የJonathan Edwards የሕይወት ታሪክና ስብከቶች

ሰዎች እርሱን የሚያስታውሱት፣ ፍትሕ በጎደለው መንገድ፣ በእሳት ላይ ስለ ተንጠለጠለች ሸረሪት በሰበከው አንድ ስብከት ብቻ ነው። ነገር ግን ያንን ስብከት የሰበከው ሰው አብዛኛውን ሕይወቱን ያሳለፈው በዱር ውስጥ በጉልበቱ ተንበርክኮ፣ እውነተኛ ሸረሪቶችን በደስታ እየተመለከተ፣ ስለ እግዚአብሔር ውበትም በአሜሪካ ከተጻፉት እጅግ ጥንቃቄ የተሞላባቸው ጽሑፎች መካከል አንዳንዶቹን በመጻፍ ነበር። ጆናታን ኤድዋርድስ በገዛ ምእመናኑ የተባረረ ፓስተር፣ ሁከት በነገሠበት የድንበር አካባቢ የኖረ ሚስዮናዊ፣ ለአምስት ሳምንታትም የኮሌጅ ፕሬዚዳንት ነበር። ከዚህም ጋር፣ ብዙዎች እንደሚስማሙበት፣ የአሜሪካ ቤተ ክርስቲያን ካፈራቻቸው የሥነ መለኮት አሳቢዎች ሁሉ እጅግ የላቀ አእምሮ የነበረው ሰው ነበር። እነዚህ ሁለት እውነታዎች አብረው የሚሄዱ ናቸው።

በኮነቲከት ሸለቆ ያደገ የአገልጋይ ልጅ

ጆናታን ኤድዋርድስ ኦክቶበር 5 ቀን 1703 በኮነቲከት፣ በኢስት ዊንዘር ተወለደ፤ ከአሥራ አንድ ልጆች አምስተኛው፣ የከተማይቱ አገልጋይ የነበረው የቲሞቲ ኤድዋርድስ ብቸኛ ወንድ ልጅም ነበር። እናቱ አስቴር የማሳቹሴትሱ የኖርዝሃምፕተን ብርቱ ፓስተር የሰሎሞን ስቶዳርድ ልጅ ነበረች — ስቶዳርድ በኮነቲከት ሸለቆ ላይ እጅግ ተሰሚነት ስለ ነበረው ሰዎች የሸለቆው ጳጳስ ብለው ይጠሩት ነበር። ጆናታን ያደገው አሥር እኅቶችና ብዙ ላቲን በሞሉበት ቤት ውስጥ ነበር፤ የአያቱ መድረክ ጥላም በሕይወቱ ሁሉ ላይ አረፈ።

በማንኛውም መመዘኛ ከዕድሜው በላይ የበሰለ ልጅ ነበር። አሥራ ሦስተኛ የልደት በዓሉ ሊደርስ ጥቂት ሲቀረው በ1716 ዬል ኮሌጅ ገባ፤ በ1720 የክፍሉ ቀዳሚ ተማሪ ሆኖ ተመረቀ፤ ከዚያም በሥነ መለኮት የድኅረ ምረቃ ትምህርት ለመከታተል ለተጨማሪ ሁለት ዓመታት በዚያው ቆየ።

እዚህ ላይ አንድ የተወደደ ታሪክ በየዋህነት መታረም ያስፈልገዋል። ኤድዋርድስ ገና በአሥራ አንድ ወይም በአሥራ ሁለት ዓመቱ ስለሚበርሩ ሸረሪቶች ድንቅ የሳይንስ ጽሑፍ እንደ ጻፈ ብዙ ጊዜ ይነገራል። ጽሑፉ እውነተኛ ነው፤ ድንቅም ነው — ነገር ግን ጽሑፉን በልጅነቱ እንደ ጻፈ የሚያደርገው የዘመን አቆጣጠር የመጣው ከልጅ ልጁ ልጅና የሕይወት ታሪክ ጸሐፊው ከሴሬኖ ድዋይት ነው፤ ዘመናዊ ምሁራንም አርመውታል። ኤድዋርድስ የመጀመሪያ ምልከታዎቹን «ስለ ነፍሳት» በተባለ ማስታወሻ ደብተር ውስጥ ያሰፈረው በጉርምስና ዕድሜው፣ በ1720–21 አካባቢ ነበር፤ የተጣራውን «የሸረሪት ደብዳቤ» ደግሞ ኦክቶበር 31 ቀን 1723፣ የሃያ ዓመት ወጣት ሳለ፣ ለሮያል ሶሳይቲ አባሉ ለፖል ዳድሊ ላከ። እውነታው ብዙም የሚያስደንቅ ባይሆንም ከባሕርዩ ጋር ይበልጥ የሚስማማ ነው፦ በኒው ኢንግላንድ ሣር ላይ ተጋድሞ፣ በበልግ ሰማይ ላይ በቀጭን የድር ክር ተንሳፍፈው የሚበርሩ ሸረሪቶችን በዓይኑ የሚከታተል ወጣት፤ በእነርሱም ውስጥ መካኒካዊ አሠራርን ብቻ ሳይሆን ልግስናን ያገኘ — ይህም፣ እርሱ እንደ ጻፈው፣ ለፍጥረታት ሁሉ፣ ለነፍሳት እንኳ ሳይቀር፣ ለሚያስፈልጋቸው ብቻ ሳይሆን ለደስታቸውና ለመዝናኛቸውም ጭምር ያዘጋጀ የፈጣሪ የተትረፈረፈ ቸርነት ማስረጃ ነው።

