Essuula 2 · eddakiika 43 ez’okusoma · eddakiika 56 ez’okuwuliriza
Okuyingira mu Tshadda
Agusito 7: Bwe twamala okutereka enku embisi ezimala, twasimbula nga ssaawa bbiri ez’oku makya, nga tukozesa omukka ogw’enku embisi. Ekkubo ly’amazzi lyali lizibu nnyo: — oluvannyuma lw’okwekuluunya ennyo ku mumwa gwa Tshadda twayingira mu mazzi ga fathom nnya ne ttaano, naye twatambula mpola nnyo, ne tutatuuka wadde mayiro munaana nga tugenda butereevu okuva ku Awasisinkanira Emigga, kubanga omukka gwali tegusobola kukuumibwa wadde okumala essaawa emu nnamba, olwo ne tuteekwa okusuula ennanga nga tuddamu okukuza omukka.
Agusito 8: Nga ssaawa bbiri ez’oku makya twasika ennanga, naye mu kitundu ky’essaawa omukka ne guggwaawo, ne tuwalirizibwa okugisuula nate. Kyali tekisoboka kutuukiriza kigendererwa kyaffe mu ngeri eyo, kubanga ennaku bbiri zaali ziweddewo bwereere olw’obutaba na nku ntuufu ez’okukuuma omukka; era singa Krumen baasindikibwa ku lukalu okutema enku nate, zandibadde mbisi* nga bwe zaali. N’olwekyo Dr. Baikie, nange, n’Omwami Richards twagenda ku lukalu ku kyalo ekitono ekiyitibwa Atipo, waggulu katono, gye twalaba enku enkalu nnyingi mu kibuga; twagamba abantu baayo okuzitwala ku lubalama lw’amazzi, ne tuddayo ku mmeeri okubuulira Kapiteeni Taylor kye twazudde, n’okumanya obanga yandizigule. Erimu ku maato ag’ekyuma ne livugibwa eyo mangu, era oluvannyuma lw’essaawa nga ssatu ne likomawo nga lijjudde enku enkalu ennungi, ze twasuubira nti zanditusobozesa okweyongerayo mu lugendo lwaffe. Leero twabuuza emirundi egiwerako ebikwata ku Dr. Barth, naye tewaali kye twawulira. Akawungeezi eryato lyava e Ama-Abokko ne lijja ku mabbali g’emmeeri nga lirimu abantu musanvu, babiri ku bo nga bakulu; omu ku bakulu abo, Zuri, yali ayogera ennimi nnyingi, era yali muzaaliranwa w’ekibuga ekiri ku lubalama lwa Tshadda, ekiwa omusolo eri Panda, era n’eri Wukari. Omusajja ono, tusuubira, ajja kutuyamba nnyo nga twambuka Tshadda. Twali tulowooza nti Aina-Abokko teyatuukiriza kisuubizo kye, naye twali tukyamye; era okusindika eryato lye ye kennyini okutugoberera oluvannyuma lw’olugendo lw”ennaku bbiri okuva ku Awasisinkanira Emigga, nga liwalana n’amazzi ag’amaanyi, kyatereeza ebirowoozo byaffe ebikyamu ku bwesigwa bwe, kubanga yali tasobola kutuukiriza kisuubizo kye mu kaseera ke twakisuubiramu. Abaami b’omu nsi muno bulijjo batwala ebiseera bingi okulowooza n’okutegeka enteekateeka zaabwe n’okumala ensonga zaabwe okusinga bwe tumanyi Tuli basanyufu nnyo okuba n’abasajja bano, aboogera Igara, ne Igbira, oba Panda, kubanga bazaaliranwa b’oku mbalama za Tshadda, era nga Zuri ayogera Haussa, tusuubira okukung’aanya amawulire mangi.
Agusito 9: Twasimbula nga ssaawa bbiri n’ekitundu ez’oku makya, ne tusuula ennanga okumpi n’ekizinga kya Little Harriet ku ssaawa kumi na bbiri ez’akawungeezi, ng’omukka gukuumiddwa nga gwa maanyi era nga gwa bwangu olw’enku enkalu n’embisi ezitabuddwa. Tshadda erabika ng’olujjuliro lw’amazzi olugazi, nga bwe gaali emigga gya Kowara ne Tshadda nga gyegasse, era erimu amazzi amawanvu, era okutuusa kati ebadde nnyangu okutambulirako. Olwazi ku lubalama olwa ddyo olw’omugga, kwe kuli ekyalo Ogba, lubikkiddwako ekibira ekikutte, ekiyitibwa Frenchwood mu maapu ya Allen ey’omugga guno. Abantu ab’oku mbalama zombi ez’omugga bayitibwa Igbira, era bo ba nnannyini nsi ya Panda. Emyaka mingi emabega Atta yasindika omu ku batabani be okubeera e Panda, eyali ewa kabaka omusolo, era omwana ono ku nkomerero n’afuuka kabaka waayo. Ensalo ya Panda, kwe kugamba, ey’ensi ya Igbira, eri wakati wa Oketta ne Abatu, nga Abatu kye kyalo ekisooka eky’ensi ya Bassa okumpi n’omugga. Wano twatandika okulaba obubonero obupya obw’obunyazi bw’Abafilani; abantu b’e Ogba, ku lwazi lwa Frenchwood, baawalirizibwa okuddukira ku kizinga kya Harriet olw’Abafilani, nga batya nti, oluvannyuma lw’okuwamba Panda, bayinza okubalumba nabo.
Agusito 10: Twasimbula nga ssaawa bbiri ez’oku makya, ne tutuuka e Yimaha, ku ludda olwa ddyo, nga mu ttuntu, ne tusuula ennanga okufuna enku. Wano nate abantu baawalirizibwa okuva mu kibuga kyabwe, ne baddukira ku kizinga ekiri mu maaso, gye bazimbye ebisiisira eby’akaseera okwewala obunyazi bw’Abafilani; abo, nga tebamatidde na kuzikiriza Panda n’okutawaanya Toto, beegomba mu mululu gwabwe abantu b’e Ogba ne Yimaha abaavu abatalina abakuuma. Twagenda ku lukalu ku kizinga ekyakatuulwako, kwe kwali abantu abatakka wansi wa lukumi. Twatwalibwa mu kitundu kya Ozineku, omwami waabwe, omusajja omukadde ennyo, ow’emyaka nsanvu, oba n’okusingawo. Twamubuulira ekigendererwa ky’okukyala kwaffe, ne tubuuza ebya Dr. Barth, naye tewaali mawulire ge twafuna. Dr. Baikie yagamba omwami okusindika ababaka ku mmeeri, alyoke amuwe ebirabo. Bwe twava ku kizinga, twagenda ku lukalu ku ludda olwa ddyo mu kibuga Yimaha, ekyalekebwa emyezi esatu egiyise. Wano twasangawo abasajja batono abaali bakuuma omulabe, era mu kiseera kye kimu nga bakola omulimu gw’okusiiga engoye zaabwe langi ya bbulu; obukugu buno mu kitundu kino ky’ensi bukolebwa abasajja so si abakazi, nga bwe kiri mu nsi ya Yoruba. Bwe twagenda ku lukalu twalaba obubonero obupya obw’Abafilani; ekiro ekiyise kyokka, omusajja eyeebagadde embalaasi n’abaserikale musanvu ab’ebigere baasindikibwa okulaba obanga abantu b’e Yimaha bayinza okutwalibwa mu bwangu. Abakessi bwe baasanga ekibuga nga kyalekebwa, baakiyitamu, okutuuka ne ku lubalama lw’amazzi, gye baayimirira okumala akaseera — obubonero bw’embalaasi zaabwe nga bukyalabika bulungi. Omuntu ayinza okuwulira okusinga okwogera mu bigambo obuyinike bw’abantu bano abaavu, abatawaanyizibwa era abayiggibwa obutasalako Abafilani, kawumpuli asinga mu kitundu kino eky’ensi. Bo bennyini tebaagala kukola, era abo abakola babatawaanya ne baagala okubafuula abaddu, nga mu kiseera kye kimu balya ebibala by’okufuba kwabwe. Abayizzi b’enjovu n’abakung’aanya amasanga oba battibwa nga bagezaako okulwanirira ensi yaabwe n’amaka gaabwe, oba babuzibwa okutya okukola emirimu gyabwe egy’amazima; bwe kityo si nsi yokka etabuddwatabuddwa, naye n’obutale bwa Bulaaya tebufuna bintu. Abasajja baatutwala mu nnyumba y’omwami, ne batugamba nti abaami b’Olugendo olwasooka baabeeranga omwo. Twalowooza nti baali bategeeza Abaami Lander, Laird, Oldfield, ne Allen, abaali wano mu 1832 — 34. Bwe twali tugula enku, twagula n’amasanga agamu. Twasika ennanga nga ssaawa kkumi n’ekitundu, ne tusuula ennanga waggulu w’akagga ka Potinkia (Potingia) okumala ekiro.
Agusito 11; Twasimbula nga ssaawa bbiri n’ekitundu ez’oku makya. Ttuntu nga terinnatuuka twali mu mazzi amampi, ne tukwama ku kyalo ekitono ekiyitibwa Kende, ku ludda olwa kkono, naye emmeeri n’eggibwayo nate oluvannyuma lw’okufuba katono: wabula ekitundu kya yingini, ekiyitibwa donkey, kyayonooneka, ne tutasobola kweyongerayo lunaku olwo. Olweggulo twagenda ku lukalu e Kende, abamu ku batono abaawona okukwatibwa Abafilani e Panda gye baddukira. Wano nate kye kifaananyi ky’ennaku abantu bano abaavu gye basalirwa okuyitamu; kubanga babeera nga tebalina kintu kyonna, nga baadduka nga tebalina kirala wabula eddembe lyabwe, era n’eryo nga balifunye na buzibu. Abafilani, ekigendererwa kyabwe nga si kutta wabula okukwata n’okufuula abantu abaddu, baawamba Panda mu lukwe. Beefuula ab’omukwano, ne bayingira mu kibuga ku nsonga eyo, kabaka n’abawa ente ennume n’ebintu ebirala ebyetaagisa; naye omuwendo ogumala bwe gwamala okuyingira, ne batandika okukwata abantu, ne batabawa na kaseera kwerwanako. Kabaka yekka, Oyigu, n’abantu batono abaali naye be baagezaako okubagoba; naye kabaka teyasobola kuguma eri abalabe be okumala ebbanga, n’attibwa mu kugezaako okwo. Bangi nnyo baakwatibwa, era batono nnyo abaalina omukisa okw6ddukira. Ebibuga n’ebyalo ebyali okumpi byalekebwa amangu ago abantu baabyo, abaddukira ku ludda olwa kkono olw’omugga, gye twasisinkana omwana w’omwami w’e Potinkia (Potingia), eyajjukira okulaba abazungu nga bakyalidde omugga guno emyaka mingi egiyise. Tulaba omugaso gw’okuba n’abasajja ba Abokko; abantu tebaali bajja kumpi naffe okutuusa abasajja bano lwe baabagamba kye tuli, ne babakakasa nti tebajja kulumizibwa. Olwo ne bafuna obuvumu ne bajja ku mmeeri.
