
Nên bắt đầu đọc từ đâu
Bắt đầu với
Thiên Lộ Lịch Trình
Sách của John Bunyan (4)
Tiểu sử
- 1628
- 1644
- 1660
- 1678
- 1688
Ông tự gọi mình là kẻ đứng đầu các tội nhân, và ông nói thật lòng. John Bunyan là một người thợ hàn nồi, đã chịu ngồi mười hai năm trong nhà tù của quận thay vì hứa thôi không giảng đạo nữa, và chính tại đó ông đã mơ một giấc mơ được đem sang nhiều thứ tiếng hơn hầu hết mọi cuốn sách khác, chỉ trừ Kinh Thánh. Ông không phải là học giả. Theo chính ông tự đánh giá, khi bắt đầu ông gần như chẳng có gì — không học thức, không địa vị, không tiền bạc, và trong một quãng dài nhiều năm, cũng chẳng có bình an. Điều ông có là một lương tâm không chịu để ông yên và một Đấng Cứu Thế không chịu buông ông ra.
Con Trai Người Thợ Hàn Nồi
Ông sinh năm 1628 tại Harrowden, một xóm nhỏ thuộc giáo xứ Elstow, ngay phía nam Bedford, và được làm báp-têm tại bồn báp-têm của Elstow vào ngày 30 tháng 11 năm ấy. Cha ông là một thợ hàn nồi — người vá nồi vá ấm — và John nối nghề cha. Gia đình nghèo, dù không đến nỗi túng quẫn; họ có căn nhà tranh nhỏ của riêng mình để ở. Đó là một thế giới nhỏ bé, và Bunyan sẽ sống gần như trọn cả đời mình trong vòng vài dặm quanh đó.
Ông học đọc và học viết, điều mà nhiều người láng giềng của ông không làm được, rồi sau đó, như ông kể lại, ông ra sức quên đi mọi điều tốt lành từng được dạy dỗ. Trong Ân Điển Dư Dật cho Kẻ Đứng Đầu Các Tội Nhân (Grace Abounding to the Chief of Sinners), cuốn tự truyện ông viết trong tù và xuất bản năm 1666, ông không chút nương tay khi nói về tuổi trẻ của chính mình. Ông là kẻ hay chửi thề và phạm ngày Sa-bát, kẻ cầm đầu đám thanh niên trong làng trong những cuộc chơi đùa. Độc giả ngày nay, khi đi tìm một tai tiếng lớn lao đằng sau những lời tự buộc tội như thế, thường chẳng tìm thấy gì; tội lỗi của ông là những tội lỗi bình thường của một chàng trai bình thường, được phóng đại bởi một lương tâm đã được ban cho đôi mắt. Điều đó đáng để ý. Bunyan không thú nhận một sự gian ác kinh thiên động địa nào. Ông thú nhận mình là một tội nhân — và hóa ra, điều đó còn khó hơn.
Năm 1644, mẹ và em gái ông qua đời cách nhau chỉ vài tuần, và cha ông tái hôn gần như ngay lập tức. Cũng năm đó, lúc mười sáu tuổi, Bunyan bị gọi nhập ngũ vào quân đội của Nghị viện và được phái đến đồn binh ở Newport Pagnell dưới quyền Sir Samuel Luke. Ông ít khi phải giao chiến. Nhưng ông trở về nhà với một ký ức không bao giờ phai, và ông đã ghi lại nó một cách mộc mạc:
Khi tôi còn là lính, tôi cùng với những người khác được điều đi đến một nơi kia để vây hãm nó; nhưng khi tôi vừa sẵn sàng lên đường, một người trong đội xin được đi thay tôi: tôi bằng lòng, và anh ta đi thế chỗ tôi; khi đến chỗ vây hãm, lúc đang đứng gác, anh ta bị một viên đạn súng hỏa mai bắn trúng đầu và chết.
