የJohn Chrysostom የሕይወት ታሪክና ስብከቶች

በሕይወት ሳለ ማንም ክሪሶስቶም ብሎ አልጠራውም። ስሙ በግሪክኛ የወርቅ አፍ ማለት ነው — የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያንም ዮሐንስ አፈወርቅ ብላ የምትጠራው በዚሁ ትርጉም ነው — ቤተ ክርስቲያንም ይህን ስም የሰጠችው ከጊዜ በኋላ ነው፤ ምክንያቱም በአንጾኪያ ለዐሥራ ስድስት ዓመታት፣ በቁስጥንጥንያ ደግሞ ለስድስት ዓመታት ሕዝቡ አንድ አጭር፣ ቀጭንና ራሱን በመግዛት የሚኖር ባሕታዊ ሰው መጽሐፍ ቅዱስን ቁጥር በቁጥር ሲያብራራ ለመስማት አብያተ ክርስቲያናትን ያጨናንቅ ነበር፤ ሰምተውም አይጠግቡም ነበር። የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ካፈራቻቸው ሰባኪዎች ሁሉ ታላቁ እርሱ ነው። ደግሞም ያችው ቤተ ክርስቲያን ያሰደደችው፣ ትንሹን እስያ አቋርጦ እስከ ሞት ድረስ በእግር እንዲጓዝ ያደረገችው፣ ከዚያም ሠላሳ አንድ ዓመት ዘግይታ በታላቅ ክብር ወደ ቤቱ የመለሰችው ሰባኪ እርሱ ነው።

በ347 ገደማ በአንጾኪያ ተወለደ። አባቱ ሴኩንዱስ በሶርያ ሠራዊት ውስጥ መኰንን ነበር፤ ልጁ ገና ሕፃን ሳለም ሞተ። እናቱ አንቱሳ በሃያ ዓመቷ መበለት ሆነች፤ ዳግመኛ እንድታገባ የቀረበላትን ጥያቄ ሁሉ አልተቀበለችም፤ ወንድ ልጇንና ሴት ልጇንም ብቻዋን አሳደገች። ይህን እጅግ በሚያስደንቅና ለሁሉ በሚታይ መንገድ ስለ ፈጸመች፣ በዘመኑ ከነበሩት አረማውያን ተናጋሪዎች ሁሉ የሚበልጠው ሊባኒዮስ ስለ እርሷ በሰማ ጊዜ እንዲህ ብሎ ተደነቀ፦ ወይ ጉድ! በክርስቲያኖች መካከል እንዴት ያሉ ድንቅ ሴቶች አሉ!

የሸሸው ጠበቃ

አንቱሳ ለልጇ በገንዘብ ሊገኝ የሚችለውን ምርጥ ትምህርት ሰጠችው፤ ይህም ማለት ሊባኒዮስ ራሱ አስተማሪው ሆነ ማለት ነው። ዮሐንስ ከተማሪዎቹ ሁሉ የላቀው ነበር። ወደ ፍርድ ቤቶች ገባ፤ በዚያም ተሰጥኦ ያለው ጠበቃ እስከ አገረ ገዥነት አልፎ ተርፎም እስከ ቆንስልነት ሊደርስ ይችል ነበር፤ እርሱ ራሱ እንደሚናገረውም ያንን ሕይወት ሙሉ በሙሉ ወደደው፦ ከፍርድ ቤቶች ፈጽሞ የማይለይ ተመላላሽ፣ ቲያትርንም እጅግ የሚወድ ሰው እንደ ነበረ ይናገራል።

ይህ ግን አልዘለቀም። ያፈረሰው የሙያው የተለመደ ብልሹነት ነበር፤ የከፋውን ጉዳይ የተሻለ አስመስሎ ለማቅረብ ክፍያ መቀበል በዓይኑ የሰይጣንን ደመወዝ እንደ መቀበል ሆኖ ታየው። በሃያዎቹ ዕድሜ መጀመሪያ ላይ ተጠመቀ፤ ወዲያውኑም በተራሮች ወደሚኖሩት መነኮሳት ሊሄድ ፈለገ። እናቱ ግን ከለከለችው። ወደ ተወለደበት ክፍል ወሰደችው፣ ከአልጋው አጠገብ አስቀመጠችው፣ አንድ ነገር ብቻም ለመነችው፦ ለሁለተኛ ጊዜ መበለት እንዳያደርጋት።