Agusito 12; Oluvannyuma lw’ekyenkya nagenda ku lubalama ne Dr. Baikie n’Omwami May, okuyigirizibwa Omwami May okupima emmunyeenye n’enjuba. Kapiteeni Pl otter yali wa kisa okumpeereza quadrant nga eyita mu “Forerunner” olw’ekigendererwa ekyo, era nsuubira nti eneegasa gye ndi mu biseera eby’omu maaso. Olweggulo twagenda ku kyalo ne tugabira abantu abaavu ensimbi entono, abaazisanyukira ennyo; yaadi ntono ez’olugoye olutali lwerufu zandibadde kirabo kinene gye bali, singa nnali nazo okubagabira. Dr. Baikie yasanyusa abaana ng’asaasaanya ensimbi, ne bazirwanira.
Agusito 13: Ssande. Nabuulira okuva mu 2 Timoseewo 1:7, ekitundu eky’okubiri eky’ekyawandiikibwa eky’omu wiiki ewedde. Omwoyo wa Katonda akwase ekigambo ku mitima gyaffe gyonna, buli gumu.
Agusito 14: Twasimbula oluvannyuma lw’ekyenkya. Amazzi gakyali mawanvu, wadde ng’ekkubo ly’amazzi oluusi lizibu. Ebyalo bye twayitako leero biyitibwa Iyanpe ku ludda olwa ddyo, ne Irigi ewala mu nsi, n’ebirala, bye tutaalaba, biyitibwa Betikia ne Lesebu. Ebyalo bisatu bimanyiddwa erinnya Oketta ku ludda olwa ddyo, naye abantu baabyo baddukira ku kizinga ekiri mu maaso olw’okutya Abafilani. Oluvannyuma katono twatuuka mu maaso g’ekyalo ekirungi Amaran, ku ludda olwa kkono, ekiri ku ludda olw’ebuvanjuba olw’entobo ya Mount Pleasant, olusozi olwatuumibwa obulungi ennyo erinnya eryo. Ekyalo Amaran kiteekwa okuba nga tekyaliiyo Mount Pleasant we lwatuumibwa, bwe kitaba ekyo kyandirabiddwa. Twasuula ennanga okumpi n’ekizinga kya Bay okumala ekiro.
Agusito 15: Ku makya ga leero twalengera abantu b’omu nsi batono mu kifo ekigguddwa ekitono mu kisiko ku ludda olwa ddyo. Baali bakutte emitego n’obusaale, nga beetegese okwekuuma eri obulumbaganyi. Omubaka wa Ama-Abokko yabakoowoola, kubanga baali mu bbanga ery’okuwulira, okubasendasenda okujja, naye ne bagaana; yagamba nti baali bantu ba Bassa, be yayita Kaferi — abalasi b’obusaale ababi, abaagula Abafilani okuzikiriza Panda, era n’olwekyo bakyayibwa nnyo abantu ba Igbira ne Panda, kabaka waabwe gwe baawanga omusolo. Ekika kino eky’abanyazi kizikirizza ebibuga n’ebyalo mu Panda, era n’ebugwanjuba wa Panda, ewala okusukka ensalo z’ekitundu kyabwe, ekiri ebuvanjuba wa Panda.
Olulimi lwa Bassa lufaanagana nnyo n’olwa Nupe, nga lulina enjawulo n’empisa ze entono, nga bwe kiyinza okulabibwa mu kitabo ky’Omwami Koelle “Polyglotta Afficana.” * Ekyalo • “Polyglotta Africana; oba, Enkuluze Egeraageranya ebigambo mu ky’Abassa bano, ekiri okumpi n’ekizinga kya Bay ku ludda olwa ddyo, kiyitibwa Abatu, naye tekirabika ng’oli ku mugga. Kigambibwa nti wano we wava ensi ya Bassa. Mayiro ssatu oba nnya okuva we twasuula ennanga zaatutuusa ku kyalo Abatsho, ku ludda olwa kkono olw’omugga; wano twasuula ennanga, ne tuyita abantu b’omu nsi okujja ku mmeeri. Abaami basatu bajja, be twazuula nga be Irobo, Itshigbasa, ne Allagaba — ababiri abasooka nga batabani ba kabaka omukadde wa Panda omugenzi, Abuha, eyakyalirwa Omwami Laird; — Allagaba ye yali omwami wa Potinkia. Bonna baali beekwese wano olw’okuzikirizibwa kwa Panda. Abuha yaddirwa muganda we, Adekke, eyafuga emyaka kkumi n’esatu, olwo Oyigu, eyakattibwa Abafilani, n’afuuka kabaka. Irobo kati y’afuuse omukulu w’ekyalo Abatsho. Twabuuza ebya Dr. Barth, naye tewaali kye twawulira; wabula baatugamba nti oboolyawo tuyinza okuwulira ebimukwatako e Akpoko, ekyalo ekiri okumpi n’omugga, mu nsi ya Doma, abantu ba Haussa gye bajja okusuubula nga bava mu nsi ey’omunda. Abaami bano abaavu baaweebwa ebirabo, ne babisanyukira nnyo. Nabazzaamu amaanyi okusuubira ennaku ennungi, ne mbagamba nti wadde Abafilani, baliraanwa baabwe, babalumba ng’abalabe, naye Katonda ajja kubayimusiza mikwano emirungi n’ababaagaliza ebirungi mu bazungu okuva mu nsi ey’ewala. Omukazi wa Haussa, ayitibwa Asatu, yajja ku mmeeri, era Omwami Richards n’amutegeera ng’omu ku basuubuzi abaakozesebwanga Omwami
ennimi z’Afirika ezeeyawulidde ezisukka mu kikumi,” eyawandiikibwa Rev. S. W. Koelle, Omuminsani w’Ekibiina ky’Abaminsani eky’Ekkanisa. London, 1854.
Beecroft, era eyafunanga ebyamaguzi mu bungi ku Awasisinkanira Emigga, okubitunda okufuna butto wa shea n’amasanga, Omwami Beecroft bwe yayambukanga omugga. Yasanyuka nnyo okulaba emmeeri nate ku mugga. Dr. Baikie yamuwa endabirwamu. Twasika ennanga ne tuva e Abatsho, ne tugisuula mayiro ntono waggulu.
Agusito 16: Twasimbula omukka nga gwakamala okukula. Ekkubo lyagenda mu maaso nga lizibu; twali kumpi okutuuka e Oruko, ne tugwa mu mazzi amampi, ne tuwalirizibwa okuddirira emabega okugavaamu, ne tusuula ennanga okutuusa ekkubo ly’amazzi lwe lyandizuuliddwa. Oluvannyuma twagezaako emirundi egiwerako okweyongerayo, naye ne tulemwa. Abantu ba Bassa, abaagobebwa mu bibuga byabwe Abafilani, baddukira ku kizinga ne ku ludda olwa kkono olw’omugga. Baali batya nnyo, era si kya kwewuunya nti okulaba ekintu ekinene bwe kityo ng’emmeeri ku mazzi gaabwe kyali kimala okubatiisa, kubanga baali bamaze okuteekebwa mu kutya okutasalako Abafilani, abalabe ba bonna.
Agusito 17: Oluvannyuma lw’essaawa ssatu ez’oku makya, Kapiteeni Taylor, ng’ali wamu ne Dr. Hutchinson, n’Omwami Guthrie, yinginiya omukulu, baagenda okupima obuziba bw’omugga, ne batakomawo okutuusa akawungeezi. Kapiteeni yalangirira nti kyali tekisoboka mmeeri kweyongerayo. Awo Dr. Baikie, ng’ayagala okunyiikirira okugezaako, n’akwata obuvunaanyizibwa bwonna obw’emmeeri. Kyandibadde kya nnaku nnyo obutagenda mu maaso, kubanga twali tutuuse wano, era nga tukyali mayiro munaana oba kkumi wansi wa Dagbo, ekifo ekisingayo ewala Oldfield ne Allen kye baatuukako; bwe kityo ettaka 5li eppya Olugendo luno lwe lwandinoonyerezza lwandibadde lutandikira mu kifo ekyo. Obulamu bwa buli omu mu Lugendo bwe bwali bukuumiddwa n’ekisa bwe kityo okutuusa kati, buli muntu yalina okwagala okweyongerayo okutuuka ewala nga bwe kisoboka.
Agusito 18: Dr. Baikie, kati ng’ye avunaanyizibwa ku mmeeri, yalagira omukka gukuzibwe, era nga ssaawa emu ez’oku makya twasimbula, nga tumaze okusindika Omwami Richards okupima ekkubo ly’amazzi. Nga ssaawa nnya ez’oku makya, twayita mu kitundu ky’omugga ekisinga obuzibu, mu maaso g’ekibuga Oruko, omwami waakyo Adama, kigambibwa nti ye kabaka w’ensi yonna eya Bassa. Yasindika omu ku batabani be eri Dr. Baikie n’embuzi ng’ekirabo, n’ayagala emmeeri eyimirire esuubule naye; naye n’agamba nti yalina amasanga kkumi gokka ag’okutunda, kubanga Abafilani baali bazikirizza ebintu bye byonna mu kuzikiriza ensi. Dr. Baikie yamutumira obubaka alinde okutuusa lwe tulikomawo, lwe twasuubira okumukyalira, n’okusuubula naye. Ebirabo ebimu byamuweerezebwa nga biyita mu mutabani we, n’obubaka, nti alabule abantu be bonna obutatawaanya lyato oba eryato lyonna ery’omuzungu eriyinza okuyita nga lyambuka oba nga likka mu mazzi ge ekiseera kyonna. Obubaka buno bwali bwetaagisa, kubanga abantu ba Bassa batiibwa nnyo abasuubuzi b’omu nsi, olw’omuze gwabwe ogw’obubbi. Nga mu ttuntu, twasuula ennanga okumpi ne Dagbo, enkomerero y’okunoonyereza kwa Oldfield ne Allen mu 18.32 — 34, gye twasigala ne tutema enku akawungeezi. Ekibuga ekikadde, Dagbo, kirabika kyalekebwa, era abantu baakyo baasenguka ne basemberera omugga, ku kitundu ky’ettaka ekyetooloddwa kumpi n’akagga, ekibawa obukuumi obulungi okuva ku bunyazi bw’Abafilani. Dagho kirabika we wava ekitundu n’olulimi lwa Doma. Ebibinja by’ensiisira ebisaasaanidde ebikola ekyalo birabika ng’amaka g’abalimi okusinga ekintu ekirala kyonna. Ettaka ddene lyalimibwa, ne lisimbibwamu kasooli ne muwemba okuliisa abantu. Baavu nnyo, n’olwekyo tebaalina kye basuubula.
