የGeorge Whitefield የሕይወት ታሪክና ስብከቶች

በዘመኑ እጅግ ጎልቶ የተሰማ ድምፅ እርሱ ነበር፤ ሕይወቱን የጀመረው ግን የመጠጥ ዋንጫ ተሸክሞ ነው። ጆርጅ ዋይትፊልድ ከብሪስቶል ውጭ ባለ ጉብታ ላይ ቆሞ ሁለት መቶ የከሰል ማዕድን ሠራተኞችን ከማነጋገሩ በፊት — የሁለት አህጉራት መስኮች የቤተ ክርስቲያንን ደጃፍ ረግጠው በማያውቁ ሰዎች ከመሞላታቸው በፊት — በእናቱ የእንግዳ ማረፊያ ቤት መወልወያ የሚያጥብ፣ ሰማያዊ ሽርጥ የለበሰ ልጅ ነበር። ይህን ፈጽሞ አልረሳውም። ታላቁ መነቃቃት እንዲቀጣጠል ስለ ረዳው ስለዚህ ሰው ሊነገሩ ከሚችሉ ነገሮች ሁሉ፣ እርሱ ራሱ አጥብቆ የሚናገረው አንዱን ነበር፤ እግዚአብሔር ዝቅ ብሎ አገኘው፣ ከፍ ከፍም አደረገው።

ሰማያዊ ሽርጥ የለበሰው ልጅ

ዋይትፊልድ በዲሴምበር 1714 በግሎስተር ከተማ፣ በሳውዝጌት ጎዳና በሚገኘው ቤል በተባለው የእንግዳ ማረፊያ ቤት ተወለደ፤ ቤቱን የምታስተዳድረው እናቱ ነበረች። ትምህርቱ ገና በጠዋቱ ተቋረጠ። የእናቱ ኑሮ እያሽቆለቆለ ነበር፤ በንግግርና በትወና ተሰጥኦ የታየበት ልጅም ተጨማሪ የላቲን ትምህርት ለንግድ ሥራ ከማበላሸት በቀር እንደማይጠቅመው ወሰነ። ስለዚህ በቤተሰቡ ሥራ ተሰማራ፤ ያንን ዝቅታም ሳያፍር እንዲህ ሲል ገለጸው፦

ሰማያዊ ሽርጤንና የሻማ መቁረጫዬን አነሣሁ፤ መወልወያ አጠብሁ፣ ክፍሎችን አጸዳሁ፤ በአንድ ቃል፣ አንድ ዓመት ተኩል ያህል በይፋ የታወቅሁ ተራ የመጠጥ አሳላፊ ሆንሁ።

— ጆርጅ ዋይትፊልድ፣ እግዚአብሔር ከክቡር አቶ ጆርጅ ዋይትፊልድ ጋር ስላደረገው ነገር አጭር ዘገባ

በዚያም እንኳ ምልክቶች ነበሩ። «አንዳንድ ጊዜ የቤቱ ሁሉ ኃላፊነት» በእጁ ላይ ይወድቅ ነበር፤ ያም ሆኖ በትርፍ ሰዓቱ ሁለት ወይም ሦስት ስብከቶችን አዘጋጀ፤ ከእነርሱም አንዱን ለታላቅ ወንድሙ መታሰቢያ አደረገው። በእንግዳ ማረፊያ ቤት ውስጥ ስብከት የሚጽፍ የመጠጥ አሳላፊ ወይ የሚያስቅ ሰው ነው ወይ ነቢያዊ ሰው፤ የትኛው እንደ ሆነ ለማወቅ ዓመታት ፈጅቷል።