እርሱም ቀረ። በዚያ ፋንታ ግን ቤቱን ገዳም አደረገው፤ ጥቂትና አልፎ አልፎ፣ ያውም እጅግ ተራ ምግብ ብቻ ይበላ ነበር፤ በባዶ ወለል ላይ ይተኛ፣ በሌሊትም እየተነሣ ይጸልይ ነበር፤ ሰዎችን በክፉ የማማት ልማዱን ለመተውም ከሞላ ጎደል ያልተቋረጠ ዝምታን ይጠብቅ ነበር። ከፍርድ ቤቶቹ የቀድሞ ወዳጆቹ ከሰው የማይገጥምና ጨፍጋጋ ብለው ጠሩት። ወደ ተራሮቹ የሄደው አንቱሳ ከሞተች በኋላ ብቻ ነበር፤ በዚያም በአንድ አረጋዊ ሶርያዊ መነኩሴ ሥር አራት ዓመት፣ ከዚያም ሁለት ተጨማሪ ዓመታት በዋሻ ውስጥ ብቻውን ሲኖር ጤናውን እስከ ወዲያኛው አበላሸ። ሆዱና ኵላሊቶቹ ፈጽሞ አላገገሙም። ወደ አንጾኪያ የተመለሰው ሕመምተኛ ሆኖ ነበር፤ በቀሪው የሕይወቱ ዘመን ሁሉም እንደዚያው ኖረ።

ከብዙ ጊዜ በኋላ ሊባኒዮስ ለሞት ተቃርቦ ሳለ ማን እንዲተካው እንደሚፈልግ ሲጠየቅ እንዲህ ብሎ እንደ መለሰ ይነገራል፦ ክርስቲያኖች ከእኛ ባይሰርቁት ኖሮ ዮሐንስን ነበር።

በ381 ዲያቆን፣ በ386 ደግሞ ቄስ ሆኖ ተሾመ፤ መስበክም ጀመረ፤ ከተማይቱም ምን ዓይነት ሀብት እንዳላት አወቀች። የመጽሐፍ ቅዱስን መጻሕፍት ሙሉ በሙሉ በቅደም ተከተል አብራራ፤ ግልጹን ትርጉም ይዞ፣ ጽሑፉ በማይጋብዝበት ቦታ ምሳሌያዊ ትርጓሜን እየተወ፣ ከዚያም ሳይታሰብ ከትርጓሜው ተመልሶ በፊቱ ወደ ተቀመጡት ሰዎች ይዞር ነበር፦ ወደ ገንዘባቸው፣ ወደ አገልጋዮቻቸው፣ ወደ ቲያትር መመላለሳቸው፣ ድሆችንም ወደሚይዙበት ሁኔታ። በባለጠግነት ላይ እጅግ ጠንካራ፣ ለእውነተኞቹ ድሆች ደግሞ እጅግ ሩኅሩኅ ነው፤ ከአንድ ሺህ ስድስት መቶ ዓመታት በኋላም ቃሉ የሚያመጣው አለመመቸት አልደበዘዘም።

ከተማይቱ ልትጠፋ እንደ ሆነ የጠበቀችበት ዓመት

በ387 የጸደይ ወራት አንድ አዲስ ግብር በአንጾኪያ ሁከት አስነሣ፤ ሕዝቡም ይቅር የማይባለውን አንድ ነገር አደረገ፦ የንጉሠ ነገሥቱን የቴዎዶስዮስን የነሐስ ሐውልቶች፣ ከእነርሱም ጋር የሟች ሚስቱንና የልጆቹን ሐውልቶች አፍርሶ በጎዳናዎች ላይ ጐተታቸው። ከተማይቱ ከስካሯ በነቃች ጊዜ ልትደመሰስ እንደምትችል ተረዳች። ከዚያ በፊት ከተሞች ተደምስሰው ነበርና።

በዚያ ሽብር መካከል ዮሐንስ አፈወርቅ በዐቢይ ጾም ወቅት ሃያ አንድ ስብከቶችን ሰበከ — እነዚህም ስለ ሐውልቶቹ የተሰበኩ ስብከቶች ተብለው ይታወቃሉ — በዚያው ጊዜ ጳጳሱ ፍላቭያኖስ ንጉሠ ነገሥቱን በአካል ለመማለድ ወደ እርሱ ይጓዝ ነበር። እነዚህ ስብከቶች በድንጋጤ የተሸበረችውን መንጋ ቀን በቀን አንድ አድርጎ የያዘ እረኛ ስብከቶች ናቸው፤ በማጽናናትና ያለ ርኅራኄ በሚቀርብ የቅድስና ጥያቄ መካከል ይፈራረቃሉ።

ከእነዚያ የአንጾኪያ ዓመታት ደግሞ ስለ ክህነት የጻፈው መጽሐፍ ተገኝቷል፤ ከወዳጁ ከባስልዮስ ጋር እንደ ተደረገ ውይይት ሆኖ የተጻፈ ሲሆን፣ የጥንቷ ቤተ ክርስቲያን ስለ እረኝነት አገልግሎት ካፈራቻቸው መጻሕፍት ሁሉ እስከ ዛሬ ድረስ እጅግ ጥልቅ መርማሪው ነው። ክርክሩም ይህ ነው፦ ሥራው እጅግ ከባድ፣ የሚሠራውም ሰው ነፍስ እጅግ የተጋለጠች በመሆኗ፣ ከእርሱ መሸሽ ምናልባት እጅግ ጤናማ ምላሽ ሊሆን ይችላል፤ ይህንንም የጻፈው ራሱ ከዚያው አገልግሎት የሸሸ ሰው ነው።