Agusito 19: Omwami Richards yasindikibwa ku makya nnyo okupima ekkubo ly’amazzi, era omukka bwe gwakula, twasimbula ne tumugoberera. Oluvannyuma lw’okugumiikiriza ennyo twayita mu makubo amazibu, ne tuyingira mu mazzi amawanvu amalungi agaagenda ewala, olwo ne tuddamu okutuuka mu bibinja by’ebizinga, ebyaleetanga amazzi amampi emirundi mingi. Twayita ku byalo Egy ne Igei*e, ku ludda olwa ddyo, Agatu ku lwa kkono, ne Joko, ku kizinga. Abantu bano bayitibwa Kafeii, oba “abalasi b’obusaale ababi,” olw’okutaataaganya ekkubo ly’amazzi. Nga ssaawa kkumi ez’olweggulo, twasuula ennanga okumpi ne Akpoko, ekyalo ekitono ennyo mu kiwonvu ky’ensozi za Doma. Emmeeri yakwata wansi emirundi egiwerako, naye bulijjo yaggibwangayo nga yingini ezzibwa emabega, oba abasajja nga bagenda emabega ne bagizinyisa okuva ku ttaka. Emmeeri olwasuula ennanga, Dr. Baikie ne Dr. Hutchinson, Omwami Dalton nange twagenda ku lukalu. Ekibuga kituukibwako nga kiyitira mu kagga akalungi akaggule ku ntobo y’ensozi, wadde nga tekirabika ng’oli we twasuula ennanga. Abantu mu kusooka baalaga okutya, kubanga baali tebalabangako bazungu; naye Zuri bwe yayogera nabo ennimi za Igbira ne Haussa, ne bafuna obuvumu. Abantu bangi baali bategeera Igbira awamu ne Haussa. Bwe twatuuka ku lukalu, twatwalibwa mu nnyumba y’omwami, ne tuyimirira ebweru okumala eddakiika ntono, okutuusa lwe yajja n’atuyingiza. Yali musajja mukadde omumpi, naye ng’alabika wa kitiibwa. Yali yeesibye olugoye olw’ennono olusaanidde mu kiwato, era ng’ayambadde essaati y’ennono ey’ebitundu ebitungiddwa, eya bbulu n’enjeru, ebisaliddwa mu nsonda ssatu, ekoleddwa abantu b’omu nsi, okuggyako emiguwa ku mbiriizi, egyasalibwa mu lugoye olumyufu olw’ebyoya by’endiga olwakolebwa e Bulaaya. Ku mutwe yalina enkoofiira emmyufu eya Turkey. Bwe baamala okutwalirira emikeeka, oluvannyuma lw’okulamusa okwa bulijjo n’ebigambo eby’ekitiibwa okuva eri Zuri ne Mahamma, abavvuunuzi baffe, ne batuusa obubaka bwa Ama-Abokko ne batwanjula eri omwami. Dr. Baikie yamubuulira ekigendererwa ky’okukyala kwaffe, n’abuuza ebya Dr. Barth, gwe twasuubira okuwulirako amawulire mu kifo kino. Naye tewaali mawulire ga mutambuze yenna Omuzungu agaali gatuuse mu nsi eno. Magaji, omwami, yakkiriza nti Doma eri wansi wa Bello ow’e Sokoto; naye, ng’omufuzi w’olubalama lw’amazzi, teyakkiriza mukulu yenna amusinga, n’agamba nti buli mwami afuga ekitundu kye, era nga bingi mu Doma. Yaddamu ebibuuzo ebikwata ku nfuga y’ensi ng’yeekuuma nnyo, naddala ebikwata ku Bafilani; ekyo kiraga, ndowooza, nti singa kyandisobose, bandisanyuse nnyo okwesuulako ekikoligo ky’Abafilani. Twayagala okumanya obuwanvu bw’olugendo okutuuka e Wukari, naye ne tutafuna kuddamu kumatiza.
Ensonga y’okusuubula yali yakayogerwako, amasanga mukaaga ne galeetebwa amangu ago, era Magaji yali ayagala nnyo emmeeri erinde okutuusa enkya, n’asuubiza nti agasingawo bangi gandireeteddwa. Naye nga Dr. Baikie yali amaze okusalawo okusimbula enkya ku makya, kubanga ebiseera bingi byali bimaze okufiirwa, baasabibwa okuweereza ku mmeeri ge baalina mu ngalo. Amasanga mwenda oba kkumi gaaleetebwa ne gagulibwa akawungeezi ako. Omwami alamusibwa nga bafukamira wansi, ekyenyi nga kikutamye, engalo bbiri ez’emikono gyombi nga zisiigibwa mu nfuufu, era enfuufu n’esiigibwa ku kyenyi emirundi egiwerako. Abantu balamusagana nga bagwiragana mu kifuba, omukono ogwa ddyo ogw’omu nga gugoloddwa nga gwenkanankana n’ogwa kkono ogw’omulala okutuuka ku bibegabega, oba oluusi n’emikono gyombi. Eddiini y’ekifo kino bwe bukaafiiri, kubanga waaliwo ebifaananyi by’emizimu wansi w’emiti, mu maaso g’ennyumba y’omwami. Ekyalo kirimu ensiisira ezisongovu ezitasukka makumi ana, nga mw’otwalidde n’eggwanika; naye kyetooloddwa olusalosalo oluwanvu nga ffuuti kkumi na bbiri, n’ebisenge eby’ebbumba. Omulyango guyingirwamu nga bayita ku lutindo olw’emiti esatu egyalaalikiddwa, era lwa kabi eri abayitawo.
Agusito 20: Ssande. Twasimbula ku ssaawa kumi na bbiri ez’oku makya, omugga nga gulongooseddwa nnyo, kubanga ebizinga byali bitono. Ssaawa nnya nga tezinnatuuka, emmeeri yakwata wansi amangu ddala oluvannyuma lw’okupima obuziba obunene obwa fathom musanvu; n’eggibwayo nga yingini ezzibwa emabega, awamu n’okufuba kw’abasajja abaatambulanga emabega nga bazina. Twasuula ennanga, ne tuba n’okusinza ku ssaawa nnya n’ekitundu. Olw’okucamuka okutasalako mu kuyingira ensi etannanoonyerezebwako, n’ensonga endala, ezaatwala ebiseera byange bingi, saasobola kumaliriza kubuulira kwange: n’olwekyo nasoma ekitundu ekisooka n’eky’okubiri eby’Okubuulira (Homily) okw’ekkumi n’omwenda ku Kusaba, ensonga gye nnali nkutte mu wiiki eyo. Ekisinga obubi mu kutambula ku Ssande kiri nti kikuuma Krumen nga bakola obutasalako, nga batema era nga baasa enku okuva ku makya okutuuka akawungeezi, awamu n’okukwata wansi emirundi mingi mu mazzi amampi, abantu bonna lwe balina okudduka emabega okuzinya emmeeri n’egolokoka ku mazzi. Kino kitaataaganya nnyo obutukuvu bw’olunaku. Bwe nalowooza ku kisa Katonda kye yatukuumamu okuva lwe twayingira omugga, kati wiiki ttaano, nga tewali Muzungu n’omu eyagonze wadde okumala wiiki, saasobola kuggya mu birowoozo byange kutya nti twandisunguwazizza Katonda olw’obuteesiga kulabirira kwe, mu kuvumisa bwe tutyo olunaku lwe olutukuvu, okutuukiriza ebigendererwa byaffe, ne bwe byandibadde by’ekitiibwa bitya. Olweggulo twasimbula ne tuyita ku byalo Otia ku ludda olwa ddyo, ne Aghadumo ku lwa kkono, ne Ayati ne Zuwo ku lwa ddyo. Emmeeri bwe yasembera, abantu b’e Zuwo baava mu kyalo kyabwe, era tewaali kabonero ka bantu konna kaalabika, okuggyako embuzi n’enkoko ze baali balese emabega.
Agusito 21: Twasimbula nga ssaawa kumi na bbiri ez’oku makya. Oluvannyuma lw’okukwata wansi emirundi egiwerako mu mazzi amampi, nga ssaawa munaana ez’olweggulo emmeeri yasibira ku ttaka; naye n’okufuba kungi n’eggibwayo n’esuula ennanga okumala ekiro. Ensi erabika ng’erimu abantu batono nnyo mu bitundu bino. Singa kino kyava ku kutya okuzimba okumpi ennyo n’embalama, kubanga omugga buli mwaka gubyanjaalirako, twandirabye, waakiri, emyalo nga tuyitawo, naye tewaaliwo n’emu. Ebyalo bye twalaba ddala byali bitono nnyo, bw’obigeraageranya n’ebyo eby’omu bitundu ebya wansi ebya Niger, oba ettabi lya Kowara. Ensi, ku bungi, nzigule, wadde oluusi nga mulimu emiti, era oluusi mulimu ebibinja by’enkindu empanvu ennungi, ebiraga, olw’amatabi amakadde oba ebikoola ebiwanirira okuva ku mitwe gy’emiti, nti abantu b’omu nsi tebeetawaanya kukung’aanya bibala byazo okubikozesa. Kumpi tewaali kabonero ka bulimi kaalabika ku mbalama, okuwummuza amaaso. Ekiro twafuna enkuba nnyingi, ng’erimu okubwatuka n’okumyansa, eyannyogoza empewo, kubanga enjuba yali eyokya nnyo mu biseera bino, era omugga gwali gukendedde nnyo. Twali tetufunanga nkuba, okutuusa ekiro ekiyise, okuva lwe twava e Idda wiiki ssatu emabega.
Agusito 22: Twasimbula nga ssaawa kumi na bbiri ez’oku makya, era oluvannyuma lw’okukwata wansi kwa mirundi mingi okutono n’okuggibwayo nga yingini ezzibwa emabega, ku ssaawa 12 A.M. twayingira mu mazzi amampi, ne tusibira ku ttaka nga mayiro emu oba okusingawo wansi w’ekyalo Ojogo, kye twali tulindirira ng’ekifo eky’okusuulamu ennanga, n’okufuna enku. N’okufuba okunene emmeeri yaggibwayo ku ssaawa kkumi na bbiri n’ekitundu ez’akawungeezi, naye teyasobola kuva ku mazzi amampi akawungeezi ako. Zuri, omuvvuunuzi waffe, yakozesa okusendasenda kungi abantu b’omu nsi okukkiriza okujja ku mmeeri; amaato abiri oba asatu oluvannyuma gaaleeta enku n’enkoko, ze twabagulako. Amaato gaabwe matono nnyo, era gavugibwa n’enkasi empanvu ennene, nga bayimiridde. Twabuuza ebya Dr. Barth, naye ne tutafuna mawulire.
