Ebiwandiiko by’Olugendo Okwambuka Omugga Niger
Okwogera n’Omwami wa Zhibu

Essuula 3 · eddakiika 46 ez’okusoma · eddakiika 59 ez’okuwuliriza

Okwogera n’Omwami wa Zhibu

Sebutemba 8: Twasimbula enkya ya leero, era nga ku ssaawa musanvu ez’olweggulo ne tusuula ennanga okumpi n’ekibuga Zhibu. Abantu baali bawulidde nti emmeeri yatuuse e Gandiko, kale tewaaliwo kya kubatiisa, era amangu ago ne tutuma omubaka okutegeeza sariki nti twali tujja okumukyalira mu bbanga ttono.

Ekibuga kiri nga mayiro emu okuva ku mugga, kizimbiddwa ku kifo ekigulumivu, nga kiraba bulungi omugga Binue n’ensi egyetoolodde, era kirabika kinene okusinga Idda eky’e Igara, nga kizimbiddwa kikwatagana era nga kirimu abantu bangi nnyo. Bwe twamala nga kyakuna ky’essaawa nga tulindiridde mu luguudo, omubaka wa sariki n’atuyita okuyingira; ne tuyita mu miryango esatu egy’ennyumba ez’obusolya obusongovu, nga giri walako buli gumu ku ginnaagwo, ne tutuuka ku gwakuna, kabaka gye yali atudde ng’alindiridde okutwaniriza. Yatubuulira nti erinnya lye ye Bohari, naye amanyiddwa nnyo nga Zumbade, era ye mukulu oba kabaka w’ekitundu kya Zhibu. Mu buzaale ye Djuku, oba Kororofa, nga bwe bali ne Ama ow’e Gandiko, ne Garike ow’e Gankera; alabika ng’ali nga wa myaka amakumi ana, era amaaso ge gakambwe katono. Oluvannyuma lw’okulamusa okwa bulijjo, Dr. Baikie n’amubuulira ebigendererwa by’okukyala kwe; kwe kugamba, okubuuza ebikwata ku Dr. Barth, n’okuteesa okutandika obusuubuzi nabo. Tewaali mawulire gonna ku Dr. Barth agaali gabatuuseeko; naye ku by’obusuubuzi baasanyuka nnyo okuwulira, era amangu ago ne basaba emmeeri ereme kweyongerayo; naye ne babuulirwa nti tuteekwa okweyongerayo okunoonyereza ku muzungu oyo, bwe kiba kisoboka, waakiri okutuuka e Hamaruwa. Omwami n’agamba nti twandimaze emyezi munaana okutuukayo, era nti omugga gwandyeyongedde mu mwezi guno gwokka, ne gutandika okukendeera mu gudda, era mu bbanga ttono amazzi tegandisusse kiwato ky’omuntu, kale emmeeri yaffe olw’obunene bwayo teyandifunye mazzi gamala okukka wansi; ate ng’oggyeko ekyo, mu mugga mulimu enjazi nnyingi, era yali atya nti singa emmeeri ebaako ky’efuna, yandinenyeddwa olw’obutatuwa bubaka butuufu; era nti abantu ab’engulu baali Bakaferi, era bandidduse nga balabye emmeeri. Mangu ddala twategeera ekigendererwa kye mu bino byonna, naye ne tumwebaza olw’obubaka. Dr. Baikie n’amuwa ebirabo okuva eri gavumenti, era ye n’amuddiza endiga n’ekita ky’omuzigo omubisi, n’awa Dr. Hutchinson ekanzu ya Haussa (tobe). Naye waaliwo ekirala, omuntu yenna, ne bw’aba n’omwoyo omukakanyavu ennyo, kye yandiwulidde nti kiswaza obuntu. Kabaka n’ayita Aliheli, omuvvuunuzi waffe, mu luggya olw’omunda, n’amulaga omulenzi omuto gwe yali ayagala okutunda, n’amubuuza obanga tayagala kumugula. Aliheli n’amubuulira nti Abangereza bawakanya ddala obusuubuzi bw’abaddu; bwe baafuluma, n’asaba emmeeri esigaleewo enkya, abantu be bafune omukisa okutunda amasanga — okusaba okwakkirizibwa amangu ago. Olwo ne tuddayo ku mmeeri. Omwami bwe yabuuzibwa obanga ente ennume esobola okugulibwa, n’agamba nti zibayo nnyingi, naye nga ziri ne bakama baabwe. Bwe yabuuzibwa bakama abo be baani, n’addamu mu ngeri ey’okwewoma; naye twali tuyize okuva eri abantu nti baali baddu b’Abafilani, nga bava e Yola ne Hamaruwa, ekintu omwami kye yali tayagala kukkiriza.

Sebutemba 9: Krumen bwe baali batema enku, abantu ne bajja ku mmeeri okusuubula. Bohari, omwami, n’avuga embalaasi okumpi n’olubalama okulaba emmeeri, n’okwetegereza abantu be bwe beeyisa. Bwe yamala okusendebwasendebwa n’alinnya emmeeri, naye nga amaze kulagira basuubuzi bonna baggyibwe ku mmeeri. Naye, nga bonna abalala bwe baali, yeewuunya obunene bw’emmeeri, era si kyewuunyo, kubanga bo bennyini balina amaato matono nnyo, matono era makadde, agasimiddwa mu bitundu okuva mu miti ebiri egy’enjawulo, ne gatungibwa wamu n’emiguwa, ng’omuntu bw’agatta ebbakuli enkadde eyamenyese. Amaato amatono ag’emmeeri gaateekwa okutwala abasuubuzi ku mmeeri n’okubazzaayo ku lukalu olunaku lwonna. Ebika by’emmere ey’empeke ebirimwa wano ye kasooli, oba Indian corn, omuwemba, n’empeke ez’emitwe egigolokofu eziyitibwa gero, ne dawuro; omuceere gulimwa, naye mutono nnyo, wadde nga buli mwaka wandibaddewo enkumi n’enkumi za bushel zaagwo ku mbalama ezifukirirwa ez’omugga guno, ezandiriisizza obukadde n’obukadde bw’abantu emmere ennungi. Olw’okuba abasajja okusinga bakola bya kunyaga, abaddu abanafu abasajja n’abakazi be batera okukola emirimu gy’okulima. Tewali balugu, gonja, ndizi, coco’s, macungwa, nnazi, wadde nnaanansi, ebifunika — ebimera bino tebirimibwa. Tewali mmere etembeezebwa mu nguudo bawala n’abakazi, era tewali bifo bya kuwummulirako wadde eby’okuliirangamu wansi w’ebiyumba; mu bufunze, tewali katale mu nsi eno ng’ago agasangibwa ku lubalama olw’ebugwanjuba lwa Niger. Bawaanyisiganya ekintu ekimu n’ekirala, emmere ey’empeke ku mwenge, n’omwenge ku mmere ey’empeke, ebinyeebwa ku muceere, &c., naye abantu abamu baatwala ensimbi ku masanga, okuzitwala mu nsi ya Haussa, gye zikozesebwa. Wano tewali nkindu n’akatono, n’olwekyo tewali mafuta g’enkindu, era sabbuuni kizibu nnyo okufuna. Abantu, okuggyako batono nnyo, bambadde kitono, mu bikadde era nga bakyafu. N’olwekyo engoye zeetaagibwa nnyo, kale mu kuwaanyisa enkoko, embuzi, endiga, embaata (ze balina nnyingi), n’emikeeka n’emmere ey’empeke, basaba lugoye. Omwami n’asuubiza okutuweerezaako abantu okutulaga enjazi gye ziri, era okusuubiza kwe ne kukkirizibwa, naye baali tebanneetegeka kulinnya mmeeri okutuusa enkya, ne bagambibwa okuba nga beetegese ng’enkoko zikookolima.

Sebutemba 10: Ssande. Twasimbula ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya. Abalagirizi tebaalabika, n’olwekyo ne tugenda awatali bo. Nga ku ssaawa nnya ez’oku makya twasuula ennanga, ne tuba n’okusinza nga ku ssaawa ttaano ebulako kyakuna. Nnabuulira okuva mu Heb. vi. 19. Ku ssaawa musanvu ne tuddamu okusimbula, ne tusuula ennanga nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’akawungeezi, nga tutambudde mayiro nga kkumi na mukaaga waggulu wa Zhibu. Enkya ya leero, Krumen bwe baasindikibwa okutema enku ez’ekyoto, nnabasaasira nnyo, kubanga baagenda ku mulimu nga tebaagala n’akatono. Kino kya buswavu gye tuli, ffe abeeyita abakuuma olunaku lwa Mukama, era abayigiriza abalala okulutukuza, okulumenya ffe ffennyini mu ngeri eno. Ennaku mukaaga ez’okukola ennyo zimala omuntu yenna oba ensolo, era bonna basaanidde okuwummula ku lunaku olw’omusanvu. Kirungi ki kye nnyinza okukola mu Krumen ku lunaku lwa Mukama, nga mbabuulira ku Ssabbiiti y’Ekikristaayo ? Tewaali nnyumba ya muntu yonna yalabika okuva ku mazzi, era ensi yeeyongera okuba ya wansi era nga nseeneekerevu; naye ebifo ebigulumivu, oluusi, byalabikanga walako okuva ku mugga. Akasozi ak’enjawulo ennyo, akeesimbye kokka, ak’enkula y’ekikonde kya ssukaali, kaalabika ku ludda olwa kkono olw’omugga, nga kalaga emabega, oba obukiikaddyo bwa Zhibu. Twasuula ennanga wakati mu kibinja ky’envubu, ezaawulirwa nga zikaaba okwetooloola emmeeri; Dr. Baikie n’Omwami May baagenda ku lukalu akawungeezi okupima emmunyeenye, naye olw’okuba ensolo zino zaali kumpi, ne bawalirizibwa okumaliriza emirimu gyabwe mangu nga bwe kisoboka.

Sebutemba 11: Twasimbula nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya. Ensi yeeyongera okuba nseeneekerevu nnyo okumala mayiro nga ssatu ku bwa wakati, ku njuyi zombi ez’omugga. Nga ku ssaawa bbiri ez’oku makya, ekibira ekinene eky’enkindu eziyitibwa cabbage-palm oba palmyra kyalabika ku ludda olwa ddyo olw’omugga, nga kigenda wala nnyo. Wano omugga gugaziwa nnyo, era mu ntobo yagwo mulabika ebifunfu by’omusenyu ebinene. Mu bifo ebimu bibikiddwako katono amazzi, era amazzi bwe gakendeera, biteekwa okufuuka ebisenyi bigazi eby’omusenyu. Twasuula ennanga nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’akawungeezi, nga tutambudde mayiro nga amakumi abiri mu ttaano. Ebibinja by’embaata ez’omu nsiko byali bituula ku bifunfu by’omusenyu, naye olw’okuba obudde bwali buwungeera, tewaali n’emu yattibwa. Olusozi lw’ensozi empanvu lwalabika walako ku ludda olwa kkono, oluyitibwa Albemarle Range. Tewaali kabonero ka nnyumba yonna kaalabika mu lugendo lwonna.