ያ ዝንባሌ ፈጽሞ አልተለየውም። ኤድዋርድስ ዓለምን ሲመለከት ክብር ሞልቶ ከውስጡ ሲፈስስ ያይ ነበር።

አዲስ የልብ ስሜት

ይሁን እንጂ እምነቱ ገና የራሱ አልነበረም። በልጅነቱ፣ እርሱ ራሱ እንደሚናገረው፣ በቀን አምስት ጊዜ በስውር ይጸልይ ነበር፤ እርሱና የትምህርት ቤት ጓደኞቹም እጅግ በተገለለ ስፍራ፣ ረግረግ ውስጥ፣ የጸሎት ስፍራ እንዲሆናቸው አንዲት ዳስ ሠሩ። ሆኖም በኋላ እነዚያ ወቅቶች ከጸጋ የመነጩ ሳይሆኑ ሃይማኖታዊ ግለት ብቻ እንደ ነበሩ ገመገመ። ደግሞም ሊቀበለው ያልቻለው አንድ ትምህርት ነበር። ከልጅነቱ ጀምሮ፣ እንደ ጻፈው፣ አእምሮው በእግዚአብሔር ሉዓላዊነት ትምህርት ላይ በተቃውሞዎች የተሞላ ነበር — እግዚአብሔር የወደደውን ሊመርጥ ይችላል የሚለው ሐሳብ ለኤድዋርድስ አሰቃቂ ትምህርት መስሎ ይታየው ነበር።

ከዚያም በ1721 አካባቢ፣ ከዚያ በፊት መቶ ጊዜ አንብቦት ሊሆን የሚችለውን አንድ የምስጋና ቃል ሲያነብ፣ በውስጡ አንድ ነገር ተሰብሮ ተከፈተ።

ቃላቱን ሳነብ፣ የመለኮታዊው አካል ክብር ስሜት ወደ ነፍሴ ገባ፤ በውስጧም እንደ ተሰራጨ ያህል ሆነ፤ ይህም ከዚያ በፊት ካጋጠመኝ ከማንኛውም ነገር ፈጽሞ የተለየ አዲስ ስሜት ነበር።

— ጆናታን ኤድዋርድስ፣ «የግል ትረካ»

ክፍሉ 1ኛ ጢሞቴዎስ 1:17 ነበር፦ «ብቻውን አምላክ ለሚሆን ለማይጠፋው ለማይታየውም ለዘመናት ንጉሥ ምስጋናና ክብር እስከ ዘላለም ድረስ ይሁን፤ አሜን።» የተለወጠው እውቀቱ ሳይሆን ጣዕሙ ነበር። ይጠላው የነበረው ትምህርት፣ በራሱ አገላለጽ፣ እጅግ ደስ የሚያሰኝ፣ ብሩህና ጣፋጭ ትምህርት ሆነለት። ኤድዋርድስ በኋላ ለጻፈው ነገር ሁሉ መዘውሩ ይህ ነው፦ እግዚአብሔር ቅዱስ መሆኑን በማወቅና ያንን ቅድስና በእውነት በመቅመስ መካከል ያለው ልዩነት — እርሱ የልብ ስሜት ብሎ የጠራው። ቅድስና፣ አለ፣ አሁን ጣፋጭ፣ ደስ የሚያሰኝ፣ የሚማርክ፣ የረጋና ጸጥ ያለ ባሕርይ ያለው ሆኖ ታየው፤ ለነፍስም የማይነገር ንጽሕናን፣ ብሩህነትን፣ ሰላምንና መመሰጥን የሚያመጣ ነበር።