Agusito 23: Ku makya ennyo omwami w’e Ojogo yasindika ababaka okubuuza ku bulamu bwaffe n’okutulaga ekkubo ly’amazzi; naye nga tebaalina kye bamanyi ku buziba emmeeri yaffe bw’ennyika, ekirowoozo kyabwe tekyakkirizibwa. Omukka bwe gwali gukuzibwa, Omwami Richards yasindikibwa okupima ekkubo ly’amazzi; era bwe yakomawo nga ssaawa bbiri ez’oku makya, n’aleeta amawulire amalungi, nti bwe yabuuza, yagambibwa nti abazungu babiri baali kumpi n’ekitundu kino, mu kibuga ekiyitibwa Keana, olugendo lwa nnaku nga nnya okugenda mu bukiikakkono. Sseetaaga kwogera nti buli muntu ku mmeeri yasanyuka nnyo olw’amawulire gano. Twasimbula, era oluvannyuma lw’obuzibu bungi, emmeeri n’eva ku ttaka eritali wansi, we twali tusibidde ddala. Oluvannyuma katono twasuula ennanga okumpi n’ekyalo Ojogo, ekiri ku nsonda y’ekizinga, ku ludda olwa ddyo, ekyakolebwa akagga akakyawula ku lukalu olunene. Amangu ago twasindika ababaka okutegeeza omwami nti tutuuse, era nti tujja kumukyalira mangu. Ababaka bwe baakomawo, twetegekera okugenda ku kyalo, naye abantu bangi nnyo, naddala abakazi n’abato, baatya, ne badduka okuva mu kyalo ne bagenda mu kisiko mu nkindu. Abasajja baali bakutte emitego n’obusaale obulimu obutwa, n’abamu amafumu amawanvu: abo abaasembayo baatuwerekera okuva ku lubalama okutuuka ku kyalo gye twasanga omwami ng’atudde kumpi yekka, wansi w’omuti omunene, ogwali gusiikiriza bulungi, ebweru w’ekibinja ky’ensiisira ezaali amaka ge. Oluvannyuma lw’okulamusa nga tukwatagana mu ngalo, Dr. Baikie yayogera ku nsonga y’okukyala kwaffe, n’alaga okwagala kwe okutumira amangu ago abazungu, be twawulira nti baali e Keana. Bwe twali tumanyi dda ensonga eno, omwami teyafuna kya kwekwasa nti tamanyi, era n’asuubiza amangu ago okwebuuza ku bakulu be, n’okututegeeza, nga tuddeyo ku mmeeri, ebikwata ku kusindika ababaka. Mu kiseera ekyo twalina ku mmeeri omusajja eyali abuulidde Omwami Richards nti abatambuze baali e Keana. Yakakasa bye yayogera, nti baatuuka eyo omwezi gumu nga tannava Keana, era nti yabalaba ennaku munaana emabega, n’asaba okugenda n’ababaka singa asindikibwa; kubanga ye yennyini muzaaliranwa wa Keana, kitaawe gy’abeera, naye nnyina abeera wano e Ojogo. Twamuwa ebirabo, ne tumusuubiza nti ajja kufuna ebirala singa agenda n’ababaka, n’atuleetera mikwano gyaffe. Twamulaga ebifaananyi by’abatambuze abana, okuva ku lupapula olusooka olwa Atlas ya Petermann ey’Afirika ey’Omu Makkati. Yatunuulira akaseera, n’asonga ku kya Dr. Barth, ky’agamba nti kyali kifaanana naye mu maaso, naye n’alaba nga talina kirevu n’ebirevu by’oku matama, ebiringa ebya Omwami Richardson; n’asonga ku kifaananyi kya Vogel nti ye mukwano gwe. Okuva ku bujulizi buno n’obulala, twasalawo nti amawulire gaali gayinza okuba ag’amazima.* Ng’omubaka w’omwami talabika, twaddamu okumutumira akawungeezi, okumulaga nti tunyiize. Ababaka baakomawo, ne bagamba nti, olw’okuba ye mwami w’olubalama lw’amazzi, yasooka kwagala kukwata byennyanja, okubiweereza omwami w’e Keana, eyali omukulu we, era eyandinyiize * Wabula kirirabibwa, okuva mu bigenda okuddako, nti eyatubuulira amawulire yategeerwa bubi.
singa ekirabo ng’ekyo tekimuweerezeddwa. Enkya ku makya, Dr. Baikie nange tugenderera okugenda ku lukalu okusika ensonga eno mu maaso. Ekiro twafuna kibuyaga ow’amaanyi n’enkuba; — kati omugga gusuubirwa okwambuka.
Agusito 24: Ku makya ennyo twagenda okukyalira Amishi, omwami, ku nsonga y’okusindika ababaka e Keana nga tewali kulwa. Twasobola okuggyawo enteekateeka y’okukwata n’okuweereza omwami ebyennyanja, nga tusuubiza okuwa ababaka ebirabo eri ye. Okusobola okutegeka okugenda kwabwe amangu ago, omu ku ffe yandisimbudde amangu ago n’ababaka, singa embalaasi zaali zifunika, era singa okulabika kwaffe mu bibuga ebiri wakati tekwandireese kulwa, mu kifo ky’okwanguya ensonga; kubanga ababaka b’omu nsi basobola okugenda nga tebeetegereddwa nnyo, era basobola okufuba okusinga ffe ffenna. Oluvannyuma lw’ekyenkya, Amishi, era ayitibwa Ojogo, nga lino lye linnya lye ery’obwami, yajja ku mmeeri, n’alagibwa emmeeri yonna n’ennyumba ennene ey’ekitiibwa (saloon), n’ewuunya nnyo; nga mu ttuntu, yaddayo ku lukalu okusindika ababaka, abaali balindirira okugenda e Keana. Okusasamala kw’okusindika ababaka bwe kwaggwa, nakung’aanya ebigambo ebimu eby’olulimi lwa Doma okuva eri Onuse, mwannyina w’omwami; era olw’obuyambi bwe n’afuna emu ku ssowaani entono ez’endabirwamu, ze yampeereza n’ekisa Lady Buxton, era n’alowooza nti asasuddwa nnyo.
Agusito 25: Waliwo ekika ku lubalama olw’ebukiikaddyo ekiyitibwa Mitshi. Bulijjo boogerwako ng’abantu ab’entiisa era abalasi b’obusaale ababi, era bayitibwa Kaferi, ne baliraanwa baabwe abakaafiiri. Baajja omulundi gumu e Ojogo okutunda emmere, naye omwami n’atabakkiriza kumukyalira, kubanga baagala nnyo okubba. Ku makya ennyo omubaka yasindikibwa eri Ojogo, okumutegeeza nti tugenderera okukyalira Abamitshi, n’okubagulako balugu n’ente ennume, kubanga twagambibwa nti balina bingi; — leero nga lwe lunaku lw’akatale wakati waabwe n’abantu b’eno. Omwami yalonda Onuse, mwannyina, okugenda okutukolera ensonga eno; naye bwe yajja ku mmeeri n’asanga nga twetegese okugenda, n’atya, n’addayo amangu ago ku lukalu mu lyato lye, eryavugibwa abakazi n’abasajja — kubanga bombi bavuzi balungi kyenkanyi. Nga tulowooza nti ajja kutugoberera, twasimbula okugenda mu katale k’Abamitshi, nga mayiro emu wansi wa Ojogo, ng’amaato g’e Ojogo agawerako gamaze okutukulembera. Bwe twasembera, twawulira oluyoogaano olunene n’okuleekaana mu katale, akakolerwa mu maato ku lubalama lw’amazzi, era bwe twasemberera, amaato gonna ag’e Ojogo gaali gasaasaanidde mu njuyi ez’enjawulo, era buli kintu kyali mu kavuyo kanene: abakazi abamu baali bakaaba, kubanga Abamitshi baali babanyagako ebintu byabwe, era ekibinja eky’amaanyi kyali kyekutte emitego n’obusaale obulimu obutwa okutuziyiza okugenda ku lukalu. Twali mita ntono okuva we baali, naye nga tetusobola kwogera nabo butereevu; ate era, waaliwo oluyoogaano n’okucamuka okw’ekika ekyo, nga tekisoboka kubawulirizisa. Oluusi baatuwenya nga batusoomooza okugenda ku lukalu, era abantu abakutte eby’okulwanyisa baali bateekeddwa ku lubalama okutuziyiza okukikola.
Mu lyato lyaffe temwaali wadde ekyokulwanyisa kimu. Dr. Baikie yayimusa obutambaala obumu ng’ekisendasenda, naye okubulaba kwokka kwalabika ng’okubasunguwaza. Ku nkomerero, omusajja omukadde ow’ekirevu ekiruddemu envi, eyalabika nga ye mwami, n’obusungu bungi n’okuwenya okw’amakulu n’emikono gyombi, n’atugoba. Nga tewali kirala kya kukola, twaddayo ku mmeeri, ne tulyoka tugenda okutegeeza Ojogo empisa z’Abamitshi. Yali yaakalagira eryato, ku bubaka bwa mwannyina, okutuyita tukomewo. Yagamba nti, singa Abamitshi, b’atalinaako buyinza, bandikoze akabi konna ku bantu baffe oba ku bintu byaffe, omusango gwandimussiddwako ye. Awo ne tugambibwa nti Abamitshi baali balya abantu, era nti balya emirambo gy’abalabe baabwe abattiddwa mu lutalo. Naye nze nkakasa nti ekikolwa kino eky’obukambwe kikolebwa mu biseera by’olutalo byokka, okutiisa abalabe baabwe, era si kintu kye bakola bulijjo. Abaijebu bwe baalumba Abbeokuta emyaka egiyise, ne bawangulwa, emirambo egimu egy’Abaijebu abattibwa yatemebwatemebwa Abaegba, n’efumbirwa mu nsuwa ennene, Abaijebu balyoke batye nnyo Abaegba. Ikumi, omwami w’e Ijaye, yakola ekikolwa eky’obukambwe ekifaanana bwe kityo omu ku bakazi be bwe yattibwa, oba olw’okwesasuza, oba okutiisa abalala baleme kwekola mu ngeri y’emu. Nga tetunnava ku mugga, tuyinza okutegeera mu butuufu obanga Abamitshi ddala balya abantu, oba si bwe kiri.
Kirabika okuva ku mawulire ge twasobola okukung’aanya, nti Abamitshi edda baali baddu b’Abafilani n’ebika ebirala mu nsi ya Haussa, era nti badduka ku bakama baabwe, ne batuula ku ludda olw’ebukiikaddyo olw’omugga, gye beegattiddwako oluvannyuma abaddu abadduse bangi nnyo; era bwe batyo ne bafuuka ab’entiisa eri baliraanwa baabwe. Mu ngeri eno bakuuma obwetwaze bwabwe, era bulijjo beekengera abagwira abajja mu bo. Balabika ng’ab’entiisa naye nga batya; bulijjo nga batambula n’obusaale bwabwe obulimu obutwa, bwe beetegefu okulasa olw’okunyiiza okutono ennyo. Ebyalo byabwe, ebyetongodde buli kimu ku kinnaakyo, bisaasaanidde ku kitundu kinene eky’oludda olw’ebukiikaddyo olwa Tshadda okwolekera ensi ya Akpoto. Balina olulimi lwabwe, era kirabika tebakkiriza mukulu yenna okusinga omukulu wa buli kyalo. Abantu b’ebyalo bino oluusi beesalamu bokka na bokka, oba ekyalo n’ekyalo, ne balasagana obusaale obulimu obutwa. Ensonga y’okuba nti balina ente nnyingi erabika ng’ewagira ebyogerwa nti edda baali bakwatagana n’Abafilani, ng’abaddu, ab’ente zaabwe oboolyawo baalundanga; era okuva lwe baafuna eddembe lyabwe, bakola omulimu gwe gumu ku lwabwe bennyini. Okugaanibwa kwabwe okukyalira emmeeri kuyinza okuba nga kwe kwabanyiiza, kye baawoolera ku makya ga leero mu katale ku basuubuzi b’e Ojogo.