Sebutemba 12: Twasimbula nga bulijjo. Ensi yatandika okulabika ng’erimu obusozi n’ebiwonvu walako katono ku njuyi zombi ez’omugga. Nga mu ttuntu twayita ku mugga omutono ogwegatta ku mugga omunene ku ludda olwa kkono, gwe twasoose okulaba okuva lwe twava ku Awasisinkanira Emigga, era amangu ddala oluvannyuma, Tshadda n’efunda nnyo, nga yeetooloddwa ettaka erigulumivu, naddala ku ludda olwa ddyo, okumala nga kyakuna kya mayiro. Obuwanvu bw’amazzi tebwali wansi wa fathom ttaano, era olw’okuba amazzi gonna aga Binue gaali gateekwa okuyita mu mpata eno enfunda, amazzi ne gakulukuta n’amaanyi nnyo, ne kiba kizibu “ Pleiad,’’ okugawakanya ne bwe yayambibwa amatanga abiri amatono. Twatandika okutya nti tuyinza okufuna obuzibu mu kutambula; naye twasanyuka nnyo, bwe twamala okwetooloola Lynslager Point, ne tusanga Tshadda ng’ebunye amazzi gaayo amalungi ku ntobo engazi nga bwe yali edda. Wabula, olw’okuba enku zaali zitukendeddeko, twasuula ennanga nga ku ssaawa munaana ez’olweggulo, okutema enku, naye eky’ennaku, emiti egy’ewo si mirungi, era zaatemebwa ntono nnyo okwongera ku nku enkalu entono ze twalina ku mmeeri. Ekibinja ekyagenda okuyigga ku lukalu kyaloopa nti kyalabye obubonero bw’ebigere by’abantu ku lubalama.

Sebutemba 13: Twasigala nga tusuulidde ennanga. Abantu bonna baakola omulimu gw’okwasa enku enkalu ez’okukozesa. Eryato eririmu abasajja basatu lyalabika enkya ya leero walako naffe, naye amangu ago ne babulira mu nsiko, era tebaayagala kusemberera. Twayagala nnyo okufuna okuva gye bali obubaka ku bbanga eryali wakati waffe n’ekyalo kyonna ekituulwamu abantu, n’omwalo gwa Bomanda, ogulabika ng’ogutwala mu kibuga Hamaruwa.

Sebutemba 11: Twasika ennanga nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya (6 A.M.), era nga ssaawa bbiri n’ekitundu ne tufuna enkuba ey’amaanyi n’empewo ey’amaanyi, ne tuwalirizibwa okusuula ennanga okutuusa omuyaga lwe gwaggwaawo. Twasika ennanga, era bwe twasanga omuti omunene omukalu ku lubalama olwa kkono, ne tusuula ennanga okumpi nagwo, nga ku ssaawa munaana ez’olweggulo. Amangu ago abasajja ne batandika omulimu, era enku nnyingi ne zitemebwa obudde nga tebunnaziba. Tekunnalabika kibuga wadde kyalo, wadde ebiyumba by’abavubi oba emitego gyabwe, wadde n’okulima okw’engeri yonna.

Sebutemba 15: Twagenda mu maaso n’okutema enku. Nga ku ssaawa ssatu ez’oku makya, amaato asatu ne galabika nga gavugibwa okukka wansi ku ludda olwa ddyo olw’omugga. Baatulaba, ne bayimirira okussa ebintu byabwe ku lukalu ku ludda olulala, ne balekayo eryato limu okubikuuma, ate amalala ne gavuga okusala omugga nga gajja gye tuli. Buli kwegendereza kwakolebwa baleme okutya ne badduka. Abavvuunuzi ne babayogerako mu Lu-Haussa, ne babaddamu, era bwe baayitibwa okulinnya emmeeri, bataano ku bo ne bajja waggulu ku mmeeri. Baali basuubuzi b’abaddu Abafilani okuva e Bomanda, okumpi n’ekibuga Hamaruwa. Baava e Bomanda ku Lwokubiri, ne batambula ennugendo ennyimpi, okusooka e Tshomo, gye baava ne bagenda e Zhiru ku Lwokusatu, n’oluvannyuma e Nak, gye baasula ekiro ekyayise, ne basimbula enkya ya leero okuva e Nak. Baatutegeeza nti twali mu ttaka lya Hamaruwa, era nti olunaku lumu lwandituutusizza e Tshomo, omwalo gwa Bomanda. Baatuwa amannya g’ebyalo ebimu bye twandisanze mu kkubo, kwe kugamba, Nak ne Zhiru ku ludda olwa kkono, ne Tshomo ku ludda olwa ddyo; ne bagamba nti omugga omutono gwe twayitako ku Lwokubiri gwe mugga Akam, nga kuliko ekyalo ekiyitibwa Wunubo ku lubalama lwagwo; nti mu bitundu eby’omunda mulimu ebyalo by’ennimiro ebisaasaanidde, abaddu gye balimira bakama baabwe emmere ey’empeke; nti abatuuze b’ekitundu kya Zhibu baddu ba Hamaruwa, era nti ensi eno yonna etuulwamu Djuku oba Kororofa, kye kimu ne Akpa oba Apa, lwe lulimi lw’e Wukari, ekibuga ekikulu ekya Kororofa, kati ekiri wansi w’Abafilani. Baatubuuza obanga twali twagala okugula abaddu, ne tubaddamu nti nedda. Omu ku bo n’agamba nti yalina amasanga ewuwe, era nti yandikomyewo mu nnaku bbiri, ng’asuubira okutusanga n’agatutunda. Baannyonnyola nga bwe baasobola ensalo za Kororofa, Hamaruwa, Adamawa ne Bautshi; ne bagamba nti ensozi ezaali zirabika mu maaso gaffe zaali nsozi za Fumbina, era nti twandimaze ennaku munaana okutuuka ku Awasisinkanira Emigga Binue ne Faro, nga balaga oludda Faro gye guva ku ludda olwa kkono olwa Binue. Naye ne bongerako nti abantu b’e Adamawa baali Bakaferi, era nti baali batya nti bandiyagadde okulwana naffe. Obubaka buno bwonna bwali bumatiza nnyo, era twali tukyalina essuubi nti tunaasobola okutuuka ku Awasisinkanira Emigga Binue ne Faro. Twabawa ebirabo bitono, ne tubalambuza emmeeri, ekyabasanyusa era ne kibewuunyisa nnyo. Tebaasobola kutuwa mawulire gonna ku Dr. Barth, era tekyalabika nga baali bawulidde ku kukyala kwe e Yola. Ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’akawungeezi, enku zonna zaali zimaze okutikkibwa ku mmeeri, naye emmeeri n’eryato ne bisigala ku mabbali g’olubalama okusobozesa Omwami May okupima obugulumivu bw’emmunyeenye. Mu lyato mwalimu embuzi n’endiga, nga gye zaabeeranga bulijjo. Kirabika evvumbe ly’ebisolo bino lyasikiriza ensolo ey’omu nsiko erya endala, eyalowoozebwa okuba engo, n’esemberera nnyo emmeeri. Nga essaawa emu ey’ekiro tennatuuka, Omwami May ne Dr. Baikie bwe baali ku lukalu nga bapima, okuwuluguma ne kuwulirwa mu muddo omuwanvu okumpi awo, era embuzi n’endiga ezimu zandibadde zitwaliddwa singa akabi tekaategeerebwa mu budde; oba, ekisinga obubi, abaami bandibadde balumbiddwa nga bali ku bikozesebwa byabwe. Emmundu ez’okuyigga ezaali zijjuziddwa ne zikubibwa emirundi egiwerako, ezaatiisa ensolo eyo n’edduka awatali kubuusabuusa; naye eky’ennaku, ekiseera eky’okupima ne kitusubwa.

Sebutemba 16: Twasimbula nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya (6 a.m.). Omugga gukyali mugazi nga bwe gubadde, naye amazzi gamala bulungi, fathom ssatu okutuuka ku nnya. Twasubwa omukutu, emmeeri n’ekwatira ku ttaka emirundi esatu, naye n’eggyibwayo nga yingini ezzibwa emabega, awatali basajja kufuba nnyo. Olunyiriri olupya olw’obusozi lwalabika walako nnyo ku ludda olwa kkono olw’omugga, nga lulimu ensozi nnyingi empanvu ez’obusongovu. Lwali emabega w’olusozi oluwanvu olw’ensi engulumivu, olwagenda wala nnyo, nga lukwatagana kumpi kyenkanyi n’omugga, era nga lulabika bulungi nnyo ng’ekifaananyi. Entikko z’ensozi zino ezimu zibikiddwako ebibira n’ensiko ebimeze obulungi, ate endala nkalu ddala era za njazi. Wadde nga bino byonna birungi eri amaaso, naye tewali kabonero konna kalaga nti ekitundu kyabyo kyonna kituulwamu abantu.

Nga ku ssaawa ttaano ez’oku makya, twayita ku kibinja ky’ebiyumba ebitono ku kizinga ku ludda olwa kkono, kye twalowooza okuba ekyalo Nak, abaatuwa amawulire jjo kye baatubuulirako. Twatambula mpola nnyo leero, olw’okukwatira ku ttaka emirundi mingi bwe twasubwanga omukutu, era n’olw’obutaba na nku ntuufu okukuuma omukka nga gwa bulijjo; ekyatuwaliriza okusuula ennanga emirundi mingi okuguzzaawo. Twasuula ennanga nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’akawungeezi, nga tutambudde mayiro nga kkumi na bbiri oba kkumi na munaana nga tuwakanya amazzi agakulukuta n’amaanyi nnyo, n’omukka omutono.

Sebutemba 17: Ssande. Dr. Baikie n’ateesa tusinze nga obudde bukyali, nga ku ssaawa ssatu ez’oku makya, mu kifo kya ssaawa nnya n’ekitundu, tulyoke tutambule ekitundu ky’olunaku, era mu kiseera ekyo Krumen ne basindikibwa okwasa enku ez’okwakisa. Bwe kityo, nnakulembera okusinza ku ssaawa ssatu ez’oku makya, ne mbuulira okuva mu Dan. iv. 39. Olw’obutaba na nku zimala, tetwasobola kusimbula, naye Krumen ne basigala ku mulimu gw’okwasa enku okutuusa akawungeezi.

