
Nên bắt đầu đọc từ đâu
Bài giảng của John Wesley (5)
Sự Cứu Rỗi Bởi Đức Tin
Không phải đức tin của người ngoại đạo, cũng không phải của ma quỷ, thậm chí không phải đức tin mà các sứ đồ đã có khi Đấng Christ còn ở trên đất — Wesley lần lượt gạt bỏ từng điều ấy trước khi nói đức tin cứu rỗi là gì: không phải một sự ưng thuận lạnh lùng, một chuỗi ý tưởng trong đầu, mà là một khuynh hướng của tấm lòng. Bài giảng này được giảng trước Đại học Oxford, ba tuần sau kinh nghiệm Aldersgate.Người Gần Như Là Cơ Đốc Nhân
Wesley, người từng tự xem mình là một trong số họ, phác họa chân dung người gần như là Cơ Đốc nhân với độ chính xác đến bàng hoàng: sự lương thiện, các việc lành, nếp đạo bề ngoài, một hình thức tin kính thật sự—có đủ mọi thứ, chỉ trừ một điều duy nhất. Rồi ông chỉ ra điều mà người hoàn toàn là Cơ Đốc nhân có, còn người kia thì thiếu: tình yêu thương đối với Đức Chúa Trời và người lân cận, cùng một đức tin nắm lấy Đấng Christ. Bài giảng này được giảng trước Đại học Oxford.Phép Cắt Bì Trong Lòng
Bài giảng đầu tiên của Wesley tại Đại học, và là bài ông không bao giờ chối bỏ: tôn giáo thật không nằm ở dấu hiệu bề ngoài mà ở tấm lòng đã được cắt bì — sự khiêm nhường, đức tin, niềm hy vọng và tình yêu thương. Ông lần lượt trình bày từng điều và khép lại bằng tình yêu thương là sự làm trọn luật pháp. Dù được giảng tại Oxford năm năm trước Aldersgate, bài giảng đã cất lên điệp khúc suốt đời của ông về sự thánh khiết của tấm lòng.Tinh Thần Đại Đồng
“Lòng ngươi có chân thành cùng tôi, như lòng tôi đã chân thành với ngươi chăng? ... hãy giơ tay cho tôi.” Từ câu trả lời của Giô-na-đáp, Wesley xây dựng cả một giáo lý về tình yêu thương Cơ Đốc: một người có thể khác tôi về quan điểm và về cách thờ phượng mà vẫn hiệp một với tôi trong lòng. Tuy vậy, trước khi nói tinh thần đại đồng là gì, ông cẩn thận chỉ ra điều nó không phải là — chẳng phải sự thờ ơ đối với lẽ thật, cũng chẳng phải một mớ hỗn độn trên lý thuyết.Con Đường Cứu Rỗi Theo Kinh Thánh
“Bởi đức tin, mà anh em được cứu.” Wesley gọi sự cứu rỗi là một điều hiện tại: nó bắt đầu trong sự xưng công bình và tiếp tục qua sự nên thánh, hướng đến tình yêu thương trọn vẹn. Đức tin là điều kiện duy nhất của cả hai, nên người tin có thể trông đợi sự cứu rỗi đầy đủ chỉ bởi đức tin mà thôi: “hãy trông đợi điều đó như bạn hiện có; và hãy trông đợi điều đó ngay bây giờ!”Cũng xuất hiện trong
Tiểu sử
- 1703
- 1709
- 1720
- 1728
- 1735
- 1791
John Wesley đã cưỡi ngựa xa hơn, giảng đạo nhiều hơn và ngủ ít hơn gần như bất cứ ai trong thế kỷ của ông, và ông đã làm như thế suốt hơn năm mươi năm trên những con đường có thể quật ngã một lữ khách thời nay chỉ trong một tuần. Ông không hề cố ý lập nên một hệ phái nào. Ông qua đời trong tư cách một linh mục Anh giáo, và đến cuối đời vẫn khăng khăng rằng mình chưa bao giờ rời bỏ Giáo hội Anh. Thế nhưng phong trào mà ông tổ chức — phong trào Giám Lý — đã sống lâu hơn ông, vượt qua các đại dương, và định hình lại đời sống tôn giáo của hai quốc gia. Điều khiến câu chuyện của ông đáng được kể lại không phải là tầm vóc của nó. Ấy là việc con người đứng ở trung tâm của mọi chuyển động ấy đã dành ba mươi lăm năm đầu đời ra sức — cách tuyệt vọng, đầy phương pháp, mà chẳng thành — để tự mình giành lấy điều mà cuối cùng ông được ban cho cách nhưng không.
Cái đóm đã kéo ra từ lửa
Ông sinh tại nhà xứ Epworth ở Lincolnshire ngày 17 tháng 6 năm 1703, là người con thứ mười lăm của Samuel Wesley, một mục sư quản xứ khó tính và thường xuyên mắc nợ, và người vợ phi thường của ông là Susanna. Trong mười chín người con Susanna sinh ra, chưa đến một nửa sống được đến tuổi trưởng thành. Giáo xứ không ưa Samuel; đã hơn một lần, những thành phần thô bạo nhất trong xứ bày tỏ sự bất bình ấy bằng lửa.