የእግር ጉዞ የሚያዘወትር ሰው ሆነ። ዓመት ከዓመት አብዛኛውን ጊዜውን መለኮታዊ ነገሮችን በማሰብ ያሳልፍ ነበር፤ ብዙ ጊዜ ለማሰላሰል፣ ከራሱ ጋር ለመነጋገር፣ ለመጸለይና ከእግዚአብሔር ጋር ለመወያየት ብቻውን ወደ ዱርና ወደ ገለልተኛ ስፍራዎች ይሄድ ነበር፤ በእንደዚህ ያሉ ጊዜያትም ሐሳቦቹን በዝማሬ ማውጣት ሁልጊዜ ልማዱ ነበር ይላል። ጸሎት ግዴታ መሆኑ ቀርቶ ሳያስበው የሚያደርገው ነገር ሆነ — እንደ ጻፈው፣ የልቡ ውስጣዊ ነበልባል መውጫ እንዳገኘበት እስትንፋስ ተፈጥሯዊ ሆኖ ታየው።

ሰባው ውሳኔዎች

ከ1722 ጀምሮ፣ የአሥራ ስምንት ዓመት ወጣት ሆኖ በኒው ዮርክ አንዲት ትንሽ የፕሬስቢቴሪያን ጉባኤ እያገለገለ ሳለ፣ ኤድዋርድስ ውሳኔዎችን መጻፍ ጀመረ — ሙሉ በሙሉ ሊሰጠው ላሰበው ሕይወት የሚሆኑ ደንቦችን። ለአንድ ዓመት ያህል በእነርሱ ላይ እየጨመረ ሄደ፤ ሠላሳ አምስተኛው ዲሴምበር 18 ቀን 1722፣ ሰባኛውም ኦገስት 17 ቀን 1723 የተጻፉ ናቸው። ዝርዝሩን በሙሉ በቀሪው ሕይወቱ በሳምንት አንድ ጊዜ ደግሞ ደጋግሞ ለማንበብ ወሰነ።

ቆራጥነታቸው የሚያስደነግጥ ነው። «አንዲትም ቅጽበት ጊዜ ላለማባከን፣ ይልቁንም በተቻለኝ መጠን እጅግ በሚጠቅም መንገድ ልጠቀምበት ወስኛለሁ።» «የሕይወቴ የመጨረሻ ሰዓት ቢሆን ለማድረግ የምፈራውን ማንኛውንም ነገር ፈጽሞ ላለማድረግ ወስኛለሁ።»

በሕይወት እስካለሁ ድረስ በሙሉ ኃይሌ ለመኖር ወስኛለሁ። … ስሞት እንዲህ ብኖር ኖሮ ብዬ እንደምመኘው አድርጌ ለመኖር ወስኛለሁ።

— ጆናታን ኤድዋርድስ፣ «ውሳኔዎች»፣ ቁጥር 6 እና 17

ዝርዝሩን ከተራ ራስን የማሻሻል ጥረት የሚታደገው አንድም «ወስኛለሁ» ከመጻፉ በፊት ከላይ ያሰፈረው ዓረፍተ ነገር ነው። ምን ለማድረግ እየሞከረ እንደ ነበረ፣ ይህንንም ለመፈጸም ምን ያህል አቅም እንደሚያንሰው በሚገባ ያውቅ ነበር።

በኒው ሄቨን የምትኖረው ወጣት ሴት

በ1723፣ በአንድ የግሪክ ሰዋስው መጽሐፍ ባዶ ገጽ ላይ፣ ያው ወጣት ከውሳኔ ፈጽሞ የተለየ ነገር ጻፈ። የኒው ሄቨን ቤተ ክርስቲያን አገልጋይ ልጅ የሆነችውን ሳራ ፒየርፖንትን አግኝቶ ነበር። እርሱ የሃያ ዓመት ወጣት፣ እርሷ የአሥራ ሦስት ዓመት ልጅ ነበሩ። በግልጽ እንደሚታየው ልቡ ፈጽሞ ተማርኮ ነበር።