Sebutemba 18. Twasika ennanga nga ku ssaawa kumi n’ebbiri ez’oku makya. Ku ssaawa ssatu twalaba omulambo omunene ogw’envubu nga gugenda gukulukuta ku mugga, era nga ku ssaawa kkumi ez’olweggulo, twasuula ennanga okumpi ne Zhiru. Abatuuze, abaali bayimiridde ku lubalama, nga basobola okuwulira, era nga balina amafumu, baasooka kutya; naye okwogera nabo katono mu Lu-Haussa, n’okubasaba okutuwa emmere, amangu ne kibazzaamu obwesige. Twagenda ku lubalama, ne tubakwata mu ngalo, ne twogera nabo katono, ne tubabuuza ebibuuzo mu bwangu. Ne batumibwa okutegeeza omwami waabwe nti twali tujja okumukyalira mangu; era oluvannyuma lw’akaseera katono, ababaka ne bakomawo okutuyita mu kibuga. Bwe twali tugenda eri omwami, nga tukulemberwa omu ku basajja, omulala n’atuwenya okudda emabega, n’atwanjulira mallam Omufilani, erinnya lye Imoru, eyateekebwa wano Mohamma, kabaka w’e Hamaruwa, ng’omubaka oba konsulo okukuuma ebirungi bya kabaka we, kubanga abatuuze babba era banyaga abatambuze abagenda n’abava e Sokoto, Kano, Katshina, ne Bautshi, nga basuubula nga bayita e Hamaruwa okugenda e Adamawa. Dr. Baikie olw’okuba, omulundi gwe ogwasooka, yali mulwadde nnyo nga tasobola kugenda ku lukalu kwogera n’omwami, n’atuma Omwami May okumukiikirira. Twabuuza nga bulijjo ebikwata ku Dr. Barth, naye tewaali mawulire gonna ge twafuna. Imoru n’akakasa nti abantu b’e Zhibu baali baddu baabwe. Yali mwetegefu okutuma omubaka okutegeeza kabaka w’e Hamaruwa nti tutuuse. Twabuulirwa nti omubaka yandituuseyo akawungeezi ako n’akomawo enkya ku makya. Imoru teyasobola kutuwa mawulire gonna ku bifo ebisukka Hamaruwa, okuggyako erinnya ly’ekibuga kye yayita Batshama, abatuuze baakyo be yayita Bakaferi, n’agamba nti bantu babi. Yakakasa nti twandimaze ennaku amakumi abiri nga tuli mu lyato okutuuka ku Awasisinkanira Emigga Binue ne Faro, era nti lugendo lwa nnaku kkumi okutuuka e Adamawa. Okuva kw’ekyo ne ntegeera nti Adamawa lye linnya lye bawa ekibuga ekikulu mu nsi eyo engazi. Hamaruwa ne Yola byetongodde ddala buli kimu ku kinnaakyo, nga buli kimu kiwuliziganya butereevu ne Sulutaani w’e Sokoto. Ekirabo kye twaleetera omwami ne kiweebwa Imoru; naye nnateebereza nti waaliwo omwami omulala, naye anyigirizibwa, mu kibuga, gwe nnalowooza nti twali tutwalibwa gy’ali bwe twayitibwa okudda emabega; kale ne nsaba Imoru atulage oyo gwe tusaanidde okulamusa oluvannyuma lwe. Awo n’agamba omuweereza we atuwerekere mu lyato okutuuka ku nkomerero endala ey’ekyalo, gye twagoba ku lukalu, ne tutwalibwa eri Fadon, omwami ow’olubereberye ow’ekifo, era jjajja ddala ow’abantu be, naye gwe twasanga ng’aweddemu nnyo amaanyi, nga kyeyoleka nti anyigirizibwa abagoberezi ba nnabbi ow’obulimba. Twamubuuza bw’ali, ne twogera naye mu ngeri ey’ekisa, naye olw’okuba yali tategeera Lu-Haussa, omuweereza wa Imoru n’amuvvuunulira mu Djuku, lwe lulimi lw’abatuuze. Yasuubizibwa nti naye yandifunye ebirabo ebifaanana n’ebyo ebyaweebwa Imoru, kubanga twali tetumanyi nti mu kibuga mulimu abaami babiri abafuga, era n’alagirwa okutuma omuntu omwesigwa okugenda naffe ku mmeeri okubiweebwa.

Okuva lwe twava e Fernando Po, sisisinkanye bantu bakkakkanye nnyo nga bano. Kituufu nti okuva olubereberye twasanga abantu b’omu nsi, okuggyako abaana, nga bambadde engoye mu kigero ekimu oba ekirala, naye wano nneewuunya okulaba abakazi abakadde nga beesibye ebikoola bitono byokka ebiwanikiddwa ku muguwa ogwetooloola ekiwato, nga balina emindi mu kamwa, era nga tebafaayo n’akatono. Lye ggwanga lye limu lye nnalaba e Gandiko, era mu kusooka nnalowooza nti baali baddu b’Abafilani, naye bwe nnabuuza, ne bambuulira nti baali bantu ba ddembe. Kirabika abakadde bano tebaagala kukyusa wadde empisa zaabwe ezisinga obutaba za buntubulamu, newankubadde nga ensi yaabwe bwe yagwa mu mikono gy’Abafilani, abasajja n’abakazi abalala baatandika okwambala mu ngeri esingako obulungi.

Ssebutemba 19: Wano tewaali kye twasobola kufuna, wadde endiga, embuzi, enkoko, wadde enku; n’olwekyo ne tuddayo ku mmeeri. Dr. Baikie yasaba mallam ategeeze Mohamma, kabaka wa Hamaruwa, nti tujja kumukyalira nga tukomawo mu nnaku ntono. Mallam yajja okulaba emmeeri, ne tusobola okufunayo amawulire amalala okuva gy’ali, olwo ne tusimbula, nga tusuubira okufuna emiti egisaanira okukozesebwa ng’enku e Tshomo, ekyalo ekiddako, gye twagambibwa nti tujja kufuna nnyingi. Omukka gwali tegusobola kukuumibwa, era n’olwekyo twawalirizibwa okusuula ennanga emirundi egiwerako, kubanga amazzi gaali gakulukuta ku sipiidi esukka knots ssatu nga gatuziyiza; naye nga ku ssaawa kkumi ez’olweggulo kibuyaga ow’amaanyi okuva ebuvanjuba n’atusindika mu maaso. Omugga awo gukyuka ne gwolekera obukiikakkono, era twalaba ebyalo bibiri emabega w’olutobazi, n’ekibuga kya Hamaruwa ne kirabikira okuva waggulu ku mpagi y’emmeeri, ku lusozi wansi w’olunyiriri lw’ensozi za Muri. Ku ssaawa kkumi n’ebbiri ez’akawungeezi ne tusuula ennanga, nga tusuubira okufuna enku, kubanga ezaali ku mmeeri zaali tezimala wadde okukuza omukka. Twali tutambudde mayiro nga kkumi n’emu okuva e Zhiru.

Ssebutemba 20: Eryato lyasindikibwa ku lukalu ku makya nnyo okulaba enku ze twandisobodde okufuna, naye tewaali zisaanira mulimu gwaffe, kubanga emiti gyonna gyali mibisi nga gijjudde amazzi, era nga giri mu ntobazi, abasajja gye bandiremereddwa okuyimirira, ne bwe gyandibadde nga gye twetaaga. Eryato eddala lyasindikibwa waggulu okulaba oba waliwo ekyalo okumpi, naye ne likomawo nga terirabye kyalo. Nga bwe tewaali kirala kya kukola, ne tutunuulira emiti egyali gikulukuta n’amazzi tugikwate; era ne tukwata ebiri nga tetunnalya kyankya, okugigoba ne kutuwa essanyu si ttono. Gumu ku gyo gwali munene nnyo nga gwawalula eryato ebbanga ddene wansi mu mugga, naye ne gukwatibwa, ne gwongera nnyo ku nku zaffe entono, okutusobozesa okutuuka e Tshomo. Mu kiseera ekyo, Imoru, mallam wa Zhiru, yajja ku mmeeri n’okugulu kw’embogo eyattibwa ekiro ekyayise, ng’ekirabo eri Dr. Baikie. Omusawo yandiguze omutwe, naye obulombolombo bw’abantu bwali bw’amaanyi nnyo nga tebaagala kugutunda, ne bamwegayirira aleme kunyiiga olw’okumugaana ekyo kye yasaba; era tekyasoboka kubasendasenda kutunda biwanga by’envubu, ebyali bituumiddwa mu maaso g’ekifo ky’ebyekiffirwa mu kibuga Zhiru. Nnabuuza mallam obanga abantu baagala okuyingira Obusiraamu? N’agamba nti tebaagala. Imoru n’omwoyo gwonna n’agamba Aliheli ambuuze obanga nnandisabidde bakazi be, kubanga tebaalina baana. Amangu ago ne nsaba bandeetere Bayibuli yange, ne nsoma Zabbuli 127, gye nnagezaako okumunnyonnyola, ne mmulaga emikono gyange n’ensingo yange, okukakasa nti tetukozesa nsiriba olw’ensonga yonna; nga mmugamba nti ensonga zaffe zonna tuziteeka mu mukono gwa Katonda, amanyi ekisinga obulungi gye tuli. Yamatira ddala n’okunnyonnyola kwange, newankubadde nga yanyolwa olw’essuubi lye eryali lifudde. Imoru n’atugamba nti tujja kusisinkana omubaka wa kabaka okumpi ne Tshomo.

Ssebutemba 21: Bwe twamala okukung’aanya emiti egyali gikulukuta n’enku ez’oku mazzi ezimala okukuza omukka, ne tusimbula ku makya ga leero, era nga mu ttuntu ebyalo ebiwerako ne birabika walako ku njuyi zombi ez’omugga, nga bye bino: Bomanda ku ddyo, ne Little Tshomo ku kkono w’omugga: byonna nga biri ku lusenyi, naye nga biri waggulu ekimala obutabikkibwako mazzi Binue bw’ajjula, ekiba eky’amaanyi ennyo. Okwolekera Little Tshomo, twalaba abasajja bataano ku muti mu lutobazi, abaali bateekeddwa eyo okutuyita tusuule ennanga; eryato eryabaleeta lyali lizzeeyo okutegeeza omwami nti tusembera. Katono mu maaso twalaba abantu bangi nnyo ku mitwe gy’ennyumba zaabwe nga batunuulira emmeeri, ate abalala nga balindiridde ku mwalo okutuyita tusuule ennanga, naye kubanga eyo tewaali nku, era twagambibwa nti e Great Tshomo tujja kufunayo nnyingi, tetwalinda. Mu bbanga ttono amaato agawerako ne gatandika okutujjira, era kubanga twali tuteekwa okusuula ennanga buli kaseera okukuza omukka, ne gatutuukako mangu, era oluvannyuma lw’okubasendasenda katono ne gasemberera emmeeri. Abantu abakulu baali muganda wa kabaka wa Hamaruwa eyafa, omu ku batabani ba kabaka eyafa, ne Ibrahim, ayitibwa Sariki n Haussa, Omufilani omugezi ow’e Kano, eyali amanyi ennyo olulimi Olu-Haussa, era omubaka wa kabaka. Kirabika ye musuubuzi omukulu owa kabaka wa Hamaruwa. Mangu ddala ne beewulira nga bali waka ku mmeeri, ne bafuuka mikwano gyaffe egy’oku lusegere. Naye amangu ago ne wabaawo akatyabaga ak’okusesa ak’entiisa n’akavuvuungano; omukka bwe gwakula, emmeeri n’esika ennanga; olwo nnamuziga bwe yatandika okukyuka, abavuzi b’amaato ne babuuka omu ku omu mu mazzi, ne bawugira ku maato gaabwe nga batidde nnyo; nnafuba nnyo okuziyiza muganda wa kabaka aleme kubagoberera. Yingini n’eyimirizibwa, abo abaayagala ne bava ku mmeeri. Abo abaali beesiga ennyo ne basigala ne Ibrahim ne muganda wa kabaka okutuusa olweggulo, enku bwe zaatuggweerako nate, ne tuwalirizibwa okusuula ennanga nga mayiro bbiri wansi wa Tshomo. Amawulire g’emmeeri gaali gatuuse ku kabaka akawungeezi ke twasuula ennanga okwolekera Zhiru, era ku makya agaddirira n’atuma Ibrahim okulindirira okutuuka kwaffe okwolekera Tshomo, n’okunoonyereza ffe baani, era bigendererwa ki bye tulina, era n’okutegeeza nti ayagala okulaba ababaka babiri okuva eri kabaka w’emmeeri okukakasa amawulire agaali gamutuuseeko, agakwata ku mmeeri y’Abanasaara ku mazzi ge. Ibrahim n’ayongera n’agamba nti kabaka yandigenze n’ababaka okwerabira ku mmeeri yennyini. Naye kubanga twali tetunnatuuka e Tshomo, era nga tewali nku zirabika ku luuyi lwonna olw’omugga, Dr. Baikie teyasobola kuwa kuddamu kutegeerekeka, naye n’asindika omubaka ku lukalu alinde okutuusa enkya.