Vào đêm ngày 9 tháng 2 năm 1709, nhà xứ bốc cháy. Cả gia đình vội vã thoát ra vườn và đếm người, thì thấy thiếu một. John, khi ấy chưa đầy sáu tuổi, bị bỏ lại đang ngủ trong một phòng trên lầu. Cậu bé tỉnh dậy thấy mái nhà đang bốc lửa, trèo lên một chiếc rương và xuất hiện nơi cửa sổ. Không có thang, cũng chẳng còn thời gian để đi lấy. Hàng xóm đã tự làm thành một chiếc thang — một người đứng trên vai người kia — và kéo cậu bé ra qua cửa sổ. Chỉ một lát sau, mái nhà sập xuống.
Susanna không bao giờ quên được chuyện ấy, và cũng chẳng hề muốn quên. Bà xem cuộc giải cứu ấy là một lời kêu gọi, và tìm đến Xa-cha-ri 3:2 để gọi tên nó: con trai bà là cái đóm đã kéo ra từ lửa. Hai năm sau, ngày 17 tháng 5 năm 1711, bà viết một bài suy niệm riêng mà khi đọc lên, người ta thấy nó giống một bản giao ước hơn là một cảm xúc thoáng qua.
Cụm từ ấy gắn liền với Wesley suốt đời. Chính ông cũng nhận lấy nó vào khoảng giữa tuổi ba mươi, và năm 1753, khi lâm bệnh nặng và tưởng mình sắp chết, ông đã tự thảo văn bia cho mình: Nơi đây an nghỉ thân xác của John Wesley, cái đóm đã kéo ra từ lửa. Sau đó ông còn sống thêm ba mươi bảy năm nữa.
Ngôi trường của Susanna
Sự hun đúc sâu xa nhất trong đời Wesley diễn ra trong gian bếp của mẹ ông. Susanna Wesley — người có những trước tác cũng được lưu giữ trong thư viện này — điều hành nhà xứ như một ngôi trường, một tu viện, và một nền cộng hòa nhỏ của linh hồn. Giờ học là bất khả xâm phạm: từ chín giờ đến mười hai giờ và từ hai giờ đến năm giờ. Mỗi đứa trẻ học thuộc bảng chữ cái chỉ trong một ngày, bắt đầu từ ngày sau sinh nhật lần thứ năm của mình. Mỗi đứa được một buổi tối mỗi tuần ở riêng với mẹ, và buổi của John là tối thứ Năm; ngay cả khi đã là giảng viên ở Oxford, ông vẫn còn viết thư cho mẹ nhắc về những tối thứ Năm ấy.
Năm 1732, người con trai đã trưởng thành nhờ mẹ viết lại phương pháp của bà. Bà đã viết, vào ngày 24 tháng 7, và lá thư ấy là một trong những văn kiện nền tảng của phong trào Giám Lý, dù nó chẳng hề nhắc đến chữ ấy. Trọng tâm của nó là một niềm xác tín vừa làm tỉnh người, vừa — đối với tai người hiện đại — thật khó nghe: “Vì ý riêng là cội rễ của mọi tội lỗi và khốn khổ, nên bất cứ điều gì nuông chiều nó nơi con trẻ đều bảo đảm cho sự khốn khổ và vô đạo của chúng về sau; còn bất cứ điều gì kiềm chế và chế ngự nó đều vun đắp cho hạnh phúc và lòng tin kính của chúng trong tương lai.”
Bạn có thể đánh giá giáo lý ấy thế nào tùy ý — nhưng đây là điều quan trọng về mặt tiểu sử. Khi John Wesley về sau xây dựng một phong trào từ những nhóm nhỏ, những giờ giấc cố định, những câu hỏi thấu suốt, những quy tắc thành văn và sự tự xét mình không ngơi nghỉ, ông không hề phát minh ra một hệ thống. Ông đang tái tạo ngôi nhà của mẹ mình trên quy mô cả quốc gia. Thật công bằng khi nói rằng Susanna đã tổ chức phong trào Giám Lý trước cả khi con trai bà đủ lớn để đặt tên cho nó.
Oxford và Câu lạc bộ Thánh
Từ gian bếp của mẹ, Wesley đến trường Charterhouse ở Luân Đôn, rồi từ Charterhouse lên học tại Christ Church, Oxford, năm 1720. Ông nhận bằng năm 1724 và ở lại. Ông được phong chức phó tế ngày 19 tháng 9 năm 1725, được bầu làm thành viên học hội của Lincoln College ngày 17 tháng 3 năm 1726 — một vinh dự thật sự, và cũng là một nguồn sinh kế — và được phong chức linh mục ngày 22 tháng 9 năm 1728. Trở lại Oxford, ông thấy em trai mình là Charles đã quy tụ một nhóm nhỏ sinh viên để cầu nguyện, học hỏi, kiêng ăn, và thăm viếng các nhà tù cùng người nghèo trong thành phố. John nắm lấy quyền điều hành nhóm, như ông vẫn nắm lấy hầu hết mọi việc.
