muliro omunafu ogw’emiti ebiri oba esatu, ogwaleetanga omukka mungi okusinga ekitangaala — eky’okulabirako ky’ettaala ey’Abafilani — Galadima naye n’asaba essaala ze; mu kiseera ekyo enjuba yali egwa. Oluvannyuma lw’eddakiika nga kkumi, kabaka n’akomawo, ye ne Galadima ne banyumya ebbanga ddene mu Lufilani. Awo n’anneebaza olw’okujja n’akola ebyekwaso bingi ebitaliimu, n’ateeka omusango gwonna ku babaka, abaali tebaagala kugenda, kubanga tebaasooka kusasulwa. Namubuuza nti kaakano ayagala kusasulwa ki? N’agamba nti ayagala ekitala, naye si nsimbi, era singa olugoye lwe tunaamusasula lunaaba lulungi, alutwala. Nabuuza embalaasi mmeka ze tunaafuna? N’agamba nti yali mukakafu ku yiye n’eya Galadima, era nti agezaako okwogera ne nannyini ey’okusatu akawungeezi kano; nti tunaawulira ekinaavaamu bwe tunajja ku makya. Namugamba nti twali tumaze dda ennaku ssatu nga twogera ku kugenda e Wukari, ne tuggwaamu essuubi; singa ŋŋenda ku mmeeri, ne ŋŋamba abaami beeteekereteekere olugendo, embalaasi ne zitasobola kufunibwa, oba omutindo gw’olugoye olw’okusasula ne guwakanyizibwa, twandikoze ki? Ate mu kiseera ekyo, enjuba yandibadde waggulu nga bwe yali ku makya ga leero, ekyali kimu ku byekwaso ababaka bye baaleeta. Wabula, awatali kweyongera kuteesa, namugamba nti njja kutegeeza Sariki wange bye yayogedde, era ye yandisazeewo yekka. Bwe twayita ku mulyango gw’ekigo ky’ekibuga, nga ssaawa emu ey’akawungeezi, gwali guggalwa n’emiti egitumbiddwa ku mulyango; ne kitwetaagisa okulinnya ne tubuukira ebweru. Mu ssaawa eyo, tewaaliwo mutuuze n’omu eyalabika ebweru w’ekibuga. Bwe twali tutambula okwolekera ekibuga n’omubaka wa Galadima, yandaga akabonero ekigo we kyali kigenda okuzzibwa, nga ffuuti 200 mu maaso w’ekiriwo kaakano: n’agamba nti emiti emiggya gye twalaba ku lubalama lw’amazzi gyali gya kyo. Kino kyandeetera okwagala okumanya lwaki baali beetaaga okuzimba ekigo ku kibuga kyabwe? N’ayogerera waggulu mu Lu-Haussa, “A/i Wulcari harbi;” kwe kugamba, Ah, Wukari balasa obusaale! Olw’okuba saayagala kufiirwa kigambo na kimu ku ebyo bye yali agenda okumbuulira ku Wukari, nayita Aliheli ajje gye ndi, alyoke awulire byonna bulungi. Namusaba yeeyongereyo, naye yali yeegendereza; n’agamba nti, obulumbaganyi obwasooka bwe bwakolebwa ku kifo kino okuva e Hamaruwa, abatuuze b’ebibuga, be yayita Zuntu ne Garba, baalwana okumala ennaku kkumi nga tebannawangulwa, era okuva olwo Zhibu yali emaze okuba ne bakabaka bana — babiri baafa, n’ow’okusatu yali akaddiye nnyo okukola emirimu, n’alekulira obwakabaka eri Zumbade, kabaka afuga kaakano. Mu kiseera ekyo twayingira mu kibuga, era ensonga n’ekoma awo. Abantu b’e Gandiko baali batugambye nti baalwana ne Wukari, ne batasobola kukiwangula, naye baali basigadde eyo okuva olwo. Omwami w’ekifo ekyo yakozesa embeera y’obulabe wakati waabwe ng’ekyekwaso eky’obutatukkiriza kukyalira Wukari okuva mu kibuga kyabwe. Ebanga eddene wakati wa Zhibu ne Wukari libaawula, newankubadde waliwo akatale akatalina ludda e Zu, gye basisinkanira olumu okusuubula n’okuwaanyisiganya ebintu. Newankubadde bawaanyisiganya ababaka, naye ekituufu nti ebanga ly’olugendo lw’olunaku lulamba teririna bantu, kiraga lwatu nti omukwano gwe beeyita nagwo gwa bwereere. Naddayo ku mmeeri ne ntegeeza Dr. Baikie ebyava mu kukyala kwange; era olw’okuba ekkubo lyali teriri lyereere tutuuke e Wukari, okugezaako okukituukako okuva mu kifo kino ne kulekebwa.
Okitobba 7: Omwami Richards yatumibwa okwebaza Galadima, n’okumutegeeza nti, olw’okuba twali tumaze okufiirwa ennaku ssatu, tetwandisobodde kukyalira Wukari nga tuva e Zhibu mu kiseera kino, kubanga amazzi gaali gakendeera. Galadima yanakuwala nnyo, n’agenda naye eri kabaka okumutegeeza obubaka bwa Dr. Baikie. Omwami Richards yagamba nti kabaka, ng’omukujjukujju bw’akola, yagezaako okutulumiriza obukuusa; ng’agamba nti twamulumiriza okumenya endagaano jjo ku makya, naye kaakano naffe tukoze kye kimu. Lwaki kaakano tugaanye okugenda e Wukari, ng’ate ye yeetegese? Oboolyawo lwa kubanga baasaba ensimbi 30,000. Mazima, yandisanyuse okufuna ekitala, naye kaakano kabaka wa Wukari yandimuteebereza nti ye yalemesa abazungu okumukyalira. Mu ngeri eno ne mu ndala nnyingi yagezaako okwenaazaako omusango.
Okitobba 8: Ssande. Twalina okusinza ku ssaawa nnya ez’oku makya, ne nsoma ekitundu eky’okubiri eky’“Okubuulira okw’okubiri ku Nnaku y’Omuntu, n’ebirala.” Abakozi bonna baawummula, era yali Ssabbiiti esinze okuba ey’emirembe gye tubadde nayo okuva lwe twayingira mu Tshadda. Oluvannyuma lw’ennaku omukaaga” ez’okukola ennyo, omubiri n’ebirowoozo byetaaga okuwummula ku lunaku olw’omusanvu. Katonda yalaba omugaso gwakyo eri omuntu, awamu n’ekitiibwa ky’ayagala ku lulwe mu kwawula olunaku olwo okuba olulwe.
