የሕይወት ታሪክ
- 1628
- 1644
- 1660
- 1678
- 1688
ወታደር በነበርሁ ጊዜ እኔና ሌሎች አንድን ስፍራ ለመክበብ እንድንሄድ ተመረጥን፤ ነገር ግን ልሄድ ስዘጋጅ ከጓዶቹ አንዱ በእኔ ፋንታ ሊሄድ ፈለገ፤ እኔም በተስማማሁ ጊዜ ስፍራዬን ወሰደ፤ ወደ ከበባውም ደርሶ በዘብ ቆሞ ሳለ ራሱን በጠመንጃ ጥይት ተመትቶ ሞተ።
ራሱን የኃጢአተኞች አለቃ ብሎ ይጠራ ነበር፤ ይህንንም ከልቡ ነበር የሚለው። ጆን ባንየን ድስት ጠጋኝ ሰው ነበር፤ መስበኩን እንደሚያቆም ቃል ከመግባት ይልቅ በአንድ የአውራጃ እስር ቤት አሥራ ሁለት ዓመት ያሳለፈ፣ በዚያም ከመጽሐፍ ቅዱስ በቀር ምናልባት ከማንኛውም መጽሐፍ ይበልጥ ወደ ብዙ ቋንቋዎች የተተረጐመ ሕልም ያለመ ሰው ነው። ምሁር አልነበረም። በራሱ ግምት ሲጀምር ምንም ማለት ይቻላል አልነበረውም፤ ትምህርት፣ ማዕረግ፣ ገንዘብ፣ ለብዙ ዓመታትም ሰላም አልነበረውም። የነበረው ግን ዕረፍት የማይሰጠው ኅሊናና ፈጽሞ የማይለቀው አዳኝ ነበር።
የድስት ጠጋኙ ልጅ
በ1628 ከቤድፎርድ በስተ ደቡብ በምትገኘው በኤልስቶው ደብር ውስጥ ሃሮውደን በምትባል መንደር ተወለደ፤ በዚያው ዓመት በኖቬምበር 30 ቀን በኤልስቶው የጥምቀት ገንዳ ተጠመቀ። አባቱ ድስትና ማንቆርቆሪያ የሚጠግን ቆርቆሮ ሠሪ ነበር፤ ጆንም ሙያውን ከእርሱ ወረሰ። ቤተ ሰቡ ድሆች ነበሩ፤ ነገር ግን ፈጽሞ ያጡ አልነበሩም፤ የሚኖሩበት ጎጆ የራሳቸው ነበር። ዓለማቸው ትንሽ ነበረች፤ ባንየንም ከሞላ ጎደል ዕድሜውን ሁሉ ከዚህች ዓለም ጥቂት ማይሎች ርቆ ሳይሄድ ያሳልፋል።
ማንበብና መጻፍ ተማረ፤ ይህም ከብዙዎቹ ጎረቤቶቹ የበለጠ ነበር። ከዚያም እርሱ ራሱ እንደሚተርከው፣ የተማረውን መልካም ነገር ሁሉ ለመርሳት የተቻለውን ሁሉ አደረገ። በእስር ቤት ሆኖ በጻፈውና በ1666 ባሳተመው ለኃጢአተኞች አለቃ የበዛ ጸጋ በተባለው የሕይወት ታሪኩ ውስጥ ስለ ወጣትነቱ ምሕረት የለሽ ነው። ተሳዳቢና ሰንበትን የሚሽር፣ በመንደሩ ወጣቶች ጨዋታ መሪ ነበር። የዘመናችን አንባቢዎች ከዚህ ሁሉ ራስን መክሰስ በስተ ጀርባ ታላቅ ቅሌት ለማግኘት ቢፈልጉ በአብዛኛው አያገኙም፤ ኃጢአቶቹ የአንድ ተራ ወጣት ተራ ኃጢአቶች ነበሩ፤ ዓይን በተሰጠው ኅሊና ግን ገዝፈው ታዩ። ይህ ልብ ሊባል የሚገባው ነው። ባንየን አስደናቂ ክፋት መሥራቱን እየተናዘዘ አይደለም። ኃጢአተኛ መሆኑን እየተናዘዘ ነው፤ ይህ ደግሞ፣ እንደ ተገለጠው፣ ከዚያ ይከብዳል።
በ1644 እናቱና እኅቱ በጥቂት ሳምንታት ልዩነት ሞቱ፤ አባቱም ወዲያውኑ ማለት ይቻላል ሌላ ሚስት አገባ። በዚያው ዓመት ባንየን በ16 ዓመቱ በፓርላማው ሠራዊት ውስጥ ተመልምሎ በሰር ሳሙኤል ሉክ ሥር በኒውፖርት ፓግኔል ወደሚገኘው የጦር ሰፈር ተመደበ። ብዙ ውጊያ አላየም። ነገር ግን ፈጽሞ ያልረሳውን አንድ ትዝታ ይዞ ወደ ቤቱ ተመለሰ፤ ያንንም እንዲህ በግልጽ ጻፈው፦
ወታደር በነበርሁ ጊዜ እኔና ሌሎች አንድን ስፍራ ለመክበብ እንድንሄድ ተመረጥን፤ ነገር ግን ልሄድ ስዘጋጅ ከጓዶቹ አንዱ በእኔ ፋንታ ሊሄድ ፈለገ፤ እኔም በተስማማሁ ጊዜ ስፍራዬን ወሰደ፤ ወደ ከበባውም ደርሶ በዘብ ቆሞ ሳለ ራሱን በጠመንጃ ጥይት ተመትቶ ሞተ።
— ጆን ባንየን፣ ለኃጢአተኞች አለቃ የበዛ ጸጋ