Cả trường đại học thấy họ thật lố bịch. Những biệt danh kéo đến dồn dập: Mọt Kinh Thánh, Câu lạc bộ Thánh, và cái tên tồn tại lâu dài — Methodists, “những kẻ theo phương pháp”, vì lòng mộ đạo đều đặn như đồng hồ của họ. Đến năm 1732 đã có cả một cuốn sách nhỏ viết về họ. George Whitefield, một sinh viên nghèo làm công để tự trang trải việc học tại Pembroke, đã gia nhập nhóm và được biến đổi nhờ đó.
Họ kiêng ăn, họ dự Tiệc Thánh hằng tuần, họ chia nhỏ từng giờ trong ngày, họ tra xét động cơ của mình đến mức câu nệ. Thế nhưng theo chính lời phán xét của ông về sau, John Wesley — một linh mục đã được phong chức, một thành viên học hội Oxford, và là người kỷ luật nhất trong căn phòng — vẫn chưa phải là một Cơ Đốc nhân. Bộ máy thì hoàn hảo. Chỉ có điều nó chẳng được nối với bất cứ điều gì.
Georgia: bài học khiêm nhường
Tháng 10 năm 1735, ông xuống tàu đến thuộc địa mới Georgia để phục vụ những người định cư và, như ông hy vọng, để đem người da đỏ trở lại đạo. Chuyến hải hành đã dạy ông nhiều hơn chính công cuộc truyền giáo.
Ngày 25 tháng 1 năm 1736, con tàu Simmonds gặp một cơn bão giữa Đại Tây Dương. Một đoàn người Moravian — những tín hữu sùng đạo người Đức đang di cư cùng vợ con — đang hát dở một bài thánh thi thì, như Wesley ghi lại, sóng biển “ập tràn qua, xé toạc buồm chính thành từng mảnh, phủ trùm con tàu, và đổ ào xuống giữa các tầng boong.” Những hành khách người Anh hoảng loạn. Wesley cũng hoảng loạn. Còn những người Đức, ông viết bằng vài chữ ngắn ngủi mà rõ ràng ông đã phải trả giá mới viết ra được, “vẫn bình thản hát tiếp.”
Sau đó ông đến hỏi một người trong số họ câu hỏi đang gặm nhấm lòng ông. “Ông không sợ sao?” Người ấy đáp: “Tạ ơn Đức Chúa Trời, không.” Wesley gặng hỏi: “Nhưng vợ con các ông không sợ sao?” Câu trả lời đến thật ôn tồn: “Không; vợ con chúng tôi không sợ chết.”
Wesley là một linh mục của Giáo hội Anh, đang vượt biển để cứu các linh hồn, và ông vừa phát hiện ra rằng mình sợ chết đuối hơn cả những người nông dân dưới khoang tàu. Đó là bản lề của cuộc đời ông. Ông không bao giờ quên điều ấy, và thật đáng khen là ông đã ghi chép nó lại thay vì xóa bỏ đi.
Bản thân chuyến đi Georgia diễn ra tệ, rồi càng tệ hơn. Ông cứng nhắc ở những chỗ cần sự tế nhị, và việc chăm sóc mục vụ của ông dành cho một thiếu nữ tên Sophy Hopkey dần trượt thành một cuộc tìm hiểu mà ông chẳng thể cam kết cũng chẳng thể buông bỏ. Khi cô kết hôn với một người đàn ông khác, Wesley đã từ chối cho cô dự Tiệc Thánh vì một lý do kỹ thuật. Gia đình chồng cô liền khiến ông bị truy tố. Tháng 12 năm 1737, ông lặng lẽ rời khỏi thuộc địa và lên tàu về nước, một kẻ thất bại xét theo bất cứ thước đo công khai nào. Trên đường về, chính ông đã ghi lại lời phán xét: ông đã đến Mỹ để làm cho người khác trở lại đạo, nhưng bản thân ông thì chưa bao giờ được biến đổi.
Aldersgate
Ở Luân Đôn, những người Moravian lại tìm đến ông. Peter Böhler, một thanh niên kém ông mười tuổi, đã nói với Wesley điều ông chẳng hề muốn nghe — rằng ông thiếu đức tin cứu rỗi. Wesley, một linh mục, hỏi liệu như vậy ông có nên ngưng giảng đạo không. Câu trả lời của Böhler là một trong những lời khuyên mục vụ vĩ đại nhất: “Hãy giảng về đức tin cho đến khi anh có nó; rồi, vì anh có nó, anh sẽ giảng về đức tin.”
Ông đã giảng về đức tin suốt mười một tuần mà không có nó. Rồi vào tối ngày 24 tháng 5 năm 1738, ông đến dự một buổi nhóm của một hội đoàn trên phố Aldersgate — một cách miễn cưỡng, ông ghi chú, và đó là chi tiết mang đậm chất Wesley nhất trong cả câu chuyện. Có người đang đọc to lời tựa của Luther cho sách Rô-ma.