ኦክስፎርድና ወደ ጸጋ የሚወስደው ረጅም መንገድ

በኖቬምበር 1732 በኦክስፎርድ የፔምብሩክ ኮሌጅ ሰርቪተር ሆኖ ተመዘገበ፤ ይህ ከተማሪዎች ሁሉ ዝቅተኛው ማዕረግ ሲሆን፣ ባለጸጋ ተማሪዎችን በማገልገል ወጪውን የሚሸፍን ተማሪ ማለት ነው። እንደ ገና አገልጋይ ሆነ፤ በዚህ ጊዜ ግን የተማሪ ካባ ለብሶ። በኦክስፎርድ ግን ቅዱሱ ክበብ ተብሎ የሚጠራውን፣ ሰዎች የሚያፌዙበትን ትንሽ ማኅበር አገኘ፤ በቻርልስ ዌስሊ አማካይነትም ከሥሩ የነቀነቀውን መጽሐፍ አገኘ፤ ይኸውም የሄንሪ ስኩጋል የእግዚአብሔር ሕይወት በሰው ነፍስ ውስጥ ነው። ይህ መጽሐፍ እውነተኛ ሃይማኖት ሥራ ሳይሆን ኅብረት እንደ ሆነ — ክርስቶስ በውስጥ መሣሉ እንደ ሆነ — ነገረው።

ይህ ግኝት እንደ እፎይታ አልመጣም። የመጣው እንደ ጥብቅ ትእዛዝ ነበር፤ ዋይትፊልድም ዋይትፊልድ ነውና ራሱን ሙሉ በሙሉ ሰጠው። በዐቢይ ጾም ዘመን ሁሉ ረቡዕንና ዓርብን፣ ሠላሳ ስድስት ሰዓት ያለማቋረጥ ጾመ። በክራይስት ቸርች መስክ ከዛፎች ሥር በግንባሩ ተደፍቶ ጸለየ። ገንዘቡን ለሌሎች ሰጠ፣ ፍራፍሬ አልበላም አለ፣ ለትሕትና ሲል የቆሸሸ ጓንትና የተጣፈ ጫማ ለበሰ፤ ራሱንም እጅግ አስጨነቀ፤ ስለዚህም በ1735 ጸደይ ጤንነቱ ተቃውሶ ዩኒቨርሲቲውን ለቅቆ ለመሄድ ተገደደ። በስጦታ ብቻ ሊሰጥ የሚችለውን፣ በእውነተኛ ድፍረትና በፍጹም ከንቱነት፣ በሥራው ሊያገኘው ይጥር ነበር።

ሲመጣም በጸጥታ መጣ፤ ከዚያ ድንቅ ነገርም ዕድሜውን ሙሉ አልተላቀቀም።

ነገር ግን ወይ! የኃጢአት ሸክም ከላዬ ሲወርድ፣ ጸንቶ የሚኖር የእግዚአብሔር ይቅር ባይ ፍቅር ስሜትና የእምነት ሙሉ ማረጋገጫ ባዘነችው ነፍሴ ላይ ሰብሮ ሲገባ፣ ነፍሴ በምን ያለ ደስታ ተሞላች — በማይነገር ደስታ፣ አዎን፣ ክብር በሞላበትና ክብርን በፀነሰ ደስታ! በእርግጥ ያ የመታጨቴ ቀን ነበር፤ ለዘላለም ሊታሰብ የሚገባው ቀን።

— ጆርጅ ዋይትፊልድ፣ እግዚአብሔር ከክቡር አቶ ጆርጅ ዋይትፊልድ ጋር ስላደረገው ነገር አጭር ዘገባ

ከዚያ በኋላ ለሠላሳ አራት ዓመታት የሰበከው እያንዳንዱ ስብከት፣ በሆነ መንገድ ያችን ማለዳ ለሌላ ሰው ለማስረከብ የተደረገ ሙከራ ነበር።

