መግቢያ

በዚህ ስለ ክህነት በተጻፈው ዝነኛ ድርሳን ውስጥ የተመዘገቡት ድርጊቶች የተፈጸሙት ቅዱስ ዮሐንስ አፈወርቅ (ክሪሶስቶም) ሃያ ስምንት ዓመት ገደማ ሲሆነው መሆን አለበት። አባቱ እርሱ ገና ሕፃን ሳለ ሞቶ ነበር፤ እናቱ ትጉ ክርስቲያን ነበረች፤ ነገር ግን ለክህነት አገልግሎት አላጨችውም ነበር። በልጅነቱ ያሳየው ታላቅ ችሎታ ከምሁራን ሙያዎች በአንዱ ታዋቂ እንደሚሆን የሚጠቁም ይመስል ነበር፤ በዐሥራ ስምንት ዓመቱም በዘመኑ እጅግ ዝነኛ ሶፊስት (የንግግርና የፍልስፍና መምህር) የነበረውን የሊባኒዮስን ትምህርት ቤት መከታተል ጀመረ። ሊባኒዮስ የፍልስፍናና የንግግር ጥበብ መምህር በመሆኑ፣ እንዲሁም ክርስትናን በአንደበተ ርቱዕነት የሚቃወም ሰው በመሆኑ፣ በትውልድ ከተማው በአንጾኪያ ብቻ ሳይሆን በአቴና፣ በኒቆምድያና በቁስጥንጥንያም ታላቅ ዝና አትርፎ ነበር። ይሁን እንጂ የጽሑፎቹ ሰው ሠራሽነት የሥነ ጽሑፍ ኃይል እያሽቆለቆለ መሄዱን ያሳያል፤ የጥንት ጸሐፊዎችን የአጻጻፍ ስልት በብልሃት መኮረጅ ይችል ነበር፤ መንፈሳቸውን ግን በራሱ ውስጥ ማሳደር አልቻለም። ጊበን [ምዕ. 24] እንዲህ ይላል፦ «ሥራዎቹ በአብዛኛው የቃላትን ጥበብ ያዳበረ የአንድ ተናጋሪ ከንቱና ፋይዳ ቢስ ድርሰቶች ናቸው።»

በሊባኒዮስ ትምህርት ቤት ዮሐንስ አፈወርቅ ምርጦቹን የጥንታውያን ግሪክ ደራሲዎች እንዳጠና ጥርጥር የለውም። ምንም እንኳ በኋለኛው ሕይወቱ ለእነርሱ የነበረው አድናቆት ጥቂት ቢሆንና ምናልባትም አልፎ አልፎ ብቻ ቢያነባቸውም፣ ጽኑ የሆነው የማስታወስ ችሎታው ስብከቶቹን እስከ መጨረሻው ድረስ ከሆሜር፣ ከፕላቶና ከግሪክ አሳዛኝ ተውኔት ደራሲዎች በተወሰዱ ጥቅሶች እንዲያስጌጥ አስችሎታል። በሊባኒዮስ ትምህርት ቤትም ገና በማቆጥቆጥ ላይ የነበረውን የአንደበተ ርቱዕነት ኃይሉን መለማመድ ጀመረ፤ ነገሥታቱን ለማክበር ያደረገው አንድ ንግግርም እስከ ዛሬ በተጠበቀው የመምህሩ ደብዳቤ ውስጥ እጅግ ተመስግኗል። በዚህ ሁኔታ አረማዊው ሶፊስት በኋላ በገዛ ዓላማው ላይ እንዲዞሩ የተወሰነላቸውን የጦር መሣሪያዎች በመቀጥቀጥ ረዳ። በሞት አልጋ ላይ ሳለ ወዳጆቹ እርሱን ለመተካት ከሁሉ ይልቅ የሚገባው ማን እንደ ሆነ በጠየቁት ጊዜ፣ «ክርስቲያኖች ከእኛ ባይሰርቁት ኖሮ ዮሐንስ በሆነ ነበር» ብሎ መለሰ።

