Awalala mu ssaawa esooka ey’olunaku — nga tonnatunuulira bubaka ku ssimu, nga tonnatwala baana ku ssomero, era ng’ebintu ebitonotono lukumi tebinnakusikaasika — waliwo oluggi abasinga obungi ku ffe lwe tuyitako nga twanguwa. Abawandiisi ab’edda ekiri emabega waalwo baakiyita okutunula kw’oku makya: ekiseera ekyawuddwa, ku makya, okusisinkana Katonda ng’ensi tennatwefunako. Si nkola ya bantu abatukuvu mu ngeri ey’enjawulo bokka. Ye ppata ennyangu obulamu bw’Abakristaayo abangi abaabulijjo kwe bwetooloolera.

Endowooza nnyangu, era enkola ya dda nnyo. Wa Katonda ekitundu ekisooka eky’olunaku ng’ozuukuse — akaseera k’otoyanguyiriza, ng’oli ne Baibuli eyeggule n’omutima ogw’amazima — era leka buli ekiddirira kiweebwe enkula olw’okusisinkana okwo, mu kifo ky’okukusindiikiriza ebweru. Abo abaakukuuma bawadde obujulirwa, kumpi mu ddoboozi limu, nti kyabanyweza era kyabasanyusa okusinga empisa endala yonna gye baali bamanyi. Ekiwandiiko kino kigezaako okunnyonnyola lwaki, n’okulaga nti enkola eno esoboka, so si ya bazira bokka.

Lwaki essaawa esooka

Ebyawandiikibwa tebiragira kutunula kwa ku makya mu bigambo ebyo byennyini, naye ekyokulabirako kyakwo kibijjuddemu. Omuwandiisi wa Zabbuli bw’ayagala okwogera ku mutima ogwesiga Katonda ddala, adda buli kiseera ku nkya. “Ayi Mukama, buli nkya owulira eddoboozi lyange; buli nkya ndeeta gy’oli okusaba kwange, ne nnindirira onziremu,” bw’agamba mu Zabbuli 5:3. Awalala asaba nti, “Obudde nga bukedde, nsaba ondage okwagala kwo okutaggwaawo; kubanga ggwe gwe neesiga” (Zabbuli 143:8). Mu ddungu okukaaba kwe kwe kumu: “nkunoonya n’omutima gwange gwonna; emmeeme yange ekwetaaga” (Zabbuli 63:1).

Waliwo ensonga lwaki enkya ekomawo buli kiseera. Essaawa esooka y’essaawa nga tewali muntu mulala atukutteko — ng’amawulire tegannatugamba kye tulina okutya, era ng’enteekateeka y’olunaku tennatugamba kye tulina okwagala. Buli ekijjuza essaawa eyo kitera okusalawo embeera y’olunaku lwonna. Abatukuvu baalowooza nti oba nga olunaku lwali lwa kukozesebwa ka kibe ki, kirungi lukozesebwe nga tuggya mu nsawo ejjudde, era nti ensawo eyo ejjuzibwa mu maaso ga Katonda.

Endagaano Enkadde yo n’essa essomo lino mu ngeri Katonda gye yaliisangamu abantu be. Buli nkya mu ddungu emmaanu yabanga ku ttaka, era buli nkya yalina okukuŋŋaanyizibwa nga mpya; eyaterekebwanga okutuusa enkeera yazaalanga envunyu n’ewunya (Okuva 16:20). Eby’eggulo tebyasobolanga kutuusa lwa leero. Abawandiisi b’ebyokusinza baakwata ekifaananyi ekyo: ekisa, okufaanana emmaanu, kirabo kya buli lunaku, kikuŋŋaanyizibwa ku makya, so tekiterekebwa. Kye kiva Okukungubaga kusobola okutunuulira amatongo agakyanyooka ag’ekibuga ekyagwa, ne kukyagamba nti, “ekisa kye tekiggwaawo. Buli lukya ekisa kyo kiba kiggya; n’obwesigwa bwo bwa lubeerera” (Okukungubaga 3:22-23). Kiba kiggya buli lukya — ekitegeeza nti waliwo eky’okugenda okukuŋŋaanya ku ntandikwa ya buli lunaku.