Okitobba 9. Bwe twamala okufuna enku ezimala okututuusa ku kifo ekirala eky’okutemerako enku nga tuserengeta, ku ssaawa nnya ez’oku makya twasimbula okuva e Zhibu. Abatuuze, abaali bakola nnyo okugaziya ekibuga kyabwe nga baggyawo ekigo, baasigala nga batwekaliriza okutuusa lwe twabula mu maaso gaabwe. Ekigo ekipya bwe kirimala okuggwa, Zhibu kijja kuba n’enkulungo ya mayiro nga nnya. Nga ssaawa musanvu ez’emisana, twasuula ennanga mu maaso ga Gandiko, Ama, omwami, n’atuma mangu okutulamusa, n’aweereza Dr. Baikie n’abakozi b’emmeeri omuwemba ng’ekirabo. Ekyo twakiddiza yaadi ntono ez’olugoye lwa kalikko. Endabika y’ensi okwetooloola Gandiko yali ekyuse ddala olw’amazzi ga Binue agaali gabooze okutuuka ddala ku kigere ky’ettaka eggulumivu ekibuga kwe kizimbiddwa.
Okitobba 10. Bwe twamala okuwa abantu omukisa okutunda bye baalina, twasimbula nga ssaawa bbiri ez’oku makya, ne tulaga e Anyishi, gye twasuulira ennanga nga ssaawa munaana ez’emisana. Wano twafuna ekikangabwa eky’okufiirwa ennanga yaffe esinga obulungi n’omuguwa gwayo mu mazzi ga fathom musanvu; olujegere lwonna lwasumulukuka okuva we lwali lusibiddwa. Kwali kufiirwa kwa maanyi, kubanga kaakano twali tusigazza ennanga emu yokka n’ennanga entono emu, ng’entono endala bbiri zaali zaabula edda. Agbo, omwami wa Anyishi, yatuma mangu okutulamusa n’ekirabo ky’enkoko bbiri n’amagi; ne tusuubiza okugenda ku lukalu okumukyalira, kye twatuukiriza nga tumaze okulya eky’emisana. Anyishi kyalo kitono, kiri ku lusozi olusituka ku ludda olw’ebugwanjuba olwa Mount Herbert, era kyawulibwa ku lwo n’ekiwonvu. Ekibuga kizingiziddwa mu ngeri ey’ekikopi n’ebisenge by’ebitosi ebimpi n’omukonko, era byonna byetaaga nnyo okuddaabirizibwa. Ennyumba, nga ana, zisaasaanidde ku lusozi, era ebifo ebiri wakati waazo birimiddwamu kasooli n’enva endala, mu ngeri etali ntegeke n’akatono. Twasanga omwami ebweru w’ekibinja ky’ennyumba ze, ng’atudde ku maliba g’embogo n’ag’engo. Okusooka twagezaako okwogera naye nga tuyita mu bavvuunuzi ab’Olu-Haussa n’ab’Olu-Djuku; naye abavvuunuzi ab’Olu-Djuku bwe baali tebamanyi kimala, omwami yennyini n’atwogerako mu Lu-Haussa n’omutima ogujjudde ebbugumu. Dr. Baikie bwe yamutegeeza nti yatumibwa okubuuza ku mbeera y’ensi, n’okulaba obanga waliwo essuubi ly’okutandika obusuubuzi nabo, omwami yeebaza emirundi kkumi, kubanga yali tasobola kufuna bigambo bimala kulaga ebyali mu mutima gwe. Bwe yabuulirwa ku kugezaako kwaffe okw’emirundi egiwerako okukyalira kabaka wa Wukari, n’okuggwaamu essuubi kwaffe, yanakuwala nnyo, kubanga yali amanyi nga kabaka yandisanyuse nnyo okutulaba. Yagamba nti abantu be baanyigirizibwa nnyo Abafilani, n’Ababerebere ab’e Zaria n’e Lafia, abaasomoka emyaka ebiri egiyise, ne babagoba mu kibuga kyabwe ekikadde, Sundube, gye baava ne baddukira wano; nti bwe baali babeera mu maka gaabwe nga tebatawaanyizibwa, baayigganga enjovu; nti olumu yalina amasanga mangi, ge yateeka mu lunyiriri mu nnyumba ye ng’emiti, n’ayaliirako omukeeka gwe okuba obuliri bwe; nti agamu gaawonyezebwa bwe yali adduka, amalala abalabe ne bagatwala, n’agaasigalawo ne gaggira mu nnyumba; era nti baali bafiiriddwa abantu baabwe bangi, abakazi n’abaana. Yatulaga omusajja omu ku babaka bataano abaatumibwa omwami wa Anufo, ekyalo ekiriraanyewo, ng’omuntu eyali awambiddwa Abafilani ab’e Gandiko, be bayita Katshala, era nga yaakadduka. Yagamba nti kyali kiva ku kutabukatabuka okwo kwokka okuva eri abo ababasinga amaanyi, kye baava baavuwala ne baba nga tebalina kantu. Twabuuza ebbanga okuva e Anyishi okutuuka e Wukari, n’agamba nti lugendo lwa nnaku ssatu ennamba, kwe kugamba, okuva e Anyishi okutuuka e Akwona essaawa nga kkumi; okuva eyo okutuuka e Arufu oba Afiayi, ebibuga bibiri ebiriraanaganye, essaawa kkumi n’ebbiri; okuva e Arufu oba Afiayi okutuuka e Wukari, essaawa kkumi n’ebbiri. Omwami bwe yatubuulira nti yali atumye ku bakulu b’ebyalo ebiriraanyewo, b’asuubira nti bajja kujja okutulaba enkya, twayongezaayo okulekera kabaka wa Wukari obubaka okutuusa olwo. Ebifunfugu ebinene eby’ejjinja lya lead ebyali byakaggyibwa mu lyato byalabibwa mu kibuga: lyasimibwa e Arufu, ekimu ku bifo eby’okuwummulirako ku kkubo erigenda e Wukari, awali ekirombe, era okuva eyo litwalibwa e Keana, mu Doma, okutundibwa. Dr. Baikie yagula ebifunfugu ebinene ebiwerako, ebya pawundi okuva ku kkumi okutuuka ku kkumi na munaana, ng’eby’okulabirako.