በረዶው ተሰበረ

ጳጳሱ ማርቲን ቤንሰን በጁን 20 ቀን 1736 በግሎስተር ዲያቆን አድርገው ሾሙት። ዕድሜው ሃያ አንድ ዓመት ነበር። በሚቀጥለው እሑድ በተጠመቀባት በቅድስት ማርያም ደ ክሪፕት ቤተ ክርስቲያን፣ በልጅነቱ ያውቁት በነበሩ ሰዎች በተሞላ ጉባኤ ፊት የመጀመሪያ ስብከቱን ሰበከ። ነገሩ በመልካም ሁኔታ አለፈ። ከዚያም በኋላ ወሬ ደረሰው፤ እርሱም በግልጥ ደስ እያለው ለሌሎች አወራው፤ ዐሥራ አምስት ሰዎችን አሳብዷል ተብሎ ለጳጳሱ አቤቱታ ቀርቦ ነበር። የተከበሩት ጳጳስ ደግሞ ያ እብደት እስከሚቀጥለው እሑድ እንዳይረሳ ተመኙ ተብሎ ተነገረው።

ዝና ወዲያውኑ ማለት ይቻላል መጣ፤ ከእርሱም ጋር በሮች መዘጋት ጀመሩ። ልጁን ሰባኪ ለመስማት ይጋፉ የነበሩ አብያተ ክርስቲያናት ስለ አዲስ ልደት በሚያስተምረው ትምህርቱ ምክንያት በሮቻቸውን ይቀረቅሩበት ጀመር። ስለዚህ በ1739 በቀዝቃዛው የፌብሩዋሪ ወር፣ መድረክ ተከልክሎ ዝም ለማለትም እምቢ ብሎ፣ ሁሉን ነገር የለወጠውን ተግባር ፈጸመ። የከሰል ማዕድን ሠራተኞች ወደሚኖሩበት ወደ ኪንግስውድ በፈረስ ሄደ — እነዚህ ሰዎች ከአረማውያን ብዙም የማይሻሉ ተብለው የሚታሰቡ፣ ማንም ወንጌልን ሊሰብክላቸው ያልደከመላቸው ነበሩ — ጉብታ ላይ ወጥቶም በሜዳ ላይ ለሁለት መቶ ያህሉ ሰበከ።

አሁን በረዶውን ስለ ሰበርሁ እግዚአብሔር ይባረክ! በሜዳ ላይ ቆሜ እነዚያን ሰሚዎች ሳስተምር ከነበረው ይልቅ በጌታዬ ዘንድ ተቀባይነት ያገኘሁበት ጊዜ ፈጽሞ ያለ አይመስለኝም። አንዳንዶች ይነቅፉኝ ይሆናል፤ ነገር ግን እንዲህ አድርጌ ሰውን ደስ ባሰኝ የክርስቶስ ባሪያ ባልሆንሁም።

— ጆርጅ ዋይትፊልድ፣ የዕለት ማስታወሻዎች፣ ፌብሩዋሪ 17 ቀን 1739

በጥቂት ሳምንታት ውስጥ ሁለት መቶዎቹ ሺዎች ሆኑ፤ በመጨረሻም በመጠነኛ ግምት ወደ ሃያ ሺህ የሚጠጉ ሆኑ። እነዚህ የሚጠብቁት ሃይማኖታዊ ስም፣ የሚከላከሉትም ጽድቅ ያልነበራቸው ሰዎች ነበሩ፤ ዋይትፊልድም ይህ ለማመን ፈጣኖች እንዳደረጋቸው አስተዋለ። ያየውን የገለጸበት ዘገባ እርሱ ከጻፋቸው ነገሮች ሁሉ ማለት ይቻላል በላይ ዘልቋል፦

የሚክዱት የራሳቸው ጽድቅ ስላልነበራቸው፣ የቀራጮች ወዳጅ ስለ ሆነውና ኃጢአተኞችን ወደ ንስሐ እንጂ ጻድቃንን ልጠራ አልመጣሁም ስላለው ስለ ኢየሱስ በመስማታቸው ደስ አላቸው። ልባቸው እንደ ተነካ የታወቀበት የመጀመሪያው ምልክት፣ ከከሰል ጉድጓዶቻቸው ሲወጡ በጥቁር ጉንጮቻቸው ላይ በብዛት በወረደው እንባቸው የተሠሩትን ነጫጭ ቦዮች ማየት ነበር።