ሌላ ሰው በእርሱ ስፍራ ቆሞ ለእርሱ የታሰበውን ጥይት ተቀበለ። ባንየን ይህን በሕይወቱ ከተደረጉለት ምሕረቶች መካከል ይቈጥረዋል፤ ከዚያም በተለመደው ቅንነቱ፣ በዚያን ጊዜ ፈጽሞ እንዳልነካው ይመሰክራል። «እንዳልሁት፣ በዚህ ፍርድም ምሕረትም ነበሩ» ይላል፤ «ነገር ግን አንዳቸውም ነፍሴን ለጽድቅ አላነቁአትም።»
ሁለት መጻሕፍት፣ አንድ ሳሕንና አንድ ማንኪያ
ወደ ኤልስቶው ተመለሰ፤ የድስት ጠጋኝነቱን ሙያ ቀጠለ፤ አገባም። የመጀመሪያ ሚስቱ ስም በመዝገብ አልተጠበቀም፤ ይህም በባንየን ጥናት ውስጥ ካሉት ጸጥ ያሉ ኀዘኖች አንዱ ነው፤ ምክንያቱም እርስዋ ከጊፈርድ በፊት ከማንም ይልቅ ለነፍሱ ብዙ ያደረገች ሊሆን ይችላልና። እርሱ እንደሚለው፣ ድኽነታቸው የመጨረሻ ነበር፤ «በሁለታችን መካከል አንድ ሳሕን ወይም አንድ ማንኪያ ያህል የቤት ዕቃ እንኳ አልነበረንም»፤ እርስዋ ግን እግዚአብሔርን ከሚፈራው አባቷ የወረሰቻቸውን ሁለት መጻሕፍት ጥሎሽ አድርጋ አመጣች፤ እነርሱም ተራው ሰው ወደ መንግሥተ ሰማያት የሚሄድበት መንገድ እና እግዚአብሔርን የመምሰል ልምምድ ነበሩ። አብረው አነበቡአቸው። መጻሕፍቱ እንዳልለወጡት ይናገራል፤ ነገር ግን አንድ ነገር አስጀመሩ።
ልጃቸው ሜሪ በ1650 ተወለደች፤ እርስዋም ዕውር ነበረች። በኋላ እጅግ ትልቅ ቦታ ይኖራታል።
ከዚያም የመንደሩ ወጣቶች በሜዳ ላይ በዱላና በትንሽ እንጨት የሚጫወቱትን «ካት» የተባለውን ጨዋታ በመጫወት ላይ ሳለ፣ አንድ ነገር በድንገት ጣልቃ ገባበት። እንጨቱን አንድ ጊዜ መትቶ ሁለተኛ ጊዜ ሊመታ ሲል፣ እንዲህ ይላል፦ «አንድ ድምፅ በድንገት ከሰማይ ወደ ነፍሴ ዘለቀ»፤ ኃጢአቱን ትቶ ወደ ሰማይ ይሄድ እንደ ሆነ ወይስ ኃጢአቱን ይዞ ወደ ሲኦል ይሄድ እንደ ሆነ ጠየቀው። «በዚህ እጅግ ተደነቅሁ» ሲል ጻፈ፤ «ስለዚህ ካቴን መሬት ላይ ትቼ ወደ ሰማይ ቀና ብዬ ተመለከትሁ።» በእጁ ዱላ የያዘ ወጣት በዚያ ሜዳ ላይ ቆሞ፣ አንድ ሰው እንደሚመለከተው ተሰማው።
በፀሐይ ላይ በደጅ የተቀመጡ ሦስት አራት ድሀ ሴቶች
ከዚህ በኋላ የሆነው መለወጥ አልነበረም። አምስት ዓመት ገደማ የሚፈጅ ረጅም፣ የሚንከራተትና የሚያሠቃይ ፍለጋ መጀመሪያ ነበር። ባንየን በውጫዊ ሃይማኖተኛ ሆነ፤ በዚህም በራሱ እጅግ ተደሰተ። እርሱ እንደሚለው፣ በሃይማኖት ጉዳይ «ቀልጣፋ ተናጋሪ» ነበር። ከዚያም በ1651 ገደማ አንድ ቀን በቤድፎርድ መንገድ ሲያልፍ ያፈረሰውን አንድ ንግግር ሰማ።
ድሀ ሴቶች ነበሩ፤ በፀሐይ ላይ በአንድ ደጅ ተቀምጠው ሥራቸውን እየሠሩ ይጨዋወቱ ነበር። በንግግሩ መካፈል እንደሚችል አስቦ ሊያዳምጥ ቀረበ። አልቻለም። «ሰማሁ እንጂ አላስተዋልሁም» ይላል፤ «እነርሱ እጅግ ከፍ ብለው ከአቅሜ በላይ ነበሩና።» ንግግራቸው ስለ አዲስ ልደት፣ እግዚአብሔር በልባቸው ስለ ሠራው ሥራ፣ እግዚአብሔር በጌታ ኢየሱስ በፍቅሩ ነፍሳቸውን እንዴት እንደ ጐበኘ፣ በሰይጣንም ጥቃት ውስጥ ደግፈው ስላቆሙአቸው ተስፋዎች ነበር። ስለ ልባቸው ጉስቍልናና ስለ አለማመናቸውም ተናገሩ፤ የራሳቸውንም ጽድቅ ምንም ሊጠቅማቸው የማይችል የረከሰና በቂ ያልሆነ አድርገው ናቁት።