“Khoảng chín giờ kém mười lăm, khi ông ấy đang mô tả sự thay đổi mà Đức Chúa Trời thực hiện trong tấm lòng nhờ đức tin nơi Đấng Christ, tôi cảm thấy lòng mình ấm lên cách lạ lùng. Tôi cảm thấy mình thật sự tin cậy Đấng Christ, chỉ một mình Đấng Christ, để được cứu rỗi; và tôi được ban cho sự bảo đảm rằng Ngài đã cất tội lỗi tôi đi, phải, chính tội lỗi của tôi, và đã cứu tôi khỏi luật của tội lỗi và sự chết.”
— John Wesley, Nhật Ký, ngày 24 tháng 5 năm 1738
Hãy để ý điều mà khoảnh khắc ấy đem đến cho ông: không phải giáo lý mới, cũng không phải một tiêu chuẩn thánh khiết mới. Những điều đó ông đã có sẵn, với số lượng nặng nề. Điều ông nhận được là sự bảo đảm — chính điều mà người Moravian kia đã có giữa cơn bão. Con người kỷ luật ấy cuối cùng đã được cho biết rằng ông có thể thôi gắng sức chứng tỏ mình.
Những cánh đồng
Trong khi đó, Whitefield đã bắt đầu làm một việc gây tai tiếng: giảng đạo ngoài trời, cho những người thợ mỏ than, giữa không gian mở. Ông nài xin Wesley đến Bristol và tiếp nhận công việc ấy. Wesley chùn bước. Ông thừa nhận mình đã “bám chặt vào từng điểm liên quan đến sự đứng đắn và trật tự đến nỗi tôi hẳn đã nghĩ việc cứu các linh hồn gần như là một tội nếu nó không được thực hiện trong nhà thờ.”
Ông đã đầu phục. Ngày 2 tháng 4 năm 1739, mượn lời Đa-vít nói với Mi-canh, ông viết: “Lúc bốn giờ chiều, tôi đã chịu để mình trở nên hèn mạt hơn nữa, và rao truyền trên các nẻo đường tin lành cứu rỗi, đứng giảng trên một gò đất nhỏ trong một khu đất giáp thành phố, cho chừng ba ngàn người.” Vị thành viên học hội Oxford khó tính đã trở thành một nhà truyền đạo bên bờ giậu, và các tòa giảng của Giáo hội Anh bắt đầu đóng cửa với ông. Khi bị chất vấn vì xâm phạm giáo xứ của người khác, ông đã đáp lại bằng câu nói về sau trở thành khẩu hiệu của phong trào Giám Lý.
“Tôi xem cả thế giới là giáo xứ của tôi; ý tôi là thế này, rằng dù tôi ở bất cứ nơi đâu trên thế giới, tôi đều thấy là thích đáng, là phải lẽ, và là bổn phận buộc tôi phải rao truyền cho mọi người sẵn lòng lắng nghe tin lành cứu rỗi.”
— John Wesley, Nhật Ký, ngày 11 tháng 6 năm 1739
Con đường dài
Từ mùa xuân năm ấy cho đến khi quá yếu không còn leo lên lưng ngựa được nữa, Wesley hầu như chẳng bao giờ ngơi nghỉ. Ông thức dậy lúc bốn giờ, giảng lúc năm giờ cho những người lao động trên đường đến mỏ và xưởng dệt, và đi hết những dặm đường của mình với một quyển sách mở sẵn trên yên ngựa, vì ông đã luyện cho ngựa tự đi đúng đường trong lúc ông đọc. Ông bị ném đá, bị đám đông vây đánh, bị thả bò mộng vào, và bị từ chối chỗ trọ; nhưng đến cuối đời, ông cũng là người được yêu mến nhất nước Anh.
Những con số nổi tiếng — khoảng 250.000 dặm trên lưng ngựa và chừng 40.000 bài giảng — cần đi kèm một lời lưu ý thẳng thắn. Wesley chưa bao giờ tự mình đếm chúng. Đó là những ước tính truyền thống, được các nhà viết tiểu sử về sau suy ra từ các lộ trình trong Nhật Ký của ông, và các con số dao động tùy nguồn: 225.000 dặm hay 250.000; 40.000 bài giảng hay 42.000. Hãy xem chúng như một ước lượng tầm cỡ khá hợp lý hơn là một bản kiểm toán. Chính Nhật Ký, được ông ghi chép suốt hơn năm mươi năm, mới là bằng chứng thật, và chỉ riêng nó cũng đủ khiến người ta choáng ngợp mà chẳng cần đến phép tính.
Phương pháp
Thiên tài bền vững của Wesley không nằm ở tài hùng biện — Whitefield giảng hay hơn ông — mà ở khả năng tổ chức. Ông quy tụ những người mới tin vào các hội đoàn, rồi chia các hội đoàn thành những lớp khoảng chục người, mỗi lớp có một người hướng dẫn gặp họ hằng tuần và hỏi xem linh hồn họ thịnh vượng ra sao. Không ai có thể lẩn trốn. Khi không giới chức giáo sĩ nào chịu giúp, ông đã ủy nhiệm những người giảng đạo giáo dân, vốn là những người thợ thủ công bình thường, và từ năm 1744 quy tụ họ vào một Hội Nghị thường niên. Năm 1784, ông bảo đảm tương lai pháp lý của phong trào bằng Văn Kiện Tuyên Bố, và — bước đi cuối cùng khiến sự tách khỏi Giáo hội Anh trở nên không thể tránh khỏi — tự mình phong chức các mục sư cho nước Mỹ, sai Thomas Coke, Richard Whatcoat và Thomas Vasey đến một quốc gia mới mà các giám mục không chịu phục vụ.