ወደ ዋና ከተማው ተወሰደ

በ397 የቁስጥንጥንያ መንበረ ጵጵስና ባዶ ሆነ፤ ዮሐንስም ሳይጠየቅ ተመረጠ። ምእመናኑ ሁከት እንዳያስነሡ በወታደሮች አጀብ ከአንጾኪያ በዘዴ ወጣ፤ በፌብሩዋሪ 398 የእስክንድርያው ቴዎፍሎስ ሾመው፤ ቴዎፍሎስ ግን ሹመቱ ለራሱ እጩ እንዲሰጥ ይፈልግ ስለ ነበር ፈጽሞ ይቅር አላለውም።

ከቤተ መንግሥቱ አንጻር ሲታይ እጅግ አስከፊ ምርጫ ነበር፤ ይህም ማለት ትክክለኛው ምርጫ ነበር ማለት ነው። የጳጳሱን ቤት ወጪ እስከ ምንም አሳነሰው፤ ሆስፒታሎችን ለመሥራትም የጳጳሳዊ መኖሪያውን ዕቃዎችና የቤተ ክርስቲያኒቱን የብር ንዋያት ሸጠ። በምቾት የሚኖሩ ካህናትን ገሠጸ። በዋና ከተማው ልክ በአንጾኪያ እንደ ሰበከው ሰበከ — ስለ ቅንጦት፣ ስለ ስግብግብነትና ስለ ድሆች — ያውም የንግሥተ ነገሥቱ የኤውዶክስያ ቤተሰብ ሦስቱንም በራሱ በሚያሳይበት ከተማ። ማስጠንቀቂያ ተሰጠው። እርሱ ግን ቀጠለ፤ በአንድ ወቅትም ስለ ኤልዛቤል ሰበከ፤ በቤተ መንግሥቱም ያን ስብከት የታሪክ ጥናት ብቻ አድርጎ የቆጠረው ማንም አልነበረም።

በ403 ቴዎፍሎስ ከጠባቂዎቹና ከአንድ ሣጥን ስጦታ ጋር መጣ፤ ከቦስፎረስ ማዶ በምትገኝ አንድ የከተማ ዳርቻ ሠላሳ ስድስት ጳጳሳትን — አብዛኞቹ ግብፃውያን ነበሩ — ሰበሰበ፤ ዮሐንስ አፈወርቅም በሌለበት በሃያ ዘጠኝ ክሶች ከሥልጣኑ እንዲሻር አደረገ፤ ከክሶቹም መካከል ብልግና፣ የአገር ክህደት፣ ብቻውን መብላትና ንግሥተ ነገሥቱን ኤልዛቤል ብሎ መጥራት ይገኙበታል። በጠላቶቹ በተሞላ ችሎት ፊት ለመቅረብ እምቢ አለ፤ ፍርዱ በተሰጠ ጊዜም ከተማይቱ ስለ እርሱ እንድትዋጋ አልፈቀደም፤ አንድ ቃል ቢናገር ኖሮ ዐመፅ ይነሣ ነበር፤ እርሱ ግን በዚያ ፋንታ ራሱን ለባለ ሥልጣናቱ አሳልፎ ሰጠ።

ቁስጥንጥንያ ግን ያም ሆኖ ተነሣች። ሕዝቡ ቤተ መንግሥቱን ከበበ፤ በዚያች ሌሊት የምድር መናወጥ ከተማይቱን አናወጣት፤ ኤውዶክስያንም እጅግ አስፈርቶ ባሏን እንዲመልሰው እንድትለምን አደረጋት። መልእክተኞች ይቅርታ እየጠየቁ ወጡ፤ ብዙ ትናንሽ ጀልባዎች ሊቀበሉት ቀዘፉ፤ ቦስፎረስ በችቦዎችና በዝማሬ ተሞላ፤ ሕዝቡም በአካል ተሸክመው ወደ ቤተ ክርስቲያን አስገቡት፤ እንዲሰብክም አደረጉት። ይህም ለጥቂት ወራት ብቻ ዘለቀ።