ባንየን ተናውጦ ሄደ። ራሱን ሃይማኖተኛ ሰው አድርጎ ያስብ ነበር። እነዚህ ሴቶች ግን እርሱ ያልነበረውን ልምምድ ይዘው እርሱ የማያውቀውን ቋንቋ ይናገሩ ነበር። ይፈልጋቸውም ጀመር። ሁኔታውን ነገራቸው፤ እነርሱም ስለ እርሱ ለመጋቢያቸው ለጆን ጊፈርድ ነገሩት፤ ጊፈርድም፣ ራሱ አስቸጋሪ ያለፈ ሕይወት የነበረው ሰው፣ ድስት ጠጋኙን ተቀበለው። እግዚአብሔር ከነፍሳቸው ጋር ስላደረገው ነገር ከሌሎች ጋር ሲነጋገር እንዲሰማ ባንየንን ወደ ቤቱ ጋበዘው። ባንየን የጊፈርድን ስብከት ተከታተለ፤ በኋላም ስለ እርሱ ትምህርቱ «ለመጽናቴ እጅግ ጠቃሚ ነበር» አለ። ጊፈርድ ሕዝቡን ማንኛውንም እውነት ከማንም ሰው በአደራ እንዳይቀበሉ፣ ነገር ግን «እውነተኛነቱን ያሳምነን ዘንድ ወደ እግዚአብሔር በብርቱ እንዲጮኹ» ያስተምራቸው ነበር፤ ምክንያቱም ፈተና ሲመጣ የተዋሰ እምነት አይጸናምና። ባንየን ያን ትምህርት እስከ መጨረሻው ድረስ ይፈትነዋል። በ1653 የቤድፎርድን ጉባኤ ተቀላቀለ፤ በጊፈርድም እጅ በዑዝ ወንዝ ተጠመቀ።
የጨለማው ዓመታት
ስለ ባንየን የሚቀርብ ማንኛውም ታማኝ ዘገባ እዚህ ላይ ፍጥነቱን መቀነስ አለበት፤ እርሱ ራሱ ቀንሶ ነበርና። የበዛ ጸጋ የተባለው መጽሐፍ መካከለኛው ክፍል በእንግሊዝኛ ቋንቋ ከተጻፉት የመንፈሳዊ ጭንቀት መዛግብት ሁሉ እጅግ ልብ ከሚሰብሩት አንዱ ነው፤ መጽሐፉ እስከ ዛሬ የሚነበበውም በዚህ ምክንያት ነው። ለወራት፣ እንዲያውም ለዓመታት፣ ባንየን የማይሰረየውን ኃጢአት ሠርቻለሁ በሚል ፍርሃት ተሠቃየ።
ፈተናው እንደ ድምፅ ሆኖ መጣ፤ ያለማቋረጥም መጣ፦ ክርስቶስን ሽጠው፣ ተለየው፣ ልቀቀው። እርሱ እንደሚለው፣ እስትንፋሱ እስኪያልቅ ድረስ ሃያ ጊዜ በተከታታይ ተዋጋው። ከዚያም አንድ ቀን ጠዋት ደክሞ ሳለ፣ ከፈለገ ይሂድ የሚል ሐሳብ በልቡ ውስጥ ሲያልፍ ተሰማው፤ ልቡም እንደ ተስማማበት ተሰማው። «አሁን ውጊያው ተሸነፈ» ሲል በምሬት ይጽፋል፤ «እኔም ከዛፍ ጫፍ በጥይት እንደ ተመታች ወፍ ወደ ታላቅ በደልና ወደሚያስፈራ ተስፋ መቁረጥ ወደቅሁ።»
ከዚያ በኋላ የሆነው የዓመታት ሽብር ነበር። ስለ አንድ መብል በኵርነቱን የሸጠውና ከዚያም በኋላ በእንባ ተግቶ ምንም ቢፈልገው ለንስሐ ስፍራ አላገኘም የተባለለት ዔሳው እርሱ እንደ ሆነ እርግጠኛ ነበር። ያ ጥቅስ እንደ አዳኝ ውሻ ተከተለው። «እንደ መብረቅ ፊቴ ላይ ይወረወር» ነበር። የዔሳው የውድቀት ድምፅ በጆሮው ያስተጋባ ነበር። እጅግ ከመቍሰሉ የተነሣ ድንገተኛ ድምፅ ሁሉ እሳት! እሳት! የሚል መስሎ ይሰማው ነበር። የተፈረደበት እንደ ሆነ አመነ፤ በቤድፎርድም ቀድሞ ፍርድ እንደ ተበየነበት ሰው ሆኖ ሥራውን ይሠራ ነበር።
ይህን ማሳመር አይገባም። ባንየን እያስመሰለ ወይም በአነጋገር ጥበብ እየተጫወተ አልነበረም፤ በማንኛውም ምክንያታዊ መግለጫ ጥልቅና ረጅም ሥቃይ ውስጥ ነበር። ከዚያም በአንድ ሳምንት ጸሎት ብቻ አልወጣም። ይህን ሁሉ ከብዙ አሥርት ዓመታት በኋላ የጻፈው፣ በጨለማ ውስጥ ያለች ሌላ ምስኪን ነፍስ አንድ ሰው በዚያ ሆኖ ሳለ አሁንም የክርስቶስ ሊሆን እንደሚችል ማወቅ ሊያስፈልጋት ይችላል ብሎ ስላሰበ ነው።
መዳኑ በመጣ ጊዜ እንደ ተስፋ መቁረጡ በድንገትና ሳይጠራ መጣ፦
ነገር ግን አንድ ቀን በሜዳ ውስጥ ሳልፍ፣ ያውም ኅሊናዬ በመጠኑ እየወቀሰኝ፣ ሁሉ ገና መልካም አልሆነም ብዬ እየፈራሁ ሳለ፣ ይህ ቃል በድንገት በነፍሴ ላይ ወደቀ፦ ጽድቅህ በሰማይ ነው… ደግሞም ጽድቄን የሚያሻሽለው የልቤ መልካም ሁኔታ፣ ጽድቄንም የሚያባብሰው የልቤ ክፉ ሁኔታ እንዳልሆነ አየሁ፤ ጽድቄ ራሱ ኢየሱስ ክርስቶስ ነበርና። በእርግጥም ያን ጊዜ ሰንሰለቶቼ ከእግሮቼ ወደቁ።