— John Bunyan, Ân Điển Dư Dật cho Kẻ Đứng Đầu Các Tội Nhân
Một người khác đã đứng vào chỗ của ông và lãnh lấy phát đạn lẽ ra dành cho ông. Bunyan ghi nhận việc ấy trong số những ơn thương xót của đời mình — rồi, với sự thẳng thắn rất riêng của ông, ông thừa nhận rằng vào lúc đó nó chẳng hề lay động ông chút nào. “Như tôi đã nói, ở đây có cả sự phán xét lẫn lòng thương xót,” ông viết, “nhưng chẳng điều nào đánh thức được linh hồn tôi hướng về sự công bình.”
Hai Cuốn Sách, Một Cái Đĩa và Một Cái Thìa
Ông trở về Elstow, làm lại nghề hàn nồi, và lập gia đình. Sử sách không giữ lại tên người vợ đầu của ông, và đó là một trong những nỗi buồn lặng lẽ của giới nghiên cứu về Bunyan, vì có lẽ bà đã làm cho linh hồn ông nhiều hơn bất cứ ai trước Gifford. Ông kể rằng họ nghèo đến mức không thể nghèo hơn — “giữa hai vợ chồng chẳng có lấy một cái đĩa hay một cái thìa làm đồ dùng trong nhà” — nhưng bà mang theo của hồi môn là hai cuốn sách do người cha tin kính của bà để lại: Con Đường Lên Thiên Đàng của Người Bình Dân (The Plain Man’s Pathway to Heaven) và Thực Hành Sự Tin Kính (The Practice of Piety). Họ cùng nhau đọc. Ông nói những cuốn sách ấy không làm ông hoán cải, nhưng chúng đã khởi đầu một điều gì đó.
Con gái họ là Mary chào đời năm 1650, và cô bé bị mù. Về sau, cô sẽ có một vị trí vô cùng lớn lao.
Rồi, giữa một ván chơi “cat” trên bãi cỏ làng — một trò chơi gậy và bóng mà đám thanh niên trong làng hay chơi — có điều gì đó đột ngột ập đến với ông. Ông vừa đánh quả bóng một cú và sắp đánh cú thứ hai thì, như ông kể, “một tiếng nói bỗng từ trời phóng thẳng vào linh hồn tôi,” hỏi ông muốn lìa bỏ tội lỗi mà lên thiên đàng, hay giữ lấy tội lỗi mà xuống địa ngục. “Nghe vậy tôi vô cùng sửng sốt,” ông viết; “cho nên tôi để mặc quả bóng nằm trên đất và ngước nhìn lên trời.” Ông đứng đó giữa cánh đồng, một chàng trai tay cầm cây gậy, và cảm thấy có Ai đó đang nhìn mình.
Ba Bốn Người Đàn Bà Nghèo Ngồi Nơi Ngưỡng Cửa Dưới Nắng
Điều xảy ra sau đó chưa phải là sự hoán cải. Đó là khởi đầu của một cuộc tìm kiếm dài, lạc lối và đầy đau đớn, kéo dài chừng năm năm. Bunyan trở nên sùng đạo bề ngoài, và khá tự mãn về điều đó. Ông nói mình là “một kẻ ăn nói lanh lợi” trong những chuyện tôn giáo. Rồi khoảng năm 1651, một ngày kia ông đi xuống một con phố ở Bedford và tình cờ nghe được một cuộc trò chuyện đã làm ông sụp đổ.
Đó là mấy người đàn bà nghèo, ngồi nơi ngưỡng cửa dưới nắng, vừa làm việc vừa trò chuyện. Ông lại gần để nghe, tưởng rằng mình có thể góp chuyện. Nhưng ông không thể. “Tôi nghe mà không hiểu,” ông viết, “vì họ ở tít trên cao, ngoài tầm với của tôi.” Họ nói về sự tái sinh, về công việc của Đức Chúa Trời trong lòng họ, về cách Đức Chúa Trời đã thăm viếng linh hồn họ bằng tình yêu của Ngài trong Chúa Giê-xu, và về những lời hứa đã nâng đỡ họ giữa những đợt tấn công của Sa-tan. Họ cũng nói về sự khốn khổ của lòng mình và sự vô tín của mình, và họ khinh bỉ sự công bình của chính mình như thứ dơ bẩn, chẳng đủ để đem lại cho họ chút ích lợi nào.