— ጆርጅ ዋይትፊልድ፣ በጆን ጊሊስ የክቡር ጆርጅ ዋይትፊልድ የሕይወት ትዝታዎች (1772) ውስጥ እንደ ተጠቀሰው

በዚህ ላይ ትንሽ ቆም ማለት ይገባል። ይህ ምስል ጸንቶ የኖረው አስደናቂ ስለ ሆነ ሳይሆን ትክክለኛ ስለ ሆነ ነው፤ ጸጋ በቆሸሸ ፊት ላይ እንደ ንጹሕ መስመር ሆኖ የሚገለጥ ነገር ነው። ሜዳውን ያዘ፤ ከዚያም ፈጽሞ አልለቀቀውም።

አትላንቲክና መነቃቃቱ

ዋይትፊልድ ውቅያኖሱን መሻገር መከራ በነበረበት ዘመን ተሻገረ — ወደ አሜሪካ ሰባት ጊዜ ሄደ፤ በአጠቃላይ አትላንቲክን ዐሥራ ሦስት ጊዜ አቋርጧል፤ በእንጨት መርከብ ውስጥ በአንድ ጊዜ ወራትን አሳልፏል። በ1739–40 ከጆርጂያ እስከ ኒው ኢንግላንድ በፈረስ ተጉዞ ተመለሰ፤ በየዕለቱ ይሰብክ ነበር፤ በየአካባቢው የነበሩ የተበታተኑ የሃይማኖት መነሣሣቶችም ከኋላው ተዋሕደው ዛሬ ታላቁ መነቃቃት ብለን የምንጠራው ሆኑ። በመስኮች፣ በፍርድ ቤት ደረጃዎች ላይ፣ በፊላደልፊያ ጎዳናዎችም ሰበከ፤ በዚያም ቤንጃሚን ፍራንክሊን — ያልዳነው፣ ግን የሚወደውና የሚጠራጠረው — የድምፁን የመድረስ ኃይል ለካ፣ የዕለት ማስታወሻዎቹንም አሳተመ። በእርግጥም በባሕሩ ዳርቻ ያሉት ቅኝ ግዛቶች ሁሉ በግል የሚያውቁት የመጀመሪያው ሰው ነበር፤ የሚታወቀውም በአንድ መልእክት ነበር፦ ዳግመኛ ልትወለዱ ያስፈልጋችኋል።

ቤተ ሳይዳና ጥላዋ

የሕይወቱ ሸክም የሙት ልጆች ማሳደጊያ ነበር። በማርች 25 ቀን 1740 ከሳቫና አጠገብ ቤተ ሳይዳን መሥራት ጀመረ፤ ለሠላሳ ዓመታትም ለእርሷ ለመነ፣ ገንዘብ አሰባሰበ፣ ሒሳቧን ተከላከለ፣ የራሱንም ገንዘብ አፈሰሰባት። እጅግ ልብ ከሚነኩ ስብከቶቹ አንዳንዶቹ ገንዘብ ለማሰባሰብ የቀረቡ ነበሩ፤ በዚህም ረገድ እጅግ ጥንቁቅ ነበር፤ በመሐላ የተረጋገጡ የሒሳብ ምርመራዎች ከዚያ ገንዘብ አንዲት ሳንቲም እንኳ ለራሱ ጥቅም እንዳላዋለ፣ ከጉዞ ወጪዎቹም አንዱንም በማሳደጊያው ላይ እንዳላስከፈለ አረጋገጡ።