— ጆን ባንየን፣ ለኃጢአተኞች አለቃ የበዛ ጸጋ
ጽድቁ በልቡ ውስጥ አልነበረም፤ በዚያ በብርቱ ጭንቀት ይፈልገው ነበር፤ ፈጽሞም አላገኘውም። በሰማይ፣ በእግዚአብሔር ቀኝ ነበር፤ ደግሞም ነገር ሳይሆን አካል ነበር። ሰንሰለቶቹ ከእግሮቹ ወደቁ፤ ያን ዓረፍተ ነገር የጻፈው ሰው በዚያን ጊዜ የእስር ቤትን ውስጥ ገና አላየም ነበር። ያያል።
ድስት ጠጋኙ በመድረክ ላይ
የቤድፎርድ ቤተ ክርስቲያን ድስት ጠጋኛቸው መስበክ እንደሚችል አወቀች። በመጀመሪያ ለትንንሽ ስብሰባዎች፣ ከዚያም ለብዙ ሕዝብ ሰበከ፤ ከወጣበት ጉድጓድ በቀጥታ በመነጨ ጥድፊያ ይሰብክ ነበር። «የተሰማኝን ሰበክሁ» አለ፤ ማለትም በሚያቃጥል ሁኔታ የተሰማውን።
ከዚያም ንጉሡ ተመለሰ። በ1660 በንጉሣዊው ሥርዓት መመለስ አሮጌዎቹ የቅጣት ሕጎች ተመለሱ፤ ከእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ውጭ መስበክም ወንጀል ሆነ። በኖቬምበር 1660 ባንየን በሃርሊንግተን አጠገብ ሎወር ሳምሴል በተባለ እርሻ ሊሰብክ በፈረስ ሄደ። የመያዣ ትእዛዝ እንደ ወጣበትና መሄድ እንደሌለበት ተነገረው። ሄደ። ሰባኪያቸው በመጀመሪያው የችግር ምልክት ሸሸ ብለው ሕዝቡ እንዲናገሩ አይፈልግም ነበር። ስብሰባውን በጸሎት ገና እንደ ጀመሩ የአካባቢው የፖሊስ ሹም ገባ።
በእርሱ ላይ የቀረበው ክስ ደስ የሚያሰኝ፣ የማይረባ ትዕቢት አለው፦ የቤድፎርድ ከተማ ነዋሪ፣ የቀን ሠራተኛ የሆነው ጆን ባንየን «መለኮታዊውን አገልግሎት ለመስማት ወደ ቤተ ክርስቲያን ከመምጣት በሰይጣናዊና በጐጂ ሁኔታ ራሱን ያገለለ፣ የብዙ ሕገ ወጥ ስብሰባዎችና ምስጢራዊ ጉባኤዎችም የታወቀ ደጋፊ ነው» የሚል። ቅጣቱ ሦስት ወር ነበር። እርሱ ግን አሥራ ሁለት ዓመት ታሰረ፤ ምክንያቱም በእያንዳንዱ የመፈታት ዕድል መጨረሻ ያው ቅድመ ሁኔታ ቆሞ ነበር፤ መስበክን አቁም የሚል፤ እርሱም አልተቀበለውም።
ከዳኞቹ አንዱ ስለዚህ ነገር በአንገቱ እንደሚሰቀል በግልጽ በነገረው ጊዜ፣ ባንየን የዳኞቹን ስም ሁሉ አልፎ የቆየውን መልስ ሰጠ፦
ስለዚህ ነገር ከእርሱ ጋር እንደ ቈረጥሁ ነገርሁት፤ ዛሬ ከእስር ብወጣ በእግዚአብሔር ርዳታ ነገ እንደ ገና ወንጌልን እሰብካለሁና።
— ጆን ባንየን፣ የአቶ ጆን ባንየን የእስራት ታሪክ
ሥጋን ከአጥንት እንደ መንቀል
የቤድፎርድ እስር ቤት የምድር ቤት ጨለማ ጉድጓድ አልነበረም። ባንየን የኅሊና እስረኛ እንጂ ወንጀለኛ አልነበረም፤ ጠያቂዎች ነበሩት፣ በመጠኑ ነጻነት ነበረው፣ አንዳንድ ጊዜም መደበኛ ያልሆነ ፈቃድ ያገኝ ነበር። ለቤቱ ገንዘብ ለመላክ ረጅም ጫፍ ያላቸውን የጫማ ማሰሪያዎች በሺህ የሚቈጠሩ ይሠራ ነበር። ዕውሯ ሜሪ ለአባቷ በማሰሮ ሾርባ ይዛ ወደ እስር ቤቱ ትመጣ ነበር፤ ያ ማሰሮ እስከ ዛሬ በቤድፎርድ ተጠብቆ ይገኛል።
ይህም ከሞላ ጎደል ሰበረው። እስሩ አይደለም። ቤተ ሰቡ ነው።
ከሚስቴና ከምስኪን ልጆቼ መለየቴ በዚህ ስፍራ ብዙ ጊዜ ሥጋን ከአጥንት እንደ መንቀል ሆኖብኛል… በተለይም ከሁሉ ይልቅ ለልቤ ቅርብ የነበረችው ምስኪኗ ዕውር ልጄ፤ ኦ! ምስኪኗ ዕውር ልጄ ልታሳልፍ ትችላለች ብዬ ያሰብሁት መከራ ልቤን ቍርጥራጭ አድርጎ ይሰብረው ነበር።