Bunyan ra về lòng đầy chấn động. Ông vẫn tưởng mình là người sùng đạo. Những người đàn bà này đang nói một thứ ngôn ngữ ông không biết, từ một kinh nghiệm ông chưa hề có. Ông bắt đầu tìm đến họ. Ông kể cho họ nghe tình trạng của mình, và họ kể về ông cho mục sư của họ là John Gifford — và Gifford, một người cũng có quá khứ nặng nề, đã đón nhận người thợ hàn nồi. Ông mời Bunyan đến nhà để nghe ông trò chuyện với những người khác về cách Đức Chúa Trời đối xử với linh hồn họ. Bunyan ngồi nghe Gifford giảng, và về sau nói về ông rằng giáo lý của ông “giúp tôi đứng vững rất nhiều.” Gifford dạy các tín hữu của mình đừng nhận một lẽ thật nào chỉ vì tin vào lời người khác, nhưng “phải hết sức kêu cầu Đức Chúa Trời, để Ngài thuyết phục chúng ta về tính chân thật của điều ấy” — vì khi cám dỗ đến, những xác tín vay mượn sẽ không đứng vững. Bunyan sẽ thử nghiệm lời dạy ấy đến tận cùng. Ông gia nhập hội chúng ở Bedford năm 1653 và được Gifford làm báp-têm dưới sông Ouse.
Những Năm Trong Bóng Tối
Bất cứ câu chuyện trung thực nào về Bunyan cũng phải chậm lại ở đây, vì chính ông đã chậm lại. Phần giữa của Ân Điển Dư Dật là một trong những bản ghi chép đau đớn nhất về cơn khủng hoảng thuộc linh trong tiếng Anh, và đó là lý do cuốn sách vẫn còn được đọc. Suốt nhiều tháng — nhiều năm — Bunyan bị dày vò bởi nỗi sợ rằng mình đã phạm tội không thể tha thứ.
Cám dỗ đến như một tiếng nói, và nó đến không ngừng: hãy bán Đấng Christ đi, hãy lìa bỏ Ngài, hãy để Ngài đi. Ông chống cự, ông kể, cho đến khi gần như hết hơi, hai mươi lần liền. Rồi một buổi sáng, kiệt sức, ông cảm thấy ý nghĩ ấy lướt qua lòng mình: Ngài muốn đi thì cứ để Ngài đi — và cảm thấy lòng mình ưng thuận. “Thế là trận chiến đã phân thắng bại,” ông viết đầy cay đắng, “và tôi rơi xuống như con chim bị bắn từ ngọn cây, rơi vào tội lỗi nặng nề và sự tuyệt vọng khủng khiếp.”
Tiếp theo là những năm kinh hoàng. Ông chắc chắn mình là Ê-sau, kẻ đã bán quyền con trưởng chỉ vì một món ăn, và về sau không tìm được chỗ cho sự ăn năn dù đã khóc lóc tìm kiếm. Câu Kinh Thánh ấy bám theo ông như chó săn. Nó cứ “vụt vào mặt tôi như tia chớp.” Ông nghe tiếng sa ngã của Ê-sau văng vẳng bên tai. Ông nhạy cảm đến nỗi mọi tiếng động bất chợt đều nghe như tiếng kêu Cháy! cháy! Ông tin rằng mình đã bị đoán phạt, và đi làm việc ở Bedford như một người đã lãnh án.
Điều quan trọng là đừng tô vẽ cho gọn gàng chỗ này. Bunyan không hề làm bộ hay nói quá để gây ấn tượng; theo bất cứ cách mô tả hợp lý nào, ông đã ở trong một nỗi thống khổ sâu xa và kéo dài. Và ông không cầu nguyện mà thoát ra được trong một tuần. Mấy chục năm sau, ông viết lại tất cả, vì ông nghĩ có một linh hồn khốn khổ nào khác trong bóng tối có thể cần biết rằng một người có thể ở nơi đó mà vẫn thuộc về Đấng Christ.