Okitobba 11: Nga tumaze okulya eky’enkya twagenda ku lukalu okusuubula, kubanga amaato gaali tegasobola kusemberera mmeeri olw’amazzi agaali gakulukuta n’amaanyi — gaali gagezezzaako emirundi egiwerako, naye nga gali mu kabi ak’okuvuunika. Twatuula wansi w’emiti egy’ekisiikirize, abantu bangi ne batwetooloola amangu ddala. Obusuubuzi bwali bugenda mu maaso ku ludda olumu, ate ku ludda olulala nze nga nnoonya buli kakisa okusikiriza omuntu yenna mu mboozi ey’omukwano. Mu bantu abaali batwetoolodde mwalimu abasajja abalabika ng’ab’ekitiibwa, be twategeera nga Bamitshi, olw’obubonero obw’enjawulo ku byenyi byabwe. Omu ku bo yalina omusiri gw’ekiwempe ogwansikiriza, ne ngugulirira, ne ngugula mangu n’akamwano. Nnabuuza gye gwakolerwa, ne banziramu nti mu nsi ya Mutshi — kubanga bwe batyo bwe beeyita, so nga baliraanwa baabwe babayita Mitshi. Nnabuuza obanga waliwo Abamitshi ababeera mu kifo kino, omu ku bo ne yeeyanjula gye ndi ng’omwami w’ekyalo ky’Abamitshi ekitali wala, n’Abamitshi abalala abawerako ne balagibwa mu balabi. Nnasikiriza Njoro, omwami w’Abamitshi, ekibuga kye ye Iwom, ekitali wala nnyo okuva e Anyishi. Njoro yayogeranga Olu-Haussa bulungi, era olw’okuba nnali sirina muvvuunuzi, nnagezaako okwetegeeza nga bwe nnasobola. Bwe nnamubuulira nti Kwiini waffe yali atumye emmeeri eno okulaba obanga ensi eri mu mirembe, alyoke alowooze ku kutandika obusuubuzi n’abantu baayo; n’ansala mu kigambo ng’abuuza nti, “ Kabaka wammwe ayitibwa ani ?” (mu kifo kya Kwiini) Ne mmubuulira nti ‘ Victoria,’ n’agezaako emirundi egiwerako okukyatula nga bwe nkyogera, n’agamba nti, “Kabaka wammwe kabaka wa mazima ; kabaka wammwe kabaka wa mazima.” Bwe nnamubuulira nti abantu abalungi mu nsi yaffe bulijjo banakuwala nnyo bwe bawulira nti abantu mu nsi eno balwana ne bakwatagana okufuulana abaddu, ekintu ekimalawo abantu mu nsi, ne kirekawo ensi nga matongo awatali batuuze; n’abaguka n’essanyu lingi, n’ankwata mu ngalo, n’abuuza nate erinnya lya kabaka waffe, kubanga yali alyerabidde, n’agamba nti, kabaka wammwe kabaka wa mazima; olwo n’enneewulira etayogerekeka n’ayogera n’Abamitshi abaaliwo, mu lulimi lwe, lwe ssaategeera, kye kitegeerekeka. Yagamba nti bonna ba kabaka wa Wukari, era nti banakuwadde olw’obutasobola kumukyalira; nti kabaka yandisanyuse nnyo okutulaba, naye nti byonna bye bawulidde bijja kubuulirwa mu nsi yonna, gye yagamba nti nnene nnyo okudda munda. Nnayagala okumanya ensalo wakati w’ensi ya Mitshi n’eya Kororofa, naye n’agamba, ng’ayingiza engalo ze ekkumi mu zinnaazo, nti bwe batyo bwe batabuddwamu ng’abantu omu — wano kibuga kya Djuku, wali kyalo kya Mitshi, okumala olugendo lw’ennaku nnyingi okudda munda. Nnabuuza obanga bonna boogera olulimi lumu ? n’addamu nti nedda. Olulimi Olu-Djuku lwawukana ddala ku lw’Abamitshi. Olwo ne mmusaba ampe ennamba okutuuka ku abiri mu Lu-Mitshi, n’azimpa, ne nziwandiika na kkalaamu mu katabo kange, abaali bayimiridde awo ne beewuunya. Okunyweza omukwano gwaffe, nnaggya mu nsawo yange enkoofiira emmyufu, ne ngitikka Njoro ku mutwe, bonna abaali awo ne baleekaana ng’akabonero ak’okusiima, olw’ekitiibwa ekyaweebwa omwami w’Abamitshi. Wano nate nteekwa okwebaza ekisa kya Lady Buxton, eyampa ekintu kino eky’omugaso, wamu n’ebirala bingi. Dr. Baikie yaddayo ku mmeeri, kubanga Omwami May yali ajja ku lukalu okupima ebimu, n’ampa obubaka n’ekirabo eri omwami wa Anufo, ekyalo ekiriraanyewo, omubaka we eyali yaakajja okututwalayo. Dr. Hutchinson nange ne tusitula okugenda e Anufo. Ekkubo lyayita wakati w’ensozi n’ebiwonvu emabega wa Mount Herbert, gye twayita kumpi nnyo; ettaka lya mayinja era lyavu ku nsozi, naye ddugavu era ggimu mu biwonvu, omuwemba mwe gwali gukulidde ennyo. Nga tetunnayingira mu kibuga, twalaba akatundu k’ettaka akaali kasigiddwamu beni, ekirime eky’omugaso ennyo mu busuubuzi, ekyandisobodde okulimibwa ennyo wano, era ne ppamba bw’atyo, singa abatuuze bakkirizibwa okubeera mu mirembe, era akatale ne kaggulwawo eri ebibala by’ensi. Ekibuga Anufo, ekiri ku kasozi akatono ku ludda olw’ebuvanjuba olwa Mount Herbert, mayiro nga bbiri okuva e Anyishi, kyalo kirungi, kiyonjo era kirimu empewo, kizingiziddwa ebisenge n’emikonko okukyetooloola. Twatuuzibwa wansi w’omuti ogw’ekisiikirize, nga tulindirira Omwami May, gwe twasuubira okujja oluvannyuma lwaffe ng’amaze okupima, era twali tumazeewo essaawa nga emu, Abiki, omwami, n’atutumya. Yali muvubuka ddala, ng’atudde ku maliba g’embogo n’ag’engo wansi w’omuti ogw’ekisiikirize ebweru w’ekibinja ky’ennyumba ze. Oluvannyuma lw’okulamusa okwa bulijjo, twatuula ne tutandika emirimu. Galadima w’omwami, oba omukulu amuddirira, ye yamwogerera. Emboozi yali mu Lu-Haussa, ng’evvuunulwa mu Lu-Djuku, wadde nga ndowooza naye yali ategeera Olu-Haussa bulungi. Mu kiseera ekyo, Dr. Baikie