— ጆን ባንየን፣ ለኃጢአተኞች አለቃ የበዛ ጸጋ
«ምስኪን ልጅ!» ሲል ይጽፋል፤ «አልሁ በልቤ፣ በዚህ ዓለም እድል ፈንታሽ ምን ያህል ኀዘን ይሆን! መደብደብ፣ መለመን፣ ራብ፣ ብርድ፣ ራቁትነትና ሺህ መከራዎች ይደርሱብሻል፤ እኔ ግን አሁን ነፋስ እንኳ እንዲነፍስብሽ መታገሥ አልችልም።» በእነርሱ ላይ የሚያደርገውን በሚገባ ያውቅ ነበር፦ «ቤቱን በሚስቱና በልጆቹ ራስ ላይ እንደሚያፈርስ ሰው ነበርሁ፤ ቢሆንም፣ አልሁ በልቤ፣ ማድረግ አለብኝ፣ ማድረግ አለብኝ።» በሁለት ጥቅሶች ጸና፤ ድሀ አደጎችህን ተዋቸው፥ እኔ በሕይወት አኖራቸዋለሁ እና በእውነት ለቅሬታህ መልካም ይሆንለታል በሚሉት፤ እንዲሁም በአንድ ግልጽ መደምደሚያ፦ «እናንተን ትቼ መሄድ እስከ ነፍሴ ቢያቈስለኝም፣ ሁላችሁንም ለእግዚአብሔር አደራ መስጠት አለብኝ።»
ሁለተኛ ሚስቱ ኤልሳቤጥ፣ የመጀመሪያ ሚስቱ ከሞተች ከአንድ ዓመት በኋላ በ1659 ያገባት፣ ሲታሰር ገና ከልጅነት ዕድሜ ያልራቀችና ልጁን ያረገዘች ነበረች። ድንጋጤው ምጥ አመጣባት፤ ስምንት ቀን አማጠች፤ ሕፃኑም ሞተ። በ1661 በቤድፎርድ በዳኞቹ ፊት ቆማ ስለ ባሏ ሦስት ጊዜ አመለከተች፤ እጅግም የሚደነቅ ድፍረት አሳየች። ሰር ማቲው ሄልን እንዲህ አለችው፦ «ጌታዬ፣ ራሳቸውን መርዳት የማይችሉ አራት ትንንሽ ልጆች አሉኝ፤ ከእነርሱም አንዷ ዕውር ናት፤ ከደጋግ ሰዎች ምጽዋት በቀር የምንኖርበት ምንም የለንም።» ሄል እንዲህ ያለች ወጣት ሴት እንዴት አራት ልጆች ሊኖሩአት እንደ ቻሉ ጠየቀ። እርስዋም ከእርሱ ጋር ከተጋባች ገና ሁለት ዓመት እንዳልሞላትና የእንጀራ እናታቸው ብቻ እንደ ሆነች መለሰች፤ ከዚያም ስለ ስምንቱ ቀንና ስለ ሞተው ሕፃን ነገረችው። ሄልም በከባድ ሁኔታ ተመልክቶአት «ወዮ፣ ምስኪን ሴት!» አለ። ዳኛ ትዊዝደን ድኽነትን መሸፈኛ እንዳደረገችው ነገራት። ምንም አላገኘችም። ወደ ቤቷ ሄደች።
መሰላሉ
በእስራቱ መጀመሪያ ላይ ሕጉን ስለማያውቅ፣ ባንየን ቅጣቱ በመስቀያ እንጨት ሊያበቃ ይችላል ብሎ አመነ። በዚያም ፈታኙ ከሁሉ በጨከነ ጥያቄ ገጠመው፦ ልትሞት ስትል በነፍስህ ላይ ከዚህ በኋላ ስለሚመጣው የተሻለ ሁኔታ ምንም ማስረጃ ባይኖርህስ? እንዲህ ባለው ጉዳይ በገረጣ ፊትና በሚንቀጠቀጡ ጕልበቶች ስለ መሞት ሲያስብ ማፈሩን ይናገራል፤ ጠላትም የእግዚአብሔርን መንገድ ስለ ፈሪነቱ እንዲነቅፍ ምክንያት መስጠት ነበርና። ስለዚህ ጸለየ። ምንም ነገርም አልሆነም።
በመጨረሻ የመጣለት መጽናናት ሳይሆን ግዴታ ነበር። በዚህ ሁኔታ ውስጥ የነበረው ስለ እግዚአብሔር ቃልና መንገድ ነበር፤ ስለዚህ ከዚያ የጠጕር ስፋት ያህል እንኳ ላለማፈግፈግ ተገድዶ ነበር። እግዚአብሔር መጽናናትን አሁን ወይም በሞት ሰዓት ለመስጠት ሊመርጥ ይችላል፤ እርሱ ግን ምስክርነቱን ለመያዝ ወይም ላለመያዝ መምረጥ አይችልም ነበር። «እኔ የታሰርሁ ነበርሁ» ሲል ጻፈ፤ «እርሱ ግን ነጻ ነበር።» ስለዚህ በሕይወቱ ከሁሉ የደፈረውን ውሳኔ አደረገ፦ «ዓይኔን ተሸፍኜም ቢሆን ከመሰላሉ ወደ ዘላለም እዘላለሁ፤ ብሰጥምም ብዋኝም፣ መንግሥተ ሰማያት ትምጣ ሲኦል ይምጣ፤ ጌታ ኢየሱስ ሆይ፣ ብትቀበለኝ ተቀበለኝ፤ ካልሆነም ስለ ስምህ ራሴን አሳልፌ እሰጣለሁ።»