በኒው ሄቨን ዓለምን በፈጠረውና በሚገዛው በዚያ ታላቅ አካል የተወደደች አንዲት ወጣት ሴት እንዳለች ጻፈ፤ አንዳንድ ጊዜ በጣፋጭ ድምፅ እየዘመረች ከስፍራ ወደ ስፍራ እንደምትዘዋወር፣ ሁልጊዜም በደስታና በሐሴት የተሞላች እንደምትመስል፣ ስለ ምን እንደሆነም ማንም እንደማያውቅ ጻፈ። ብቻዋን መሆን ትወድ ነበር፣ አለ፤ በሜዳዎችና በዛፍ ጥሻዎች መካከል ትመላለስ ነበር፤ ሁልጊዜም አንድ የማይታይ አካል አብሯት የሚነጋገር ይመስል ነበር። እንግዳ የሆነውን የአእምሮዋን ጣፋጭነትና ልዩ የሆነውን የልብ ዝንባሌዋን ንጽሕና አስተዋለ — ዓለምን ሁሉ ብትሰጣት እንኳ ክፉ ወይም ኃጢአት የሆነ ነገር እንድታደርግ ልታሳምናት እንደማትችልም ተመለከተ።

ከጻፋቸው ሁሉ እጅግ ውብ የሆነው ይህ ነው፤ ደግሞም የፍቅር ደብዳቤ ሳይሆን የሥነ መለኮት ጽሑፍ ነው፦ ገና በቅርቡ በቀመሰው እውነታ ውስጥ የምትኖር ሰው አግኝቶ ነበር። ጁላይ 28 ቀን 1727 ተጋቡ፤ አሥራ አንድ ልጆችንም ወለዱ። ትዳራቸው ሠላሳ አንድ ዓመት ቆየ፤ እርሱም በመጨረሻው ሰዓት ያልተለመደ አንድነት ብሎ ጠራው።

ኖርዝሃምፕተንና አስገራሚው የእግዚአብሔር ሥራ

ኤድዋርድስ ፌብሩዋሪ 15 ቀን 1727 በኖርዝሃምፕተን የአያቱ የስቶዳርድ ረዳት አገልጋይ ሆኖ ተሾመ። ስቶዳርድ በፌብሩዋሪ 1729 ሲሞት፣ የሃያ አምስት ዓመቱ ወጣት ከቦስተን ውጭ በኒው ኢንግላንድ ውስጥ እጅግ አስፈላጊ የሆነውን መድረክ ወረሰ።

በኖቬምበር 1734 በእምነት ብቻ ስለ መጽደቅ ተከታታይ ስብከቶችን ሰበከ። የተከተለው ነገር እርሱን ራሱ አስደነቀው። በክረምቱና በጸደዩ ወራት ከተማይቱ በሙሉ ተናወጠች። ኤድዋርድስ እንደ ገመተው፣ አንድ ሺህ አንድ መቶ ያህል ሕዝብ በሚኖርባት በኖርዝሃምፕተን በግማሽ ዓመት ጊዜ ውስጥ ከሦስት መቶ የሚበልጡ ነፍሳት ለመዳን ወደ ክርስቶስ ተመለሱ — ደግሞም፣ በተለመደው ትክክለኛነቱ እንዳስተዋለው፣ የወንዶቹና የሴቶቹ ቁጥር ተቀራራቢ ነበር። ከተማይቱ፣ እንደ ጻፈው፣ በእግዚአብሔር ሀልዎት የተሞላች ትመስል ነበር፤ እንደዚያ በፍቅርም ሆነ በደስታ ተሞልታ አታውቅም ነበር፤ ያም ሆኖ እንደዚያው በጭንቀትም ተሞልታ ነበር።

ይህንንም በጥንቃቄ በተዘጋጁ የግለሰቦች ታሪኮች አስደግፎ «የአስገራሚው የእግዚአብሔር ሥራ ታማኝ ትረካ» (1737) በተባለው መጽሐፉ ገለጸው — ከእነዚህም መካከል በደስታ የሞተችው ወጣቷ አቢጌል ሃቺንሰንና በአራት ዓመቷ የተለወጠችው ፌቢ ባርትሌት ይገኙበታል። መጽሐፉ እስከ 1738 ድረስ ሃያ ጊዜ ታትሞ ኤድዋርድስን በዓለም አቀፍ ደረጃ ዝነኛ አደረገው። በውጤቱም የዘመናዊውን የመነቃቃት ትረካ ፈጠረ ማለት ይቻላል።

ኤንፊልድ፣ 1741

ከዚያ የሚበልጠው መነቃቃት የመጣው በ1740 ጆርጅ ዋይትፊልድ ባደረገው የስብከት ጉዞ ነበር። ጁላይ 8 ቀን 1741 ኤድዋርድስ በኮነቲከት፣ በኤንፊልድ ሰበከ — ጎረቤቶቿ በመነቃቃቱ ሲጥለቀለቁ ይህች ከተማ ግን መነቃቃቱን በመቃወሟ የታወቀች ነበረች — ክፍሉም ዘዳግም 32:35 ነበር፦ «እግራቸው በጊዜው ይንሸራተታል»። ስብከቱም «በተቆጣ አምላክ እጅ ያሉ ኃጢአተኞች» ነበር።