Ekyokulabirako kya Yesu ne bannabbi

Zabbuli bwe ziba nga zituwa ennyimba z’okutunula kw’oku makya, Enjiri zituwa ekyokulabirako kyakwo ekisinga okweyoleka. Wakati mu kiseera ekisinga okuba eky’emirimu emingi mu buweereza bwe, ng’ekibuga kyonna kiri ku mulyango gwe, era ng’ebyetaago bisinga by’asobola okumaliriza, tubuulirwa kino: “Enkeera ng’obudde tebunnalaba Yesu n’azuukuka n’agenda yekka mu kifo ekyekusifu, okusaba” (Makko 1:35). Omwana wa Katonda, okusinga abalala bonna, teyeetaaga kusendebwasendebwa kusaba — naye yakuuma ekiseera n’ekifo eky’okusaba, ng’obudde tebunnakya, ng’ebibiina tebinnajja. Era y’oyo eyagamba abayigirizwa be, ng’akanyigo k’obuweereza tekakendeera, nti “Mujje tugende mu kifo eteri bantu tuwummuleko” (Makko 6:31). Enkola gye yatambuliramu, yagisemba n’eri abalala.

Bannabbi nabo baakuuma okutunula kwe kumu. Isaaya ayogera ku kuyitibwa kwe mu bigambo by’essomo lya buli lunaku ku makya: “Anzukusa buli nkya, buli nkya anzukusa okuwulira by’anjigiriza” (Isaaya 50:4). Kifaananyi kya kitalo — Katonda ng’azuukusa omuweereza we buli nkya ng’omusomesa bw’aggulawo essomo, omuweereza alyoke abe n’ekigambo eky’okuwa abakooye oluvannyuma olw’olunaku. Ibulayimu, Katonda bwe yamuyita mu buwulize obusinga obuzibu mu bulamu bwe, “n’agolokoka ku makya” n’asitula (Olubereberye 22:3); era omuliro bwe gwamala okugwa ku bibuga eby’omu lusenyi, tumusanga ng’azzeeyo mu kifo kye kimu gye yayimiriranga mu maaso ga Mukama, “ku makya ennyo” (Olubereberye 19:27). Empisa ey’okudda ku makya eyita ng’akaguwa mu byafaayo byonna.

Yesu yalaga engeri yaakwo esinga obuziba mu Kubuulira ku Lusozi: “Naye ggwe bw’obanga osaba, oyingiranga mu nnyumba yo, ne weggalira mu kisenge kyo n’osabira eyo mu kyama. Kitaawo ategeera ebyama byo byonna alikuwa by’omusabye” (Matayo 6:6). Enkyusa ez’edda ekisenge ekyo baakiyita ekisenge eky’omunda — ekifo eky’ekyama, oluggi oluggaddwa, Kitaffe ali ddala awo mu kasiriikiriro. Okutunula kw’oku makya kwe kukuuma buli lunaku endagaano eyo ey’okusisinkana.

Abakkiriza abakulu kye baasangayo

Va ku Baibuli ogende ku bulamu bw’abo abaagyagala okusinga, era okutunula kw’oku makya kumpi bulijjo kubaawo. George Müller, eyalabirira bamulekwa enkumi n’enkumi mu Bristol era n’awandiika okusaba okwaddibwamu emitwalo n’emitwalo, yatuuka okulaba omulimu ogusooka ogwa buli lunaku ng’ekintu ekisinga obukulu kye yakolanga. Okumala emyaka mingi yayanguyirizanga okuyingira butereevu mu kusaba, n’asanga ng’ebirowoozo bye bitambulatambula n’omutima gwe nga gunnyogoga. Awo n’azuula ekintu ekyakyusa buli kimu, era teyakoowanga kukikubiriza balala:

Omulimu omukulu era ogusooka gwe nnali nteekwa okufaako buli lunaku, kwali kuba n’emmeeme yange ng’esanyukira mu Mukama.George Müller

Enkola ye yali nnyangu mu ngeri eyeewuunyisa. Nga tannasaba Katonda kintu na kimu, yaggulangawo Ebyawandiikibwa n’asoma mpola, ng’afumiitiriza ku bigambo, ng’afuula buli lunyiriri okusaba nga bwe lumukwatako — si kukuŋŋaanya bya kubuulira, wabula okuliisa emmeeme ye yennyini okutuusa omutima gwe lwe gwabuguumirira ne gusanyukira mu Katonda. Olwo lwokka lwe yeeyongerangayo mu kwegayiririra abalala. Yali mukakafu nti okusanyusibwa kuno okw’oku makya kye kyama ky’olunaku olw’emirembe olujjudde okukkiriza, era nti Abakristaayo abasinga abeeraliikirira baali bagezaako bugezi okwolekera olunaku n’omutima ogutaliimu kintu.

Teyali yekka n’akatono. Robert Murray M’Cheyne, omuweereza omuto ow’e Scotland obulamu bwe obumpi bwe bwaleka ekisiikirize ekiwanvu, yali mukakafu nti yalina okulaba amaaso ga Katonda nga tannalaba maaso ga muntu yenna; enkya bwe yamuddukanga n’atuuka ku kusaba ng’abagenyi n’emirimu bimaze okumuyingirira, yakitwalanga ng’enteekateeka embi ennyo era ng’okufiirwa kwe yawuliranga olunaku lwonna. David Brainerd, omuminsani omunafu eyaweereza Abannansangwa b’Amerika, ekitabo kye mwe yawandiikanga buli lunaku yakijjuza enkya ze yamalanga yekka mu kibira ng’enjuba tennavaayo, ng’afuka emmeeme ye okutuusa, nga bwe yakiddiŋŋananga emirundi n’emirundi, omutima gwe lwe gwasikibwanga okunoonya Katonda. Andrew Murray yawaayo ekitabo kyonna, Ekisenge Eky’omunda, okuyigiriza abakkiriza engeri y’okusisinkana Katonda mu kifo eky’ekyama n’obutavaawo okutuusa nga ddala bamusisinkanye. Ebyasa eby’enjawulo, empisa ez’enjawulo — oluggi lwe lumu, olugguddwawo ku makya.

Ekibaawo ddala mu kutunula kw’oku makya

Kiyamba okwogera mu ngeri etegeerekeka, kubanga enkola eno ya bwetoowaze nnyo okusinga ekigambo “okutunula” bwe kiyinza okulaga. Tewali ntegeka ya kusinza enkalu. Naye mu bawandiisi bonna abaagikuuma, emitendera gye gimu mitono gyeddiŋŋana, era kigwana okugituuma amannya.

  • Osoma mpola, olyoke oliisibwe. Si ssuula gy’oyitamu amangu okuteeka akabonero ku lukalala, wabula ekitundu ky’osoma okutuusa ekintu ekirimu lwe kikuyimiriza — ekisuubizo, ekiragiro, okulabako ku Katonda — n’obeera awo. Etteeka lya Müller lyali lya kusoma okutuusa olunyiriri lwe lufuuka okusaba.
  • Oleka ky’osoma ne kifuuka okusaba. Okutunula kw’oku makya si mitendera ebiri egyawukana, Baibuli olwo okusaba, wabula gumu: Ebyawandiikibwa bye biwa ebigambo, naawe n’obiddiza Katonda mu kusaba — ng’oyatula we bikunenya, ng’owaayo okwebaza we bikusanyusa, ng’osaba we bikusindiikiriza.
  • Omutima gwo gusanyukire mu Katonda nga tonnamusaba kintu kyonna. Guno gwe mutendera abasinga ku ffe gwe tubuuka, era abawandiisi ab’edda gwe baalaba nga gwe gusinga obukulu. Ekigendererwa kya dakiika ezisooka si kukwasa Katonda lukalala, wabula okujjukira ky’ali, okutuusa okumwesiga olw’olunaku lwe kiba eky’obuzaaliranwa so si eky’okwewaliriza.
  • Oleeta ebyetaago byo ebya ddala eby’olunaku mu maaso ge. Olwo lwokka — ng’otebenkedde, nga toyanguyiriza — lw’oleeta ebikweraliikiriza ddala: abantu b’oyagala, omulimu oguli mu maaso, okutya kw’ozuukuse nakwo. Okusaba okuva mu mutima ogujjudde kintu kirala ddala okusinga okusaba okuva mu mutima ogweraliikirivu.