በዋሻው ውስጥ የታየው ሕልም
በእስር ቤት ሆኖ እጅግ ብዙ ጻፈ፤ የክርስቲያን ጠባይ፣ ቅድስቲቱ ከተማ፣ የበዛ ጸጋ ራሱም። በእነዚያ ዓመታት ውስጥ በአንድ ወቅት፣ ምናልባትም በረጅሙ እስራቱ የኋለኛ ክፍል፣ በመጀመሪያ ከይበልጥ ከባድ ሥራው እንደሚያዘናጋው የቈጠረው የሚመስል አንድ ምሳሌያዊ ታሪክ መጻፍ ጀመረ።
እንዲህ ብሎ ይጀምራል፦ «በዚህ ዓለም ምድረ በዳ ውስጥ ስመላለስ፣ ዋሻ ያለበት አንድ ስፍራ ደረስሁ፤ በዚያም ስፍራ ልተኛ ጋደም አልሁ፤ ተኝቼም ሳለሁ ሕልም አለምሁ።» ዋሻው እስር ቤቱ ነበር። የሚከተለው ሁሉ፣ ሸክሙ፣ የተስፋ መቍረጥ ረግረግ፣ የሞት ጥላ ሸለቆ፣ የጥርጣሬ ግንብና ተስፋ ቢስ የተባለው ግዙፍ፣ በመጨረሻም ድልድይ የሌለው ወንዝ፣ አሁን ካነበባችሁት ሕይወት የወጣ ነው። የክርስቲያን ተስፋ መቍረጥ የባንየን ተስፋ መቍረጥ ነው። ሸክሙ በመስቀሉ ዘንድ ከክርስቲያን ጀርባ የሚወድቀው የባንየን ሰንሰለቶች ከቤድፎርድ ውጭ ባለ ሜዳ ውስጥ ከእግሮቹ ስለ ወደቁ ነው።
የመንገደኛው ጉዞ ከተፈታ በኋላ በ1678 ታተመ፤ በየስፍራውም ተዳረሰ። ክርስቲያናንና ልጆቹን የሚከተለው ሁለተኛው ክፍል በ1685 ወጣ። ዩኒቨርሲቲ ገብቶ የማያውቅ አንድ ድስት ጠጋኝ ለሁለት መቶ ዓመታት እንግሊዝኛ ተናጋሪዎች በመደርደሪያቸው ላይ ከመጽሐፍ ቅዱስ ጎን ያስቀመጡትን መጽሐፍ ጻፈ፤ ይህም በእጃቸው በሚሠሩ ሰዎች ግልጽ ቋንቋ ስለ ጻፈውና እያንዳንዱ ስንዝሩ ዋጋ የተከፈለበት ስለ ነበረ ነው።
ጳጳሱ ባንየን
በ1672 በዳግማዊ ቻርልስ የምሕረት አዋጅ ተፈታ፤ እንዲሰብክም ፈቃድ ተሰጠው። የቤድፎርድ ጉባኤ ገና በእስር ቤት ሳለ መጋቢያቸው አድርገው መርጠውት ነበር። ለአሥራ ስድስት ዓመታት በቤድፎርድሻየርና በዙሪያው ባሉ አውራጃዎች እስከ ለንደንም ድረስ በፈረስ እየተዘዋወረ ሰበከ፤ ክርክሮችን አስታረቀ፤ የተበታተኑትን ጉባኤዎች ጐበኘ፤ ጻፈም። ግማሹ በፍቅር ግማሹም በቀልድ «ጳጳሱ ባንየን» ብለው ጠሩት፤ ምክንያቱም ጳጳስ መሆን የቤድፎርድ ተቃዋሚ ክርስቲያን ፈጽሞ ሊሆን የማይችለው ብቸኛ ነገር ነበርና። በ1670ዎቹ አጋማሽ ለአጭር ጊዜ እንደ ገና ታሰረ። በ1685 ስደቱ እንደ ገና ሲቀሰቀስ፣ እርሱን ቢወስዱ ንብረቱን ከእርስዋ እንዳይወስዱ፣ ንብረቱን ሁሉ በስጦታ ሰነድ በጸጥታ ለኤልሳቤጥ አስተላለፈ።
ወንዙ
በኦገስት 1688 ባንየን የተጣሉትን አንድ አባትና ልጁን ለማስታረቅ በፈረስ ወደ ሬዲንግ ሄደ። ተሳካለትም። ከዚያም በዐውሎ ነፋስ ውስጥ ወደ ለንደን ተጓዘ፤ በስኖው ሂል ወደሚገኘው ወደ ወዳጁ ወደ ጆን ስትራድዊክ ቤት በዝናብ ርሶ ደረሰ። ትኩሳት ያዘው። በዚያም በኦገስት 31 ቀን 1688 በ59 ዓመቱ ሞተ፤ በባንሂል ፊልድስ በስትራድዊክ የቤተ ሰብ መቃብር ውስጥ ከተቃዋሚ ክርስቲያኖች መካከል ተቀበረ።
የመጨረሻው ተልእኮው በአባትና በልጅ መካከል ሰላምን ማውረድ ነበር። ወደ ሰማያዊቱ ከተማ የሚወስደው መንገድ በሸለቆው ውስጥ እንደሚያልፍ፣ ወደዚያም የሚወርድ መንገደኛ ብቻውን መሄድ እንደማያስፈልገው ለጻፈ ሰው ከዚህ የተሻለ ተልእኮ ማሰብ ያስቸግራል።
ለዚህ ጸሐፊ እስካሁን በቤተ መጻሕፍቱ ውስጥ መጻሕፍት ወይም ስብከቶች የሉም።
ጥያቄዎችና መልሶች
ጆን ባንየን ሰባኪ ከመሆኑ በፊት ኑሮውን በምን ይመራ ነበር?