Okuva e Idda okutuuka Awasisinkanira Emigga, ensi yonna eri ku ludda olwa kkono olw’omugga, n’okuva Awasisinkanira Emigga okutuuka wano, eyitibwa ensi ya Akpoto, era erinnya lye limu bwe liyitibwa e Igara. Abaigbira, Abassa, Abagatu (ekika ky’e Doma) era n’Abamitshi, abasangibwa okumpi ddala n’olubalama olw’obukiikaddyo olwa Tshadda, bonna baava ku ludda olw’obukiikakkono, nga baddukira wano oba nga bazze kusenga; era si be bannannyini ba bitundu ebyo eby’ensi ab’olubereberye, nga bo bennyini bwe bakkiriza. Ne Atta w’e Igara yennyini alabika nga musenze oba muyiseemu mu nsi ya Akpoto, nga bwe kitegeerekeka okuva mu lufumo luno olw’Abaigara: — Bwe nnali ngeraageranya ebigambo by’Olwigara n’Olwyoruba, nnabuuza Mahamma, omubaka wa Ama-Abokko, oba nga tasobola kuntegeeza lwaki ebigambo n’enjogera ezimu ez’Olwigara bifaanagana n’eby’Olwyoruba — kubanga oluganda lw’ennimi zino lwalabika okusinga olw’ennimi endala zonna ez’ebitundu bino. Awo n’annyumiza olufumo luno; — Mu biseera eby’edda, kabaka w’Abayoruba yatambula n’agenda e Rabba, n’agamba Atta anoonye ekifo ekisaanidde gy’alisenga gye bujja. Atta n’alyoka asaabala mu lyato n’aserengeta omugga okutuusa lwe yatuuka e Idda, lye lyali erinnya ery’olubereberye ery’ekibuga. Eyo n’asanga abatuuze abaali bayitibwa Akpoto, n’omukulu waabwe Igara, n’amwegayirira amuwe ekifo w’asenga, n’akimuwa. Atta n’addayo n’ategeeza kabaka w’Abayoruba nti kimugendedde bulungi; kabaka n’amubuuza oba alowooza nti ajja kuba mu mirembe nga tewali ayinza kumutawaanya. Atta n’amuddamu nti ajja kuba mu mirembe. Awo Atta n’ayawukana ne yeekolera essaza lye; era olw’okuba yali asinga Abakpoto obuyinza, ne bamuwa ekifo eky’okusooka. Ebiseera bwe byagenda biyitawo, olulimi lw’abasenze ne luggwaawo mpolampola nga lusinzibwa olw’Abakpoto; oba okusingawo, abasenze baalabika nga baakwata olulimi lw’Abakpoto okwogeraganya nabo, ne balugatta n’olwabwe. Amakulu amatuufu aga Atta ge kitaffe oba jjajja w’ekika, naye ekitiibwa kye ekituufu nga kabaka kye Onu, ekifaanana Olu mu Luyoruba, ekitegeeza kabaka oba omufuzi w’essaza.
Agusito 26. Tewaali kikulu kyabaddewo leero; enku entono abantu ze baalina ne zigulibwa, era Krumen ne basindikibwa mu kisaka okutema endala. Abantu bano beetaaga bitono nnyo, ne kiba nti bamatira okutuula olunaku lwonna nga banywa emindi gyabwe, mu kifo ky’okugenda okutema enku okuzitunda, newankubadde nga baagala nnyo okufuna ebintu bingi nga basabiriza.
Agusito 27: Ssande. Nnakulembera okusinza ku ssaawa nnya n’ekitundu nga bulijjo, ne nsoma ekitundu eky’okusatu eky’Okubuulira okw’ekkumi n’omwenda ku Kusaba. Bwe twategeezebwa nti abantu baali badduka okuva mu kyalo ky’e Ojogo, ne tugenda ku lukalu oluvannyuma lw’okusinza okumanya ensonga n’okubakkakkanya. Mu biro bibiri ebyasooka, Dr. Baikie n’Omwami May baali bagenze ku lukalu okwetegereza omwezi, era nga, kya bulijjo, balina ettaala. Ettaala eyo ey’endabirwamu ye yalabika okubatiisa. Omwami w’ekyalo yali yasooka okweraliikirira bwe yalaba Omwami May ng’apima olubalama, n’alowooza nti akola bw’atyo kubanga abazungu baali bagenderera okumunyagako ensi ye. Bwe twatuuka ku lukalu, ne tusaba okulabagana naye. Omutima gwe gwali gukuba olw’okutya; naye ne ngezaako okumunnyonnyola nti olw’obutamanya buziba bw’omugga, emmeeri yaffe yasibira ku musenyu okumpi ddala n’ekyalo kye, ne tumalawo ekitundu ky’ennaku bbiri; nti Omwami May okupima olubalama kwali kumanya bugazi bw’omugga, n’obungi bwe gweyongedde okuva lwe twatuuka wano: nti okutunuulira kwabwe omwezi n’emmunyeenye ekiro kwali kumanya bwe tuli ewala n’ensi yaffe: nti naye yennyini ateekwa okuba nga yeetegereza nti omwezi tegusigala mu kifo kimu, wabula gulinnya waggulu buli lunaku: bwe tutyo bwe tutunuulira omwezi oba emmunyeenye, tumanya bwe tuli ewala n’ewaffe: nti Katonda yatulagira okukolera abantu bonna ebirungi, so si kukola kibi, kubanga bwe tubakola obubi, Katonda tajja kutusanyukira. Olw’ennyinnyonnyola eyo ye n’abantu be ne balabika ng’abamativu. Ne mmubuuza oba waliwo ekintu kyonna ky’ayagala tumunnyonnyole okusingawo, kubanga twali beetegefu okukikola; n’addamu nti teyalina kirala ky’abuuza, wabula okusaba olugoye olumyufu olwa veluveti, entebe, n’ebbeseni; ne tumusuubiza okukirowoozaako mikwano gyaffe bwe ginaaba gizze okuva e Keana. Ne tumusaba atukkirize okutambulatambulamu mu kyalo, n’akkiriza; naye buli we twayita mu kyalo, twasanga emitego gy’obusaale nga gireeze n’obusaale obusiigiddwako obutwa nga bweteeseteese okulwana. Mu nnyumba emu twasangamu Alpama, omukulu w’akatale ow’Abamitshi, eyatugoba ku Lwokutaano; yagezaako okwekweka, naye ne tumukwata mu ngalo, ne tumubuuza lwaki yagaana okutukkiriza okukyalira ekibuga kye, ate nga twali tutambula ng’ab’emikwano mu kibuga ky’e Ojogo. Yateeka omusango ku balenzi be abatawulira. Awo ne tumuyita ajje ku mmeeri ku Mmande, ng’ali wamu ne Onuse, mwannyina w’omwami, ne Osaba, eyatuleetera amawulire ga Keana. Yasuubiza okujja, naye n’ayagala asooke agende eka awe abalenzi be omwenge, balyoke bazzeeyo ebintu bye baali banyaze abantu b’e Ojogo; — oluvannyuma, bwe yagamba, tuyinza okutuma omuntu omu, wamu ne mwannyina wa kabaka, ku katale akaddako, naye omuzungu yenna tajja kujja okutuusa ku katale akaddirira ako. Bwe twaddayo ku mmeeri, abaami babiri ab’engulu ku mugga, Mahamma ow’e Kondoko ne Jefulla ow’e Akpa, ne batuma ababaka okubuuza bwe tuli, kubanga baali batidde, n’okulaba emmeeri; ne bagiraba, ne baddayo eri abaami baabwe n’okuddamu okubamatiza.
Agusito 29: Akpama, omukulu w’akatale ow’Abamitshi, teyatuukiriza kisuubizo kye yawa jjo, okujja ku mmeeri nga bwe twamuyita; naye Omwami May n’agoba ku lukalu mu kasirise, n’agenda mu kyalo ky’Abamitshi, gye yasanga mwannyina w’Ojogo ne Akpama, ne bamwaniriza bulungi, n’abaleeta bombi mu lyato lye ku mmeeri. Akpama yali musirise nnyo, ne yeewulira nga talina maanyi ku “Pleiad;” ebyokulwanyisa bye yabirekera mu lyato, wamu n’essaati ye ennyulufu era enkutuke, n’asigaza akagoye kokka mu kiwato. Twayogera naye mu kisa nga tuyita mu Luhaussa n’Oludoma, olwo olw’enkomerero nga yalutegeera; era amangu ddala ebitundu bibiri eby’olugoye ne bimusibibwa mu kiwato, n’asanyuka nnyo. Okumujjukiza nti yali yatugoba kyamuluma nnyo. Yagamba nti ensonga eyo yaggwa, nga tayagala kugiddamu; n’asuubiza okubuulira abantu be bonna ebifa ku ffe, n’okuleeta omwami w’e Wantele ku mmeeri enkya. Naye kyali kyeyoleka nti teyali muteefu ku mmeeri, era oluvannyuma lw’eddakiika nga kkumi na ttaano n’agivaako ne mwannyina w’omwami, nsuubira ng’omwoyo gwe gutereddeko. Singa okwesigagana n’omukwano bireke bikule mpolampola mu mitima gy’abantu, tujja kutegeeragana mangu; naye bwe walabika okwagala okw’obutagumiikiriza okukyalira enzaalwa ezitali nneesigwa, nga Abamitshi, ekyekango n’obutesiga bizuukuka ku ludda lwabwe, era oluvannyuma tebiggwaawo mangu.
Agusito 30 — 31: Tewaali kikulu kyabaddewo. Abantu beeyongera okukung’aanya enku, era ffenna twali tulindirira Zuri, omubaka waffe, okudda okuva e Keana, oba okuwulira okuva gy’ali; yali atusuubizza okudda mu nnaku mukaaga oba munaana, ate nga lwali lunaku lwa mwenda okuva lwe yagenda. Okujjula kw’omugga y’emu ku nsonga lwaki twali twagala nnyo akomewo, tuleme okufiirwa ekiseera ekisinga obulungi okwambuka ewala nga bwe kisoboka ng’omugga tegunnatandika kukka. Okulindirira kwaffe okutuuka kw’abatambuze nakyo kintu kikulu nnyo, era tekiyinza kuvaawo mangu.