Ssebutemba 22: Emiti emizito egyali gisigadde ku mmeeri gyayasibwa, n’ebipipa ebimu ebikalu, ebyali tebyetaagisa nnyo, ne bimenyebwamenyebwa okukuza omukka. Nga ku kiseera ky’ekyankya, Ibrahim ne mutabani wa kabaka omukulu ne bakomawo ku mmeeri, ne baddamu okusaba ababaka babiri okugenda naye e Hamaruwa, nga kabaka bwe yali ayagala. Kubanga nze nnali sinnamanya bulungi lulimi Olu-Haussa, kye twasobola kukola kyokka kwali kutwala Aliheli ng’omuvvuunuzi, era Omwami Richards nange ne twewaayo okugenda naye eri kabaka. Kino kyasanyusa Omusawo, era nga ku ssaawa nnya ez’oku makya ne tuva ku mmeeri mu kaato akatono ne Ibrahim, nga tulagiddwa okuzzaayo eryato amangu ddala nga tumaze okugoba ku lukalu, kye twalowooza nti kyandibadde mangu ku kyalo Tshomo. Mayiro emu n’ekitundu okuva ku mmeeri ne zitutuusa e Gurowa, ekiyitibwa faamu ya kabaka, ku lubalama olwa ddyo, ekizimbiddwa ku kasozi akatono waggulu w’amazzi we gatuuka nga gajjudde. Ibrahim n’agoba wano, n’aleeta ekintu mu lyato; era omwami Omufilani, Shiroma Bukari, naye n’ajja mu lyato okutulamusa, n’addayo ku lukalu. Ekyalo kino kibeeramu abaddu ba kabaka okulima emmere ey’empeke n’okutta envubu, embogo, n’ebirala, olw’omukama waabwe. Mayiro endala bbiri ne zitutuusa e Tshomo, ekiri ku luuyi lwe lumu olw’omugga, ku busozi bubiri obutono obwawulwamu omukutu omutono, naye nga kibeeramu nnyo abantu b’ensi abasooka, abakazi bangi nga tebalina ngoye nga bali b’e Zhiru. Bamaama baalabibwa nga basitudde abaana mu mikono gyabwe, oba ku migongo gyabwe, ng’emikono gy’abaana giyisiddwa wansi w’emikono gyabwe, mwe baabakwatira ddala. Wano nate nneewuunya nnyo olw’embeera ey’ekkakkanyizo ey’omuntu ng’aggiddwa ku buntubulamu bwonna. Nnabuuza Ibrahim lwaki tebaalina ngoye, n’agamba nti ye mpisa yaabwe. Nnabuuza omwami waabwe, n’ansongera ku musajja omukadde ow’ekirevu eky’envi, ng’ayimiridde wansi w’omuti okumpi n’amazzi, ng’alina akatundu katono kokka ak’olugoye olucaafu ku kiwato — oyo ye yali Sariki w’e Tshomo. Ibrahim nga tannava mu kibuga, yasobola okubanyigamu ekita ekinene ekijjudde kasooli, n’ennyama y’envubu evunze, kubanga tebaamugabirira bwe yasula mu kyalo ekyo. Bulijjo nnali ndowooza nti abantu b’e Fernando Po be basinga obutaba na buntubulamu mu bonna be nnali ndabye, naye abantu bano bakkakkanye n’okusinga Ababubi ab’oku kizinga ekyo.

Omukutu ogwawula Tshomo gwali tegulina mazzi gamala lyato lyaffe, n’olwekyo twawalirizibwa okuvuga nga tuyita mu nnimiro z’empeke ezaali zijjudde amazzi okutuuka ku mukutu omukulu, naye kubanga wonna wali wamezeeko omuddo n’ebikonde by’empeke, Ibrahim n’awalirizibwa okufuna omu ku bavuzi b’amaato okutukulembera. Krumen baffe tebaayagala ndabika ya mukulembeze waffe, newankubadde ekkubo lye yali atuyisaamu. Ng’omuvubi era omuyizzi w’envubu, yalina amafumu bataano oba 10.3 mukaaga, era ng’avuga mu muddo n’eryato lye efunda ng’omusota, ate omuddo nga mukwafu nnyo nga tetusobola kumulaba mu maaso gaffe, wadde okulaba ekkubo ly’eryato lye. Naye ne tumugoberera mu luuyi lwe yalagamu, okutuusa lwe twamusanga wansi w’omuti we yali atulindiridde. Wano twalina okukutama wansi w’amatabi amawanvu, naye ebbanga ttono ne lituleeta ku mukutu omukulu. Olubalama bwe lwali lubikkiddwako amazzi kitundu bubeezi, abasajja ne babuuka wansi ne bawalula eryato okusomoka, era omulungamya waffe n’atulekera awo. Nnayita Friday, omukulu wa Krumen, yeetegereze we gwali omuti, baleme kubula kkubo nga bakomawo, naye kapiteeni Friday n’abasajja be tebaalabika nga baagala ekirowoozo eky’okukomawo bokka mu bantu bano abatali bakkakkamu era abaali balabika ng’abakambwe. Twagoberera omukutu, nga tulowooza nti tujja kutuuka mangu ku mwalo, naye ekyo kye twali tetusuubira, tetwagoba ku lukalu okutuusa ku ssaawa musanvu ez’olweggulo, essaawa nnya oluvannyuma lw’okuva ku mmeeri, kubanga okuva lwe twayingira mu mukutu, ogukulukuta nga gwenkanankana n’omugga, twali tugenda wansi n’amazzi. Okusinziira ku bye twabuuza byonna, Hamaruwa yali tefaanana kusukka mayiro mukaaga oba musanvu okuva ku mugga; era bwe nnalowooza ku bbanga lye twali tutambudde wansi mu mukutu, nnalowooza nti tuteekwa okuba nga twali kumpi ne mayiro ssatu oba nnya okusinga singa twagoba ku lubalama lw’omugga omukulu. Nnalaba nti singa Krumen balina okuzza eryato nga bawakanya amazzi, mu mukutu ogwekyusakyusa, tebandituuse ku mmeeri nga butannaziba; era nga ndowooza nti essaawa emu oba emu n’ekitundu zandituutusizza e Hamaruwa, era nti twandikomyewo ku ssaawa kkumi n’emu, ne tuddayo ku mmeeri ffenna wamu, naddala kubanga tewaaliwo kirala kye twandisaabaliddeko okuggyako amaato abiri amabi agaali gazibiddwazibiddwa, agakozesebwa okuleeta empeke okuva mu nnimiro; nnalagira eryato lisikibwe waggulu ku lukalu, era nga ndirese n’ebintu byalyo byonna mu mikono gy’omukulu w’ekyalo Wuzu, ne tusimbula okugenda e Hamaruwa. Okutambula essaawa emu ne kutulabya ekyalo ky’ennimiro ekisooka, kye nnasooka okulowooza nti kye kibuga ekikulu oba ebitundu byakyo eby’ebweru, naye nnali nsobezza, ne bangamba nti ekibuga kikyali mu maaso. Essaawa endala emu ne zituleeta ku kyalo ky’ennimiro eky’okubiri, era ekkubo lyaffe lyali lyolekera ebugwanjuba kumpi butereevu, nga twolekera ensozi ezisinga okuba ewala ze twali tulese ebugwanjuba. Bwe twali tumaze okutambula essaawa ssatu, Krumen, abaali babuzaabuziddwa nga ffe, ne batandika okwemulugunya ennyo, ne beejjusa olw’obutaddayo ku mmeeri, mu kifo ky’okutambula olugendo olutasanyusa bwe lutyo lwe baali tebalinaamu kye bafunamu. Ddala lwali lutasanyusa, kubanga twali tulimbiddwa ku bbanga, era ekkubo lyali terisanyusa n’akatono okutambuliramu. Twali tetunnamala kitundu kya ssaawa nga tuvudde e Wuzu, ne mpalirizibwa okuggyamu engatto zange, n’okuzinga empale yange okutuuka ku maviivi, nga bwe yakola n’Omwami Richards, tusobole okuwaguza mu mazzi n’ebitosi ebitaggwaawo bye twasanga ku kitundu ekisukka ku kimu kya kusatu eky’ekkubo. Nnatambula ne Ibrahim ku sipiidi y’emu nga nsuubira okulengera ekibuga nsobole okutuusa amawulire ku banange abakooye okubazzaamu amaanyi, naye tetwalaba kintu kyonna okutuusa nga ku ssaawa kkumi, bwe twatuuka wansi w’omuti ogwali ekifo eky’okuwummuliramu. Ne nnyimiriza Ibrahim, tulinde Krumen n’Omwami Richards, abaali bakyali emabega ewala, Ibrahim n’alyoka aŋŋamba, okunzizaamu amaanyi, nti twali tutambudde kitundu n’akatono okusingawo. Bwe twali tulindiridde, n’akola okusinza kwe. Ne ŋŋamba omuweereza wange alinnye omuti, ayite omuvvuunuzi, n’akikola okumala ebbanga ddene, Omwami Richards n’alyoka addamu ng’ali wala nti bajja. Yali awaliriziddwa okusabiriza amazzi ga Krumen ku kimu ku byalo, kubanga baali balumwa enjala, nga basubiddwa ekijjulo kyabwe eky’omu ttuntu; era kino kyabaluma nnyo, kwossa n’obukoowu bw’olugendo lwe baali tebeetegekedde, mu kifo kye batamanyi, mu bantu ab’enjawulo, be baali bamanyi kyokka ng’abayizzi b’abaddu mu nsi yonna. Omwami Richards n’aŋŋamba nti yali akaluubiriziddwa nnyo okubasendasenda okweyongerayo. Nnabazzaamu amaanyi nga mbajjukiza nti ffenna twali mu mbeera y’emu, naye ne mbasaasira kubanga bandibadde baddayo, ne beewala obuzibu buno bwonna. Enjuba yali egwa bwe twayingira mu kibuga Hamaruwa, era bwe nnabalirira okuva ku kuwummula kwe twakola, n’obuzibu obungi obw’okutambulira mu mazzi n’ebitosi ku kimu kya kusatu eky’ekkubo, nti tetwatambula kusukka mayiro bbiri n’ekitundu buli ssaawa okuva e Wuzu; tuteekwa okuba nga twatambula mayiro kkumi n’ebbiri n’ekitundu nga twolekera ebugwanjuba nga tetunnatuuka kifo ekyo. Bwe twatuuka mu makkati g’ekibuga, Ibrahim n’atulaga ennyumba ya kabaka, n’agiyingiramu, n’alagira munne okututwala ku yiye, ku

nkomerero endala ey’ekibuga, gye twasuzibwa. Twamala eddakiika nga abiri okugitambulira; era ffenna ne tusanyuka okuwummula, nga tulumwa enjala era nga tukooye olw’olugendo oluwanvu bwe lutyo. Nga ku ssaawa bbiri ez’ekiro, kabaka n’atuweereza ebibya munaana eby’emmere, ebimala abantu amakumi asatu, so nga ffe twali kkumi n’omu bokka; naye Krumen, newankubadde baali balumwa enjala, tebaayagala mmere ya Bafilani, eyitibwa tuo, ekolebwa mu kasooli oba mu muwemba, ng’efaanana ng’omugaati omukalu, efukibwako ssupu, era eriibwa n’engalo.* Omu ku basajja teyalya n’akatono, ne mmuwa obusukuti bwe twali tuleese ng’eky’emisana, naye nga tetubukuttiddeko mu kkubo. Ibrahim n’aweereza ebibya ebirala bibiri ebya tuo okwongera ku bya kabaka, wamu n’ekitabuddwa ekirungi ekya fura, ekikolebwa mu kasooli oba mu muwemba, okutabulwa mu mazzi okufuuka ekyokunywa ekinnyogovu ekirungi, oluusi nga kwongerwako kaamulali katono n’omubisi gw’enjuki okukinyumisa. Kabaka n’aweereza endiga n’abaana b’endiga bataano, n’omwana gw’embuzi, byonna awamu mukaaga, n’ensuwa ennene ey’omubisi gw’enjuki ogw’empafu olw’okutusanyusa;