ድስት ጠጋኝ ነበር — ድስትና ማንቆርቆሪያ የሚጠግን፤ ሙያውንም ከአባቱ ወረሰ። በ1628 ከቤድፎርድ በስተ ደቡብ በምትገኘው በኤልስቶው ደብር ውስጥ ሃሮውደን በምትባል መንደር ተወለደ፤ ከድሀ ቤተ ሰብ የመጣ ሲሆን የሚጠቀስ ትምህርትም ሆነ ማዕረግ አልነበረውም። ከሞላ ጎደል ዕድሜውን ሁሉ ከተጠመቀበት መንደር ጥቂት ማይሎች ርቆ ሳይሄድ አሳለፈ፤ በእጃቸው የሚሠሩ ሰዎች የሚናገሩትን ግልጽ ቋንቋም ፈጽሞ አላጣም።
ባንየን በወታደርነት አገልግሏል የሚባለው እውነት ነው?
እውነት ነው። በ1644፣ በአሥራ ስድስት ዓመቱ ገደማ፣ በፓርላማው ሠራዊት ውስጥ ተመልምሎ በሰር ሳሙኤል ሉክ ሥር በኒውፖርት ፓግኔል ወደሚገኘው የጦር ሰፈር ተመደበ። ብዙ ውጊያ አላየም፤ ነገር ግን አንድ ገጠመኝ ፈጽሞ አልረሳውም፦ በአንድ ከበባ ላይ ሌላ ሰው በዘብነት ስፍራውን ወስዶ ራሱን በጥይት ተመትቶ ሞተ። ባንየን በኋላ ይህን በሕይወቱ ከተደረጉለት ምሕረቶች መካከል ቈጠረው፤ በተለመደው ቅንነቱም በዚያን ጊዜ ነፍሱን ፈጽሞ እንዳልነካት መሰከረ።
«ለኃጢአተኞች አለቃ የበዛ ጸጋ» በተሰኘው መጽሐፍ ውስጥ የገለጸው መንፈሳዊ ቀውስ ምን ነበር?
ባንየን ለዓመታት የማይሰረየውን ኃጢአት ሠርቻለሁ፣ ከተስፋም ውጭ ነኝ በሚል ፍርሃት ተሠቃየ፤ በኵርነቱን ሸጦ ለንስሐ ስፍራ እንዳላገኘው እንደ ዔሳው እንደ ሆነ እርግጠኛ ነበር። «ለኃጢአተኞች አለቃ የበዛ ጸጋ» መካከለኛው ክፍል ይህን ጭንቀት ምንም ሳይሸሽግ በዝርዝር ይመዘግባል፤ መጽሐፉ እስከ ዛሬ የሚነበበውም በአብዛኛው በዚህ ምክንያት ነው። መዳኑ በድንገት በአንድ ሜዳ ውስጥ መጣ፤ ጽድቁ በገዛ ልቡ ውስጥ ሳይሆን በሰማይ፣ በክርስቶስ አካል ራሱ እንዳለ የሚገልጽ ሐሳብ በላዩ ወደቀ፦ «በእርግጥም ያን ጊዜ ሰንሰለቶቼ ከእግሮቼ ወደቁ።»
የመጀመሪያ ሚስቱ በመለወጡ ውስጥ ድርሻ ነበራት?
ታሪክ ስሟን ባይጠብቅም፣ ከመጋቢው ከጆን ጊፈርድ በፊት ከማንም ይልቅ ለነፍሱ ብዙ ያደረገች ሊሆን ይችላል። እጅግ ድሆች ነበሩ፤ በሁለታቸው መካከል አንድ ሳሕን ወይም አንድ ማንኪያ እንኳ አልነበራቸውም፤ እርስዋ ግን እግዚአብሔርን ከሚፈራው አባቷ የወረሰቻቸውን ሁለት መጻሕፍት ጥሎሽ አድርጋ አመጣች፦ «ተራው ሰው ወደ መንግሥተ ሰማያት የሚሄድበት መንገድ» እና «እግዚአብሔርን የመምሰል ልምምድ»። አብረው አነበቡአቸው፤ ባንየንም መጻሕፍቱ እንዳልለወጡት ነገር ግን በውስጡ አንድ ነገር እንዳስጀመሩ ተናገረ።
ስለ ዕውሯ ልጁ ስለ ሜሪ ምን እናውቃለን?
በ1650 የተወለደችው ሜሪ ዕውር ነበረች፤ ባንየንም ከሌሎቹ ልጆቹ ሁሉ ይልቅ ለልቡ ቅርብ እንደ ነበረች ጻፈ። በእስራቱ ዘመን ለአባቷ በማሰሮ ሾርባ ይዛ ወደ እስር ቤቱ ትመጣ እንደ ነበር ትታወሳለች። ልታሳልፍ ትችላለች ብሎ ያሰበው መከራ በእስር ቤት ሳለ ከነበሩበት እጅግ ጥልቅ ኀዘኖች አንዱ ነበር፤ እርሱ እንደ ጻፈው ነፋስ እንኳ እንዲነፍስባት መታገሥ አይችልም ነበርና።
ባንየን አሥራ ሁለት ዓመት በእስር ቤት ያሳለፈው ለምንድን ነው? መፈታትንስ ለምን እምቢ አለ?