Seputemba 1: Tubuuzizza nnyo ku Zuri. Oluusi kigambibwa nti yalabiddwa e Keana, naye nga tannalabagana ne kabaka; ebiseera ebirala kigambibwa nti yalaba kabaka, naye nga tannaddibwamu; naye tewali kigambo na kimu kitutuuseeko nti yalaba abazungu e Keana. Aliheli yatumibwa eri omu ku basajja abaagambibwa nti baalaba Zuri, naye n’agambibwa nti omuntu oyo yali yaddayo ekiro ekyayise. Ebyo byonna byatuleetera okuteebereza nti amawulire agaatuweebwa ku batambuze tegaalimu mazima. Zuri yali alese ku mmeeri Orobo, omu ku baddu be, eyayogeranga Oluhaussa n’Oludoma, era n’Olwigbira, era omwana we omuto, Musa, n’asigala mu mikono gyaffe. Orobo bwe yajja ku mmeeri, ne mmubuuza nnyo ebikwata ku mawulire ga mukama we, era bwe yalaba nti tasobola kweyongera na bulimba bwe, n’agamba nti emmandwa ze zaategeeza byonna bye twali tubuuliddwa ku mukama we. Sseetaaga kugamba nti ekyo kyatunyiiza nnyo. Ne tugenda eri Ojogo, okumulaga nti tunyoleddwa, n’okumusaba atume omubaka omulala, nga tugamba nti omu ku ffe ajja kugenda naye e Keana, okubuuza ku mikwano gyaffe. Nnateesa okugenda ku Mmande, Zuri bw’anaaba tannatuuka ku Ssande; naye Dr. Baikie, olw’obutayagala kufiirwa biseera birala, n’asaba okusimbula ku Lwomukaaga, era nga tukkiriziganyizza bwe tutyo, ne tuva ewa Ojogo. Bwe twali tuddayo ne tulaba Osaba, gwe twategeera nti yali alabye abazungu e Keana, ennaku munaana zokka nga tetunnatuuka e Ojogo. Ne mmubuuza nnyo mu ngeri ez’enjawulo, n’akakasa nti yabalaba ennaku ttaano nga tannava Keana, nga basuubulagana ne kabaka ebintu ebyenkana omuwendo gw’abaddu amakumi abiri, naye nti kyali kya myezi ebiri okuva lwe yava e Keana nga tetunnatuuka. Ekyo ne kireeta ekitangaala ekiggya ku nsonga eno. Ensobi y’ennaku omunaana eteekwa okuba nga yakolebwa omuvvuunuzi mu bibuuzo ebingi ebyaddiriŋŋananga; era ne tusalawo nti tebaasobola kumala myezi ebiri n’okusingawo e Keana nga amawulire gaakyo tegasaasaanye nnyo; ate era, singa baali bakyaliyo, Zuri olwatuuka e Keana, bandiwandiise amangu ddala okukakasa nti baafuna ebbaluwa ya Dr. Baikie eyawandiikirwa Dr. Barth, nga bayita mu mubaka ow’enjawulo, singa tebaasobola kuvaayo mangu. Ekirowoozo ky’okugenda e Keana kyava kirekebwa, naye ennaku bbiri ne ziweebwa Zuri okudda, n’okumaliriza okukung’aanya enku zaffe; Mmande n’eteekebwawo okuba olunaku lw’okusimbula.
Seputemba 2: Mu kiseera kye tumaze wano, nsobodde okujjuza ebigambo ebyalondebwa okuvvuunulwa mu Ludoma oba Arafro, wamu n’emboozi ntono endala. Abasomesa bange baali tebatebenkera, kubanga tebaali bamanyidde kutuula ssaawa nnamba nga bakola omulimu ng’ogwo, ne kiba nti nnasobolanga okukola kitono buli mulundi, nneme okumalawo obugumiikiriza bwabwe ne bampa ebigambo ebikyamu. Essuubi lye baaweebwa ery’empeera entono lyabakwatako nnyo. Nnali njagala nnyo okufuna ebigambo by’Olumitshi bitono; naye tewali n’omu ku bantu abo eyakkiriza okutusemberera. Akpama, omukulu w’akatale, teyatuukiriza kisuubizo kye eky’okuleeta omwami w’e Wantele ku mmeeri. Aliheli yatumibwa wamu ne mwannyina w’Ojogo, n’olugoye okugula emmere n’ente ennume, kubanga twawulira nti baalina nnyingi, naye teyafunayo kantu. Bwe yali ng’awaanyisiganya okufuna balugu ntono, obutambaala bwe yali agenda okuzigula nabwo ne bubbibwa, era kyali kisa Akpama kye yafuna ku mmeeri kyokka ekyaleetera okubuzzibwayo. Aliheli yagamba nti baamwetooloola n’emitego gyabwe n’obusaale, ng’abagenda mu lutalo; era, okuggyako Akpama, tewali n’omu ku bo eyali asembereddeko emmeeri yaffe. Abagenyi abawerako okuva mu bitundu eby’omunda, n’okuva mu byalo eby’engulu ku mugga, baakyalira emmeeri ne batunda ebintu byabwe ebitono. Mu bo mwalimu Asaba, omusajja ow’e Rogan-Koto, ggoonya gwe yali yakutulako okugulu kumu, naye ekiwundu kyawona, era omusajja oyo omwavu yawenyuukanga okuva mu kifo ekimu okudda mu kirala ng’ayambibwako omuggo, obuwanvu nga ffuuti nnya. Amangu ddala nga Dr. Hutchinson ne Dr. Baikie bamulabye, ne batandika okulowooza oba nga waliwo kye bayinza okukola okuyamba omusajja oyo omwavu; era Omwami Guthrie, yinginiya omukulu, n’ayiiya, mu ssaawa ntono n’amaliriza okukola okugulu okw’omuti. Asaba yali azzeeyo mu kibuga kye, nga Ojogo bwe yatutegeeza, okunoonya ebirabo eri abaami abaali bamukolera ekigere; era bwe yakomawo, Omwami Guthrie n’amussaako okugulu okw’omuti mu maaso g’abagenyi bangi, abaasanyuka ennyo olw’ekyo abazungu kye baayiiya. Okubeera kwaffe e Ojogo kwaliko emigaso mingi. Kati kimanyiddwa, ewala ennyo waggulu ku mugga, ffe bwe tuli, n’ebigendererwa byaffe, ne kiba nti emitima gy’abantu gyetegefu okusingawo okwaniriza emmeeri.
Seputemba 3: Ssande. Nnakulembera Okusinza Katonda ku ssaawa nnya n’ekitundu, ne mbuulira okuva mu Yokaana 20:29. Olweggulo ne tugenda ku lukalu okusiibula Ojogo, n’okumukwasa ebbaluwa ya Dr. Barth, bw’alituuka nga tetuliiwo. Omwami era n’aweebwa omunagiro omumyufu ogwa sseegi, n’agusanyukira nnyo. Orobo, omusajja wa Zuri, eyategeera Olujuku oba Olukorrofa nga mukama we, yatya okugenda naffe, naye oluvannyuma lw’okumusendasenda katono n’akkiriza; kyokka n’agamba nti tajja kujja ku mmeeri okutuusa enkya ku makya. Ojogo n’ayongera okutulaga empisa za Zuri, bwe yatutegeeza nti Zuri yandibadde mu kabi singa yagenda e Rogan-Koto, mu Doma, ekibuga kya nnyina, ng’ate kitaawe yali wa Abitsh, waggulu ennyo mu Kororofa. Ebibuga ebyo byombi bya Panda, abatuuze baabyo abaliwo kati nga bakkirizibwa okubibeeramu olw’okwanguyiza obusuubuzi. Zuri yalabika nga yasobya e Rogan-Koto, n’alangirirwa okuba omumenyi w’amateeka, buli amusanga ayinza okumutta, n’olwekyo n’addukira wansi ku mugga okuwonya obulamu bwe. Ne tugamba omwami nti tetwamanya kintu kyonna ku nsonga ya Zuri n’abantu be, naye nti yali mukozi waffe, era ng’ali wansi w’obukuumi bwaffe, era nga bw’anaabanga mu buweereza bwaffe tewali n’omu yandimukutteko. Kizibu nnyo okumanya empisa z’abantu b’oli nabo. Emirundi mingi nnali nteebereza nti Zuri, bwe yali ku mmeeri, yeetwaliranga obuyinza bwe yali tasaanidde, ku abo abajjanga okusuubula e Akpoko; bonna abaatundanga amasanga baalina okumusasula ensimbi, ng’akasiimo. Lumu, eryato lyatugoberera ebbanga ddene, ne lituyitako ekiro, nga tebatulabye okutuusa enkya, kubanga twali tusuula ennanga wakati mu mugga nga bo bagenda okumpi n’ekisaka. Engeri gye baakaluubiriza okutunda amasanga gaabwe, nga bagenda buli kaseera ne bakomawo okulaba kye bayinza okufuna okusingawo, n’okugenda kwabwe ku nkomerero nga tebagatunze, byandeetera nnyo okuteebereza nti Zuri yalina omukono mu nsonga eyo; naye nnyinza okuba nga nsobya.
Ekibuga ekikulu eky’ekitundu kino ekya Doma ye Keana, nga kabaka waakyo afuga ye Adaso, kigambibwa nti Muhaussa mu buzaale, asasula omusolo buli mwaka ogw’abaddu kikumi eri sultan w’e Sokoto, ng’ayita mu Bautshi. Ebibuga ebitono byonna ebifugibwa Keana birina okusasula omugabo gwabyo ogw’omusolo eri Adaso. Okusinziira ku by’abantu bye boogera, kirabika abatuuze b’e Keana bafuluma buli luvannyuma lwa kiseera, ne bakwata abantu b’omu byalo okubafuula abaddu, oba olw’obutasasula mugabo gwabwe ogw’omusolo, oba olw’omusango omulala gwe babavunaana. Abantu b’e Ojogo baalina okuva mu kibuga kyabwe ekikadde, Ajamo, ne baddukira ku kizinga kye babeerako kati nga basaasaanidde mu byalo eby’enjawulo, byonna nga biyitibwa Ojogo, erinnya ly’omwami waabwe. Obunyigiriza ng’obwo buyinza okunnyonnyola okulonzalonza ku kutuma omubaka e Ojogo awatali byennyanja okuwoomya kabaka omutima.
Seputemba 4: Twasimbula nga ku ssaawa emu ez’oku makya, nga tugenda okunoonyereza ku Tshadda n’okubuuza ku Dr. Barth. Ekyalo ekyasooka kye twatuukako nga tumaze okuva e Ojogo kyali Ajamo, eryato gye lyava ne lijja gye tuli, okutugamba nti baali bafunye obubaka okuva eri Zuri ekiro ekyayise, nti ajja kudda mu nnaku ssatu, era nti atusaba tumulindirire, naye tewaali kigambo na kimu ku bazungu. N’olwekyo, ne ndaba nti obubaka obwo bwali bwa kugunja bugunja, naddala kubanga Orobo yali agaanye okwambuka naffe, era yali asendasenze Musa, mutabani wa Zuri, okusigala naye ku lukalu. Oluvannyuma lw’ekyenkya ne twawukana n’erimu ku maato Omwami Crawford ne yinginiya ow’okubiri lye baali batwala wansi Awasisinkanira Emigga gya Tshadda ne Kowara, n’ensimbi n’ebyamaguzi olw’okwanguyiza obusuubuzi: twayawukana nga tujaganya emirundi esatu n’eddoboozi ery’omwanguka. Bwe twamala okuyita ku byalo ebitono ebiwerako, ekisooka n’eky’okubiri nga biyitibwa Kondoko ne Amowo, ku ludda olwa ddyo olw’omugga, ne tutuuka e Rogan-Koto, ekiri ku kasozi akatunudde ku mugga, nga kiriko bbugwe emabega. Rogan-Koto.