• Ennyinnyonnyola eno wammanga ey’engeri Abayoruba gye balyamu emmere yaabwe eggiddwa mu kitabo kya Miss Tucker ekiyitibwa Abbeokuta, olupapula 26, era ejja kunnyonnyola ekitundu kino : — Ekijjulo “ kirimu emipiira gya kasooli, egiyitibwa ‘ denge,’ egigabulwa mu ssupu ow’amaanyi akoleddwa mu nnyama y’ente, ey’endiga, eby’ennyanja oba ey’enkoko, n’enva endiirwa ez’engeri nnyingi, nga mussiddwamu omunnyo oguggibwa e Popos, ne kaamulali wa Cayenne, amera mu nsi eyo. * * * Bwe baba banaatera okulya emmere, ebbakuli ennene ey’ebbumba eteekebwa wansi, omuli denge ne ssupu ; abantu ne batuula wansi okugyetooloola. Emipiira gya kasooli giggibwa mu bbakuli, ne gimenyebwamenyebwa ne gigabirwa abantu ab’enjawulo, buli omu n’ennyika omugabo gwe mu ssupu ng’agulya. Ennyama nnyingi eriibwa mu ngeri eno, naye teriibwa yokka nga nkalu.” Okusinziira ku lupapula 117 kirabika nti ssupu w’e Hamaruwa akolebwa ne butto w’ente.

naye eky’ennaku, omubisi gw’enjuki nga tegunnatuuka, ensuwa n’eyatika, omubisi gwonna ne guyiika mu luggya, ekyanakuwaza nnyo bonna abaaliwo. Ibrahim n’ajja n’ennaku nnyingi okuntegeeza ku kabi kano akanene, era nnina okwogera nti nange nnawulira obufiirwa obwo, kubanga gwandibadde kirabo ekisanyusa ennyo eri abantu bonna ab’oku mmeeri, okulowooza nti okuva ku lunaku olwokuna olw’omwezi guno twali tetukyalina ssukaali. Butto n’amata byali biweddewo dda nnyo, era ensuwa y’omubisi gw’enjuki yandibadde kya kusikiza eky’omuwendo ennyo. Naye abatambuze bateekwa okutwala ebintu nga bwe bijja, n’okumatira n’ebyo bye balina. Abafilani tebakozesa ttaala mu nnyumba zaabwe akawungeezi, n’olwekyo twasigala bweru w’ennyumba gye twasuzibwamu, nga tutudde mu kizikiza, nga bo bwe baakola, okutuusa ekiseera eky’okwebaka, emiti emitono bwe gyakoleezebwa, ne gifulumya omukka mungi n’ekitangaala kitono, okutusobozesa okumanya ekifo ky’ekitanda kyaffe, ekyali ekikakanyavu ddala. Nga tetunneebaka, Ibrahim n’ansaba nkuume endiga zange n’embuzi mu kisenge kyaffe, olw’okutya emisege egijjudde mu nsi eyo. Ne mmugamba nti tekisoboka kuyingiza ndiga ttaano n’embuzi mu kisenge ekyali kijjudde dda abantu kkumi na mumu, n’atusuubiza okuzitukuumira okutuusa enkya. Oluggya lwa Ibrahim lwali lujjudde abagenyi abajja n’abagenda, be yali anyumiza amawulire ag’ekyewuunyo ag’emmeeri ya Anasara ekoleddwa mu kyuma, etambuzibwa omuliro. Olw’okuba twali tukooye olugendo, twabaleka banyumirwe olugero, ne tuwummula oluvannyuma lw’okuwaayo essaala ey’okwebaza Katonda olw’obukuumi bwe.