Đi cùng bộ máy ấy là một giáo lý tương xứng. Wesley rao giảng ân điển ở mọi giai đoạn của đời sống Cơ Đốc nhân — ân điển đi trước sự trở lại đạo và đánh thức tội nhân, ân điển xưng công bình bởi đức tin, ân điển tiếp tục hành động rất lâu sau sự tha thứ — và ông không chấp nhận để sự cứu rỗi dừng lại ở sự tha tội. Sự dạy dỗ gây tranh cãi nhất của ông, sự trọn vẹn của Cơ Đốc nhân, hay sự nên thánh trọn vẹn, đã bị hiểu lầm từ đó đến nay: ông chưa bao giờ cho rằng tín hữu sẽ thôi phạm tội, nhưng cho rằng tình yêu dành cho Đức Chúa Trời và người lân cận có thể lớn lên cho đến khi nó cai trị cả một đời người, và rằng mọi Cơ Đốc nhân đều nên theo đuổi sự trưởng thành ấy qua những phương tiện ân điển bình thường — cầu nguyện, Kinh Thánh, Tiệc Thánh, kiêng ăn, việc làm thương xót. Đó chính là chương trình cũ của Câu lạc bộ Thánh, được hồi sinh ở phía bên kia Aldersgate: cùng một kỷ luật ấy, nhưng giờ đây vận hành bằng sự bảo đảm thay vì sự lo âu.
Những việc làm thương xót không phải là một lời chú thích bên lề. Các hội đoàn là những động cơ của lòng thương xót thiết thực chẳng kém gì của lòng mộ đạo — Wesley thăm viếng tù nhân suốt đời, lập trường học, và tổ chức việc chăm sóc y tế cho những người nghèo không bao giờ có thể trả tiền thầy thuốc, vì ông xác tín rằng một Cơ Đốc giáo không biến đổi cả người tín hữu lẫn con phố nơi người ấy sinh sống thì chẳng phải là Cơ Đốc giáo thật.
Ông cũng thực tế không kém về tiền bạc. Bài giảng Cách Dùng Tiền Bạc (The Use of Money) của ông đưa ra ba quy tắc, và chúng thường xuyên bị trích dẫn sai — chữ đầu tiên là gain (thu về), chứ không phải earn (kiếm được), và thứ tự là điều quan trọng, vì việc ban cho đứng sau cùng là có lý do.
“Hãy thu về hết sức mình có thể, mà không làm hại bản thân hay người lân cận, về linh hồn hay thân thể — hãy dành dụm hết sức mình có thể, bằng cách cắt bỏ mọi khoản chi chỉ nhằm chiều theo ham muốn dại dột — và rồi, hãy ban cho hết sức mình có thể, hay nói cách khác, hãy dâng tất cả những gì mình có cho Đức Chúa Trời.”
— John Wesley, Cách Dùng Tiền Bạc, Bài giảng 50
Ông đã vâng theo chính quy tắc của mình. Khi tiền nhuận bút từ sách của ông tăng lên, ông vẫn giữ nguyên mức chi tiêu sinh hoạt và cho đi phần còn lại, để rồi qua đời mà hầu như chẳng còn gì ngoài một chiếc áo khoác sờn cũ, vài đồng xu, và Hội Thánh Giám Lý.
Whitefield: người bạn từng là đối thủ
Tình bạn đã khởi phát cuộc phục hưng cũng suýt làm nó tan vỡ. Whitefield là một người theo thuyết Calvin đầy xác tín; Wesley thì không, và năm 1739 ông đã giảng rồi xuất bản Ân Điển Nhưng Không (Free Grace), một cuộc công kích không khoan nhượng vào thuyết tiền định. Điều đó làm Whitefield đau lòng, vì ông cảm thấy sự hòa hợp của cuộc tỉnh thức — khi mọi người từng “như những con trẻ” — đã bị ngòi bút của bạn mình làm tan nát. Họ chia rẽ, và từ đó cuộc phục hưng chảy theo hai dòng.
Nhưng họ không chia rẽ mãi, và chính ở đây cả hai người đều trưởng thành. Họ đi đến điều mà một trong những người giảng đạo của Wesley gọi là một sự đồng ý chấp nhận khác biệt, và tình thương mến đã tồn tại lâu hơn cuộc tranh luận. Bằng chứng đến vào lúc cuối. Khi nhiều lần được hỏi ai nên giảng trong tang lễ của mình nếu ông qua đời ở nước ngoài, Whitefield cứ nêu tên người đã từng công kích thần học của ông trên giấy trắng mực đen: “Ông ấy chính là người đó.” Whitefield qua đời tại Mỹ năm 1770, và ngày 18 tháng 11, John Wesley đã đứng lên giảng bài giảng tang lễ cho ông, với tấm lòng rộng lượng.
