Thế kỷ truyền giáo

C. S. Lewis

C. S. Lewis (1898–1963) là một học giả về văn chương Trung Cổ và Phục Hưng tại Oxford và Cambridge, người đã từ chủ nghĩa vô thần trở lại với đức tin Cơ Đốc vào năm 1931 và trở…

Sinh
1898
Mất
1963

Tiểu sử

C. S. Lewis đã dành nửa đầu cuộc đời để tranh luận chống lại Đức Chúa Trời, và nửa sau để giải bày về Ngài cho nhiều người hơn hầu như bất kỳ nhà văn nào cùng thế kỷ. Ông không phải là mục sư hay nhà truyền giảng, và chưa bao giờ tự xem mình là một nhà thần học. Ông là một giảng viên Oxford chuyên giảng về văn chương ngụ ngôn thời Trung Cổ và thi ca thời Phục Hưng, hút tẩu, đi bộ những quãng đường dài đáng kinh ngạc, và hồi âm mọi lá thư mình nhận được. Thế nhưng một loạt bài nói chuyện trên đài phát thanh thời chiến, một cuốn sách mỏng gồm những lá thư của một con quỷ lão luyện, và bảy câu chuyện viết cho trẻ em đã đưa đức tin Cơ Đốc vào các mái nhà, các doanh trại và các phòng trẻ khắp thế giới — và đến nay chúng vẫn còn đang làm điều đó. Hiếm có cuộc đời nào cho thấy rõ hơn cách Đức Chúa Trời có thể nhận lấy một con người miễn cưỡng, thông minh và đầy thương tích, rồi biến người ấy thành một đầy tớ của niềm vui.

Thời thơ ấu ở Belfast, và một lời cầu nguyện dường như thất bại

Clive Staples Lewis sinh ngày 29 tháng 11 năm 1898 tại Belfast, là con trai thứ của Albert Lewis, một luật sư, và Flora Hamilton Lewis, con gái một mục sư, người đã lấy bằng toán học vào thời mà rất ít phụ nữ làm như vậy. Ông có một người anh, Warren, lớn hơn ba tuổi, người sẽ là bạn đồng hành thân thiết nhất của ông trong suốt phần đời còn lại. Khi còn là một cậu bé, ông tuyên bố rằng từ nay tên mình là “Jacksie”, theo tên một chú chó cậu hết mực yêu quý; gia đình gọi tắt thành Jack, và ông mãi là Jack đối với tất cả những ai quen biết ông.

Ngôi nhà đầy ắp sách, và hai anh em lấp đầy những buổi chiều mưa dầm xứ Ulster bằng cách tự nghĩ ra cả những đất nước tưởng tượng của riêng mình. Nhưng tuổi thơ hạnh phúc ấy chấm dứt đột ngột. Năm 1908, khi Jack lên chín, người ta phát hiện mẹ ông mắc bệnh ung thư. Cậu bé cầu nguyện, với tất cả sự tha thiết của một đứa trẻ, xin cho mẹ được lành bệnh. Bà qua đời vào tháng Tám năm ấy. Chỉ vài tuần sau, người cha đang đau buồn gửi cả hai con trai sang một trường nội trú khắc nghiệt ở Anh, và có điều gì đó trong lòng Jack khép lại.

Đến giữa tuổi thiếu niên, ông đã hoàn toàn từ bỏ đức tin thời thơ ấu. Cuối cùng ông được gửi đến học với một gia sư riêng ở Surrey, William Kirkpatrick — “Người Gõ Vĩ Đại” — một ông già vô thần dữ dội và chặt chẽ về lý lẽ, người đã dạy ông cách tranh luận, đọc tiếng Hy Lạp và tiếng La-tinh như những ngôn ngữ sống, và không chấp nhận bất cứ điều gì mà mình không thể bảo vệ. Lewis phát triển rất tốt dưới sự rèn luyện ấy. Tuy nhiên, cũng trong những năm đó, có một điều khác đang khuấy động. Năm 1916, tại một quầy sách ở nhà ga, ông mua một cuốn sách của George MacDonald mang tên Phantastes, và tìm thấy trong đó một sự thánh khiết mà ông chưa biết gọi tên là gì. Về sau ông nói rằng cuốn sách ấy đã làm báp-têm cho trí tưởng tượng của ông từ rất lâu trước khi có điều gì chạm đến phần còn lại trong con người ông.

Chiến hào, và một lời hứa được giữ trọn

Lewis giành được học bổng vào University College, Oxford, nhưng chiến tranh đã đến trước. Được phong sĩ quan trong trung đoàn Bộ binh nhẹ Somerset, ông ra đến tiền tuyến ở Pháp đúng vào sinh nhật thứ mười chín của mình. Ngày 15 tháng 4 năm 1918, gần Arras, một quả đạn pháo của chính quân Anh bắn hụt tầm và nổ ngay cạnh ông. Ông bị thương ở chân, tay và ngực; người trung sĩ đứng cạnh ông, Harry Ayres, thiệt mạng. Lewis được đưa về nước vì thương tật và mang những mảnh đạn ấy trong thân thể suốt phần đời còn lại.