yampeereza ebbaluwa ng’ayita mu Mwami Dalton, nga mulimu obubaka eri kabaka wa Wukari, nga yeenenya olw’obutasobola kukyalira kabaka mu kiseera kino, n’essuubi nti, singa emmeeri ekomawo, ayinza okutuukiriza ky’ayagala omwaka ogujja. Obubaka buno nnabutuusa, nga nnyinnyonnyola ebigendererwa by’okukyala kwaffe kwe twali tutegeka mu bitundu bibiri ebyawukana, Ekitiibwa kye alyoke abitegeere mangu: ekisooka, nnagamba nti, twali twagala okumanya obanga ddala yeegomba endagaano y’obusuubuzi obukkirizibwa mu mateeka ekolebwe wakati we ne Bungereza: n’ekyokubiri, obanga teyandyagadde, mu kiseera kye kimu, abantu be bayigirizibwe okuyiga ekitabo kya Katonda, n’okusinza Katonda nga bwe tuyigiriza abantu b’ensi endala ? Ebibuuzo ebyo byombi, Galadima, n’omusajja eyava eri kabaka wa Wukari, eyali anaatera okuddayo, baabiddamu kinnoomu, ng’ebyo bye baalowooza nti kabaka waabwe ayagala era by’awulira; naye ne basuubiza nti obubaka bujja kutuusibwa n’obwesigwa. Baasuubira nti Katonda ajja kubakuuma nga balamu okutuusa emmeeri lw’erikomawo omwaka ogujja, kubanga bulijjo babuusabuusa, bwe bayita mu sizoni emu nga tebatawaanyiziddwa, obanga endala nayo eriba nnungi bw’etyo, era ne bagamba nti kirabika tuyinza obutabasanga wano omwaka ogujja. Nnabazzaamu amaanyi okutunuulira Katonda okubakuuma, ne mbabuulira nti abantu abalungi bangi mu nsi yaffe basabira obukuumi bwabwe, era nti entalo n’obusuubuzi bw’abaddu biggwewo ku nsi yonna. Nnawaayo ebirabo okuva eri Dr. Baikie, ne tufuna omwana gw’embuzi okubiddiza.
Njoro, mukwano gwange Omumitshi, yali akomyewo okuva ku mmeeri, Dr. Baikie gye yali amutwalidde, n’atugoberera e Anufo. Twabuuza obanga embalaasi zandifunibwa wano, okukola olugendo olw’e Wukari, singa abaami bakomawo omwaka ogujja, ne baagala okukikola. Njoro yaddamu nti embalaasi kkumi zandifunibwa, singa twetaaga ezenkana awo. Yali ayagala nnyo tukyalire ekyalo kye, naye obudde bwali buyise, nga kumpi ssaawa kkumi. Okuva lwe twayingira mu mugga guno, guno gwe mulundi ogusooka okutuuka butereevu mu batuuze abanyigirizibwa nga tetuli wansi w’eriiso ly’abanyigiriza baabwe Abafilani; noolwekyo baali ba ddembe okutubikkulira ennaku zaabwe, n’okwegomba omukwano gw’abazungu, ng’emikwano era abaagaliza abantu bonna ebirungi. Wadde Anju, kabaka wa Wukari, awa omusolo eri Bautshi, naye olw’okuba yazaalibwa Mudjuku, yanoonya obukuumi bw’abantu be, nabo ne bamwagala ng’omufuzi waabwe omutuufu.
E Zhibu ne Gandiko, abantu bonna Abadjuku, wadde nga baddu wansi w’Abafilani, baali beegomba nnyo tukyalire Wukari. Tebaayinza kukyogera mu lwatu mu maaso ga bakama baabwe, naye baali ba ddembe ddala bwe baajjanga ku mmeeri. Omusajja gwe nnakuŋŋaanyizaako ebigambo ebitonotono eby’Olu-Djuku okubigeraageranya n’eby’okulabirako bya Koelle, ayitibwa Anju, erinnya lye limu ne lya kabaka, yali mwetegefu okutuwerekera e Wukari singa twasalawo okukola olugendo olwo. Zumbade oba Bohari, kabaka w’essaza lya Zhibu, Ama omwami wa Gandiko, ne Garike ow’e Gankera, bonna ba ggwanga lya Djuku, naye olw’empisa bagattikidde ddala n’Abafilani, nga bakkiriza eddiini yaabwe, era okukakasa obwesigwa bwabwe eri ebirungi bya bakama baabwe, baateekebwa mu bifo eby’ekitiibwa okufuga abantu abatabuddwatabuddwa ab’Abadjuku, n’abo abazaalibwa nga kitundu Bafilani, be bakulembera mu lutalo ku lw’ebirungi byabwe, era ku lw’ebirungi bya Sultan waabwe. Bonna bayitibwa Bafilani, naye mu mazima si bwe batyo mu buzaale, wabula olw’okuwangulwa n’okutwala empisa, olulimi, n’eddiini, by’abawanguzi. Tetwalaba Mufilani wa ddala, okutuusa lwe twatuuka mu kitundu kya Hamaruwa. Kino kijja kumala okunnyonnyola omukwano ogw’obulimba wakati w’abatuuze b’essaza lya Zhibu n’ab’e Wukari; mu mazima bantu be bamu, naye abasooka bafuuse ebikozesebwa mu mikono gy’Abafilani okunyigiriza baganda baabwe, kabaka w’abo abasembayo b’alumirwa obulamu n’obukuumi bwabwe. Singa olugendo olulala lutumibwa, era okukyalira Wukari ne kulabika nga kwa mugaso, wadde ekkubo okuva e Anyishi ddene, naye singa embalaasi zisobola okufunibwa, ndaba nga kye kifo ekisinga okutandikirako olugendo, mu bantu ba kabaka abaagala okukyala okwo. Era wandibaddewo omukisa okwetegereza obulungi ekirombe kya lead e Arufu, n’ensi n’abantu bandimanyiddwa obulungi. Ate era, abantu b’e Gandiko ne Zhibu nga balabye nti ekkubo eddala lizuuliddwa erigenda e Wukari nga teribeetaaga, bajja kuleka ensonga zaabwe ezitaliimu era ez’okwefaako bokka, era ekkubo erisinga okumpi — eriva e Gandiko lugendo lwa ssaawa musanvu oba munaana zokka — lijja kuggulwawo olw’okukyala okw’omu maaso. Ekirala ekyandisikiriza abakulu b’ebifo bino ebisembayo, kwe kuganyulwa mu mmeeri okusigala mu maaso g’ekibuga kyabwe okumala ekiseera ekiwanvu ennyo, kye bandifiiriddwa singa bagaana okuyamba okukyala ng’okwo mu nsi ey’omunda.