Sự giải cứu, khi đến, cũng đến bất ngờ và không ai mời gọi như cơn tuyệt vọng:
Nhưng một ngày kia, khi tôi đang đi ngang qua cánh đồng, và lúc ấy lương tâm tôi vẫn còn đôi chút xao động, sợ rằng mọi sự vẫn chưa ổn, thì bỗng nhiên câu này rơi xuống linh hồn tôi: Sự công bình của ngươi ở trên trời… Tôi còn thấy rằng chẳng phải tâm trạng tốt của lòng tôi làm cho sự công bình của tôi tốt hơn, cũng chẳng phải tâm trạng xấu làm cho sự công bình của tôi tệ hơn; vì sự công bình của tôi chính là bản thân Chúa Giê-xu Christ. Bấy giờ xiềng xích quả thật đã rơi khỏi chân tôi.
— John Bunyan, Ân Điển Dư Dật cho Kẻ Đứng Đầu Các Tội Nhân
Sự công bình của ông không ở trong lòng ông, nơi ông đã cuống cuồng tìm kiếm mà chẳng bao giờ thấy. Nó ở trên trời, bên hữu Đức Chúa Trời, và đó là một Thân Vị. Xiềng xích rơi khỏi chân ông — người viết câu ấy khi đó còn chưa từng thấy bên trong một nhà tù. Rồi ông sẽ thấy.
Người Thợ Hàn Nồi Trên Tòa Giảng
Hội Thánh ở Bedford nhận ra rằng người thợ hàn nồi của họ biết giảng. Ông giảng trước tiên cho những nhóm nhỏ rồi sau đó cho cả đám đông, với một sự khẩn thiết đến thẳng từ cái hố sâu mà ông vừa leo ra. “Tôi giảng điều tôi cảm biết,” ông nói — điều ông đã cảm biết một cách nhức nhối.
Rồi nhà vua trở lại. Với cuộc Phục hồi Vương triều năm 1660, các luật hình cũ được tái lập, và việc giảng đạo bên ngoài Giáo hội Anh trở thành một tội phạm. Tháng 11 năm 1660, Bunyan cưỡi ngựa đến giảng tại Lower Samsell, một nông trại gần Harlington. Người ta báo cho ông biết đã có lệnh bắt và khuyên ông đừng đi. Ông vẫn đi. Ông lý luận rằng mình không muốn để hội chúng của mình nói rằng người giảng đạo của họ đã bỏ chạy ngay khi vừa có dấu hiệu nguy hiểm. Họ vừa mở đầu buổi nhóm bằng lời cầu nguyện thì viên cảnh sát bước vào.
Bản cáo trạng chống lại ông mang một vẻ trịnh trọng vừa đáng yêu vừa phi lý: rằng John Bunyan, ở thị trấn Bedford, người lao động, “đã cách ma quỷ và độc hại mà khước từ việc đến nhà thờ để nghe buổi thờ phượng Chúa, và là kẻ thường xuyên ủng hộ nhiều buổi nhóm họp và hội kín bất hợp pháp.” Bản án là ba tháng. Ông đã ở tù mười hai năm, vì cuối mỗi lời đề nghị trả tự do đều có cùng một điều kiện — thôi giảng đạo — và ông không chịu nhận.
Khi một vị thẩm phán nói thẳng với ông rằng vì việc đó ông sẽ phải lên giá treo cổ, Bunyan đã đưa ra câu trả lời còn sống lâu hơn tên tuổi của mọi vị quan tòa đã xử ông:
Tôi nói với ông ta rằng, về vấn đề này, tôi đã quyết dứt khoát; vì nếu hôm nay tôi ra khỏi tù thì ngày mai, nhờ ơn Đức Chúa Trời giúp đỡ, tôi sẽ lại giảng Phúc Âm.
— John Bunyan, Tường Thuật về Cuộc Tù Đày của Ông John Bunyan
Như Lóc Thịt Ra Khỏi Xương
Nhà tù Bedford không phải là ngục tối. Bunyan là một tù nhân vì lương tâm, không phải kẻ phạm trọng tội; ông được thăm nuôi, có một mức độ tự do nhất định, và có những quãng được về nhà không chính thức. Ông làm hàng nghìn sợi dây giày dài có đầu bịt để gửi tiền về nhà. Cô Mary mù lòa mang đến nhà tù một bình súp cho cha — chiếc bình ấy đến nay vẫn còn được lưu giữ tại Bedford.