እዚህ ላይ ነው ታማኝነት እጅግ ከባዱን አንቀጽ የሚጠይቀው። ቤተ ሳይዳ ብዙ ወጪ የምትጠይቅ ነበረች፤ ዋይትፊልድም በነጻ ሠራተኞች ጉልበት ልትቀጥል እንደማትችል አመነ። በ1747 በቻርልስተን የተሰጠውን 300 ፓውንድ ተጠቅሞ በደቡብ ካሮላይና እርሻ ገዛ፤ ለማሳደጊያው መደገፊያ እንዲሠሩበትም በባርነት የተያዙ ሰዎችን ገዛ፤ «ነዋሪዎቹ ባሪያዎችን ሳይጠቀሙ መኖር አይቻላቸውም» ብሎም ጻፈ። የጆርጂያ መመሥረቻ ቻርተር ባርነትን ከልክሎ ነበር፤ ዋይትፊልድ ያን ክልከላ እንዲሽሩ ባለአደራዎቹን ገፋፋቸው፤ «ኔግሮዎች ተፈቅደው ቢሆን ኖሮ፣ አሁን ብዙ የሙት ልጆችን ለመደገፍ የሚበቃ ነገር በኖረኝ ነበር» ሲል፣ ጆርጂያም «ኔግሮዎች ካልተቀጠሩ በቀር ፈጽሞ የበለጸገች ግዛት ልትሆን አትችልም» ሲል ተከራከራቸው። ክልከላው በ1751 ተሻረ። ለዚያ ውጤት ዘመቻ አካሄደ፣ በደስታም ተቀበለው፤ እስኪሞትም ድረስ በባርነት የተያዙ ወንዶችንና ሴቶችን በባለቤትነት ያዘ።

ማንም የተሻለውን አያውቅም ነበር በሚል ምክንያት ሊታለፍ አይችልም፤ እርሱ ራሱ የተሻለውን ያውቅ ነበርና። በባርነት የተያዙት «ከትውልድ አገራቸው በተሳሳተ መንገድ የመጡ» እንደ ሆኑ፣ ይህም «ተቀባይነት የሌለው ንግድ» እንደ ሆነ ጻፈ — ከዚያም ንግዱ ምንም ቢሆን ስለሚቀጥል ቢጠቀምበትና የገዛቸውን ሰዎች ወንጌል ቢሰብክላቸው ይሻላል ብሎ አሰበ። ቀደም ብሎም የደቡብ እርሻ ባለቤቶችን በያዙአቸው ሰዎች ላይ ስለሚያደርሱት ጭካኔ በጽሑፍ ገሥጿቸው ነበር። ነገሩን አሳዛኝ ብቻ ሳይሆን የሚያስኰንን የሚያደርገው ይኸው ነው፤ የከሰል ማዕድን ሠራተኛ ነፍስ እንዳለው ከውቅያኖስ ማዶ ማየት የቻለው ሰው ባርነትን በቀጥታ ተመለከተ፣ ስሕተት መሆኑንም ተናገረ፣ ቢሆንም የበጎ አድራጎት ሥራውን በእርሱ ላይ ገነባ። የሰበከው ወንጌል ውሎ አድሮ ባርነትን ለማስወገድ የታገሉትን ያስታጥቃቸዋል፤ የራሱን የሒሳብ መዝገብ ግን አልደረሰበትም። ዋይትፊልድን በቅንነት የሚወድ ሁሉ ይህን ሳያለዝብ መቀበል አለበት።

ሁለት ወዳጆች፣ አንድ ወንጌል

ከጆን ዌስሊ ጋር የነበረው ወዳጅነት በሕዝባዊ ሕይወቱ ታላቅ ፍቅሩም ታላቅ ቍስሉም ነበር። በቅዱሱ ክበብ ውስጥ ወንድማማቾች ነበሩ፤ በኪንግስውድ የነበሩትን የሜዳ ስብከት ቦታዎች ለዌስሊ ያስረከበውም ዋይትፊልድ ነበር። ነገር ግን ዌስሊ አስቀድሞ መወሰንን በመቃወም ነጻ ጸጋ የተባለውን ስብከት ሰብኮ አሳተመ፤ ጽኑ ካልቪናዊ የነበረው ዋይትፊልድም በዲሴምበር 1740 የተግሣጽ ደብዳቤ ጽፎ መለሰለት። መለያየቱ በአደባባይ የታየ፣ የሚያሠቃይ፣ በሁለቱም ወገን ባሉ አነስተኛ ሰዎችም መጠቀሚያ የሆነ ነበር። ዋይትፊልድ ከጊዜ በኋላ ስለ ጭቅጭቁ ጫጫታ እጅግ ተጸጸተ፤ መለያየቱም ወደ ጠላትነት እንዲደነድን አልፈቀደም። እንደ ገና አንዱ በሌላው መድረክ ሰበኩ። እስከ መጨረሻ ተለያዩ፤ እስከ መጨረሻም ተዋደዱ።