Okitobba 12. Omukka gwakuzibwa mangu nga bwe kisoboka, era okumala essaawa nga emu n’ekitundu, twagezaako okuvuba ennanga n’omuguwa gwayo, naye bwereere. Kyetaagisa omukka okukuumibwa nga guli mu maanyi gaagwo gonna okusobola okulwanagana n’amazzi agaali gakulukuta knots nnya n’ekitundu wakati wa Mount Herbert ne Mount Adams, ne tuwalirizibwa okulekera ddala ennanga nga yabula, ne tuserengeta n’amazzi. Mu ssaawa nga nnya twatuuka e Rogan-koto, ebbanga eryatutwalira olunaku lumu n’ekitundu nga twambuka. Twasuula ennanga mu maaso ga Rogan-koto nga bwe twasuubiza, okuwa abantu omukisa okusuubula, era tusobole okufuna enku ez’okukozesa. Twakyalira Jada, omwami, eyasanyuka ennyo okutulaba, n’abuuza nnyo ku mbeera yaffe. Yagamba nti baali batidde nnyo ku lwaffe, kubanga kyali kyogerwa wansi ku mugga nti twali tulumbiddwa abantu ab’ewaggulu, ne tulwana olutalo olw’entiisa. Ne tumubuulira nti, okwawukana ku ekyo, twaniriizibwa bulungi mu buli kifo kye twatuukamu, nga mw’otwalidde ne kabaka omukulu wa Hamaruwa ow’ewala, ekyamwewuunyisa ennyo. Wano twasanga Onuse, mwannyina wa Ojogo; ye yasooka okujja ku mmeeri, n’atulamusa n’omukwano. Yatubuulira nti Zuri, omubaka waffe, yali akomyewo okuva e Keana, era yali e Ojogo ; obubaka bwe yaleeta okuva eri kabaka wa Keana yali tasobola kubwogerako, naye tewaali muzungu yenna eyajja naye.
Okitobba 13. Abantu bangi nnyo bajja ku mmeeri okusuubula emmere n’ebintu eby’enjawulo ebyewuunyisa, era ne tugula enku nnyingi, ezeetaagisa ennyo okutambuza emmeeri. Abantu b’e Rogan-koto nga baawukana nnyo ku b’e Ojogo! Ab’e Ojogo tebaasikirizibwa kuleeta wadde ebisiki ebitono mu nnaku zonna ekkumi n’ebbiri ze twamala nabo, so ng’ab’e Rogan-koto baali beetegefu ddala okutuwa, abasajja, abakazi n’abaana, bonna nga bavaayo okuleeta enku; era bonna ne bafuna empeera y’obunyiikivu bwabwe. Olweggulo nnatambula okugenda ku kyalo ekiriraanyewo ekyakazimbibwa ekya Kondoko, ekyasengulwa okujja wano bukya twambuka, abantu baakyo bwe baagobebwa mu kyalo kyabwe ekikadde amazzi g’omugga bwe gaalinnya. Bwe nnali nkomawo okuva e Kondoko, nnasanga abasajja babiri Abamitshi e Rogan-koto, be nnafunako ebigambo bitono bye nnayongera ku bye nkung’aanyizza, ne mbawa buli omu akatambaala. Mu bintu ebirala bingi ebyaleetebwa ku mmeeri mwalimu ebyuma ebiweeseddwa obubi ebifaanana ng’enkumbi. Bwe nnakizuula nti tebyali bya kulima, kubanga byali byawukana ddala ku nkumbi ezikozesebwa mu kulima era nga tebisaanira mulimu ogwo, nnayagala nnyo okumanya kye bikozesebwa. Ne bantegeeza nti ze nsimbi ez’omu kitundu kino eky’ensi, okuva e Doma okutuuka e Katshina, era nga kirabika e Katshina gye bikolebwa olw’obusuubuzi. Ebintu bino amakumi asatu mu mukaaga ye bbeeyi ya muddu eya bulijjo, nga Kantai kikumi bwe bali e Hamaruwa. Ensimbi zino ez’enjawulo ziyitibwa AMlu e Doma ne Kororofa; Ihia mu Bamitshi; ne Agelema mu Bahaussa. Ngulayo ebitonotono bye ndiweereza e Bungereza ng’ebyewuunyo.
Okitobba 14. Twasimbula ku ssaawa bbiri ez’oku makya, ne tusuula ennanga mu maaso ga Ojogo nga ssaawa ssatu, okutwala ku mmeeri Zuri, gwe twali tutumye e Keana okubuuza ebikwata ku Dr. Barth. Amawulire Zuri ge yaleeta gaali nti abazungu abo ababiri, n’abaweereza baabwe ababiri, kigambibwa nti baava e Keana ne bagenda e Doma, ate okuva e Doma ne bagenda e Toto, era okuva eyo ne bagenda e Abazhi, ennaku nga amakumi ana mu musanvu nga ye tannatuukayo. Amawulire gano gye gakoma okuba ag’amazima tetuyinza kugamba; naye tuyinza okufuna omukisa okugakakasa ku Awasisinkanira Emigga nga tubuuza abo abaserengeta omugga okuva e Egga oba okumpi ne Rabba. Twava e Ojogo nga ssaawa mukaaga ez’emisana, ne tusuula ennanga mu maaso ga Akpoko nga ssaawa mwenda ez’olweggulo, ne tugenda ku lukalu okukyalira Magaji, omwami omukadde, eyatwaniriza n’essanyu lingi, era ne yeewuunya okuwulira olugendo lwe twali tutambudde bukya tumuleka. Olugambo nti twalumbiddwa, era nti abamu ku ffe battiddwa waggulu ku mugga, lwali lutuuse ne mu Ojogo ne Akpoko, era bonna ne beebaza okutulaba nga tukomawo bulungi.
Okitobba 15: Ssande. Twasimbula ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya, ne tusuula ennanga mu maaso ga Dagbo nga ssaawa bbiri, ne tubeera eyo olunaku lwonna olwasigalawo, nga tugenderera okutema enku wano enkya. Naye ennimiro zonna, wamu n’amayumba gonna, zaali wansi w’amazzi; era abatuuze baali basenguse okudda mu kibuga kyabwe ekikadde emabega w’omukutu, nga kati tekirina kabi kuva eri Abafilani, amazzi be gaali gaziyiza okusembera. Twalina okusaba ku ssaawa nnya n’ekitundu, ne nsoma Omusomo ogwokusatu ku Bulokozi bw’Omuntu,” n’ebirala.
Okitobba 16. Enku ezimu zaakung’aanyizibwa okuva mu mazzi ne zitemebwa nga zeetegefu okukozesebwa. Olweggulo twaserengeta2) wansi wa Dagbo, mu maaso g’ebyalo by’e Eruko, mu nsi ya Bassa, Dagbo gy’efugirwa. Ebyalo bino byali birumbiddwa Abafilani ne babyokya emyezi mitono emabega, era abamu ku batuuze baali badduse ne basomoka ku ludda olwa kkono olw’omugga, ate abalala ne bagwa mu mikono gy’abaali babagoba. Abaasigalawo bakomyewo ne bazimba buto amayumba gaabwe, ne basimba ennimiro zaabwe; naye ekitundu ky’amayumba kigwaawo kifuuka matongo, kubanga bannannyini go baazikirizibwa. Kabaka wa Bassa bwe yali akomyewo okuva gye yali addukidde ku kyalo ekitono ekiri okumpi n’omugga, twagenderera okumukyalira enkya yaakyo.
Okitobba 17: Twasimbula ku makya ennyo leero wamu ne Dr. Hutchinson, Omwami May, n’Omwami Richards, enkuba bwe yamala okutonnya, okugenda okukyalira kabaka w’e Ikereku. Enkuba yali etonnye ekiro kyonna okutuusa ku makya, ekyalongoosa ekkubo, n’okutambula ne kuba kwa ssanyu era kunyuma. Mayiro bbiri n’ekitundu zaatutuusa ku byalo ebibiri ebitono ebiyitibwa kaakano Ikereku, ekibuga ekikulu, oba ekifo kabaka w’abeera, nga Ikereku enkadde eri mayiro nga kkumi na ttaano mu ttaka munda. Kigambibwa nti yalimu abantu bangi okusinga Igbebe ku Awasisinkanira Emigga, era nti eri olugendo lw’ennaku nnya okuva e Panda, ne kkumi okuva e Doma. Adama kabaka musajja wa myaka egya wakati, ng’ekitiibwa kye ye Agabi, erinnya ly’ensi yaabwe enkadde Gabi, abantu ba Bassa gye baava ne bajja mu kitundu kino; n’olwekyo ekitiibwa Agabi kitwalibwa bakabaka ba Bassa bonna. Edda baali batiibwa nnyo baliraanwa baabwe, era Abagatu, ekika ky’e Doma, baali babawa omusolo. Ikereku yali erumbiddwa Abafilani emirundi ebiri edda, naye ne babagoba. Naye Abagatu, abaali wansi waabwe, baabaggibwako Abafilani bwe baawamba Doma. Okuzikirizibwa kw’ensi za Bassa ne Panda okwabaddewo gye buvuddeko kwaleetebwa Adama yennyini, okusinziira ku bigambo byabwe bo bennyini. Usha, era eyitibwa Afo ne Ekpe, ekitundu ky’Abassa, yagaana okuwa Adama kabaka omusolo, era okubabonereza, n’ayita Ama Dogo, omukulu w’amagye g’Abafilani okuva e Zaria, okubalumba; omukisa ogwo ye n’agukwata mangu. Abausha bwe baamala okuwambibwa nga kabaka bwe yali ayagala, Ama Dogo n’anoonya enkayana ne Senani muganda wa kabaka, eyafuganga ekitundu ky’ensi ya Bassa ku ludda olw’ebugwanjuba; era kabaka n’atakiyagala, ne bazikiriza Akpatta, ekibuga kya Senani, n’ebyalo byakyo; era omululu gwabwe bwe gwali teguliiko kkomo, Ikereku yennyini, ekibuga ekikulu ekya Bassa, nayo n’etuukibwako ekintu kye kimu; ensi n’erinnyirirwa bw’etyo, okutuusa Panda nayo lwe yazikirizibwa. Ebyo byonna bwe byamala okunnyonnyolwa Galadima, ali ku ddaala eriddirira kabaka mu buyinza, kabaka bwe yamusaba, saasobola kulema kugamba Adama nti kyandibadde kirungi gy’ali okufiirwa omusolo gw’abantu be abatonotono okusinga okunoonya okubabonereza ng’ayita mu mukono gw’abo ababanyigiriza bonna, n’atyo n’aleeta obuzibu bungi bwe butyo ku ye kennyini, ku bantu be, ne ku baliraanwa; — nti omubbi bw’apangisibwa okutwala ebintu bya muliraanwa, mu butonde ajja kunoonya omukisa okutwala n’eby’oyo amupangisizza; era nti omuntu bw’apangisibwa okukoleeza ennyumba ya muliraanwa, tetuli bakakafu nti eyaffe ejja kuwona omuliro. Yawulira amaanyi g’engero ezo, n’atasaako kigambo; naye abantu be ne bakkiriza ebigambo byange nga bakuba emitwe, era sibuusabuusa nti yejjusa ebikolwa eby’obusirusiru bye yali akoze. Ensonga eno, kabaka wa Bassa okuyita Abafilani okuzikiriza Usha, ekyaleeta akabi ku Panda, ennyonnyola okwemulugunya kw’Abaigbira oba abantu b’e Panda, nti Abassa be baayita Abafilani okuzikiriza ensi yaabwe. Omwami May yawa kabaka ekirabo okuva eri Dr. Baikie, ye n’akiddiza embuzi, ne yeekwasa obwavu.