Sebutemba 23 : Nnali ntegese okukyalira kabaka ku makya ennyo, n’okutuusa obubaka bwange, naye n’asalawo nti tusooke tunywe amazzi, kwe kugamba okulya eky’enkya nga tetunnatandika mirimu ; mu kiseera ekyo yali agenda kuyita abakulu be bonna okuwulira obubaka okuva eri kabaka w’emmeeri. Awo nga ku ssaawa bbiri ez’oku makya, eky’enkya ne kireetebwa nga bwe kyali ekiro ekyayita, naye Krumen ne batasobola kukirya. Wabula Aliheli n’asobola okubasabira muwogo, gwe baalya n’omululu. Nnanakuwala nti twali mu mbeera eyo ku by’emmere ku lwa Krumen, era nga tewali muceere gwa kufuna, nga ye mmere yaabwe entuufu ; n’olwekyo ne nzibula akakebe akatono aka sadiini ke twali tutwaliddeko eggulo okuba eky’emisana, ne nkabawa wamu ne biskiti ebyali bisigaddewo, beekolereko kye basobola. Ku ssaawa nnya ez’oku makya, obubaka ne buva eri kabaka nti yali yeetegese okundaba. Awatali kulwa, ne tutambula n’ekibinja ekinene eky’Abafilani okugenda mu lubiri lwa kabaka ; era bwe twamala okulindako akaseera wansi w’omuti mu luguudo, nga bwe balangirira okutuuka kwaffe, ne tuyitibwa okuyingira. Emitanda eminene egy’olugoye olw’omu nsi eyo gyali giwanikiddwa ebweru n’omunda mu maaso g’entebe y’obwakabaka ; abakungu bonna ne baggyamu engatto zaabwe ebweru w’omulyango gw’ekisenge, ne basimba amafumu gaabwe amawanvu, ge batambula nago ng’emiggo, mu ttaka okumpi nabo. Okuggyako Omwami Richards ne Aliheli, ne ntwala ne Friday omukulu wa Krumen n’omulala mu lubiri lwa kabaka, balabe olubiri olulala okuggyako olwabwe; era olw’okuba abakungu bonna baali batudde wansi, naffe ne tukola bwe tutyo okumpi ddala mu maaso ga kabaka. Yali ayambadde bulungi nnyo, mu tobe ezaakolebwa mu buliboni obugazi obwa ssiriki obwa kyenvu n’obwa kiragala, n’ekkooti ey’omuwendo eya kashimiya eya kyenvu, byonna nga bikoleddwa mu Bulaaya, nga eteekeddwa ku tobe, era kapeti ey’omuwendo yali eyaliddwa ku bigere bye. Yali ayambadde enkoofiira ey’omu nsi eyo, ezingiddwako ekiremba ekyeru, era yali atudde ku kituuti eky’ebbumba ekiwundiddwa obulungi, ekyali ng’entebe y’obwakabaka. Yali wa myaka nga amakumi ana, mugonvu mu mubiri, era mu langi nga mukwafu katono, naye ng’alabika ng’omugezi. Amangu ddala nga tutudde mu maaso ge, n’atulamusa emirundi mingi, mu lulimi Olufilani, Ibrahim n’avvuunula mu Luhausa, ate Aliheli mu Lungereza. — Yali musanyufu nnyo okutulaba. Kyali kituufu nti yali ayagala okulaba omuntu okuva ku mmeeri y’abazungu. Kitaawe yali kabaka, era muganda we n’amusikira, naye tebaawulirangako ku mmeeri y’omuzungu ejja mu nsi yaabwe, wadde okulaba omuntu yenna okuva mu nsi y’omuzungu, nga ye bwe yali atulabye. Yeebaza Katonda olw’ekisa kino eky’enjawulo ; era kaakano yali yeetegese okuwulira obubaka bwe twaleese okuva eri kabaka w’emmeeri. — Awo ne mmugamba nti Kwiini waffe yali awulidde ku bwakabaka bwe okuva edda, ne ku mugga omunene ogubuyitamu, era ne ku Kowara ogukulukutira mu Yauri ne Rabba ; nti emmeeri zigukyaddeko emirundi egiwerako olw’obusuubuzi, era nti Kwiini yali ayagala n’okumanya oba omugga guno gutambulirwamu emmeeri nga Kowara, era olw’ekyo yali atumye Sariki w’emmeeri okulaba amazzi gaagwo bwe gali, n’ensi gye guyitamu, era n’okubuuliriza ku muzungu eyakyalako e Yola edda, n’addayo e Sokoto, naye n’asuubiza okukomawo ku kifo ekimu ku lubalama lwa Binue okulindirira emmeeri : nti kabaka w’emmeeri bwe yawulira nti ayagala okukyalira emmeeri, yantuma okumuyita ajje ku mmeeri, era yandisanyuse nnyo okumulaba. Nnamusaba nnyo okulagira abantu be batutemere enku tuzigule, ne mmugamba nti twandiguze emigugu nga ebikumi bisatu, nga tusuubira okufuna waakiri ekitundu ky’omuwendo ogwo bwe kiba kisoboka. Waaliwo enku enkalu nnyingi mu kkubo erigenda e Hamaruwa, naye nga ziri mayiro ttaano oba mukaaga okuva ku mugga, ekyazibuwazanga okuzitwala. Yali tawulirangako ku kukyala kwa Dr. Barth e Yola, naye yali amanyi nti omuzungu yali e Sokoto emyaka nga ebiri emabega : ku by’omugga, yagamba nti, amazzi bulijjo mangi okutuusa omwezi ogujja, lwe ganaatandika okukendeera ne gaba matono nnyo. Yayagala okumanya oba emmeeri egenderera okuyimirira wano n’esuubula, oba okweyongerayo waggulu, alyoke amanye ebiragiro by’anaawa ; kubanga singa waliwo ekigituukako, Sariki Mussulmins (kabaka w’Abasiraamu,) Sultan w’e Sokoto, yandimunenyezza olw’obutawa mawulire matuufu. Ne mmugamba nti bw’alilaba Sariki w’emmeeri, banaasobola okwogera ku nsonga ezo. Ku by’obusuubuzi, yasuubiza nti emmeeri bw’eneesigala, ajja kufuna amasanga mangi nga bw’esobola okwetikka mu kiseera kitono. Yeewolereza obutakyalira mmeeri mu kiseera kino, ng’agamba nti, nga bw’atulabye, kiri ng’alabye kabaka w’emmeeri yennyini, era yeebaza nnyo okujja kwange nga bwe yasaba. >1 Ne mmukubiriza nti kyandimugasizza okukyalira emmeeri, eyali mazima ng’ennyumba ennene, nga Ibrahim bwe yali asobola okumubuulira okuva mu bye yalaba yennyini ; naye n’agaana, n’agamba nti ajja kukirowoozaako emmeeri bw’eneeba ekomawo okuva e Adamawa, bw’eba egenda waggulu, era nti ajja kuwandiikira kabaka w’emmeeri, ku by’amazzi n’ensi eri wakati w’ekifo kino ne Yola, eyali eya bulabe eri Abafilani. Awo ne nzizza amaaso ga kabaka ku bantu abakafiiri mu ttwale lye, be nnalaba nga bakyeyongera mu mpisa zaabwe ez’okusinza ebifaananyi. Ne mmugamba nti yali amanyi nti tuli Anasara, bo nga Basiraamu, ne mmubuuza oba yandibadde n’ensonga emugaana, singa obusuubuzi bunaatandikibwawo wakati waffe nabo, ffe okugezaako okuyigiriza n’okugunjula abakafiiri mu ttwale lye, nga bwe tukola ffe? N’amwenya n’addamu nti byonna bye bimu, yali akkiriza : okumwenya kuno, abakungu be kwe beegattako, kwali ng’okugamba nti, — mugezeeko oba munaasobola. Awo ne mmuwa ekkooti emmyufu Dr. Baikie gye yampa okumuwa, ne mmugamba nti nja kubuulira kabaka w’emmeeri buli kimu kye yali ayogedde. Naye yali abuuliddwa omuntu omu ku kyewuunyo kye nnali nkola nga mpandiika awatali bwino, naye ng’ate ebiwandiiko birabika ku lupapula ; n’olwekyo n’ansaba mpandiike alabe : ne nsemberera okumpi naye, ne mpandiika Sariki Hamaruwa, (Kabaka wa Hamaruwa,) era yasanyuka nnyo okulaba ebigambo nga bikka ku lupapula nga kalaamu bw’etambula. Bwe nnamaliriza okwogera kwange ne Mohamma n’ekyewuunyo kino, ne mva mu lubiri n’okwebaza Katonda okuva ku ntobo y’omutima, olw’obuwanguzi bwe twafuna. Ibrahim n’asigala ne kabaka, n’ansaba mmulindirire awaka. Nnali ŋŋambye kabaka nti nteekwa okuddayo ku mmeeri amangu ddala, kubanga nnali sirina kirowoozo ku bbanga, era nga bannindirira ku mmeeri ekiro ekyayita, era nti bwe tutaddayo mangu, okweraliikirira kw’abaami ku bulamu bwaffe kwandyeyongedde. Twalinda okutuusa mu ttuntu, naye ebbaluwa okuva eri kabaka nga tennaba kutuuka. Ibrahim n’akomawo, n’aŋŋamba ndindeko katono ; era nga ku ssaawa musanvu ez’emisana, nga ndowooza nti kinaayanguyako olugendo lwaffe, ne nsindika Krumen n’abasajja babiri aba Ibrahim, okukulembera embuzi n’endiga mu maaso okutuusa lwe tunaabatuukako. Ne ntandika okutya nti tetujja kutuuka ku mmeeri leero, wadde nga tusobodde okutuuka e Wuzu ku lubalama lw’omukutu : mu bufunze tekyali okutuusa ku ssaawa mwenda ebbaluwa lwe yaggwa, ne bagireeta gye nnali nsula, mallam eyagiwandiika n’agisoma, ne Ibrahim n’agivvuunulira mu Luhausa. Kabaka yayagala nzije mu Lubiri nga sinnava mu kibuga, ekyo ne nkikola nga ndi mu kkubo; ne nnindira ebweru, n’alagira Ibrahim ampe tobe eya bbulu eyakolebwa mu nsi eyo, ne banjambaza yo, n’olugoye olunene olwa bbulu olw’omu nsi eyo olwa Dr. Baikie. Baali bagezezzaako okukwata ente ennume tugitwalire Dokita, naye ensolo zaali za nsiko nnyo, ne batasobola, naye n’asuubiza okugisindika mu nnaku emu oba bbiri. N’atuddiza omubisi gw’enjuki ogwayiika n’ensuwa endala ; n’akasumbi akajjudde amata amabisi, ne butto omubisi nga obuzito bwa paawundi bbiri, ne byongerwa ku birabo byaffe ; bwe ntyo ne nsiibula Hamaruwa. Mu kkubo, ne bambuulira nti kabaka yasanyuka nnyo okutulaba, bwe kitandibadde ekyo, tetwandifunye mukisa gwa kumulaba mangu bwe tutyo ; nti emirundi mingi, ababaka okuva munda mu nsi baalindanga ennaku amakumi asatu nga tebannamulaba ; nti bwe twamala okuva mu lubiri, yasindika omuddu omu okuwaanyisa tobe ssatu okutuwa, naye omukozi wa tobe teyakkiriza kuwaayo okusinga tobe bbiri olw’omuddu omu ; era nti kabaka yawalirizibwa okweyazika eyo gye yampa, ng’asuubira okufuna endala bbiri ez’Omwami Richards ne Aliheli, nga tukomyewo e Hamaruwa. Nnasanyuka nnyo okutandika olugendo lwaffe; naye nnabuusabuusa nnyo oba tunaasobola okutuuka ku mmeeri ekiro ekyo. Tekyali okutuusa ku ssaawa bbiri ez’ekiro, lwe twatuuka e Wuzu, era nnasanyuka okusanga Krumen bonna eyo nga balamu. Ne ŋŋamba Ibrahim eteekereteeke okusaabala okudda ku mmeeri, naye n’atya okulumbibwa envubu ekiro mu nsiko, gye twayitamu okutuuka ku mukutu enkya ya jjo. Olw’okuba tewaali kirala kya kukola, ne tukkiriza okusula e Wuzu, wadde nga tetwalina kya kulya, okuggyako kasooli mukalu katono Krumen ke baasiika okuba eky’ekiro. E Wuzu nga ejjudde ensiri, tewali n’omu ku ffe eyeebaka n’akatono okutuusa obudde okukya, buli omu ng’akeesezza ekiro kyonna ng’agoba ebibinja by’ebiwuka bino ku mubiri gwe. Munda n’ebweru w’ennyumba obuzibu bwali bwe bumu ; ne ntuula ne Krumen okumpi n’omuliro ogwakuumibwa n’emiti esatu, nga gwongerwamu omuddo buli kiseera okutuusa obudde okukya. Newaakubadde nga tetwalina ngoye za kukyusa, era nga tetwalina kye twebikka, okuggyako bye twali twambadde nga tuva ku mmeeri, bye twawalampa nabyo mu mazzi nga tugenda n’okuva mu kibuga ; ffe twali bulungi okusinga Krumen abaali batalina kye bakuuma nakyo emibiri gyabwe egy’obwereere, bo n’olwekyo baabonyabonyezebwa nnyo okusinga ffe. Nga enkoko zinaatera okukookolima, eddoboozi ly’omusege ne liwulirwa okumpi naffe. Awatali kubuusabuusa gwasikirizibwa evvumbe ly’endiga n’embuzi ezaali zisibiddwa mu luggya gye twali tusuze ; abasajja baali batugambye nti ensolo ezo tezaali mirembe we zaali, naye olw’okuba tetwalina wantu walala wa kuziteeka, ne nzireka okuwona ekiro oba okutwalibwa ensolo enkambwe ez’omu nsiko ezitambulatambula. Ne ntuula okumpi, nga ddala ntunuulira oba omusege gunaajja okulumba endiga, si kuzitaasa, wabula okulaba bulabi okulumba mu kifo omuntu w’abeera ; — omuliro Krumen gwe baakuumanga nga gwaka kirabika gwe gwagugoba. Bwe twali tugenda e Hamaruwa ku Lwokutaano, omulambo gw’embalaasi abalimi gye baakuba essasi mu nsobi ekiro, gwali gugalamidde kumpi n’ekkubo, naye bwe twakomawo olunaku olwaddako, gwali gugenze, nga gutwaliddwa emisege egyalina enjala; ginyingi nnyo, abantu ne batambula bulijjo nga bakutte eby’okulwanyisa, nga beetegefu okwerwanako nga gibalumbye.

Sebutemba 24 : Ssande. Amangu ddala nga obudde bukedde ne twanguwa okuyingira mu lyato. Omugga gwali gweyongedde nnyo okujjula okuva ku Lwokutaano, omukutu ne gufuuka amazzi amagazi agabunye wonna, ne tusobola okuyita mu kkubo ery’ennyimpi okuyingira mu mugga omukulu, era nga ku ssaawa emu n’ekitundu ez’oku makya, ne tutuuka ku mmeeri, ekyasanyusa nnyo bonna abaali ku yo. Ebirowoozo bingi era eby’enjawulo byali bibadde bijja ku ffe, era buli lunaku n’ekiro ebyongerwako olw’okulwa byayongera okweraliikirira. Essanyu lyali lisukka ebigambo, bwe baatulaba nga tutuuse bulungi, era nga tulina amawulire amalungi ku ngeri gye twaaniriziddwamu. Olw’okuba kabaka yali agaanye okujja ku mmeeri, Dr. Baikie n’asalawo amangu ago okugenda okukyalira omukulu oyo. Bwe nnamala okumuwa amawulire gonna asobole okwetegekera olugendo nga tafunye bizibu bingi nga ffe, ye, ng’ali wamu ne Dr. Hutchinson n’Omwami Guthrie, yinginiya omukulu, n’ava ku mmeeri nga mu ttuntu okugenda e Hamaruwa. Ku ssaawa munaana ez’emisana, ne nkulembera okusinza okw’olweggulo, ne nsoma ekitundu ekisooka ekya Homily eyookubiri ku Kugwa n’Obunaku bw’Omuntu, &c.