ጊዜው ሲደርስ ዮሐንስ አፈወርቅ የጥብቅና ሥራ ጀመረ። የሕግ ሙያ ለተሰጥኦ ሰው ወደ ፖለቲካዊ ታዋቂነት ከሚያደርሱት መንገዶች ሁሉ እጅግ አስተማማኙ ተደርጎ ይቈጠር ስለ ነበረ፣ የዮሐንስ አፈወርቅ ንግግሮችም ታላቅ አድናቆትን ያስነሡ ስለ ነበሩ፣ ደማቅና የበለጸገ የሥራ ዘመን በፊቱ የተዘረጋ ይመስል ነበር። ነገር ግን የወጣቱ ጠበቃ ነፍስ የሊባኒዮስ ትምህርት ቤት ሊያቀርብለት ከሚችለው ይልቅ እጅግ ከጠራ ምንጭ ጠጥታ ነበር። በዚያ ዘመን ማኅበረሰቡ፣ የክርስቲያኖች ማኅበረሰብ እንኳ ሳይቀር፣ በአረማውያን አስተሳሰብና የአኗኗር ልማድ ክፉኛ ተበክሎ ነበር፤ በተለይም እንደ አንጾኪያ ባለች ልቅ ከተማ ይህ የባሰ ነበር። እንደዚያ ዘመን ብዙ ሌሎች ክርስቲያኖችም፣ ይኖርበት በነበረው ዓለም ግብረ ገብነትና በወንጌል በቀረበው የቅድስና መለኪያ መካከል ያለውን ልዩነት አይቶ ነፍሱ ተጸየፈች። በተቀበለው ሙያ ውስጥ የተስፋፋው ተንኰልና ስግብግብነትም በተለይ ለሕሊናው አስጸያፊ ሆነበት። እነዚህ ስሜቶችም በሊባኒዮስ ትምህርት ቤት አብሮት ይማር በነበረው የቅርብ ወዳጁ የባስልዮስ ተጽዕኖ ይበልጥ ጠነከሩ።

የክህነት ድርሳን የመጀመሪያው መጽሐፍ ከባስልዮስ ጋር የነበረውን ወዳጅነት በመግለጽ ይከፈታል፤ ከአንድ ዓይነት መምህራን ሥር አንድ ዓይነት ትምህርቶችን እንዴት አብረው እንዳጠኑ፣ በዝንባሌዎቻቸውና በፍላጎቶቻቸው ሁሉ እንዴት ፍጹም ስምምነት እንደ ነበራቸውም ይተርካል [ምዕ. 1 እና 2]። ይሁን እንጂ ባስልዮስ ዮሐንስ አፈወርቅ «እውነተኛው ፍልስፍና» ብሎ የሚጠራውን — ይህም ከዓለም ተገልሎ በሃይማኖታዊ ሕይወትና በጥናት መኖርን ማለቱ ነው — ለመከተል በወሰነ ጊዜ፣ ዮሐንስ አፈወርቅ የእርሱን ምሳሌ ለመከተል ወዲያውኑ ልቡን መወሰን አልቻለም። እርሱ እንደሚለው፣ በመካከላቸው የነበረው ሚዛን ከእንግዲህ እኩል አልነበረም፤ የባስልዮስ ሚዛን ወደ ሰማይ ከፍ አለ፤ የእርሱ ግን በምድራዊ ጉዳዮችና በወጣትነት ምኞቶች ክብደት ወደ ታች ዝቅ አለ። ለተወሰነ ጊዜ በፍርድ ቤቶች መሥራቱንና ቲያትርንና ሌሎች የመዝናኛ ቦታዎችን ማዘውተሩን ቀጠለ። ነገር ግን ቀስ በቀስ የቅዱሳት መጻሕፍት ጥናትና የቅዱሱ የአንጾኪያ ኤጲስ ቆጶስ ተጽዕኖ በአእምሮው ላይ እጅግ ስለ ሠሩ ዓለማዊ ሙያውን ለመተው ቈረጠ። በመጀመሪያም፣ የተለመደውን