Twakomawo ku mmeeri nga ssaawa nnya ez’oku makya, era amangu ago ne kiragirwa omukka gukuzibwe. Ku ssaawa mukaaga ez’emisana twasika ennanga okugenda e Abatsho; ekifo abaasigalawo okuva e Panda gye baali badduse emyezi nga munaana emabega, okusinziira ku kubala kwabwe. Twatuukayo mu ssaawa nga bbiri, \54> ne tugenda ku lukalu okukyalira Maliarama omwami, gwe twawulira nti yali mulwadde. Ng’oggyeeko ekyalo ekiri ku lubalama lw’amazzi, waaliwo ekirala nga mayiro emu mu ttaka munda omwami mwe yabeeranga, era twakituukako nga tuyita mu kkubo erinyuma ennyo wakati w’ennimiro ennungi ez’omuwemba. Ennimiro bwe zaali zikuze bwe zityo mu bbanga ttono, kyalaga empisa z’obunyiikivu ez’Abaigbira oba abantu b’e Panda. Kya nnaku nnyo nti abantu ng’abo abeetegefu okufunamu mu buli kintu, era abandissizza omwoyo gwabwe gwonna ku kulima ebirime eby’obutale obw’ebweru singa babisabiddwa, bali mu buyinza bw’abo abatayagala kukola na mikono gyabwe, era abamaliridde okufuula abaddu abo abakola. Wadde omwami yali mulwadde, n’asituka ku mukeeka gwe n’obulumi bungi, yakikola atuwe ekitanda kye tutuuleko, n’atukwata mu ngalo n’essanyu eritayogerekeka olw’okukomawo kwaffe nga tuli balamu — kubanga amawulire gaali gatuuse ne wano nti twalwana olutalo olw’entiisa n’abalwanyi Abafilani, era nti waaliwo okufiirwa okunene ku njuyi zombi. Ye n’abantu be baasanyuka okuwulira nti amazima gaali kikontana ddala n’ekyo. Yatuwa eby’okulya, n’omuwemba, n’omwenge okunywa, ne balugu ng’ekirabo. Bukya tujja mu Bassa ne Igbira, wadde nga banyigirizibwa era nga bagobebwa eruuyi n’eruuyi Abafilani, tuyinza okugamba mu mazima nti tuli mu mikwano, era mu nsi ey’ebintu ebingi. Ensi ey’emabega w’omugga Abatsho w’esangibwa nkalu; era ettaka lirimu ebbumba, obuyumba obumu mwe buzimbiddwa. Ppamba ezimu zaagulibwa Dr. Baikie ne Dr. Hutchinson ng’eby’okulabirako, okuva eri abakazi abanyiikivu abakozesa ebiseera byabwe okuggyamu ensigo, n’okulanga ppamba okufuula obuwuzi, okutundibwa eri abaluka ab’omu nsi.
Okitobba 18: Twasimbula ku makya ennyo leero, era nga ssaawa bbiri ez’oku makya ne tusuula ennanga mu maaso ga Amaran, ku ludda olwa kkono olw’omugga, okumpi ne Mount Pleasant. Ekyalo kino tetwakikyalira nga twambuka. Nakyo kibeeramu abaddukira okuva e Panda. Akatale ka bulijjo kabeerawo wano buli nnaku ttaano, era leero bwe lwali olw’akatale, twasanga ekibiina ky’abantu ekinene, okuva ku Awasisinkanira Emigga ne waggulu ku Tshadda. Okutuuka kwa ‘Pleiad,’ kya lwatu, kwataataaganya akatale kaabwe, era mu bbanga ttono emmeeri n’ejjula abantu. Wano twategeera, n’essanyu lingi, nti Omwami Crawford n’ab’ekibinja kye baali balamu bulungi, mu lyato ku Awasisinkanira Emigga. Aba, omwami, amangu ago n’ajja ku mmeeri, ye ne Dr. Baikie ne bawaanyisiganya ebirabo. Twagenda ku lukalu, ne tugula enku, ze baalina nnyingi, n’ebyewuunyo bingi, ebyaleetera bannannyini byo amagoba. Ebyali bigenda mu maaso nga tulaba byali bisanyusa nnyo nga tebyogerekeka. Oluvannyuma lw’okumala wano essaawa nga bbiri, twasika ennanga ne tukyalira ekyalo Oketta, ku ludda olwa ddyo mayiro ntono wansi: wano twasanga mwannyina Oyigu, kabaka wa Panda omugenzi, eyattibwa Abafilani. Ekizinga abantu b’e Oketta kwe baali baddukidde nga twambuka kyali kibuutikiddwa ddala amazzi, n’obuyumba nga bugudde oba nga bwatwalibwa amazzi. Ebyalo byabwe ebikadde, ku lukalu oluwanvu wakati w’omugga n’olutobazzi, byali matongo malamba; naye wakati mu matongo omuluki yali akola omulimu gwe mu mirembe, n’oyo aluka emikeeka ng’akola ogugwe. Abafilani nga bwe bakyetooloola mu nsi, kirabika amatongo gajja kulekebwawo ddala, abatuuze ne beegatta ku baliraanwa baabwe e Amaran, okumpi ne Mount Pleasant. Omwami omukadde omwavu yatuwa omwenge ng’ekirabo. Bwe twava e Oketta, twasuula ennanga akaseera katono e Kende, gye twamalako ekiseera nga twambuka; twabakyalirako katono, oluvannyuma ne tusimbula okugenda e Yimmaha, gye twasuulira ennanga nga ssaawa mwenda ez’olweggulo. Ekizinga abantu kwe baali baddukidde bwe twayitawo mu Agusito kyali kibuutikiddwa kumpi kyonna, era baali bakomyewo mu kibuga kyabwe; omuddo omuwanvu n’amazzi agaali gaziise nga tebiyamba ntabaalo z’Abafilani; abatuuze bwe batyo ne bafuna obukuumi obw’ekiseera okuva mu bukuumi buno obw’obutonde. Olubalama lwa Yimmaha olwali lulekeddwa, abasajja bana oba bataano bokka abatiitiizi we baali bakettera entambula y’Abafilani, leero lwali lujjudde ekibiina ky’abantu ekinene ennyo, abasajja, abakazi n’abaana. Okwaniriza okw’essanyu kwe baatwaniriza tekwandisinzibwa n’okw’emikwano gyaffe egy’oku lusegere mu nsi ey’obugunjufu. Twakyalira Ogara, muganda wa kabaka wa Panda omugenzi atalina mukisa, eyalondebwa mu kifo kye, era kaakano abeera e Yimmaha. Olugambo era lwali lutabudde ekifo kino okuva e Rogankoto, n’amawulire g’olutalo lwaffe olw’olufumo n’Abafilani, olwabeeraliikiriza ennyo. Ebigambo bya Ogara, kabaka wa Panda, byakakasa ebya Adama, kabaka wa Bassa, ebikwata ku Adama okuyita Abafilani okuzikiriza Usha, ekyaleeta okuzikirira ku bonna. Yagamba nti Abafilani kati bali mu lutalo ne Toto, nti abantu be bangi baali bakomyewo jjo lyokka okuva eyo, abaagenda okununula abaana baabwe n’ab’eŋŋanda zaabwe, era nti abamu ku basibe baali badduse mu kiseera kye kimu. Nga balina amasanga, kabaka n’atusaba tuddeyo ku mmeeri, abantu basobole okugatunda.