ማስረጃው የመጣው ከሞቱ በኋላ ነው። ወዳጁ ሮበርት ኪን በውጭ አገር ቢሞት የቀብሩን ስብከት ማን ይስበክ ብሎ በግማሽ ቀልድ ብዙ ጊዜ ይጠይቀው ነበር — የድሮ ወዳጁ አቶ ጆን ዌስሊ መሆን አለበት? ዋይትፊልድ ደጋግሞ የሰጠው መልስ በእንግሊዝኛ አራት ቃላት ብቻ ነበር፦ «ሰውየው እርሱ ነው።» ስለዚህ ዜናው ለንደን በደረሰ ጊዜ፣ የኑዛዜው አስፈጻሚዎች ዌስሊን ጠየቁት፤ እርሱም እሑድ ኖቬምበር 18 ቀን 1770 ቶተንሃም ኮርት ሮድ በሚገኘው በዋይትፊልድ የራሱ የጸሎት ቤት፣ ከከተማዋ ማዕዘናት ሁሉ በተሰበሰበ እጅግ ብዙ ሕዝብ ፊት ቆሞ የተፎካካሪውን የቀብር ስብከት ሰበከ። ዌስሊ ያ ጊዜ እጅግ የሚያስፈራ ግርማ የነበረበት እንደ ነበረ፣ ሁሉም እንደ ሌሊት ጸጥ እንዳሉ መዘገበ። ስለ ምርጫ ከሁለቱ ማን ትክክል ቢሆንም፣ ያ ትዕይንት ለተካፈሉት እምነት ከቀረቡ ውብ ማስረጃዎች አንዱ ነው።

በሥራው ደከመ እንጂ ሥራው አልሰለቸውም

የድካሙ መጠን ለማመን የሚያስቸግር ነው። ወዳጁ ሄንሪ ቬን ዋይትፊልድ ለብዙ ዓመታት በየሳምንቱ ከአርባ እስከ ስድሳ ሰዓት ይሰብክ እንደ ነበር መሰከረ። ከስሙ ጋር ብዙ ጊዜ የሚያያዘው አኃዝ — ከዐሥራ ስምንት ሺህ በላይ ስብከቶችን ሰብኳል የሚለው — ከመደጋገም ይልቅ ጥንቃቄ ይገባዋል። ይህ የዘመናችን ግምት አይደለም፤ ያውቀው የነበረው ኦገስተስ ቶፕሌዲ፣ ቍጥሩ ዋይትፊልድ ራሱ የአገልግሎት ድካሙን ጊዜያትና ቦታዎች ከመዘገበበት መጽሐፍ የተገኘ እንደ ሆነ ዘግቧል፤ ያው ቍጥርም ከጊዜ በኋላ በመታሰቢያ ሐውልቱ ላይ ተቀርጿል። ቢሆንም ዛሬ ልንመረምረው በማንችለው መዝገብ ላይ የተመሠረተ አባባል ነው፤ በቅንነት ሲገለጽም፣ በዘመኑ የነበረ አንድ ሰው የዋይትፊልድን የራሱን ማስታወሻ ደብተር ጠቅሶ ድምሩን ከዐሥራ ስምንት ሺህ በላይ አድርጎታል ማለት ነው። የተቈጠረ እውነታ ሳይሆን በታማኝ ምንጭ ላይ የተመሠረተ ግምት ብለን እንጥራው። የሚጠቁመው እውነት ግን አከራካሪ አይደለም።

ይህ ድካም ጤናውን አስከፈለው። በአስም የሚሠቃይና በሃምሳ አምስት ዓመቱ የዛለው ዋይትፊልድ እንዲያርፍ ተመከረ፤ እርሱ ግን እምቢ አለ። ጥቂት ጊዜ እንዲሰብክ በተነገረው ጊዜ፣ በዝገት ከመበላት ይልቅ በሥራ ማለቅን እንደሚመርጥ በቀላሉ መለሰ።