Và điều đó suýt nữa đã làm ông gục ngã. Không phải cảnh giam cầm. Mà là gia đình.
Sự chia lìa với vợ và các con tội nghiệp của tôi, ở nơi này, thường đối với tôi như thể lóc thịt ra khỏi xương… nhất là đứa con mù đáng thương của tôi, đứa nằm gần lòng tôi hơn hết thảy: Ôi! ý nghĩ về những gian khổ mà đứa con mù tội nghiệp của tôi có thể phải chịu, làm lòng tôi tan nát.
— John Bunyan, Ân Điển Dư Dật cho Kẻ Đứng Đầu Các Tội Nhân
“Con tội nghiệp!” ông viết, “tôi nghĩ thầm, phần con trên đời này sẽ là bao nhiêu sầu khổ! Con sẽ bị đánh đập, phải đi ăn xin, chịu đói, chịu rét, chịu trần truồng, và cả nghìn tai ương, dù giờ đây cha không chịu nổi ngay cả việc gió thổi vào con.” Ông biết rõ mình đang làm gì cho họ: “Tôi như một người đang kéo sập nhà mình xuống trên đầu vợ con; vậy mà, tôi nghĩ, tôi phải làm, tôi phải làm.” Ông bám lấy hai câu Kinh Thánh — Hãy bỏ những kẻ mồ côi của ngươi; chính ta sẽ giữ mạng sống chúng nó, và Thật, phần sót lại của ngươi sẽ được phước — và một kết luận trơ trọi: “Tôi phải phó thác hết thảy các con cho Đức Chúa Trời, dù việc lìa xa các con đau đến tận xương tủy.”
Người vợ thứ hai của ông là Elizabeth — ông cưới bà năm 1659, một năm sau khi người vợ đầu qua đời — khi ông bị bắt, bà vừa mới qua tuổi thiếu nữ và đang mang thai đứa con của ông. Cú sốc khiến bà chuyển dạ; bà đau đẻ suốt tám ngày, và đứa bé đã chết. Năm 1661, bà đứng trước các thẩm phán tại Bedford và thỉnh cầu cho chồng, ba lần, và bà thật tuyệt vời. Bà thưa với Sir Matthew Hale: “Thưa quan lớn, tôi có bốn đứa con nhỏ không thể tự lo cho mình, trong đó một đứa bị mù, và chẳng có gì để sống ngoài lòng bác ái của những người tốt.” Hale hỏi sao một phụ nữ trẻ như vậy lại đã có bốn con. Bà đáp rằng bà chỉ là mẹ kế của chúng, lấy ông chưa được hai năm — rồi kể cho ông nghe về tám ngày ấy và đứa bé đã chết. Hale nhìn bà rất nghiêm trang và nói: “Than ôi, người đàn bà tội nghiệp!” Thẩm phán Twisden thì bảo bà lấy cái nghèo làm tấm áo choàng che đậy. Bà chẳng được gì cả. Bà ra về.
Chiếc Thang
Thời gian đầu bị giam, vì không hiểu luật pháp, Bunyan tin chắc rằng bản án của mình có thể kết thúc nơi giá treo cổ. Và kẻ cám dỗ đã gặp ông ngay tại đó với câu hỏi tàn nhẫn nhất: nếu khi đến lúc chết, ngươi chẳng có bằng chứng nào trong linh hồn về một nơi tốt đẹp hơn ở đời sau thì sao? Ông nói ông hổ thẹn khi nghĩ đến việc chết với gương mặt tái mét và đầu gối run rẩy vì một lý do như thế — để cho kẻ thù có dịp chê trách đường lối của Đức Chúa Trời vì sự hèn nhát. Vậy nên ông cầu nguyện. Và chẳng có gì xảy ra.