Abahaussa bakiyita Rogan-Koto, naye abantu bennyini bakiyita Ajewon Igbira. Twasuula ennanga wano okumala essaawa emu, ne tugenda ku lukalu okukyalira Sada, omwami. Abatuuze b’ekifo kino Baigbira, era bwa Panda (Funda). Baakkirizibwa okusenga wano mu Doma olw’okwanguyiza obusuubuzi. Bwe batyo, basasula omusolo eri Panda, kabaka waabwe ow’amateeka, n’ekika ky’omusolo gw’ettaka eri kabaka w’e Keana, olw’okubakkiriza okusenga mu nsi ye. Wano twasisinkana Asaba, omusajja ow’okugulu okumu, eyali asanyuse nnyo olw’okugulu Omwami Guthrie kwe yamukolera, era alabika ng’afuuse muntu mulala ddala kasookedde ateeka wabbali omuggo gwe omuwanvu. Yatambulatambula ku ddeeka n’obwangu bungi, era ebigambo tebyamumalira kwebaza oyo eyamukolera ekirungi. Omu ku bakyala be yaleeta ekita ekijjudde omuceere omulongoofu ng’ekirabo. Ekibuga Rogan-Koto tekirekeddwa mu mirembe. Omwaka oguwedde kyalumbibwa Ababerebere ab’e Lafia, era abantu bangi nnyo ne batwalibwa nga baddu. Kyebakadda okuzimba obuggya ennyumba zaabwe ezaayonoonebwa, nga ntono nnyo ku zo ze zisigaddewo. Eri abo abaali bawulidde obuyinike bw’olutalo, eddoboozi ly’emirembe lyabagwako mu matu ng’enkuba ewoomereza ensi enkalu. Baali ba kisa, ne batusabira emikisa mingi okuva eri Katonda ku mulimu abazungu gwe bagenderera ogw’okuzzaawo emirembe mu bantu. Baali tebawulidde mawulire gonna ku batambuze bazungu. Bwe twava wano, twayita ku byalo Kondo ne Akpa ku ludda olwa kkono; era nga ku ssaawa kkumi ez’olweggulo, ku kibuga Abitshi (ekibuga kya Zuri), naye tetwasuula nnanga. Kifo kitono naye nga kijjudde abantu, era kyetooloddwa bbugwe. Nga Rogan-Koto, kya Panda, era kimusasulira omusolo ne Wukari, mu nsi ye ekibuga mwe kiri. Ensi ya Wukari erabika okutandikira awo okumpi ne Kondoko ne Akpa; naye olw’okuzikirizibwa kwa Panda, kisoboka ebifo bino okugwa mu mikono emirala. Okuva e Ojogo okutuuka e Abitshi, ettaka lyambuka era oluusi libaamu obusozi ku lubalama olwa ddyo. Omugga mwangu nnyo okutambuliramu, olw’okujjula kw’amazzi n’obutabaamu bizinga bingi. Mazima ddala, tetutambulanga bwangu bwe tutyo okuva lwe twava e Aboh. Ensi y’Abamitshi etuuka e Wukari, era eyo gye tusuubira okuwulira ebisingawo ku bantu bano ab’enjawulo.
Seputemba 5: Twasimbula enkya ya leero ku makya okuva we twasuula ennanga, ekyali kumpi kutunula ku Lusozi Ethiope. Endabika y’ensi nnungi nnyo, obusozi obupya bweyongera okulabika buli kaseera. Waliwo amazzi mangi, era okutambula kwangu. Twayita ku nnimiro ntono n’ebyalo by’abavubi ebiwerako, naye olw’okuba kyalowoozebwa nti kikulu okusingawo okwanguwa okutuuka e Wukari, tetwayimirira kubuuza mannya ga byalo, newankubadde nga gamu ku go twagaweebwa e Rogan-Koto. Nga ku ssaawa munaana ez’olweggulo, twasemberera nnyo ekibinja ky’obusiisira ku lubalama olwa kkono, we kyalabika nti baali bakola ebibumbe, era bwe twasuula ennanga okumala akaseera, ne tuyita eryato lisembere ku mbiriizi. Abasajja ne batugamba nti erinnya ly’ekibuga kye baavaamu ye Anyishi, ekiri katono mu maaso gaffe ku ludda olwa kkono olw’omugga; era nti baali batumye okutegeeza omwami nti emmeeri ejja. Abavuzi b’eryato ne baddayo mangu, nga baleekaana nti, “ Sariki n Wukari, Sariki n Wukari ! (Kabaka w’e Wukari, Kabaka w’e Wukari !) Okusinziira ku kulaalika kuno, nnalowooza nti oba kabaka w’e Wukari yaliyo, oba nti ekifo kino kiteekwa okuba ekikulu ekikye. Ne tusika ennanga, mu bbanga ttono ne tulaba ekibuga Anyishi, ekiri ku lusozi ku ludda olw’ebugwanjuba olw’Olusozi Herbert; naye tetwayimirira, ne tulekera okukyalira ebifo bino okutuusa nga tukomawo. Endabika y’ensi gye twayitamu leero yali kumpi efaanana n’ekibinja ky’ensozi ekiri wakati wa Idda n’Awasisinkanira Emigga gya Tshadda ne Kowara, naye obusozi businga okusaasaana, era bulabika bulungi nnyo. Oluusi omugga gukulukuta ku bigere by’ensozi ezisituka butereevu okuva ku mabbali g’amazzi; ng’ekyokulabirako, Olusozi Herbert ku kkono, n’Olusozi Adams katono emabega ku ddyo. Bw’etyo embalama zaawukana nnyo mu ngeri esanyusa n’ensi ey’ebiwonvu gye tuyiseemu. Okuva e Ojogo okutuuka e Anyishi twasanganga ebyalo bingi okumpi n’omugga, era abantu tebaali ba nsonyi nnyo. Kino, awatali kubuusabuusa, kiva ku kuba nti baawulira ku mmeeri y’abazungu eyasuula ennanga e Ojogo okumala ennaku eziwerako. Bulijjo baalaganga nti baagala okujja, singa emmeeri yandibalindiridde. “ Pleiad” yali esaanira nnyo okutambula ku mugga, era ne bwe yatambulanga ku kitundu ky’amaanyi gaayo kyokka, tewali lyato lyayo, wadde amaato g’enzaalwa, newankubadde nga gaalimu abavuzi bangi, eyasobola okugigoberera mu kusamba amazzi agakulukuta, agadduka okuva ku noti emu n’ekitundu okutuuka ku ssatu buli ssaawa. Twasuula ennanga ekiro, naye ewala n’amaka g’abantu gonna.
Seputemba 6: Twasimbula nga bukyali nnyo leero ku makya.
Embeera y’omugga yeeyongera okuba ennungi nnyo, obugazi nga tebukendeddeko nnyo era nga n’obuziba bulungi. Ensi nseeteevu nnyo okumala mayiro bbiri oba ssatu okuva ku mugga ku njuyi zombi, era tewaali kabonero ka kibuga oba kyalo, wadde akasiisira k’abavubi okutuusa nga ku ssaawa musanvu n’ekitundu ez’olweggulo, akasiisira k’abavubi bwe kaalabika ku lubalama olwa kkono, naye nga temuli muntu. Ku ssaawa kkumi twalengera ekibinja ky’ennyumba ewala ennyo mu maaso gaffe. Kino kyali kya ssanyu, era nga ku ssaawa kkumi n’emu ez’olweggulo, ne tusuula ennanga okumpi n’ebyalo Gandiko, omwami waakyo nga ye Ama, ne Gankera, omwami waakyo nga ye Garike. Emmeeri nga tennasuula nnanga, amawulire gaali gamaze okutuuka eri abaami b’ebyalo, era buli muntu yali akutte eby’okulwanyisa. Eby’okulwanyisa byabwe byali emitego n’obusaale obulimu obutwa, n’amafumu amawanvu, era abasajja abamu baakwatanga amafumu asatu oba ana nago nga gasiigiddwako obutwa. Eryato lyaffe lyali lyetegefu, ne tuvuga nga tugenda ku lukalu nga tunoonya awagoberwa. Waaliwo ennimiro za kasooli n’obulo ku mabbali g’amazzi, era abalimi abamu baali kumpi; abakazi basatu baali bayimiridde kumpi nnyo n’olubalama nga balabika nga tebatya. Ne tuboogereza mu Luhaussa, ne batuddamu, ne tubabuuza awagoberwa, naye tebaatuddamu bulungi. Katono waggulu, ne tulaba omusajja ku lubalama, eyagoba abakazi. Ne tumwogereza mu Luhaussa, n’atuddamu: ne tumugamba nti tuva mu nsi y’abazungu, era nti twagala okulaba omwami. Amangu ddala nga alabye Abazungu, n’aleekaana n’amaanyi mu Luhaussa nti: “ Batwa Anasara maidukia na gode Alla” — “Abazungu, Abanazaalaayo, abagagga, nneebaza Katonda emirundi n’emirundi. N’atukulembera ng’ayita mu nnimiro enkadde, naye nga zizise omuddo n’ebisaka, bye twalina okusaawamu okutuuka ku kkubo eriyingira mu kibuga. Atukulembera, oba olw’okucamuka oba olw’okutamiira, n’ayongera okuleekaana ennyo n’ennyo, Bature Anasara maidulcia na gode Alla. Mangu ddala ne tutuuka awasisinkanira amakubo abiri, Galadima, omwami w’entalo ow’eddaala erisooka, addirira omwami, gye yali ng’ali n’ekibinja ekitono ky’abasajja nga amakumi abiri mu bana, nga bakutte emitego, obusaale n’amafumu, era atukulembera n’okuleekaana kwe n’atubanjulira gye bali ng’abantu ab’emirembe n’obusuubuzi; mu kiseera ekyo, twali tubuliddwa wakati mu basirikale, Dr. Baikie ng’ali ku ludda olumu. Dr. Hutchinson ku ludda olulala, n’Omwami May wakati mu basirikale. Tetwalina kyakulwanyisa na kimu, eky’okulumba oba eky’okwekuuma; naye obuvumu bwe twayingira nabwo mu kibinja ky’abasirikale ng’abo bwali bumala okubaziyiza okukola akabi konna. Mu lugendo lwaffe lwonna, emirundi emitono abantu we baalaga obulabe oba okuziyiza okugoba kwaffe ku lukalu byava ku butategeeragana bwokka. Ku mulundi guno, amangu ddala nga tusisinkanye, ne tukwata Galadima mu ngalo, n’atukulembera okutwala mu kibuga. Ekkubo lyali lijjudde abasirikale abaali bajja okwegatta ku Galadima; naye bwe baamulaba ng’akomawo naffe, bonna ne beewala ku njuyi zombi ez’ekkubo eryatutuusa ku mulyango gw’ekibuga. Ekifo kyali kyetooloddwa olukomera olw’emiti n’olusalosalo; era wakati mu kibuga, wansi w’omuti ogw’ekika ky’omukunyu oba ogwa banian ogwasimbibwa olw’ekisiikirize kyagwo, ne tusanga omwami, Ama, naye ng’akutte omutego n’obusaale nga bwe baali abasajja nga ebikumi bibiri abaali naye. Galadima n’atwanjula gy’ali, era oluvannyuma lw’okukwatagana mu ngalo, ne twogera naye katono ku nsonga y’okukyala kwaffe mu nsi eno. Yalabika ng’amatidde ddala, n’atusaba tuddeyo ku mmeeri, tulindirire okutuusa enkya nga tetunnamunnyonnyola bulungi kigendererwa ky’olugendo lwaffe. Bwe tutyo ne tuddayo nga tusuubira nti tuyinza okusobola okukyalira Wukari nga tuva wano.
Ebyo ebitera okwogerwa ku nzaalwa za Afirika nti zikyawa Abazungu si bituufu ddala. Amazima gali nti batya, n’olwekyo beetegekera okulwanirira ensi yaabwe, eyawulwamu entalo, obunyazi n’obubbi mu matwale mangi ageefuga, era buli kitundu kiteekwa okwekuuma obutagwibwako bulumbaganyi bwa baliraanwa baakyo. Kya bulijjo eri abantu ng’abo, abaggaliddwa ebweru w’okwogeraganya n’ensi ey’obuyigirize, bwe balaba omulundi ogusooka ekintu ekinene bwe kityo ekyetambuza ng’emmeeri, okutya, nga tebamanyi kigendererwa kya abo abakirimu, kubanga mu ndowooza yaabwe kiba kibuga kyokka. Waliwo ekintu kimu abanoonyereza Abazungu abavumu kye batafaako, kwe kugamba okutya n’obutali bukuumi obutaggwaawo enzaalwa bwe zibeeramu, olw’enkwe z’abalabe baabwe ezitakoma. Kino kibaleetera okutambula bulijjo nga bakutte emitego gyabwe n’obusaale, era ku kabonero akatono ak’akabi beetegefu okulasa eby’okulwanyisa byabwe ebitta. Newankubadde abatambuze bo bennyini tebatya kintu kyonna, naye bateekwa okufuba okwegendereza okumalawo okutya kw’abo be bagenderera okukyalira, nga basooka kubategeeza, era ekyo kijja kusaasaana mangu mu kitundu, olwo byonna ne bitereera. Omuntu ow’amagezi tajja kulowooza nti essaawa emu oba bbiri ziwotokedde bwereere olw’ensonga eyo, okusinga okwesuula mu kabi k’ebivudde mu butategeeragana ebiyinza obutaddaabirizibwa n’akatono. Nga bwe mmanyi, tewali kifo mu Afirika ekitayonoonebwanga basuubuzi b’abaddu Abazungu, Abazungu kye bakyalidde nga bagenderera okukola ebirungi, nga ekintu ng’ekyo tekyaniriziddwa ng’ekisinga okuba eky’omukisa mu byafaayo by’ensi eyo. Buli mwami alowooza nti aweereddwa ekitiibwa kingi okubeera n’abazungu nga mikwano gye. — Akawungeezi, omwami n’aweereza Dr. Baikie ekibya ky’omwenge n’amagi ng’ekirabo.
Seputemba 7: Nga ku ssaawa nnya ez’oku makya, twagenda ku lukalu okulabagana n’omwami. Bwe twamala okuyimirira eddakiika nga kkumi mu kisasi eky’omu maaso, ekiyingira mu luggya lwe olw’omunda, n’afuluma n’atutuuza ku mukeeka omukakanyavu oguluke mu bisubi oba omuddo omutono. Oluvannyuma lw’okulamusa okwa bulijjo, ne tutandika okunnyonnyola ekigendererwa ky’okukyala kwaffe. Naye Ama omwami n’atataaganyizibwa; Garike omwami w’e Gankera yali bweru, era yali asaanidde okuyitibwa okuyingira, Ama kye yali tayagala kukola. Ne wabaawo okukubaganya ebirowoozo okuwanvu wakati we n’abantu be, era oluvannyuma lw’akaseera, Ama n’ayagala twogere kye twali twagala okwogera, era tumuwe kye twamuleetedde, era oluvannyuma, bwe yagamba, tuyinza okugenda okulamusa omwami omulala ebweru wansi w’omuti. Ne tumuddamu nti tumulekera okusalawo oba ensonga eno egenda kwogerwako wano mu kisasi kye oba wansi w’omuti, kubanga ffe twali bagenyi, era ye y’alina okutulagirira. Bwe twagaana okugenda mu maaso, n’afuluma n’ayita Sariki Garike ayingire. Omusajja ono alabika mukulu okusinga Ama, era tewali n’omu ku bo eyalabika ng’ategeera, oba waakiri tebaayagala kwogera, Oluhaussa, nga Olufilani lwe baakozesanga okwogeraganya, wamu n’Olujuku, lwe lulimi lwa Kororofa. Buli kye twayogera mu Lungereza kyavvuunulwanga mu Luhaussa, ate Oluhaussa ne luvvuunulwa mu Lufilani oba Olujuku eri abaami. Baali tebawulidde ku mutambuze Anasara (Dr. Barth), era baasanyuka nnyo okuwulira nti obusuubuzi bujja kuteekebwawo nabo. Baagamba nti singa tewaliwo busuubuzi na bannaggwanga, ensi teyandikulaakulanye; nti baali bakooye okulwana entalo, ze baasindikibwangamu bakama baabwe, nti bajja mu kifo kino okusenga n’okulima ettaka, era nti singa baalina ekirala eky’okukola, tebandigenze mu lutalo, okuggyako okulwanirira ensi yaabwe, oba ku kiragiro ky’abakulu baabwe. Baali basoose okuwulira okuva eri abasajja baabwe nti tetwali basuubuzi ba baddu, n’olwekyo ne bakolagana naffe mu ngeri eyo. Ku bikwata ku lugendo lwaffe e Wukari, Ama ne Garike bwe baamala okuteesa wamu, Ama n’addamu nti baali mu lutalo ne Wukari, ne kiba nti tetwasobola kugendayo nga tuva wano. N’abuuza oba tetwalaba kibuga Anyishi ku lusozi bwe twali twambuka omugga, era bwe twaddamu nti twakiraba, n’agamba nti eyo ye yali ekifo eky’okubuuza ekkubo erigenda e Wukari. Dr. Baikie bwe yamala okubawa ebirabo okuva eri Gavumenti, ne tufuna olukusa okutambulatambula mu kibuga; ne tukyalira Gankera, ekyalo ekiddako, ekinene ennyo okusinga Gandiko, gye twalaba embalaasi ez’Abawarabu ezaali mu mbeera ennungi ennyo, ezaakuumirwanga ddala okukwata abaddu. Nnalaba abakazi babiri mu kibuga ng’ebyambalo byabwe bye bikoola bitono byokka, era nga tebalabika kweraliikirira mbeera yaabwe n’akatono. Nsuubira okusobola okuyiga ebisingawo ku bantu bano gye bujja. Twaddayo ku mmeeri nga ku ssaawa munaana ez’olweggulo. Krumen bwe baali batema enku, amasanga agamu ne galeetebwa ku mmeeri ne gagulibwa. Mallam omu, enzaalwa y’e Kano, eyali azze mu kifo kino okukyala, n’aŋŋamba nti Ama yali atulimbye ku kkubo erigenda e Wukari; era nti singa twagoba ku lukalu nga mayiro ssatu wansi, twandisobodde okugendayo, n’atukakasa nti yali yaakava eyo okukyalira kabaka, eyamuwa ekkanzu gye yali ayambadde. Waaliwo n’omusajja omulala Omuhaussa mu Gankera, eyali ayagala ennyo tukyalire Wukari, n’atuwa embalaasi ze tuzikozese, n’okugenda naffe yennyini, naye olw’okuba Ama yali atussizza mu kkubo ebizibu, teyasobola kukola kantu. Olutalo olw’obulimba Ama lwe yagamba nti balina ne Wukari lwali lwa dda nnyo. Kirabika, mu kiseera ekimu, kabaka wa Kororofa bwe yatawaanyizibwa Abamitshi, oba ebika ebirala ebitateredde ebyamwetooloola, n’apangisa Abafilani okumuyamba okubiwangula. Kino bwe kyaggwa, Abafilani, nga bwe baali bamanyidde, ne basenga ddala mu kitundu ky’ensi kye baali basiisiddemu, ne batawaanya Kororofa yennyini mu kifo ky’okuddayo mu nsi yaabwe; awo olutalo lwabwe ne Wukari we lwava, era olw’okuba baali ba maanyi nnyo Abajuku okubagobawo, ate nga tebaasobola kuwangula Wukari, ne bafuuka bakama b’ekitundu ky’ensi ekyo, ekiyitibwa Zhibh, ekirimu ebibuga n’ebyalo mukaaga ku ludda olwa kkono olw’omugga, kwe kugamba Hunue, Wazhiri, Gandiko, Gankera, Ibi, ne Zhibh, ekibuga ekikulu, waggulu. Ebibuga ebirala bisatu, Mitshi, Fagarike, ne Baibai, byogerwako, naye birabika nga bya Wukari. Kati balabika nga bali mu mirembe ne Wukari, newankubadde nga Wukari abasibira ekiruyi olw’okusenserera ensi ye. Abanyazi bano buli mwaka balumba ensi y’Abamitshi, n’ebitundu eby’ebbali ebya Kororofa, ne batwala abawambe, okubatunda ku ludda lwa Keana, mu Doma, Bautshi, ne Kano. Abaddu, awatali kubuusabuusa, batambuzibwa okusala eddungu okujjuza obutale obw’eyo, era kino kye kinnyonnyola lwaki ensi okuva e Anyishi okutuuka mu kitundu ky’e Zhibu teriimu bantu — bw’etyo ebanga lya mayiro nga amakumi ana, n’ensozi ennungi ez’ebyalo ebya waggulu ezisituka emitala wa Binue ow’ekitiibwa, lyoleka eddungu eritaggwaawo eritaliimu bantu. Olweggulo omwami, Ama, n’ajja ku mmeeri, n’alagibwa emmeeri yonna, ekyamwewuunyisa ennyo. Abantu balina amaato matono ag’ekisaale agakolebwa mu bitundu by’emiti ebitungiddwa wamu n’emiguwa.