Ekibuga Hamaruwa kiri mu kifo ekirungi ennyo ku lusozi, olwesimba ku luuyi olw’obukiikaddyo bw’olunyiriri lw’ensozi za Muri ku luuyi olw’ebugwanjuba bwa Binue. Kirengera ekifo ekirungi era ekigazi. Omugga gulabika nga gwebunye ng’akaliboni akafunda ak’olugoye olweru, wakati w’ebisiikirize by’omuddo omubisi ogwa kiragala, ogwetoolodde ku mabbali g’amazzi, ate katono emabega waliwo kiragala ekikwafu eky’emiti, n’oluvannyuma ensozi eza bbulu eza Fumbina, n’olusozi oluwanvu Mauranu mu Adamawa, ku kkono, n’olusozi Muri mu Hamaruwa, n’entikko zaazo ennyingi ez’ekitalo, ku ddyo, buli lumu nga luli mayiro kkumi na bbiri okuva ku mugga. Mu biwonvu wansi w’ekibuga, ente ennungi okuva ku kikumi okutuuka ku bikumi bibiri zaali zirya, era kino kyawa ekifo obulamu. Ennyumba nneekulungirivu, nga zirina obusolya obusongovu, nga zizimbiddwa okusinga mu bbumba, nga za ffuuti amakumi abiri oba abiri mu nnya obugazi. Ennyumba nnyingi ez’ekika kino zizimbibwa mu bifo bya buli mukama oba omukulu w’amaka, ne zeetooloolwa ebisenge by’omuddo ogulukiddwa oba ebikomera, ebikweka ekibinja kyonna amaaso g’abayitawo. Oluguudo olufunda olw’abantu bonna luva ku ludda lumu olw’ekibuga okutuuka ku lulala, nga lukomeddwa ku njuyi zombi n’omuddo, nga buli kiseera waliwo akakubo oba oluguudo olusala. Okuggyako ebikomera we byali birekeddwa, oluggya olw’omunda olw’ekibinja ky’ennyumba telwali lulabika okuva mu luguudo. Oluusi omumaaso g’ebifo ebimu gaba magguleevu eri oluguudo, abantu ne bamala ebiseera byabwe awo mu bbugumu ly’emisana, wansi w’ekisiikirize ky’emiti. Singa ekibuga Hamaruwa kyali kitegekeddwa bulungi, ng’enteekateeka y’ensi egunjuse bw’eri, kyandirabise bulungi nnyo ; naye mu kiseera kye twakyalirako, ennyumba nnyingi zaali zigudde, ebifo byazo nga bijjudde omuddo ; endala nga zisimbiddwamu omuwemba, ate ekitundu ekinene nga kikomeddwa era nga kirimiddwa kitundu kyokka. Ekibuga, wadde nga kiri ku lusozi, nga wansi waakyo mayinja, kya musenyu, n’olwekyo kikala amangu ddala enkuba ng’emaze okutonnya ; era wadde nga kiri ku ntobo y’olunyiriri lwa Muri, tekiri kumpi nnyo nakyo kifune obuzibu okuva gye luli. Ekiro waaliwo akasiriikiriro ddala mu kibuga, tewaali kuyimba wadde okukuba ngoma okwawulirwa, era obutaba na kitangaala mu nnyumba kwongera ku kasiriikiriro ak’ekiro. Abatuuze tebalina mafuta ga nkindu, butto wa shea, wadde amafuta g’ebinyeebwa ag’ettaala, era ssupu waabwe akolebwa ne butto w’ente. Ensimbi tezikozesebwa, wadde ekintu ekirala kyonna eky’okuwanyisiganya, naye byonna bikolebwa mu kuwaanyisa, nga mu Zhibu. Saalina biseera bimala kulambula katale kaabwe, naye ndowooza kateekwa okuba nga kaavu nnyo, nga tekafaanana n’ago agakuŋŋaanira ku mbalama za Kowara, n’ebugwanjuba okutuuka ku lubalama lw’ennyanja. Amazzi bagafuna ku ntobo y’ensozi, ebbanga ng’ery’ekitundu ky’essaawa, era galeetebwa abakazi mu nsuwa ez’ebbumba, nga bazeetisse ku kibegabega, kubanga engeri gye basibamu enviiri zaabwe, nga ziluke ng’olukugiro, tebabakkiriza kwetikka migugu ku mitwe gyabwe ; wabula bangi, abatali mu mbeera ya kukuuma nviiri zaabwe bulijjo mu ngeri eyo, beetikka emigugu ku mitwe. Embuzi n’endiga ntono nnyo ze zaalabibwa mu kibuga, era tewaali nkoko ; oboolyawo ebisolo bino byonna bikuumirwa mu nnimiro zaabwe nga bikuumibwa abaddu baabwe, naye okusinziira ku buzibu bw’okubigula olw’emmeeri, ndowooza balina bitono nnyo. Obuzibu bwe twafuna mu kufuna embalaasi okututwala okuva e Hamaruwa okutuuka ku mugga, mu ngeri y’emu, buyinza okutwalibwa ng’obukakafu nti tebalina nnyingi, oba nga tebaayagala kupangisa mbalaasi zaabwe ez’olutalo olw’olugendo ng’olwo. Abaddu baabwe okusinga bakozesebwa mu nnimiro zaabwe eza kasooli n’omuwemba; naye omuceere mutono nnyo, wadde nga enkumi n’enkumi z’ebipimo by’omuceere zandirimiddwa okuliisa obukadde n’obukadde bw’abantu, embalama za Binue nga nnungi nnyo naddala okulimirako ekimera kino, amazzi gaagwo amangi bwe gakka. Abafilani bennyini olw’okuba basirikale, tebafuula bulimi mulimu gwabwe omukulu. Ebyambalo byabwe bicaafu nnyo. Kirabika nti okuva tobe, essaati, empale, n’ebyambalo ebirala lwe byambalwa nga bipya, tebiteekebwa mu mazzi, okuggyako enkuba bw’ebitonnyako, okutuusa lwe biyulikayulika ne bifuuka bisanze. Eri abasinga obungi, tobe n’essaati bye byambalo byabwe emisana, era bye beebikka ekiro, n’empale emirundi mingi zikozesebwa ng’ensawo, omusitulirwa kasooli oba ebintu ebirala. Omusomi ayinza okulowooza obucaafu n’ebiwuka bingi ki ebikuŋŋaana mu ngeri eno. Abakazi beeyonja okusinga mu byambalo byabwe, era bafuba nnyo okuluka enviiri zaabwe, n’okuziwunda n’ebitundu ebibajje eby’ekikomo, ne lisasi, n’empeta z’ekikomo ekimyufu, ezisibibwako mu ngeri ey’ekitalo. Empeta ennene ez’ekikomo, eza lisasi, oba ez’ekyuma ziwanikibwa mu matu gaabwe, era empeta ennene ennyo era enzito ez’ebyuma bye bimu zambalibwa ku mikono, mu bukonde, ne ku magulu, okusinziira ku busobozi bw’abaziyambala ; ebyuma bino, ne ffeeza ezimu biva emitala w’eddungu okutuuka mu nsi za Bornu ne Haussa, gye bigulibwa okuva ku basuubuzi Abamooli, ne bireetebwa mu kitundu kino eky’ensi, abasuubuzi ne bafuna mu kuwaanyisa abaddu n’amasanga. Empeta nnyingi zikolebwa mu Kano ne Katshina, mu nsi ya Haussa, era waliwo abaweesi b’ekikomo abamu ab’e Kano ne mu Hamaruwa mwennyini, abakola omulimu gwabwe nga bawangula nnyo ; ebyokulabirako ebimu byagulibwa okuva gye bali. Dr. Baikie yagula ebikomo by’amagulu bibiri eby’ekikomo, ebizitowa paawundi ttaano, omusajja bye yasaba ensimbi 45,000, omuwendo gw’omuddu, naye n’akkiriza ezisinga obutono.

Abasuubuzi okuva e Kano ne Katshina bakyalira Hamaruwa mu bibinja ebinene eby’abatambuze, era oluusi beeyongerayo n’ebibinja ebirala okutuuka e Adamawa, gye bagulira abaddu n’amasanga, abaddu ne beetikka amasanga, era byombi ne bitundibwa Abamooli e Kano oba e Bornu. Wano waliwo omusajja ow’e Katshina, asuubulira Omuwalabu abaddu n’amasanga. Ye musuubuzi eyaleeta ekibinja ky’ebyambalo bya ssiriki ne kapeti kabaka bye yali ayambadde ku Lwomukaaga, bye yatunda kabaka ku baddu amakumi ataano, bano tebannasasulwa bonna, naye ekyo bwe kinaamala okukolebwa, ekibinja ekirala, ekikyali mu mikono gy’omusuubuzi, kijja kugulibwa. Abaddu bakozesebwa mu kiseera kye kimu ng’ensolo ez’okwetikka emigugu, ne batikkibwa amasanga, ne batambuzibwa okutuuka e Katshina, Kano, oba Bornu ; mu ngeri eno ttani z’amasanga buli mwaka zitwalibwa okuva ku mbalama za Binue, era ensi ekendeezebwako abantu Abafilani abasuubuzi b’abaddu. Oluusi amasanga n’abaddu bituuka ku luuyi olw’ebugwanjuba bwa Kowara, ne bivaayo okutuuka ku lubalama lw’ennyanja. Ibrahim yatuwa amakubo abiri okuva e Hamaruwa okutuuka e Yola ; erimu lya bifo kkumi na bina, buli kimu nga kumpi lugendo lwa lunaku lumu, nga lwetooloola ensozi za Fumbina, ddene naye nga lya mirembe, kubanga liri mu mikono gy’Abafilani oba wansi w’obuyinza bwabwe, ate eddala ddimpi nnyo, lya nnaku nnya zokka ez’olugendo ku luuyi olwa kkono olwa Binue, naye nga lya bulabe nnyo, ekitundu ky’olugendo kiteekwa okutambulwa ekiro. Ekitundu ky’ensi abatuuze mwe balabira omutambuze Omufilani ng’omulabe kiyitibwa Zena, era kigambibwa nti abantu baamu balina embalaasi nnyingi. Ebika ebirala eby’abatuuze ebitannawangulwa ebitiibwa ennyo.

be Batshama, Bula, ne Dampsa. Tulabuddwa emirundi mingi okwekuuma bwe tunaasisinkana nabo ; kubanga, bwe batugamba, tebalirema kutulumba, nga tewali n’omu ku bo asobola kwogera Luhausa oba Lufilani, n’olwekyo tetujja kusobola kwogera nabo. Emabega w’olunyiriri lwa Muri, emabega w’ekibuga Hamaruwa, waliwo ebika by’abakafiiri, ebiyitibwa Wuruku ne Zangale, abagambibwa okuba nti balya abantu, era batambula bwereere, abamu ku bo baawangulwa, era kaakano bafugibwa Abafilani. Ibrahim yeenyumiriza nnyo okutuwa amannya g’amatwale amakulu agafugibwa abaami Abafilani, abawuliziganya butereevu ne Sultan w’e Sokoto. Gajja kwogerwako wamu n’ekkubo erigenda e Yola ku lupapula olulijja.

Sebutemba 25 : Abantu bangi nnyo baakyalira emmeeri okulamuza ebyambalo, bye babulwa ennyo : olw’ebiso byabwe, amafumu, emitego n’obusaale, empeta, ebitala, enku, omunnyo, &c., baasaba lugoye, era ebintu ebirala bitono nnyo bwe ogeraageranya. Bwe baabanga mu kino, kyali kizibu nnyo okubakyusa okufaayo ku bintu ebirala, buli omu ng’ayagala okufuna ky’asobola. Abasuubuzi Abahausa abagagga abamu ne baleeta ebitala, tobe, c&c., okuva e Katshina ne Kano okutunda ku mmeeri ; ebitala kigambibwa nti bikolebwa Abagadamawa, be ssaasobola kutegeera mu ngeri ndala okuggyako nga Abamooli ab’e Gadamis. Ebyoya ebimyufu ebigonvu ng’essiriki kigambibwa nti biletebwa abantu abo be bamu nga bimaze okusiigibwa langi, ne bitundibwa mu nsi ya Haussa. Akawungeezi, Omwami Guthrie n’atuuka yekka, ng’alese Dr. Hutchinson e Wuzu ng’alindirira Dr. Baikie, eyali tannatuuka mu kiseera ekyo.

Sebutemba 26 : Nga mu ttuntu, Ba Dr. Baikie ne Hutchinson ne batuuka. Dr. Baikie yatambula jjo yekka, awatali muluŋŋamya, era nga talina mbalaasi. N’abula, obudde ne bumuzibirira mu nsiko, n’olwekyo n’awalirizibwa okulinnya omuti, n’asula omwo. Mu kiro, n’awulira okukaaba kw’engo nga teziri wala naye. Embeera eyo yali ya bulabe nnyo mu nsi ejjudde ensolo enkambwe ezityo; era ffenna twebaza nnyo nti tewaali kibi kisingawo kyabaawo, kubanga Katonda atuwadde omukisa mu lugendo lwaffe okutuusa kaakano.

Sebutemba 27 : Olw’okuba tewaali ssuubi lya kufuna nku, era ng’ekiseera kiyitawo, ne kisalibwawo nti emmeeri ereme kweyongerayo, naye Dr. Baikie n’Omwami May ne basaabala mu lyato okumala ennaku ssatu nga bambuka omugga, ne baleka omumyuka wa kapiteeni ng’alabirira ‘‘ Pleiad ” okutuusa lwe banaakomawo ku Lwomukaaga. Eryato eddala ne lisindikibwa e Wuzu, okutta ente ennume bbiri kabaka ze yali awadde Dr. Baikie, kubanga zaali za nsiko nnyo okuleetebwa ku mmeeri mu lyato ettono. Amaato gombi nga tegaliiwo, tetwasobola kuwuliziganya na kyalo okutuusa nga kumpi akawungeezi ; omumyuka wa kapiteeni bwe yagenda ku lukalu, n’akomawo, n’amawulire nti omugga gukendeera. Naye okukendeera okwo okwalabika kwali kukoma bukomi kwa kukulukuta kwa maanyi, okwaleetebwa amazzi amangi agaavaawo amangu olw’enkuba ennyingi, era, mazima, omugga gwali tegunnatuuka ku buwanvu bwagwo obusinga.