Điều cuối cùng đến với ông không phải là sự an ủi mà là một bổn phận. Chính vì lời và đường lối của Đức Chúa Trời mà ông ở trong tình cảnh này; vì vậy ông buộc phải không lùi bước dù chỉ một sợi tóc. Đức Chúa Trời có thể chọn ban cho ông sự an ủi ngay bây giờ hay vào giờ lâm chung — nhưng ông thì không được chọn có giữ lời tuyên xưng của mình hay không. “Tôi bị ràng buộc,” ông viết, “nhưng Ngài thì tự do.” Và thế là ông đưa ra quyết định liều lĩnh nhất đời mình: “Tôi sẽ nhảy khỏi chiếc thang, dù bị bịt mắt, vào cõi đời đời, chìm hay nổi, lên thiên đàng hay xuống địa ngục, lạy Chúa Giê-xu, nếu Ngài đỡ lấy con, xin hãy đỡ; bằng không, con cũng liều mình vì danh Ngài.”
Giấc Mơ Trong Hang
Ông viết rất nhiều trong tù — Nếp Sống Cơ Đốc, Thành Thánh, và chính Ân Điển Dư Dật. Và vào một lúc nào đó trong những năm ấy, nhiều khả năng là trong quãng sau của thời gian giam cầm dài đằng đẵng, ông bắt đầu viết một truyện ngụ ngôn mà thoạt đầu dường như ông xem là một thứ làm sao lãng khỏi những công việc nghiêm túc hơn.
Truyện mở đầu: “Khi tôi đi qua đồng hoang của thế gian này, tôi tình cờ đến một nơi có một cái Hang, và tôi nằm xuống tại đó để ngủ: và, trong khi ngủ, tôi mơ một giấc mơ.” Cái Hang chính là nhà tù. Mọi điều tiếp theo — gánh nặng, Vũng Lầy Thất Vọng, Trũng Bóng Chết, Lâu Đài Nghi Ngờ và Gã Khổng Lồ Tuyệt Vọng, dòng sông nơi cuối đường không có cây cầu — đều đến từ cuộc đời mà bạn vừa đọc. Nỗi tuyệt vọng của Cơ Đốc Nhân là nỗi tuyệt vọng của Bunyan. Gánh nặng rơi khỏi lưng Cơ Đốc Nhân nơi thập tự giá vì xiềng xích đã rơi khỏi chân Bunyan trên một cánh đồng bên ngoài Bedford.
Thiên Lộ Lịch Trình được xuất bản năm 1678, sau khi ông được trả tự do, và nó lan đi khắp nơi. Phần Hai, kể về Christiana và các con, ra đời năm 1685. Một người thợ hàn nồi chưa từng vào đại học đã viết nên cuốn sách mà suốt hai thế kỷ được đặt bên cạnh Kinh Thánh trên kệ sách của những người nói tiếng Anh — vì ông viết nó bằng lời ăn tiếng nói giản dị của những người lao động chân tay, và vì từng tấc của nó đều đã được trả bằng giá thật.
Giám Mục Bunyan
Ông được trả tự do năm 1672 theo Tuyên Cáo Khoan Dung của vua Charles II và được cấp phép giảng đạo. Hội chúng ở Bedford đã chọn ông làm mục sư của họ ngay khi ông còn ở trong tù. Suốt mười sáu năm, ông cưỡi ngựa đi khắp — xuyên qua Bedfordshire và các hạt lân cận, xuống tận London — giảng đạo, hòa giải các tranh chấp, thăm viếng những nhóm tín hữu rải rác, và viết sách. Người ta gọi ông là Giám mục Bunyan, nửa vì thương mến nửa vì tinh nghịch, bởi giám mục là điều duy nhất mà một người Không Theo Quốc Giáo ở Bedford không bao giờ có thể trở thành. Giữa thập niên 1670, ông lại bị bỏ tù một thời gian ngắn. Năm 1685, khi sự bắt bớ lại nổi lên, ông lặng lẽ sang tên toàn bộ tài sản cho Elizabeth bằng chứng thư tặng cho, để nếu người ta có bắt ông thì cũng không thể lấy tài sản khỏi tay bà.
Dòng Sông
Tháng 8 năm 1688, Bunyan cưỡi ngựa đến Reading để hòa giải một người cha và người con trai đang bất hòa. Ông đã thành công. Rồi ông tiếp tục cưỡi ngựa về London giữa một cơn bão và đến nhà người bạn John Strudwick ở Snow Hill, người ướt sũng. Một cơn sốt quật ngã ông. Ông qua đời tại đó ngày 31 tháng 8 năm 1688, thọ năm mươi chín tuổi, và được an táng trong hầm mộ của Strudwick tại Bunhill Fields, giữa những người Bất Đồng Quốc Giáo.