የተዛባው ምስል እርሱን እንደሚያገሣ ሰው ያቀርበዋል። የዓይን እማኞች ምስክርነት ግን ስለ ሰውየው ባይሆንም ስለ አዳራሹ ሌላ ነገር ይናገራል፦ በዚያ የነበረው ስቲቨን ዊልያምስ፣ ስብከቱ ሳያልቅ በመላው አዳራሽ እንዲህ ያለ የሲቃና የጩኸት ድምፅ ተሰማ — «እድን ዘንድ ምን ማድረግ ይገባኛል?» — በዚህም ምክንያት አገልጋዩ መስበኩን ለማቋረጥ ተገደደ ብሎ መዝግቧል። ኤድዋርድስ ከእጅ ጽሑፍ ላይ በተረጋጋ ድምፅ ያነብ ነበር። ሽብሩ የነበረው በመድረክ ትርዒት ሳይሆን በቃሉ ውስጥ ነበር፤ የስብከቱ እውነተኛ ጫፍም ሸረሪቷ ሳትሆን የተከፈተው በር፣ የምሕረት ጥሪ ነው።

ቀጣዮቹን ዓመታት ያየውን ነገር፣ አስመሳይ ቅጂዎቹንም ጨምሮ፣ በማሰላሰል አሳለፈ። «ሃይማኖታዊ የልብ ዝንባሌዎች» (1746) የበሰለ ፍርዱ ነው፦ እውነተኛ ሃይማኖት በአብዛኛው የሚገኘው በቅዱሳን የልብ ዝንባሌዎች ውስጥ ነው — በጥሬ ስሜት አይደለም፣ በቀዝቃዛ የአእምሮ ስምምነትም አይደለም፣ ይልቁንም ወደ እግዚአብሔር በእውነት በተለወጠ ልብ ነው። በ1747 «ትሑት ሙከራ» የተባለውን መጽሐፍ አሳተመ፤ በእርሱም በየስፍራው ያሉ ክርስቲያኖች ለመነቃቃትና ለሕዝቦች በአንድነት ልዩ ጸሎት እንዲያደርጉ ጠራቸው። ያንን መጽሐፍ ልብ ይበሉ።

ተሰናበተ

ከዚያም የትኛውም አድናቂ ሊያለዝበው የማይችለው የሁኔታዎች መገለባበጥ መጣ።

ስቶዳርድ መለወጣቸውን ቢመሰክሩም ባይመሰክሩም፣ ቀና ሕይወት የሚኖሩትን ሁሉ ወደ ጌታ ማዕድ ያስገባ ነበር፤ ይህ ልማድ በኖርዝሃምፕተን ለብዙ አሥርት ዓመታት ጸንቶ ቆይቷል። ኤድዋርድስ ግን ይህ ስሕተት እንደ ሆነ አመነ — የጌታ እራት የእምነትን ተአማኒ ምስክርነት መስጠት ለሚችሉ ሰዎች የሚገባ እንደ ሆነ። ይህንን በ1749 በይፋ በተናገረ ጊዜ ከተማይቱ ተነሣችበት።

ጠቡ ሥነ መለኮታዊ ብቻ አልነበረም። ለዓመታት በቆዩ የአካባቢ ቅሬታዎች ውስጥ ያለፈ ነበር፦ በደመወዙ ላይ የተነሡ ክርክሮች፣ የተከበሩ ቤተሰቦችን ወጣቶች ከመድረክ ላይ በስማቸው የጠራበት «የመጥፎው መጽሐፍ» ጉዳይ አያያዙ፣ እንዲሁም የኃያሉ የዊልያምስ ጎሳ የረጅም ጊዜ ጠላትነት። ጁን 22 ቀን 1750 አንድ የአብያተ ክርስቲያናት ምክር ቤት እንዲሰናበት በ10 ለ 9 ድምፅ ወሰነ፤ ምእመናኑም ውሳኔውን በከፍተኛ ብልጫ አጸደቁት — ከሁለት መቶ የሚበልጡ ለሃያ ሦስት። ከሃያ ሦስት ዓመታት አገልግሎት በኋላ፣ በአሜሪካ እጅግ ዝነኛ የነበረው ሰባኪ በሚገባ በሚያውቁት ሰዎች ድምፅ ተሰናበተ።