Tewali na kimu ku bino kyetaaga kuba kiwanvu okusobola okuba eky’amazima. Okutunula kwa dakiika kkumi na ttaano ez’obutayanguyiriza, okukuumiddwa n’amazima, kujja kukola bingi okusinga essaawa enzijuvu gy’omala ng’otunuulira essaawa. Ekikulu kiri nti kubeera ku makya, kubeera buli lunaku, era kuba kusisinkana kwa ddala so si mulimu gwa buvunaanyizibwa gwokka.

“Naye nze si muntu wa ku makya”

Ensonga esinga okuleetebwa era y’esinga okuba ey’amazima: bangi ku ffe tetuzuukuka nga tulina ebirowoozo ebitegeerekeka era nga twetegefu okusinza. Kigwana okwogera kaati nti okutunula kw’oku makya si tteeka, era nti Katonda tasanyukira nnyo muntu agolokoka ku ssaawa kkumi n’emu okusinga oyo amusisinkana ku ssaawa lumu. Omuwendo tegusangibwa mu kuzuukuka ku makya ennyo ku bwakwo, wabula mu kusooka — okuwa Katonda ekisooka eky’okufaayo kwo ng’olunaku terunnakukozesa walala. Eri omuntu akola emirimu egy’ekiro oba omuzadde w’omwana omuwere, “enkya” eyinza okugwa ku ssaawa etali ya bulijjo, era ekyo kiri bulungi ddala.

Wabula, eri abasinga ku ffe, amagezi ag’omugaso ag’abo abaakuuma okutunula kuno gasaana okuwulirwa. Baagamba nti salawo ekiro nga tonnagenda kwebaka, so toleka kino ku kumalirira kw’ebirowoozo ebikyali mu tulo. Teekateeka Baibuli n’ekifo nga bukyali, waleme kubaawo kintu kyonna kikulemesa kutuuka ku kusisinkana okwo. Tandika mpola — zabbuli emu n’ebigambo bitono eby’amazima eby’okusaba — mu kifo ky’okugezaako essaawa enzijuvu ng’abamonaki n’oggwaamu amaanyi nga Olwokuna terunnatuuka. Era suubira ennaku ezisooka okuwulira nga nkalu; ekigendererwa si kuwulira kintu mu nneewulira buli lunaku, wabula okukyusanga amaaso go eri Katonda mu bukkakkamu era buli lunaku, oyo ekisa kye, nga bwe tusuubizibwa, kiba kiggya buli lukya.

Waliwo ekigambo ekirala ekimu eky’okuzzaamu amaanyi, era kye kisinga obuziba. Okutunula kw’oku makya, ku nkomerero, si nkola ya kufuna lunaku lulungi, newankubadde ennaku ennungi zitera okukuddirira. Kye kiseera ky’omala n’Omuntu — Kitaffe alaba mu kyama, Omulokozi ye kennyini eyagolokokanga ng’obudde tebunnakya okusaba, Katonda azuukusa okutu buli nkya. Okuyitibwa si kwa kwetikka mugugu gwa ddiini omuzito, wabula kwa kufuna enkizo ey’edda ennyo era esinga okusanyusa: okumunoonya ku makya, n’okuzuula, ng’emirembe n’emirembe bwe gyazuula, nti ali awo.