Molly
Ở đây, sử liệu buộc phải trung thực, và sự trung thực ấy chẳng mấy tốt đẹp. Tháng 2 năm 1751, Wesley kết hôn với Mary Vazeille — Molly — một góa phụ khá giả có bốn người con. Cuộc hôn nhân sớm trục trặc và cứ trục trặc như thế suốt ba mươi năm. Ông không chịu ngừng đi lại; bà thì không thể chấp nhận một người chồng chẳng bao giờ ở nhà, và bà đọc rồi oán giận những thư từ ông trao đổi với những người phụ nữ khác. Bà bỏ đi, quay về, rồi lại bỏ đi.
Ngày 23 tháng 1 năm 1771, bà lên đường đến Newcastle với ý định không bao giờ trở lại, và Wesley ghi lại điều đó trong Nhật Ký bằng ba mệnh đề tiếng La-tinh khô khốc — Non eam reliqui: non dimisi: non revocabo — mà các nhà biên tập của ông dịch là: Tôi đã không bỏ rơi bà; tôi đã không đuổi bà đi; tôi sẽ không gọi bà về. Bản tiếng Anh vẫn thường được trích dẫn là của một dịch giả, không phải của Wesley. Dù thế nào đi nữa, đó vẫn là một câu nói lạnh lùng, và nó là của ông. Bà qua đời ngày 8 tháng 10 năm 1781; khi ấy ông đang đi giảng xa và chỉ hay tin sau khi bà đã được an táng. Con người có thể tổ chức đời sống thuộc linh của hàng chục ngàn người lại không thể lo liệu cho người gần gũi nhất với mình. Ông biết điều đó, và chưa bao giờ thật sự giải thích được.
Trận chiến cuối cùng
Giờ phút đẹp đẽ nhất của Wesley đến sau cùng. Ông đã ghê tởm chế độ nô lệ từ thời ở Georgia, nhưng vào tháng 2 năm 1772, một cuốn sách nhỏ chống chế độ nô lệ của người Quaker Anthony Benezet đã châm ngòi. Trang Nhật Ký ngày 12 của ông là một trong những câu văn vĩ đại trong văn chương bãi nô: ông viết rằng mình đã đọc “một cuốn sách rất khác, do một người Quaker lương thiện xuất bản, về cái tổng hòa đáng nguyền rủa của mọi điều gian ác, thường được gọi là việc buôn bán nô lệ.” Năm 1774, ông xuất bản Suy Nghĩ về Chế Độ Nô Lệ (Thoughts upon Slavery), bác bỏ mọi lối thoái thác kinh tế của thời đại mình: “Tôi tuyệt đối phủ nhận rằng mọi hình thức sở hữu nô lệ có thể phù hợp với bất cứ mức độ nào của ngay cả công lý tự nhiên.”
Đến năm tám mươi bảy tuổi, ông vẫn còn tiếp tục cuộc chiến ấy. Sáng ngày 24 tháng 2 năm 1791, sáu ngày trước khi qua đời, sau khi đọc một cuốn sách nhỏ của một “người châu Phi nghèo khổ” — thường được xác định là cuốn Tự Thuật Thú Vị (Interesting Narrative) của Olaudah Equiano — ông cầm bút viết cho một nghị sĩ trẻ đang năm này qua năm khác thất bại với một dự luật bãi bỏ việc buôn bán nô lệ.
“Trừ phi quyền năng thiên thượng đã dấy ông lên để làm một Athanasius contra mundum, tôi không thấy làm sao ông có thể đi trọn công cuộc vinh hiển của mình trong việc chống lại sự gian ác đáng nguyền rủa ấy, là điều ô nhục của đạo, của nước Anh, và của nhân loại. Trừ phi Đức Chúa Trời đã dấy ông lên vì chính việc này, ông sẽ bị kiệt sức bởi sự chống đối của loài người và ma quỷ. Nhưng nếu Đức Chúa Trời vùa giúp ông, thì còn ai nghịch với ông? … Hãy tiến lên, trong danh Đức Chúa Trời và trong quyền năng của sức mạnh Ngài, cho đến khi ngay cả chế độ nô lệ ở Mỹ (thứ đê tiện nhất từng thấy ánh mặt trời) cũng phải tan biến trước nó.”
— John Wesley, thư gửi William Wilberforce, ngày 24 tháng 2 năm 1791
Đó là lá thư cuối cùng của ông còn lưu lại. Ông kết thúc lá thư, cũng như kết thúc cuộc đời mình, bằng việc cầu nguyện cho người khác.
Điều tốt đẹp nhất
Ông qua đời tại nhà mình bên cạnh Nhà nguyện City Road ngày 2 tháng 3 năm 1791, thọ tám mươi bảy tuổi, sau một cơn bệnh chỉ vài ngày, giữa vòng bạn hữu. Gần cuối, khi hầu như không còn hơi thở, ông khiến mọi người sửng sốt khi cất tiếng hát bài của Isaac Watts: Tôi sẽ ca ngợi Đấng Tạo Hóa tôi bao lâu tôi còn hơi thở. Và ít nhất hai lần, với những người quây quần quanh giường, ông nói ra điều mà ông đã dành năm mươi ba năm cưỡi ngựa khắp nước Anh để nói với những người xa lạ — rằng tất cả mọi điều, ngọn lửa và những cánh đồng, sự thất bại và những đám đông hung bạo, và bao dặm đường, đều quy về một sự thật duy nhất:
“Điều tốt đẹp nhất là, Đức Chúa Trời ở cùng chúng ta.”