ጁላይ 1 ቀን 1750 ከ2ኛ ቆሮንቶስ 1:14 በመነሣት «የስንብት ስብከት» የተባለውን ስብከቱን ሰበከ፤ ስብከቱም ፓስተርና ሕዝቡ በፍርድ ወንበር ፊት እንደገና ስለሚገናኙበት ቀን ነበር። እስከ ኮስታራነት ድረስ የተቆጠበ ስብከት ነው። ራስን ማዘን በውስጡ ፈጽሞ የለም። ዕድሜው አርባ ስድስት ነበር፤ ሥራ አልነበረውም፤ በቤቱም ሚስቱና አሥር ልጆች ነበሩ።

የድንበሩ ዓመታት

በኦገስት 1751 በማሳቹሴትስ ድንበር ላይ በምትገኘው የሚስዮን መንደር በስቶክብሪጅ፣ ለጥቂት እንግሊዛውያን ምእመናን ፓስተር፣ ለሁሳቶኒክ ሞሂካን፣ በኋላም ለሞሃውክ ሕዝቦች ሚስዮናዊ ሆኖ ተሾመ። በዓለም መመዘኛ ሁሉ ዝቅ ማለት ነበር፦ ራቅ ያለ መንደር፣ የሚስዮን ትምህርት ቤት፣ እየቀነሰ የሚሄድ ደመወዝ፤ የፈረንሳይና የተወላጅ አሜሪካውያን ጦርነትም እየቀረበ ነበር።

እዚያም ዝም ብሎ የተቀመጠ ሰው አልነበረም። የሚስዮኑን የተወሳሰበ አስተዳደር ታገለ፤ በአካባቢው ባለ ሥልጣኑ በኮሎኔል ኤፍሬም ዊልያምስ ላይም ከተወላጆቹ ጎን ቆመ — የዚህ ሰው ጎሳ ኤድዋርድስን ከኖርዝሃምፕተን በማስወጣቱ ተባባሪ ነበር፤ ዘመዶቹም አሁን የተወላጆችን መሬት በዋናነት የሚመኙ ነበሩ። ኤድዋርድስ ለቦስተን ኮሚሽነሮች እንደ ዘገበው፣ ተወላጆቹ ስለ ኮሎኔል ዊልያምስ እጅግ መጥፎ አመለካከትና ጥልቅ ጥላቻ ነበራቸው፤ ምክንያቱም መሬታቸውንና ሌሎች ጉዳዮቻቸውን በተመለከተ ብዙ ጊዜ አስቸግሯቸው ነበር። ስለ እነርሱ ወደ ቦስተን ደብዳቤ በደብዳቤ ላይ ጻፈ። በመጨረሻም ትክክል መሆኑ ተረጋገጠ — ኮሚሽነሮቹ በአጠቃላይ ምግባሩ እጅግ እንደ ረኩ ገለጹ፤ በፌብሩዋሪ 1754 ደግሞ የሚስዮኑ እንግሊዛዊ ደጋፊ አይዛክ ሆሊስ የአዳሪ ትምህርት ቤቱ የበላይ ተቆጣጣሪ አደረገው። ይህ ግን ዘግይቶ ነበር፤ አብዛኞቹ ሞሃውኮች በዓመታት የአስተዳደር ብልሹነት ምክንያት ቀድመው ሄደው ነበር።

ጥብቅናውና ዕውር ጎኖቹ ጎን ለጎን ነበሩ። የሞሂካንንም ሆነ የሞሃውክን ቋንቋ ፈጽሞ አልተማረም፤ የሚሰብከው በአስተርጓሚዎች በኩል ነበር፤ ወንጌል ከእንግሊዝ ሥልጣኔ ጋር ተጣምሮ ይመጣል የሚለውን የዘመኑን አስተሳሰብም ይጋራ ነበር። ሆኖም ለስቶክብሪጅ ተወላጆች ጉባኤ ወደ አንድ መቶ ዘጠና የሚጠጉ አዳዲስ ስብከቶችን ጻፈ — ለእንግሊዛውያኑ ጉባኤ ለማዘጋጀት ከደከመው እጅግ የሚበልጥ ቁጥር ነው — ለሰሚዎቹም «እግዚአብሔር ልዩ ካደረገንና ተጨማሪ ብርሃን ሊሰጠን ከወደደ በቀር እኛ በምንም ረገድ ከእናንተ አንበልጥም» ብሎ በግልጽ ነገራቸው፤ ሀብትና ዓለማዊ ሥልጣንም የእግዚአብሔር ሞገስ ማስረጃ ፈጽሞ እንዳልሆኑ አስረዳቸው።