Việc sau cùng ông làm là giải hòa giữa một người cha và một người con. Thật khó hình dung một việc nào xứng hợp hơn cho con người đã viết rằng con đường đến Thành Thiên Thượng đi xuyên qua thung lũng, và người lữ khách bước xuống đó không phải đi một mình.
Bài viết về John Bunyan (1)
Hỏi và đáp
John Bunyan làm nghề gì để sinh sống trước khi trở thành nhà truyền đạo?
Ông là một thợ hàn nồi, người vá nồi vá ấm, nối nghề của cha mình. Sinh năm 1628 tại Harrowden thuộc giáo xứ Elstow, ngay phía nam Bedford, ông xuất thân từ một gia đình nghèo và gần như chẳng có học thức hay địa vị gì đáng kể. Ông sống gần như trọn đời trong vòng vài dặm quanh ngôi làng nơi mình được làm báp-têm, và ông không bao giờ đánh mất lời ăn tiếng nói giản dị của những người lao động chân tay.
Có thật Bunyan từng đi lính không?
Có. Năm 1644, khoảng mười sáu tuổi, ông bị gọi nhập ngũ vào quân đội của Nghị viện và được phái đến đồn binh ở Newport Pagnell dưới quyền Sir Samuel Luke. Ông ít khi phải giao chiến, nhưng ông không bao giờ quên một sự việc: một người khác đã thay ông đứng gác trong một cuộc vây hãm, bị bắn trúng đầu và tử trận. Về sau Bunyan kể việc ấy vào số những ơn thương xót của đời mình, và với sự thẳng thắn rất riêng, ông thừa nhận rằng vào lúc đó nó chẳng hề lay động linh hồn ông chút nào.
Cơn khủng hoảng thuộc linh mà ông mô tả trong Ân Điển Dư Dật là gì?
Suốt nhiều năm, Bunyan bị dày vò bởi nỗi sợ rằng mình đã phạm tội không thể tha thứ và không còn hy vọng gì nữa, tin chắc rằng mình giống như Ê-sau, kẻ đã bán quyền con trưởng và không tìm được chỗ cho sự ăn năn. Phần giữa của Ân Điển Dư Dật cho Kẻ Đứng Đầu Các Tội Nhân ghi lại nỗi thống khổ này một cách chi tiết không né tránh, và phần lớn cũng vì thế mà cuốn sách vẫn còn được đọc. Sự giải cứu đến bất ngờ trên một cánh đồng, khi ý nghĩ này rơi xuống trên ông: sự công bình của ông không ở trong lòng ông mà ở trên trời, trong chính thân vị của Đấng Christ: “Bấy giờ xiềng xích quả thật đã rơi khỏi chân tôi.”
Người vợ đầu của ông có liên quan gì đến sự hoán cải của ông không?
Có lẽ bà đã làm cho linh hồn ông nhiều hơn bất cứ ai trước mục sư John Gifford của ông, dù lịch sử không giữ lại tên bà. Hai vợ chồng nghèo xác xơ, giữa hai người chẳng có lấy một cái đĩa hay một cái thìa, vậy mà bà mang theo của hồi môn là hai cuốn sách do người cha tin kính của bà để lại: Con Đường Lên Thiên Đàng của Người Bình Dân (The Plain Man’s Pathway to Heaven) và Thực Hành Sự Tin Kính (The Practice of Piety). Họ cùng nhau đọc, và Bunyan nói những cuốn sách ấy không làm ông hoán cải nhưng đã khởi đầu một điều gì đó trong ông.
Chúng ta biết gì về Mary, cô con gái mù của ông?
Mary, sinh năm 1650, bị mù, và Bunyan viết rằng cô nằm gần lòng ông hơn tất cả những đứa con khác. Trong thời gian ông bị giam, người ta nhớ đến cô qua hình ảnh mang bình súp đến nhà tù cho cha. Ý nghĩ về những gian khổ cô có thể phải chịu là một trong những nỗi đau sâu xa nhất của ông sau song sắt, vì như ông viết, ông không chịu nổi ngay cả việc gió thổi vào cô bé.