Ông để lại một chiếc áo khoác, vài chiếc thìa bạc, và một phong trào. Ông hẳn sẽ cho rằng chỉ một trong số đó là đáng nhắc đến — và hẳn ông sẽ nói, rất đúng, rằng tất cả đã bắt đầu từ một người phụ nữ cầu nguyện cho đứa con trai mà bà suýt mất trong một trận hỏa hoạn.
Hỏi và đáp
Vì sao Susanna Wesley gọi con trai mình là “cái đóm đã kéo ra từ lửa”?
Vào đêm ngày 9 tháng 2 năm 1709, nhà xứ ở Epworth bốc cháy, và trong lúc hỗn loạn bên ngoài, gia đình phát hiện cậu bé John năm tuổi bị bỏ lại đang ngủ trên lầu. Hàng xóm làm thành một chiếc thang người, một người đứng trên vai người kia, và kéo cậu ra qua cửa sổ chỉ một lát trước khi mái nhà sập xuống. Mẹ cậu là Susanna xem cuộc giải cứu ấy là một lời kêu gọi từ Đức Chúa Trời và, mượn lời Xa-cha-ri 3:2, từ đó về sau luôn nói về con trai mình như cái đóm đã kéo ra từ lửa.
Cái tên “Giám Lý” (Methodist) thật sự đã ra đời như thế nào?
Tại Oxford vào cuối thập niên 1720, Wesley nắm quyền điều hành một nhóm nhỏ mà em trai ông là Charles đã quy tụ để cầu nguyện, kiêng ăn, dự Tiệc Thánh hằng tuần, và thăm viếng tù nhân cùng người nghèo trong thành phố. Trường đại học chế giễu sự kỷ luật đều đặn như đồng hồ của họ bằng nhiều biệt danh, và cái tên bám rễ lâu dài là Methodists, “những người theo phương pháp”, vì lòng mộ đạo có phương pháp của họ. Nhóm nhỏ ấy, còn được gọi là Câu lạc bộ Thánh, chính là nơi chàng thanh niên George Whitefield lần đầu gia nhập và được biến đổi.
Công cuộc truyền giáo của Wesley ở Georgia có thành công không?
Đó là một thất bại xét theo mọi thước đo công khai. Được sai đi năm 1735 để phục vụ những người định cư và mong đem các dân bản địa trở lại đạo, ông tỏ ra cứng nhắc ở những chỗ cần sự tế nhị, và mối quan hệ mục vụ rối rắm của ông với một thiếu nữ tên Sophy Hopkey đã kết thúc tồi tệ; khi cô kết hôn với một người đàn ông khác, ông không cho cô dự Tiệc Thánh, và gia đình chồng cô đã đưa ông ra tòa. Ông lặng lẽ rời khỏi thuộc địa vào cuối năm 1737, tự nhận định rằng mình đã đến Mỹ để làm cho người khác trở lại đạo trong khi chính mình chưa bao giờ được biến đổi.
Điều gì đã xảy ra với Wesley tại phố Aldersgate năm 1738?
Vào tối ngày 24 tháng 5 năm 1738, theo chính lời ông kể là rất miễn cưỡng, ông đến dự một buổi nhóm của một hội đoàn trên phố Aldersgate, nơi có người đang đọc lời tựa của Luther cho sách Rô-ma. Trong Nhật Ký, ông viết: “Khoảng chín giờ kém mười lăm … tôi cảm thấy lòng mình ấm lên cách lạ lùng. Tôi cảm thấy mình thật sự tin cậy Đấng Christ, chỉ một mình Đấng Christ, để được cứu rỗi; và tôi được ban cho sự bảo đảm rằng Ngài đã cất tội lỗi tôi đi, phải, chính tội lỗi của tôi, và đã cứu tôi khỏi luật của tội lỗi và sự chết.” Điều ông nhận được đêm ấy không phải là giáo lý mới mà là sự bảo đảm, và các tín hữu Giám Lý đến nay vẫn ghi nhớ ngày ấy.
Làm thế nào một giáo sĩ Oxford khó tính lại đi giảng đạo giữa những cánh đồng?
Chính Whitefield, người đã giảng ngoài trời cho những người thợ mỏ than, nài xin Wesley đến Bristol để tiếp nhận công việc ấy, và thoạt đầu Wesley chùn bước, vì ông gắn bó với trật tự Hội Thánh đến nỗi nghĩ rằng việc cứu các linh hồn gần như là một tội nếu không diễn ra trong một tòa nhà. Ông đã đầu phục vào ngày 2 tháng 4 năm 1739, rao truyền Phúc Âm ngoài trời cho chừng ba ngàn người. Khi các tòa giảng của Giáo hội đóng cửa với ông, ông bênh vực việc đi giảng khắp nơi của mình bằng câu nói về sau trở thành khẩu hiệu của phong trào Giám Lý: “Tôi xem cả thế giới là giáo xứ của tôi.”