ታማኝነት እዚህ ላይ ተጨማሪ ነገር እንድንናገር ይጠይቀናል። ኤድዋርድስ በባርነት የያዛቸው ሰዎችም ነበሩ። በጁን 1731 ወደ ኒውፖርት ተጉዞ ዕድሜዋ አሥራ አራት ዓመት ገደማ የሆነ ቬነስ የምትባል ልጃገረድ ገዛ፤ በዓመታት ውስጥ በቤተሰቡ ውስጥ ሌሎችም ነበሩ — ጆአብ፣ ሮዝ፣ ታይተስ፣ ጆሴፍ፣ ሱ። በ1741 አንድን የሥራ ባልደረባውን አገልጋይ ለመከላከል ባዘጋጀው ረቂቅ ጽሑፍ የአትላንቲክን የባሪያ ንግድ ጨካኝ ብሎ ቢቃወምም፣ ባሪያ መያዝን ራሱን ግን ተከላከለ። ይህ በዘዴ ተይዞ የሚታለፍ የግርጌ ማስታወሻ አይደለም፤ የሰውን ልብ ከሞላ ጎደል ከኖረ ሰው ሁሉ በተሻለ ሊመረምርና ሊገነጣጥል በሚችል፣ ያንን የቀዶ ጥገና ቢላ ግን እዚህ ላይ ባላዞረ ሰው የታየ እውነተኛና አሳዛኝ ውድቀት ነው። ጉዳዩን ፊት ለፊት የተመለከተው የመጀመሪያው ዋና የሕይወት ታሪክ የጆርጅ ማርስደን የ2003 መጽሐፍ ነበር፤ ጉዳዩም ፊት ለፊት ሊታይ ይገባዋል። እንደ ማመካኛ ሳንጠቀምበት፣ ልጁ ጆናታን ኤድዋርድስ ጁኒየር የባርነትን መወገድ በግልጽ የሚደግፍ ሰው እንደ ሆነ መጥቀስ ተገቢ ነው፤ በ1791 የባሪያ ንግድን ኢፍትሐዊነትና ጥበብ የጎደለው መሆኑን በመቃወም ሰብኳል — ባሪያ አሳዳሪዎች ከወርቃማው ሕግ ለምን ነጻ ይሆናሉ ብሎ ጠይቋል።

በዚያች አስቸጋሪ መንደር፣ ከብዕር በቀር፣ ሊጠቀስ የሚችል ቤተ መጻሕፍት እንኳ ሳይኖረው፣ ኤድዋርድስ ታላቁን ሥራውን ጻፈ። «የፈቃድ ነጻነት» (1754)። «ጥንተ ኃጢአት»፣ ተጠናቅቆ በ1758 የታተመ። ሁለቱ ድርሰቶች — «እግዚአብሔር ዓለምን ስለ ፈጠረበት ዓላማ» እና «የእውነተኛ በጎነት ምንነት» — በስቶክብሪጅ ተጽፈው ከሞቱ በኋላ በ1765 የታተሙ። ስደቱ እነዚህን ታላላቅ ድርሳናት ወለደ።

ጨለማ ደመና

በ1757 የኒው ጀርሲ ኮሌጅ — በኋላ ፕሪንስተን — የልጁ ባል አሮን በር ከሞተ በኋላ ፕሬዚዳንቱ እንዲሆን ጠራው። ኤድዋርድስ ይህን አልፈለገም። ኦክቶበር 19 ቀን 1757 ለባለ አደራዎቹ በጻፈው አስደናቂ ደብዳቤ ተቃውሞዎቹን ሊያስቅ በሚቀርብ ግልጽነት ዘረዘረ፤ ራሱንም በተለየ ሁኔታ ደስታ የራቀው ተፈጥሮ ያለው፣ ዝቅ ባለ የመንፈስ ስሜት የሚጠቃ፣ ይህም ብዙ ጊዜ በንግግሩ፣ በገጽታውና በጠባዩ ላይ የልጅነት የሚመስል ድካምንና የተናቀ መምሰልን የሚያስከትልበት ሰው አድርጎ ገለጸ። ሊጨርሰው ያሰበው ታላቅ ሥራ እንዳለውም ነገራቸው፦ «የቤዛነት ሥራ ታሪክ»፣ ፈጽሞ በአዲስ ዘዴ፣ በታሪክ መልክ የተዘጋጀ ሙሉ የሥነ መለኮት ትምህርት። ውሳኔውን ለአገልጋዮች ጉባኤ አቀረበ። እነርሱም እንዲሄድ ወሰኑ። አለቀሰ፤ ሄደም።