Sebutemba 28 : Ku makya ennyo leero omumyuka wa kapiteeni n’addayo ku lukalu, n’aleeta amawulire nti omugga gukendeddeko ffuuti bbiri, era nti bamutegeezezza nti tegujja kweyongera kulinnya mwaka guno. Abo abaafaayo ku mmeeri ne bawa amagezi nti eserengete amangu ddala. Saayagala kuleka bakungu ba Gavumenti abo ababiri emabega, mu bantu abatamanyiddwa mu nsi etamanyiddwa. Singa waliwo ekibatuukako, twandikimanyidde tutya e Zhibu, ebbanga erisukka mayiro kikumi okukka omugga, gye kyalowoozebwa nti tubalindire, nga mu kiseera ekyo tusuubula n’abatuuze? Ebyavaamu byalaga, nti “ Pleiad ” yandisigaddeko wiiki bbiri endala okumpi ne Gurowa; naye olw’embeera bwe yali, kyalowoozebwa nti kirungi okusikayo ennanga, emmeeri n’etandika okuserengeta. Nga omukka gukuŋŋaanyizibwa, eryato ne lisindikibwa okukima abakozi bonna ku lukalu, era bwe ntyo ekigendererwa kyange ne kiremwa, eky’okumala ekiseera ku lukalu okumanya emikolo gy’eddiini y’abantu, n’okukuŋŋaanya amawulire mangi nga bwe nnandisobodde okuva gye bali mu kunyumya okw’emirembe. Ku Lwokubiri ekiro, embogo, engo, ggoonya, n’embizzi ez’omu nsiko ezimu abayizzi abamu ze batta, ne zireetebwa mu kyalo Gurowa. Abayizzi baali baakatuuka n’omuyiggo gwabwe, ne wawulirwa mu kyalo okuleekaana, emiranga egy’amaanyi, n’okukaaba, nga batendereza balubaale abaali babawadde obuwanguzi mu kuyigga kwabwe, era ekitundu ekinene eky’ekiro ne kimalibwa mu kuyimba n’okukuba ngoma. Emitwe gy’ensolo ne gisalibwako, ne giweebwayo eri balubaale ng’omugabo gwabwe, ne giteekebwa mu maaso g’ennyumba ya balubaale. Olwokusatu lwonna ne lumalibwa mu ngeri y’emu, nga baleekaana era nga balangirira ettendo lya balubaale. Omutwe gwa ggoonya nga gwali mulungi nnyo, Omwami Dalton n’asendasenda abayizzi okugutunda, naye yasasula ssente nnyingi ddala balubaale nga tebannaggibwako kyabwe. Wadde ng’ekyalo kyalimu ensiisira ezitasukka amakumi asatu oba amakumi ana, kyalimu ennyumba” za balubaale bbiri oba ssatu. Ne mbuuza omusajja Omuhausa abeera mu kifo ekyo, oba nga tewali n’omu ku Djuku, abaddu b’Abafilani mu kyalo kino, eyali akkirizza Obusiraamu ? N’agamba. Nedda, tewali. Ne mbuuza lwaki tebayigirizibwa kusinza nga Abafilani bwe basinza ? N’addamu nti, Abo si baddu ? Wabula waliwo enkyukakyuka ennungi mu bo; era abakazi baabwe batandise okwambala engoye mu kifo ky’ebikoola bye twalaba e Tshomo ne mu bifo ebirala.

N’omukka mutono “Pleiad” n’ekka omugga ng’essasi ; mu ssaawa mwenda twatambula wakati wa mayiro nkaaga ne nsanvu okuva e Gurowa. Embalama zonna empanvu zaali zibikkiddwa ddala, omugga guteekwa okuba nga gwalinnye ffuuti musanvu oba munaana okuva lwe twayambuka nga ennaku kkumi emabega. Ensi yali eyanjaalidde amazzi, ku kigero mayiro bbiri okuyingira munda, okutuuka ku ntobo y’ensozi ku njuyi zombi ez’omugga ; emikutu n’ebibinja ebinene eby’ennyanja byalabikanga wala nnyo ku njuyi zombi, era kino, mu kitundu, kiyinza okunnyonnyola lwaki tewali bibuga na byalo butereevu ku mbalama z’omugga mu kitundu kino eky’ensi.

Sebutemba 29 : Olw’okuba tewaali nku, twaserengeta omugga nga tuwalulwa amazzi, ekyali ekizibu, olw’ebizinga ebingi, era emmeeri teyawuliranga bulungi nnamuziga waayo awatali mukka, wadde ng’omuwujjo gwali guggyiddwamu. Eky’ennaku, nga ku ssaawa kkumi ez’olweggulo, n’egenda n’amazzi okutuuka ku mabbali g’ekizinga, n’ekwatira ddala mu bitosi, omukulukuto ogw’amaanyi nga gukuba oludda lwayo olwa ddyo ; ne bagezaako, naye teyasobola kuggyibwayo kawungeezi kano. - Sebutemba 30 : Ekiro ekyayise kibuyaga ow’entiisa n’akunta, n’enkuba nnyingi, okubwatuka, n’okumyansa ; emmeeri n’ekubibwa ku lubalama n’amaanyi mangi olw’empewo ey’amaanyi n’omukulukuto, n’esindikibwa okweyongera ku lubalama. Saalumirirwa nnyo embeera yaffe okusinga abo be twaleka waggulu mu lyato eritaliiko kisaanikira ; naye baali bakwasiddwa okulabirira kwa Katonda ow’ekisa oyo atukuumye okutuusa kaakano. Ne tuddamu okufuba okuggyayo emmeeri ; buli kintu ekyaka ekyasobola okuweebwayo, ng’ebisanduuko ebyereere, eppipa, enkasi ezitakyakola, &c., ne byasibwa okuba enku okuleeta omukka okuyamba amaanyi g’emikono, naye, eky’ennaku ne kizuulibwa nti omudumu ogusika amazzi wansi gwali guzibiddwa ebitosi, yingini n’etasobola kukola. Omukka omutono ne guggyibwamu, era omukisa gwokka ogw’okuggyayo emmeeri kaakano gwesigamye ku kufuba kwaffe ffennyini ; naye tewaali kyatuukibwako leero. Olw’enkuba ey’ekiro ekyayise omugga gwalinnya nnyo nga kirabika bulungi, era kino ne kituwa essuubi eddungi ery’okuwangula, wadde ng’abamu baatandika okubuusabuusa, n’okwogera nti oboolyawo emmeeri ejja kulekebwawo. Amaato asatu ne galabibwa emitala w’omugga, naye tegaayagala kutusemberera.

Okitobba 1 : Ssande. Omulimu gw’okuggyayo emmeeri ne guddamu ku makya ennyo leero ; Krumen baakola nnyo, naye okulemwa enfunda n’enfunda oluvannyuma lw’okugezaako okungi okw’amaanyi kwabaggyamu nnyo omwoyo. Okutya nti oboolyawo emmeeri yandirekeddwa kwali kukyali mu bamu. Nze nnali sseeteeseteese n’okusingawo ku lwa Dr. Baikie n’Omwami May abaali basigadde emabega, era nnali njagala nnyo bakomewo bulungi. Mu ttuntu, bwe twali tulya eky’emisana, Krumen, nabo abaali beesunga nnyo okulaba bannaabwe nga bakomawo n’eryato, ne baleekaana nnyo olw’essanyu bwe baalaba nga lijja wala nnyo. Amangu ago ffenna ne tulinnya waggulu ku mmeeri, ne tusanyuka okulaba ekibinja kyonna nga kituuse bulungi ku mmeeri. Baali batambudde olugendo lwa mayiro amakumi asatu nga bambuka omugga okuva e Gurowa; era baatuuka ku byalo bino : — Tshomo, mayiro emu okuva e Gurowa ku luuyi olwa ddyo; Lau, waggulu ku luuyi olwa kkono, Bandawa, Djin, Abiti, ne Dulti. Abantu beeyita Baibai, nga Djuku, oba abatuuze b’e Kororofa. Batshama ku ddyo, ne Dampsi ku kkono, tebafugibwa Abafilani, ebifo ebirala bili wansi w’obuyinza bwabwe mu ngeri ezitali zimu. Bakyali mu mbeera yaabwe ey’ensiko etagunjuse ; e Dulti babeera ng’ebisolo ebibeera ku lukalu ne mu mazzi mu kyalo kyabwe ekyanjaaliddwamu amazzi. Empisa yaabwe ey’okubba yeeyoleka mu kwesembereza kwabwe okw’obuwemu, nga bakwatakwata buli kintu ku baami okusinga bwe kyali kisanyusa, era okugezaako okuyimiriza eryato kwali kulabula kumala eri abanoonyereza okuva mu bantu bano mangu ddala ; bwe baali bava mu mukutu ogujjudde omuddo, abatuuze ne babagoberera mu maato, bwe kiba kisoboka, okukwata eryato n’okulisiba, awatali kubuusabuusa nga bagenderera okubanyaga ; era tebaalekera awo kubagoberera, okutuusa eryato lwe lyatuuka ddala mu mugga omugazi. Ekibinja kyaffe kyakomawo e Gurowa ku Lwomukaaga ku makya, ne kiggwamu nnyo amaanyi obutasangayo “ Pleiad” ; naye ne bafuna obubaluwa obubategeeza ensonga, n’okubamanyisa ekigendererwa kyaffe eky’okuserengeta e Zhibu. Baagumira kibuyaga ow’amaanyi ow’ekiro ky’Olwokutaano mu mugga omugazi, nga tebaliiko kibakuuma ku budde obubi, enkuba, okubwatuka, n’okumyansa. Ku Lwomukaaga, ne bagezaako ekkubo eriggya ery’omu mukutu gwe baalowooza nti gunaabatuusa ku mugga omukulu katono wansi, naye mu kifo ky’ekyo, ne gubatuusa ku nnyanja engazi eyakolebwa amazzi amangi ennyo agaabuna ettaka eddene ku luuyi olwa kkono olw’omugga, era wano ne bawalirizibwa okusula, nga tebatuuse ku mugga omugazi okutuusa nga ku ssaawa bbiri n’ekitundu ez’oku makya leero. Oluvannyuma lw’okuvuga okutasukka nnyo ssaawa ssatu, ne balaba “ Pleiad” ewala, gye baateebereza nti yali ekwatidde ku ttaka. Twalina ensonga nnyingi ez’okwebaza Katonda olw’okubakomyawo bulungi, oluvannyuma lw’okusula ebiro bina mu lyato eritaliiko kisaanikira. Okufuba kwonna okuggyayo emmeeri leero kwali kwa bwereere ; olw’ekyo, tetwasobola kuba na kusinza. Ku ssaawa emu n’ekitundu ez’ekiro, ne nsoma Essaala ez’Akawungeezi mu kisenge ekinene, naye abakungu abamu bokka be baasobola okubaawo.

Ekyayita Ekiddako