ቅዳሜ ሴፕቴምበር 29 ቀን 1770 ከፖርትስማውዝ ወደ ኤክሰተር ዐሥራ አምስት ማይል በፈረስ ተጉዞ በሜዳ ላይ ለታላቅ ሕዝብ ሰበከ። ከመውጣቱ በፊት ክላርክሰን የተባለ ወዳጁ ከወትሮው ይበልጥ እንደ ተቸገረ አይቶ፣ ከመድረክ ይልቅ ለአልጋ እንደሚሻል ነገረው። ዋይትፊልድ «እውነትህ ነው፣ ወዳጄ» አለ — ከዚያም ዘወር ብሎ እጆቹን አጣምሮ ወደ ላይ ተመልክቶ እንዲህ ሲል ጸለየ፦

ሁለት ሰዓት ሰበከ። ከዚያም ምሳ በላ፣ ወደ ኒውበሪፖርት ተጓዘ፣ ቀለል ያለ እራት በልቶ እንደ ደከመው ተናገረ፣ ወደ ላይኛውም ፎቅ ወጣ። የዶክተር ዋትስ መዝሙሮች ከጎኑ ተከፍተው ሳሉ መጽሐፍ ቅዱሱን አነበበ፤ በአልጋው አጠገብ ተንበርክኮም ምሽቱን በጸሎት ፈጸመ። በሌሊት መተንፈስ አቅቶት ሲነቃ እንደ ገና ጸለየ — እግዚአብሔር የሰበከውን ስብከት፣ በዚያም ቀን ሊሰብከው ያሰበውን ስብከት እንዲባርክ፣ ብዙ ነፍሳትም ወደ ክርስቶስ እንዲመጡ፤ ለቤተ ሳይዳውም በረከትን ለመነ። በሴፕቴምበር 30 ቀን 1770 በአውሮፓውያን የሰዓት አቈጣጠር ከጠዋቱ ስድስት ሰዓት ገደማ፣ በኦልድ ሳውዝ ፕሬስቢቴሪያን ቤተ ክርስቲያን የካህናት መኖሪያ ቤት ውስጥ ሞተ።

በራሱ ፈቃድ እስከ ዛሬ በተኛበት፣ በኒውበሪፖርት ከስብከት መድረኩ ሥር ባለ የመቃብር ክፍል ተቀበረ — ከስብከት ቦታ ሥር፤ ይህም ፍጹም ተገቢ ነው። አንድ ስብከት ደግሞ፣ ከዚያም ዕረፍትን ለምኖ ነበር፤ ሁለቱንም ተቀበለ፤ ለሠላሳ አራት ዓመታት በሜዳዎች ላይ ለማያውቃቸው ሰዎች ዳግመኛ መወለድ እንደሚያስፈልጋቸው ሲነግር የኖረው ሰው፣ እውነቱን ነግሯቸው እንደ ሆነ ለማወቅ ሄደ።

ስለ እሳቱ፣ እሳቱን ስላቀጣጠለው ደስታም አንብቡት። ደግሞም ዓይኖቻችሁን ገልጣችሁ አንብቡት። ለሚሊዮኖች ድምፅ የሆነ፣ በጸጋ መደነቁንም ፈጽሞ ያላቆመ ሰርቪተር ነበር — ደግሞም ክርስቶስ ስለ እነርሱ እንደ ሞተ እየሰበከ ሰዎችን እንደ ንብረት የያዘ ሰው ነበር። ሁለቱም እውነት ናቸው። በእርሱ ዘንድ የነበረው መልካም ነገር ሁሉ የተበደረው እንደ ሆነ ለመናገር የመጀመሪያው፣ ብድሩ የሚገባው ሰው እንዳደረገው ለመናገር ደግሞ የመጨረሻው ሰው ይሆን ነበር።