Okitobba 19; Oluvannyuma lw’ekyenkya twakyalira kabaka, ne tuyingira mu bujjuvu mu nsonga y’okuzikirizibwa kwa Panda, n’embeera eriwo kati wakati we n’Abafilani. Yakakasa nti Panda yazikirizibwa lwa lukwe, n’agamba nti Oyigu, kabaka, yali abasembezza ng’abagenyi oba abasuubuzi abazze mu nsi ye, naye amagye agamala bwe gaayingira mu kibuga, ku makya ne batandika okukwata abantu n’okunyaga amayumba. Abakadde basatu abaali bakwatiddwa, naye oluvannyuma ne banunulibwa, era abaali batudde okumpi ne Ogara, baatulagibwa. Madaki, omukulu w’amagye omukadde, eyalina embalaasi, yafumitibwa nnyo mu bifo ebiwerako, ng’azirwanirira, era ebiwundu ebinene bisatu ebikyali ku mukono gwe ne ku mugongo biteekwa okuba nga byali bya maanyi. Oyigu, omwami, yattibwa, era abatuuze ne bawambibwa nga tebannamanya nti waliwo obulabe obubategekeddwa; n’olwekyo ebibuga n’ebyalo byonna ebyali wansi we byalekebwawo, abantu ne baddukira ku kizinga ekiri mu Tshadda, ne ku ludda olulala olw’omugga. Ama Dogo, omukulu w’amagye g’Abafilani, yateeka obukwakkulizo bw’okuwa abaddu kikumi ng’omusolo buli mwaka; kabaka n’agamba nti yeefuula okukkiriza obukwakkulizo obwo, okutuusa lw’anaaba azzizza abantu be bangi nga bwe basobola okubanunula; era nti tagenda kuddayo Panda nate, naye ekyeya bwe kinaatuuka ajja kusenguka agende ku ludda olulala olw’omugga, era abeerenga e Yimmaha mu biseera by’enkuba byokka, Abafilani we kibakaluubirira okubatuukako. Yagamba nti singa bakkiriza ne bawa abaddu kikumi omwaka gumu, mu gunaddako bandibasabye ebikumi bibiri, era bandibaggye wa? era nti baali bakyawa olutalo, ng’obusuubuzi gwe mulimu gwabwe omukulu. Nnamubuuza obanga, singa obusuubuzi buteekebwawo n’ensi eno, yandyagadde abantu be bayigirizibwe ekitabo kya Katonda, n’engeri y’okusinza Katonda nga ffe bwe tukola mu nsi y’abazungu; kubanga ebintu bino ebibiri awamu bye byafuula Bungereza ey’amaanyi, era nti byandireese emirembe n’obugagga mu nsi yonna ebikkiriza ne bibiwambaatira. Nnamugamba nti ekintu kye kimu kyaleetebwa eri abaami b’e Aboh, eri Atta w’e Igara, kabaka waabwe, n’eri Mohamma, kabaka wa Hamaruwa, ku bikwata ku Baibai oba abantu ba Djuku, era nti bonna baali beetegefu okusuubula, era abantu baabwe bayigirizibwe ekitabo kya Katonda: n’olwekyo nnayagala okumanya ky’anaakyogerako naye. Yaddamu nti obusuubuzi gwe mulimu gwabwe omukulu, era nti ayagala nnyo olutalo luggweewo, abantu be basobole okusuubula, era bayigirizibwe ekitabo kya Katonda: yatwagaliza emikisa mingi n’obulamu obuwanvu okuva eri Katonda gwe tusinza. Yagamba nti naye musuubuzi, era nti yali agenzeeko e Hamaruwa, era nti Mohamma, sultani aliko kati, mukwano gwe; yali agenzeeko e Zhibu, era yali amanyi Bohari, kabaka, gwe yali tassaamu kitiibwa kingi, naye n’ayogera bulungi nnyo ku Galadima, gwe yatugamba nti erinnya lye ye Zumade, era nti muntu wa mpisa nnungi. Twakakasa obujulirwa bwe okuva mu kumanya kwaffe n’ebyo bye twalaba. Dr. Baikie yabuuza ekitundu ky’abawambe ekiri kati mu mikono gy’Abafilani; n’agamba nti kye kitundu ekisinga obunene, era nti ng’amagye gakyali wamu, era nga waliwo essuubi lyonna nti abawambe bajja kununulibwa ab’eŋŋanda zaabwe, Abafilani tebajja kubatunda eri abalala; naye ekyo tekijja kuba bwe kityo amagye bwe ganaasaasaana, ne batwala abawambe baabwe mu maka gaabwe ag’enjawulo. Dr. Baikie yabuuza bbeeyi gye basasula okununula buli muntu waabwe; n’addamu nti, ensimbi 80,000, awo Dr. Baikie n’awa kabaka omuwendo ogwo okumuyamba okununula omuntu omu, kabaka n’atamanya ngeri gy’ayinza kwebaza kimala mu bigambo. Yajjukira okukyala kw’Omwami Laird e Panda, n’abuuza obanga akyali mulamu, ne bamugamba nti omwami oyo y’omu ye yaweereza emmeeri eno ku mugga nate. Bwe twamala okusiibula kabaka, ne tusimbula, nga ssaawa musanvu ez’emisana, twasuula ennanga, ne tukyalira ekyalo Ogba, ku ntikko y’olwazi lwa Frenchwood, nakyo ekyali kirekeddwawo, naye kati nga kizzeemu abantu. Twagenda ku lukalu, ne tulinnya olwazi. Kpanaki, omwami, teyaliiwo awaka, naye twalaba mwannyina, omukazi ow’ekitiibwa, omukulu w’ekyalo. Nga mwannyina, Kpanaki, yali abeera mu kyalo Okpangana, ku ludda olulala olw’omugga, omubaka n’atumibwa okumutegeeza nti tutuuse, n’akomawo ne muganda w’omwami, n’obubaka nti yennyamidde obutasobola kujja ku mmeeri, kubanga omu ku bakazi be yafudde ekiro ekyayise. Dr. Baikie yamuweereza ebirabo, wamu n’ebigambo eby’okumusaasira: era oluvannyuma lw’okumala essaawa nga emu, twava mu kifo kino okugenda ku Awasisinkanira Emigga, ne tutuuka ku nsonda ey’ebuvanjuba ey’ekizinga kya Duck nga ssaawa kumi n’ebbiri n’ekitundu ez’akawungeezi, amazzi bwe gaatandika okukendeera okutuuka ku fathom bbiri n’ekitundu. Nga tutya nti tuyinza okukwatira ku ttaka, oba ku njazi ezaali kati wansi w’amazzi awasisinkanira emigga, twasuula ennanga okusula.