የሙከራ ጊዜ ከፈጸመ በኋላ፣ ተጠመቀ። በልጅነቱ አለመጠመቁ የሚያስገርም ሊመስል ይችላል፤ ነገር ግን ጥምቀትን የማዘግየት ብልሹ ልማድ (ዮሐንስ አፈወርቅ ራሱ በስብከቶቹ ብዙ ጊዜ የሚነቅፈው) በዚያ ዘመን የተስፋፋ ነበር። ይህም በአንዳንዶች ዘንድ ከጥምቀት በፊት የሚሠራ ኃጢአት በንጽጽር ቀላልና ይቅር ሊባል የሚችል ነው ከሚል አስተሳሰብ፣ በሌሎች ዘንድ ደግሞ ራሳቸውን ወይም ልጆቻቸውን የጥምቀት ስእለት በሚጠይቀው የሕይወት ንጽሕና ለማሰር ከመፍራት የመነጨ ነበር። በዮሐንስ አፈወርቅ ረገድ ግን፣ እኔ እንደማስበው፣ በአንጾኪያ የነበረችው ቤተ ክርስቲያን የተከፋፈለችበት ሁኔታ ለመዘግየቱ ምክንያት፣ ምናልባትም ዋነኛው ምክንያት ሆኖ ሊሆን ይችላል። በተወለደበት ጊዜ (በ345 ገደማ) እና ከዚያ በኋላ ለዐሥራ ስድስት ዓመታት መንበረ ጵጵስናውን የያዙት እጅግ ዓለማውያንና ለጊዜው ሁኔታ የሚያጎበድዱ ዓይነት አርዮሳውያን ኤጲስ ቆጶሳት ነበሩ። ኵላዊውን እምነት የጠበቀው ደጉ ኤጲስ ቆጶስ መልጥዮስ በ361 ተሾመ፤ ዮሐንስ አፈወርቅም በእርሱ እጅ ተጠምቆ በቤተ ክርስቲያን የአንባቢነት (የአናጕንስጢስነት) ማዕረግ የተሾመው ምናልባት ከሰባት ወይም ከስምንት ዓመታት በኋላ ነበር።

ጥምቀት በማናቸውም ምክንያት ቢዘገይ፣ በመጨረሻ ሲፈጸም የትርጉሙ ክብደት ይበልጥ ጠልቆ የተቀባዩን ልብ ሳይነካው እንደማይቀር ጥርጥር የለውም። ብዙ ጊዜ በሕይወት ውስጥ ወሳኝ መለወጫ ነጥብ፣ ዓለምን በግልጽ የመካድና መላውን ሰው ለእግዚአብሔር የመቀደስ ጅማሬ ነበር። ለዮሐንስ አፈወርቅም እንዲህ እንደ ነበረ ግልጽ ነው። ለተወሰነ ጊዜ በከፍተኛ ቅንዓት የተሞላ ባሕታዊ ሆነ፤ ከዚያም እስከ ሕይወቱ ፍጻሜ ድረስ ሳይቀንስ በኃይል ወደ ነደደው ወደዚያ ይበልጥ የተረጋጋ ነገር ግን ጥልቅ የሆነ የመንፈሳዊነት ፍም ተሸጋገረ። ጥምቀቱና ዓለማዊ ሙያውን መተዉ በሚከተለው ድርሳን ምዕ. 3 ውስጥ ተጠቅሰው ሊሆን ይችላል፤ በዚያም ተዘፍቆበት ከነበረው «ከዓለማዊነት ጎርፍ ጥቂት ስለ መውጣቱ» ይናገራል። በሁለት እጁ የተቀበለው ወዳጁ ባስልዮስ ከማንኛውም የመነኮሳት ማኅበር ጋር የተቀላቀለ አይመስልም፤ ይልቁንም ከዓለም ተገልሎ ይኖርና ከተለመዱት የመነኮሳት ተጋድሎዎች አንዳንዶቹን ይፈጽም የነበረ ብቻ ይመስላል። ሁለቱ ወዳጆች አሁን በጥናት፣ በተመስጦና በጸሎት ልማድ እርስ በርሳቸው እየተደጋገፉ ለመኖር አብረው ወደ አንድ ጸጥ ያለ መሸሸጊያ የመሄድ ዕቅድ አወጡ። ምዕ. 4። የዮሐንስ አፈወርቅ እናት ከአጠገቧ ሄዶ ጓደኝነቱንና ጥበቃውን እንዳያሳጣት አጥብቃ ስለ ለመነችው፣ የዕቅዱ አፈጻጸም ለተወሰነ ጊዜ ዘገየ። ምዕ. 5። ይሁን እንጂ እርሱ ደካማ ጓደኛ ሳይሆን አልቀረም፤ ምክንያቱም ከቤት የሚወጣው እጅግ አልፎ አልፎ እንደ ነበረ፣ ከሞላ ጎደል የማያቋርጥ ዝምታን ይጠብቅ እንደ ነበረና ዘወትር በጥናትና በጸሎት ተውጦ እንደሚኖር እንረዳለን (6ኛ መጽሐፍ ምዕ. 12)። እንዲያውም እርሱና ባስልዮስ ከጥቂት ሌሎች ወዳጆች ጋር ሆነው በጥብቅ ሥርዓት ሥር የሚኖሩ የወጣት ባሕታውያንን የፈቃደኞች ማኅበር መሠረቱ። ይህንንም ጆን ዌስሊና ወንድሙ በኦክስፎርድ ከመሠረቱትና በመጀመሪያ «ሜቶዲስቶች» የሚል የቅጽል ስም ካስገኘላቸው ማኅበር ወይም ክበብ ጋር ልናነጻጽረው እንችላለን። ዮሐንስ አፈወርቅና ወዳጆቹ የትምህርታቸውንና የሃይማኖታዊ ሕይወታቸውን አጠቃላይ ሥርዓት በአንጾኪያ አካባቢ ይገኙ የነበሩት የሁለቱ ዋና ዋና የመነኮሳት ማኅበረሰቦች አለቆች በነበሩት በዲዮድሮስና በካርቴርዮስ ሥር አደረጉ። ዲዮድሮስ የዕውቀትና የችሎታ ሰው ነበር፤ የቅዱሱን ጽሑፍ እውነተኛ ትርጉም ከማብራራት ይልቅ ብዙ ጊዜ የሚሸፍኑትን ምሥጢራዊና ምሳሌያዊ የቅዱሳት መጻሕፍት ትርጓሜዎችን ይቃወም ነበር። ስለዚህ ዮሐንስ አፈወርቅ ከጥንቶቹ የቤተ ክርስቲያን አባቶች ከሞላ ጎደል ሁሉንም በሚያስደንቅ ሁኔታ የሚበልጥበትን ያንን ግልጽ፣ አስተዋይና ተግባራዊ የትርጓሜ ዘዴ ያገኘነው ምናልባት በአብዛኛው ከእርሱ ሥልጠና የተነሣ ነው።

ሁለቱ ወዳጆች ይህን የሕይወት መንገድ ከጀመሩ ብዙም ሳይቆዩ፣ ምናልባት በ374 ገደማ፣ ወደ ኤጲስ ቆጶስነት ሊሾሙ እንደሚችሉ የሚገልጽ ወሬ ሰምተው ተረበሹ (ምዕ. 6)። በዚያን ጊዜ በቤተ ክርስቲያን የተለመደ በነበረው ልማድ መሠረት፣ በቀሳውስቱና በሕዝቡ ከተመረጡ፣ ማዕረጉን ለመቀበል ምንም ያህል ፈቃደኞች ባይሆኑም፣ በግድ ተይዘው ሊሾሙ ይችሉ ነበር [የምዕ. 6 እና 7 ማስታወሻዎችን ይመልከቱ]። ባስልዮስ ወዳጁን በሕይወታቸው በዚህ ወሳኝ ወቅት እንደ ቀድሞው ጊዜ በአንድ ልብ እንዲሠሩ፣ የሚጠበቀውን ነገር ግን የማይፈለገውን ክብር አብረው እንዲቀበሉ ወይም ቢቻል አብረው እንዲያመልጡ ለመነው። ዮሐንስ አፈወርቅ በዚህ ሐሳብ የተስማማ መሰለ፤ በስውር ግን ባስልዮስን አጥምዶ ወደዚያ ቅዱስ ሹመት ለማስገባት ቈረጠ፤ ራሱን የማይገባ አድርጎ እንደ ቈጠረ ሁሉ ባስልዮስን ደግሞ ለዚያ ሹመት እጅግ የተገባ አድርጎ ይቈጥረው ነበርና። ቤተ ክርስቲያን በእርሱ ድካም ምክንያት፣ እርሱ ሊከላከል እስከ ቻለ ድረስ፣ እንደ ባስልዮስ ያለ ሰው ከሚሰጠው ብቁ አገልግሎት መጐዳት የለባትም ብሎ አሰበ። ስለዚህ መራጩ አካል [የዚህን አካል ስብጥር በተመለከተ ማስታወሻ 3፣ ገጽ 21 ይመልከቱ] ሁለቱን ወጣቶች እንዲይዙ አንዳንድ መልእክተኞችን በላከ ጊዜ፣ ዮሐንስ አፈወርቅ ራሱን የሚደብቅበትን ዘዴ ፈጠረ። በምዕ. 6 ያለው አነጋገሩ፣ መምጣታቸውን አስቀድሞ የሚጠቁም ፍንጭ እንደ ደረሰውና ይህንንም ሆን ብሎ ከባስልዮስ እንደ ሰወረ የሚያመለክት ይመስላል፤ በዚህም ምክንያት ባስልዮስ ተያዘ። መጀመሪያ ላይ በብርቱ ተቃወመ፤ ባለ ሥልጣናቱ ግን ዮሐንስ አፈወርቅ አስቀድሞ እጁን እንደ ሰጠ እንዲያስብ አደረጉት፤ በዚህም የተሳሳተ ግምት ተስማማ። በእርሱ ላይ የተሠራበትን ማታለል ባወቀ ጊዜ ዮሐንስ አፈወርቅን ስለ ጭካኔ የተሞላው ክሕደቱ አምርሮ መውቀሱ ተፈጥሯዊ ነበር። የዮሐንስ አፈወርቅ ሕሊና ግን በዚህ ጉዳይ ሁሉ ፍጹም የተረጋጋ የነበረ ይመስላል። ድርጊቱን እንደ ቅዱስ ማታለል ቈጠረው፤ የወዳጁን የተደባለቀ ጭንቀትና ቍጣ ባየ ጊዜም፣ እርሱ ራሱ እንደሚለው፣ በደስታ ጮክ ብሎ ከመሳቅና ስለ ዘዴው መሳካት እግዚአብሔርን ከማመስገን ራሱን ሊገታ አልቻለም። የቀረው የ1ኛው መጽሐፍ ክፍል [ምዕ. 8፣ 9] ዮሐንስ አፈወርቅ ስለ ድርጊቱ ያቀረበውን መከላከያ ይዟል፤ በዚያም ለጽድቅ ዓላማ የሚደረግ ማታለል ብዙ ጊዜ ጠቃሚና ተገቢ ነው የሚለው መርሕ፣ በቅርቡ በፍርድ ቤቶች የሠራን ሰው በሚያሳይ ብልሃትና ጥበብ ተሟግቶበታል። ክርክሮቹ በእርግጥ ደስ በማያሰኝ መንገድ የቃላት ሽንገላ ይሸታሉ፤ በዚህም አጋጣሚ በድርጊቱ ውስጥ የሞራል ስሜታችንን የሚያስቀይም የምሥራቃውያንን ሁለት ፊትነት የሚመስል ቅላጼ እንዳለ መታመን አለበት። በሌላ በኩል ግን በምሥራቅም ሆነ በምዕራብ ለብዙ ዘመናት «ቅዱስ ማታለሎች» በክርስትና ዓለም ሕሊና ፈጽሞ የተወገዙ እንዳልነበሩ ልብ ሊባል ይገባል፤ ሁልጊዜ እያንዳንዱን ጉዳይ በራሱ ሁኔታ የመመዘን፣ የማስረጃው ሚዛን ለጽድቅ ወይም ለቅዱስ ዓላማና ለጠቃሚ ውጤት የሚያደላባቸውን ጉዳዮች ባይደግፉ እንኳ በቸልታ የማለፍ ዝንባሌ ነበር። ደግሞም ለዮሐንስ አፈወርቅ ፍትሕ ለመስጠት፣ በቀጣዩ የሥራ ዘመኑ ሁሉ በእርሱ ዘንድ እጅግ ጎልተው ከሚታዩት ባሕርያት አንዱ በድርጊትም በንግግርም ፍርሃት የሌለበት ቀጥተኛ ሐቀኝነት እንደ ሆነ መታመን አለበት፤ ይህም ብዙ ጊዜ ለማስመሰልና ከጊዜው ጋር ለመደራደር ከሚገፋፋ ብርቱ ፈተና ጫና ሥር ሆኖ ነው።

የቀሩት የክህነት መጻሕፍት ስለ ክህነት ሹመት እጅግ የላቀ ክብርና ቅድስና፣ እንዲሁም ስለሚከብቡት ልዩ ችግሮችና አደጋዎች ይናገራሉ። ለዘመናት ሁሉ የሚያስተምሩ፣ ጥበብ የሞላባቸውና ክብደት ያላቸው ምልከታዎች ሞልተውባቸዋል፤ ነገር ግን ዮሐንስ አፈወርቅ በኖረበት ዘመን ስለ ነበረችው ቤተ ክርስቲያንና ስለ ማኅበረሰቡ ሁኔታ በሚፈነጥቁት ብርሃንም የሚስቡ ናቸው። እርሱ ስለ ክህነት በጥቅሉ እንደሚናገርና በየትኛውም ክፍል ውስጥ ከአገልግሎቱ የመጀመሪያዎቹ ሁለት ማዕረጎች የትኛውን በአእምሮው እንደ ያዘ መናገር ሁልጊዜ ቀላል እንዳልሆነ ልብ ሊባል ይገባል። በብዙ አጋጣሚዎች ምናልባት ከአንዱ ይልቅ ስለ ሌላው እያሰበ አልነበረም። ብዙ ጊዜ እንደሚሆነው፣ የአንድ ኤጲስ ቆጶስ ሥልጣን መንበሩ ከሚገኝበት ከተማ ወሰን ብዙም ርቆ በማይዘልቅበት ቦታ፣ ተግባሩ በዘመናችን የአንድ ትልቅ ሀገረ ስብከት ኤጲስ ቆጶስ ከሚያከናውነው ይልቅ የአንድ ትልቅ የከተማ ደብር አስተዳዳሪ ካህን ከሚፈጽመው ጋር ይበልጥ ይመሳሰል ነበር። እርሱ የሕዝቡ ዋና እረኛ፣ እንዲሁም የቀሳውስቱ የበላይ ተመልካች ነበር። የዮሐንስ አፈወርቅ ወዳጅ ባስልዮስ በአንዳንዶች ዘንድ ከዮሐንስ አፈወርቅ ዐሥራ አምስት ዓመት ከሚበልጠው በቀጰዶቅያ የቂሣርያ ኤጲስ ቆጶስ ከነበረው ከታላቁ ባስልዮስ ጋር፣ በሌሎች ዘንድ ደግሞ ከእርሱ ብዙ ዓመታት ከሚያንሰው ከሴሌውቅያው ኤጲስ ቆጶስ ከባስልዮስ ጋር ተምታቷል። እንዲያውም በዚህ ድርሳን ውስጥ ከተመዘገበው በቀር ስለ እርሱ የሚታወቅ ነገር የለም፤ ነገር ግን በ381 በቁስጥንጥንያ ጉባኤ ላይ ከተገኘው፣ ከአንጾኪያ ብዙም በማይርቀው በሶርያ የራፍኔያ ኤጲስ ቆጶስ ከነበረው ከባስልዮስ ጋር አንድ ሰው እንደ ሆነ በግምት ተለይቷል።