በ1660 ከንጉሣዊው ሥርዓት መመለስ በኋላ ከእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ውጭ መስበክ ወንጀል ሆነ፤ ባንየንም ሕገ ወጥ ስብሰባዎችን በማካሄድ ተያዘ። የመጀመሪያው ቅጣቱ ሦስት ወር ነበር፤ ነገር ግን እያንዳንዱ የመፈታት ዕድል ያው ቅድመ ሁኔታ ስለ ነበረበት — መስበክን እንዲያቆም — እርሱም ስላልተቀበለው፣ በቤድፎርድ እስር ቤት አሥራ ሁለት ዓመት ቆየ። እርሱ እንዳለው፦ «ዛሬ ከእስር ብወጣ በእግዚአብሔር ርዳታ ነገ እንደ ገና ወንጌልን እሰብካለሁ።»
እስራቱ በቤተ ሰቡ ላይ ምን ያህል ከባድ ነበር?
ባንየን በምድር ቤት ጨለማ ጉድጓድ ውስጥ አልተያዘም፤ ጠያቂዎችና በመጠኑ ነጻነት ነበሩት፤ ለቤቱ ገንዘብ ለመላክም ረጅም የጫማ ማሰሪያዎችን በሺህ የሚቈጠሩ ይሠራ ነበር። ነገር ግን ከቤተ ሰቡ መለየቱ አሠቃየው፤ «ከሚስቴና ከምስኪን ልጆቼ መለየቴ በዚህ ስፍራ ብዙ ጊዜ ሥጋን ከአጥንት እንደ መንቀል ሆኖብኛል» ብሎ ጻፈ። ራሱን ቤቱን በሚስቱና በልጆቹ ራስ ላይ እንደሚያፈርስ ሰው አድርጎ መሰለው፤ ሆኖም ጥሪውን ከመክዳት ይልቅ ሁሉንም ለእግዚአብሔር አደራ መስጠት እንዳለበት አመነ።
ባንየን «የመንገደኛው ጉዞ»ን በእርግጥ በእስር ቤት ጻፈው?
ምሳሌያዊ ታሪኩን መጻፍ የጀመረው በረጅሙ እስራቱ ዘመን ነበር፤ ዝነኛው መክፈቻውም ታሪኩን በዋሻ ውስጥ እንደ ታየ ሕልም አድርጎ ያቀርበዋል — ዋሻውም እስር ቤቱ ራሱ ነበር። የሚከተለው አብዛኛው ነገር በቀጥታ ከራሱ ሕይወት የወጣ ነው፤ ስለዚህ የክርስቲያን ሸክምና ተስፋ መቍረጥ የባንየንን የራሱን ያንጸባርቃሉ። ከተፈታ በኋላ በ1678 ታተመ፤ ሁለተኛው ክፍል በ1685 ተከተለ፤ በሕይወት ዘመኑ ዐሥራ አንድ ጊዜ ታተመ፤ ከዚያ ወዲህም ከሁለት መቶ በሚበልጡ ቋንቋዎች ተተርጉሟል — ዩኒቨርሲቲ ገብቶ በማያውቅ ድስት ጠጋኝ የተጻፈ መጽሐፍ።
ሁለተኛ ሚስቱ በፍርድ ቤት ስለ እርሱ ተማጸነች የሚባለው እውነት ነው?
እውነት ነው። ባንየን በ1659 ኤልሳቤጥን አግብቶ ነበር፤ ሲታሰር እርስዋ ወጣትና ልጁን ያረገዘች ነበረች፤ ድንጋጤው ስምንት ቀን የፈጀ ምጥ አመጣባት፤ ሕፃኑም ሞተ። በ1661 በቤድፎርድ ሰር ማቲው ሄልን ጨምሮ በዳኞቹ ፊት ቆማ ስለ ባሏ ሦስት ጊዜ ተማጸነች፤ «ራሳቸውን መርዳት የማይችሉ አራት ትንንሽ ልጆች አሉኝ፤ ከእነርሱም አንዷ ዕውር ናት፤ ከደጋግ ሰዎች ምጽዋት በቀር የምንኖርበት ምንም የለንም» አለቻቸው። ሄልም በከባድ ሁኔታ ተመልክቶአት «ወዮ፣ ምስኪን ሴት!» አለ፤ ፍርድ ቤቱ ግን ምንም አልሰጣትም።
ጆን ባንየን እንዴት ሞተ?
በኦገስት 1688 የተጣሉትን አንድ አባትና ልጁን ለማስታረቅ በፈረስ ወደ ሬዲንግ ሄደ፤ በመካከላቸውም ሰላምን በማውረድ ተሳካለት። ከዚያም በዐውሎ ነፋስ ውስጥ ወደ ለንደን ተጓዘ፤ በስኖው ሂል ወደሚገኘው ወደ ወዳጁ ወደ ጆን ስትራድዊክ ቤት በዝናብ ርሶ ደረሰ፤ ትኩሳትም ያዘው። በዚያም በኦገስት 31 ቀን 1688 በሃምሳ ዘጠኝ ዓመቱ ሞተ፤ በባንሂል ፊልድስ በስትራድዊክ የቤተ ሰብ መቃብር ውስጥ ከተቃዋሚ ክርስቲያኖች መካከል ተቀበረ።