ፌብሩዋሪ 16 ቀን 1758 በፕሬዚዳንትነት ተሾመ። በፕሪንስተን ፈንጣጣ ገብቶ ነበር፤ ፌብሩዋሪ 23 ላይ ዶ/ር ዊልያም ሺፐን የፈንጣጣ ክትባት ሰጠው። ክትባቱ ክፉ ሆነበት፤ በጉሮሮውና በአፉ ውስጥ ቁስሎች ወጡበት፤ መዋጥም አልቻለም። ለአንድ ወር እየደከመ ሄደ። ሺፐን እንደ መዘገበው፣ በዚያ ሁሉ ጊዜ አንዲት የቅሬታ ቃል እንኳ ሳይናገር የረጋና የደስታ መንፈስ ያለበት እሺታና በትዕግሥት የተሞላ መገዛት አሳይቷል።

ፕሬዚዳንት ሆኖ የቆየው ለአምስት ሳምንታት ነበር። ልጁ ሉሲ ታስታምመው ነበር። እየሞተ መሆኑን አውቆ ለእናቷ የሚሆን መልእክት ሰጣት።

ውድ ሉሲ፣ በቅርቡ ትቻችሁ መሄድ እንዳለብኝ የእግዚአብሔር ፈቃድ መስሎ ይታየኛል፤ ስለዚህ ለውድ ባለቤቴ ጥልቅ ፍቅሬን አድርሺልኝ፤ ለረጅም ጊዜ በመካከላችን የቆየው ያልተለመደ አንድነት መንፈሳዊ ነው ብዬ የምተማመንበት ዓይነት እንደ ሆነ፣ ስለዚህም ለዘላለም እንደሚቀጥል ንገሪያት።

— ጆናታን ኤድዋርድስ፣ ለልጁ ለሉሲ የተናገራቸው የመጨረሻ ቃላት፣ ማርች 1758

በአልጋው ዙሪያ የነበሩት ኮሌጁ ስላጣው ነገር ጮክ ብለው ማዘን ጀመሩ። ራሱን እንደ ሳተ ያሰቡት ኤድዋርድስ አንድ ጊዜ ደግሞ ተናገረ፦ «በእግዚአብሔር ታመኑ፤ መፍራትም አያስፈልጋችሁም።» ማርች 22 ቀን 1758 በሃምሳ አራት ዓመቱ አረፈ።

ራሷም ታማ የነበረችው ሳራ ዜናውን በደብዳቤ ሰማች። ኤፕሪል 3 ላይ ለልጃቸው ለአስቴር እንዲህ ብላ ጻፈች፦ «ቅዱስና ቸር አምላክ በጨለማ ደመና ሸፍኖናል።» በጥቂት ወራት ውስጥ እርሷም ተከተለችው።

ከዚያ በኋላ የሆነው

ታላቁን የታሪክ ሥራውን ሳይጽፍ፣ በገዛ ቤተ ክርስቲያኑ ተሰናብቶ፣ ገና በቅጡ ባላየው የኮሌጅ ግቢ ተቀብሮ ሞተ። በሃያ ዓመቱ ሊጠቀምባቸው በሚፈተንባቸው መመዘኛዎች ቢለካ፣ ሕይወቱ ተከታታይ የሚዘጉ በሮች ሆኖ ይነበባል።

ነገር ግን «ትሑት ሙከራ»ን ያስታውሱ — ክርስቲያኖች ለመነቃቃትና ለሕዝቦች በልዩ ጸሎት እንዲተባበሩ የቀረበውን ያንን የ1747 ተማጽኖ፤ በሕይወቱ ዘመን ብዙም ያላከናወነ የሚመስለውን መጽሐፍ።

እንከን የለሽ የሐውልት ቅዱስ አልነበረም። ጎረቤቶቹ በድምፅ አስወጡት፤ ሰዎችን በባርነት ይዞ ነበር፤ ግትር ሊሆን ይችል ነበር፤ የገዛ ልቡም ማንም ከሚገምተው በላይ የከፋ እንደ ሆነ ያውቅ ነበር — ከመለወጡ በኋላ የራሱ ክፋት ከዚያ በፊት ከነበረው እጅግ በሚበልጥ ሁኔታ ይሰማው እንደ ነበር ተናግሯል። የነበረው ነገር እግዚአብሔር ወሰን በሌለው መልኩ፣ በእውነትም ውብ እንደ ሆነ፣ የሰው ሕይወት ዋና ሥራም ይህን ማየትና መናገር እንደ ሆነ የጸና እምነት ነበር። በሕይወት እስካለ ድረስ በሙሉ ኃይሉ ራሱን ለዚህ ሰጠ።