Vì sao Bunyan phải ở tù mười hai năm, và vì sao ông từ chối được trả tự do?
Sau cuộc Phục hồi Vương triều năm 1660, việc giảng đạo bên ngoài Giáo hội Anh trở thành một tội phạm, và Bunyan bị bắt vì tổ chức những buổi nhóm bất hợp pháp. Bản án ban đầu của ông chỉ là ba tháng, nhưng kéo dài thành mười hai năm trong nhà tù Bedford vì mọi lời đề nghị trả tự do đều kèm cùng một điều kiện, là ông phải thôi giảng đạo, và ông không chịu chấp nhận. Như ông nói: “nếu hôm nay tôi ra khỏi tù thì ngày mai, nhờ ơn Đức Chúa Trời giúp đỡ, tôi sẽ lại giảng Phúc Âm.”
Cảnh tù đày đã khắc nghiệt thế nào đối với gia đình ông?
Bunyan không bị giam trong ngục tối; ông được thăm nuôi và có phần nào tự do, làm hàng nghìn sợi dây giày dài để gửi tiền về nhà. Nhưng sự xa cách gia đình xé nát lòng ông, và ông viết rằng “sự chia lìa với vợ và các con tội nghiệp của tôi, ở nơi này, thường đối với tôi như thể lóc thịt ra khỏi xương.” Ông ví mình như một người đang kéo sập chính ngôi nhà của mình xuống trên đầu vợ con, thế nhưng vẫn tin rằng mình phải phó thác hết thảy họ cho Đức Chúa Trời thay vì phản bội sự kêu gọi của mình.
Có thật Bunyan đã viết Thiên Lộ Lịch Trình trong tù không?
Ông bắt đầu viết truyện ngụ ngôn này trong thời gian bị giam cầm lâu dài, và câu mở đầu nổi tiếng của nó đặt câu chuyện trong khung một giấc mơ được mơ trong một cái hang, mà cái hang ấy chính là nhà tù. Phần lớn những gì tiếp theo đều mọc lên thẳng từ cuộc đời ông, đến nỗi gánh nặng và nỗi tuyệt vọng của Cơ Đốc Nhân phản chiếu chính gánh nặng và nỗi tuyệt vọng của Bunyan. Được xuất bản năm 1678 sau khi ông ra tù, với phần thứ hai tiếp nối năm 1685, cuốn sách đã được tái bản mười một lần ngay khi ông còn sống và từ đó được dịch ra hơn hai trăm ngôn ngữ, một cuốn sách do một người thợ hàn nồi chưa từng vào đại học viết nên.
Có thật người vợ thứ hai của ông đã ra tòa để van xin cho ông không?
Có thật. Bunyan cưới Elizabeth năm 1659, và bà còn trẻ, đang mang thai đứa con của ông khi ông bị bắt; cú sốc khiến bà chuyển dạ kéo dài tám ngày, và đứa bé đã chết. Năm 1661, bà đứng trước các thẩm phán tại Bedford, trong đó có Sir Matthew Hale, và biện hộ cho chồng đến ba lần, thưa với họ: “Tôi có bốn đứa con nhỏ không thể tự lo cho mình, trong đó một đứa bị mù, và chẳng có gì để sống ngoài lòng bác ái của những người tốt.” Hale nhìn bà nghiêm trang và nói: “Than ôi, người đàn bà tội nghiệp,” nhưng tòa chẳng chấp thuận cho bà điều gì.
John Bunyan qua đời như thế nào?
Tháng 8 năm 1688, ông cưỡi ngựa đến Reading để hòa giải một người cha và người con trai đang bất hòa, và ông đã giúp họ làm hòa với nhau. Trên đường tiếp tục về London giữa một cơn bão, ông đến nhà người bạn John Strudwick ở Snow Hill trong tình trạng ướt sũng, và một cơn sốt ập đến. Ông qua đời tại đó ngày 31 tháng 8 năm 1688, thọ năm mươi chín tuổi, và được an táng trong hầm mộ của Strudwick tại Bunhill Fields, giữa những người Bất Đồng Quốc Giáo.