ከከተማይቱ በተባረርሁ ጊዜ ምንም አልተጨነቅሁም፤ ነገር ግን ለራሴ እንዲህ አልሁ፦ ንግሥተ ነገሥቱ ልታሰድደኝ ብትፈልግ ታሰድደኝ፤ ምድር የጌታ ናትና። በመጋዝ ልታሰነጥቀኝ ብትፈልግ ኢሳይያስ ምሳሌ ሆኖልኛል። ራሴን ብትሻ ትውሰደው፤ መጥምቁ ዮሐንስ በፊቴ ያበራል። ከእናቴ ማኅፀን ራቁቴን መጣሁ፤ ከዚህም ዓለም ራቁቴን እሄዳለሁ።

— ዮሐንስ አፈወርቅ፣ ለጳጳሱ ለቂርያቆስ ከጻፈው መልእክት

ወደ ኮማና የሚወስደው መንገድ

በ404 የደረሰው ሁለተኛው ስደት የመጨረሻው ነበር። በአርመን ተራሮች ወደምትገኘው ወደ ኩኩሶስ ተላከ፤ ከዚያም መጻፉን ቀጠለ፦ ለወዳጆቹ የማያቋርጡ ደብዳቤዎችን ጻፈ፤ ከሁሉም በላይ ደግሞ ለኦሎምፒያስ ዐሥራ ሰባት ደብዳቤዎችን ጻፈ፤ እርሷም ዲያቆናዊት ሆና ሀብቷን ሁሉ የሰጠች ባለጠጋ ወጣት መበለት ነበረች፤ አሁን ግን ልቧ ተሰብሮ ታማ ነበር። ለእርሷም ማንም ሰው ከራሱ በቀር በሌላ በእውነት እንደማይጐዳ የሚያስረዳውን መጽሐፍ ጻፈ።

ኤውዶክስያ ግን ያም አልበቃትም፤ ደብዳቤ መጻጻፍን ከለከለች፤ በግዛቲቱ ውስጥ እጅግ አስቸጋሪ ወደ ሆነው ቦታ፣ በካውካሰስ ወደምትገኘው ወደ ፒትዮስ እንዲዛወርም አዘዘች። ጠባቂዎቹ የስድሳ ዓመቱን ሕመምተኛ ሰው ለሦስት ወራት በእግር አስኬዱት። ፈጽሞ አልደረሰም። በሴፕቴምበር 14 ቀን 407፣ በጳንጦስ ከምትገኘው ከኮማና አምስት ወይም ስድስት ማይል ሲቀረው፣ ወደ ሰማዕቱ ባሲሊስቆስ ጸሎት ቤት ተሸክመው አስገቡት፤ ነጭ የጥምቀት ልብስ ለበሰ፤ ቅዱስ ቍርባንን ተቀበለ፤ ነፍሱንም ለእግዚአብሔር አደራ ሰጠ። የመጨረሻ ቃላቱ የቀድሞው የምስጋና ቃሉ ነበሩ፦ ስለ ሁሉም ነገር ለእግዚአብሔር ክብር ይሁን። አሜን።

ከባሲሊስቆስ አጠገብ ቀበሩት። ከሠላሳ አንድ ዓመት በኋላ፣ በ438፣ ሥጋው ወደ ቁስጥንጥንያ ተመልሶ በቅዱሳን ሐዋርያት ቤተ ክርስቲያን መሠዊያ ሥር ከነገሥታቱና ከፓትርያርኮቹ መካከል ተቀመጠ። ወጣቱ ንጉሠ ነገሥት ዳግማዊ ቴዎዶስዮስና እኅቱ ፑልኬሪያ — የኤውዶክስያና የአርቃዲዎስ ልጆች — የሬሳ ሣጥኑን በኬልቄዶን ተቀበሉት፤ በፊቱም ተንበርክከው በወላጆቻቸው ስም በእርሱ ላይ ስለ ተፈጸመው በደል የሰማይን ይቅርታ ለመኑ።

የተረፈልን እጅግ ብዙ ነው፦ ከግሪክ አባቶች ከማንኛቸውም ይልቅ የዮሐንስ አፈወርቅ ስብከቶች በብዛት ደርሰውናል፤ ምክንያቱም ሰዎች እርሱ ሲናገር ይጽፉት ነበር። ከፈለግህ ስለ ትርጓሜው ስትል አንብበው፤ በመጀመሪያ ግን ስለ ቃናው ስትል አንብበው። በፊቱ ያለው ሰው ሊለወጥ እንደሚችል ይተማመናል፤ ይህንንም እምነት አይለቅም — ስእለቱን ያፈረሰውን ወዳጁን ወደ ቀድሞ ቃሉ እንዲመለስ ሲከራከረውም ይሁን፣ በፍርሃት ለተሸበረች ከተማ እግዚአብሔር እንዳልተዋት ሲነግራትም ይሁን፣ ወይም ሕይወቷ ለተፈረካከሰባት ሴት ከተራራ መንደር ሲጽፍላትና ማንም ሰው ከራሱ በቀር በሌላ በእውነት ሊጐዳ እንደማይችል አጥብቆ ሲያስረዳትም ይሁን።