Wesley có thật sự đã cưỡi ngựa một phần tư triệu dặm không?
Suốt hơn năm mươi năm, từ năm 1739 cho đến khi quá yếu không còn leo lên lưng ngựa được nữa, ông thức dậy lúc bốn giờ, giảng lúc năm giờ cho những người lao động trên đường đến mỏ và xưởng dệt, và đọc sách trên yên ngựa trong khi ngựa tự đi đúng đường. Những con số quen thuộc, khoảng 250.000 dặm và chừng 40.000 bài giảng, là những ước tính truyền thống mà các nhà viết tiểu sử về sau đã suy ra từ các lộ trình của ông, và chúng dao động tùy nguồn, nên tốt nhất xem chúng như một ước lượng tầm cỡ hơn là một bản kiểm toán. Bằng chứng thật là cuốn Nhật Ký ông ghi chép suốt những thập niên ấy, tự nó đã đủ choáng ngợp mà chẳng cần phép tính.
Thiên tài tổ chức của Wesley là gì?
Ân tứ bền vững của ông không nằm ở tài hùng biện, vì Whitefield giảng hay hơn ông, mà ở cơ cấu: ông quy tụ những người mới tin vào các hội đoàn, rồi chia họ thành những lớp khoảng chục người, mỗi lớp có một người hướng dẫn gặp họ hằng tuần và hỏi xem linh hồn họ thịnh vượng ra sao. Khi không giáo sĩ nào chịu giúp, ông ủy nhiệm những người thợ thủ công bình thường làm người giảng đạo giáo dân, quy tụ họ vào một Hội Nghị thường niên từ năm 1744, và năm 1784 bảo đảm tương lai của phong trào bằng Văn Kiện Tuyên Bố. Cũng trong năm ấy, ông tự mình phong chức các mục sư cho nước Mỹ, bước đi cuối cùng khiến sự tách khỏi Giáo hội Anh trở nên không thể tránh khỏi.
Cuộc hôn nhân của Wesley có hạnh phúc không?
Không. Tháng 2 năm 1751, ông kết hôn với Mary Vazeille, một góa phụ khá giả mà ông gọi là Molly, và cuộc hôn nhân sớm trục trặc rồi cứ trục trặc như thế suốt khoảng ba mươi năm, căng thẳng vì những chuyến đi không ngừng nghỉ của ông và nỗi oán giận của bà. Bà đã bỏ đi hơn một lần, và về lần ra đi sau cùng của bà năm 1771, ông viết ba mệnh đề tiếng La-tinh khô khốc thường được dịch là: “Tôi đã không bỏ rơi bà; tôi đã không đuổi bà đi; tôi sẽ không gọi bà về.” Con người có thể sắp đặt đời sống thuộc linh của hàng chục ngàn người lại không thể lo liệu cho người gần gũi nhất với mình, và ông chưa bao giờ thật sự giải thích được.
Vì sao Wesley và Whitefield bất hòa, và họ có bao giờ làm hòa không?
Whitefield là một người theo thuyết Calvin đầy xác tín còn Wesley thì không; năm 1739, Wesley đã giảng rồi xuất bản Ân Điển Nhưng Không, một cuộc công kích không khoan nhượng vào thuyết tiền định, làm bạn mình đau lòng và chia cuộc phục hưng thành hai dòng. Thế nhưng tình thương mến đã tồn tại lâu hơn cuộc tranh luận, và họ đi đến điều mà một trong những người giảng đạo của Wesley gọi là một sự đồng ý chấp nhận khác biệt. Khi nhiều lần được hỏi ai nên giảng trong tang lễ của mình, Whitefield cứ nêu tên Wesley, và sau khi Whitefield qua đời năm 1770, Wesley đã đứng lên giảng bài giảng ấy với tấm lòng rộng lượng.
Wesley đã viết những gì, và ông được nhớ đến nhiều nhất về điều gì?
Cuốn Nhật Ký của ông, được ghi chép suốt hơn nửa thế kỷ, là tượng đài của ông, cùng với Bài Giảng Trong Nhiều Dịp (Sermons on Several Occasions) và Trình Bày Giản Dị về Sự Trọn Vẹn của Cơ Đốc Nhân (A Plain Account of Christian Perfection), bản trình bày đầy đủ nhất về sự dạy dỗ gây tranh cãi nhất của ông, rằng tình yêu dành cho Đức Chúa Trời và người lân cận có thể lớn lên cho đến khi nó cai trị cả một đời người. Ông qua đời bên cạnh Nhà nguyện City Road ngày 2 tháng 3 năm 1791, thọ tám mươi bảy tuổi, và gần cuối đời đã khiến bạn hữu sửng sốt khi cất tiếng hát bài của Isaac Watts, “Tôi sẽ ca ngợi Đấng Tạo Hóa tôi bao lâu tôi còn hơi thở.” Hơn một lần, ông nói với những người quanh giường điều ông đã dành cả đời rao truyền cho người xa lạ: “Điều tốt đẹp nhất là, Đức Chúa Trời ở cùng chúng ta.”