Trước khi sang Pháp, ông đã giao ước với một người bạn cùng khóa huấn luyện, Paddy Moore: nếu một trong hai người không trở về, người còn sống sẽ chăm lo cho gia đình của người kia. Paddy tử trận. Lewis giữ lời. Suốt hơn ba mươi năm, ông sống chung một mái nhà với mẹ của Paddy, bà Janie Moore, và con gái bà là Maureen, chu cấp cho họ qua những năm túng thiếu khi còn là một giảng viên trẻ, và kiên nhẫn chăm sóc bà Moore qua cơn bệnh kéo dài cuối đời cho đến khi bà qua đời năm 1951. Gia đình ấy không phải lúc nào cũng dễ sống, và ông hiếm khi nhắc đến, nhưng đó là một lời hứa được giữ trọn với cái giá thật sự.

Người cải đạo miễn cưỡng nhất

Trở lại Oxford, ông đạt ba bằng hạng ưu — về cổ điển học, triết học và văn chương Anh — và năm 1925 được bầu làm Thành viên (Fellow) của Magdalen College, nơi ông sẽ giảng dạy gần ba mươi năm. Xét theo mọi dấu hiệu bên ngoài, ông là một người vô tín đã an vị trong lập trường của mình và có phần hay tranh cãi. Nhưng chính những gì ông đọc cứ phản bội ông. Những tác giả ông yêu mến nhất — MacDonald, Chesterton, các nhà thơ xưa — dường như biết một điều gì đó mà ông không biết. Những người bạn sắc sảo nhất của ông hóa ra lại là Cơ Đốc nhân. Và suốt đời ông đã bị phục kích bởi những khoảnh khắc khao khát bất chợt và nhói buốt về một điều mà không thứ gì trên đất có thể thỏa mãn, một nỗi khao khát mà ông gọi là Niềm Vui (Joy).

Dần dần, trái với ý muốn của mình, ông bị dồn vào đường cùng. Một buổi tối trong học kỳ mùa hè năm 1929, một mình trong phòng riêng tại Magdalen, ông thôi kháng cự.

Tôi đầu hàng, thừa nhận rằng Đức Chúa Trời là Đức Chúa Trời, rồi quỳ xuống cầu nguyện: có lẽ, đêm ấy, tôi là người cải đạo chán chường và miễn cưỡng nhất trên khắp nước Anh.

— C. S. Lewis, Ngỡ Ngàng Bởi Niềm Vui

Đó là niềm tin nơi Đức Chúa Trời, chưa phải nơi Đấng Christ. Bước thứ hai đến hai năm sau. Đêm ngày 19 tháng 9 năm 1931, ông đi bộ hàng giờ dọc lối Addison’s Walk bên bờ sông Cherwell cùng hai người bạn, J. R. R. Tolkien và Hugo Dyson. Lewis vẫn luôn xúc động trước những huyền thoại cổ xưa về một vị thần chết đi rồi sống lại; Tolkien và Dyson thuyết phục ông rằng câu chuyện về Đấng Christ chính là huyền thoại ấy — nhưng lần này nó đã thật sự xảy ra, trong lịch sử, tại một nơi cụ thể và dưới thời một quan tổng đốc cụ thể. Chín ngày sau, khi ngồi trong thùng xe gắn bên chiếc mô-tô của anh trai trên đường đến Sở thú Whipsnade, ông nhận ra rằng mình tin Chúa Giê-xu Christ là Con Đức Chúa Trời. Ông không nhớ mình đã quyết định lúc nào; khi họ khởi hành ông chưa tin, và khi họ đến nơi thì ông đã tin.

Chức vụ của một tín hữu bình thường

Người mới tin Chúa bắt tay vào việc với những công cụ mình có. Lewis gia nhập nhà thờ giáo xứ của mình, nhà thờ Holy Trinity ở Headington Quarry, gần ngôi nhà tên là the Kilns mà ông sống chung với Warren và gia đình Moore, và ông dự Tiệc Thánh cách trung tín. Cuốn sách Cơ Đốc đầu tiên của ông, một câu chuyện ngụ ngôn về chính hành trình của mình, ra đời năm 1933. Cùng với Tolkien và một nhóm bạn — nhóm “Inklings” — ông gặp gỡ hằng tuần để đọc to cho nhau nghe những gì họ đang viết; Chúa Tể Những Chiếc Nhẫn và phần lớn tác phẩm hư cấu của chính Lewis đã được nghe lần đầu trong những căn phòng ấy.

Chiến tranh khiến ông trở nên nổi tiếng. Năm 1940, cuốn Vấn Đề Đau Khổ (The Problem of Pain) thẳng thắn đối diện câu hỏi mà mọi người đang đau buồn đều đặt ra. Năm sau, một loạt thư tưởng tượng của một con quỷ dày dạn kinh nghiệm, Screwtape, gửi cho đứa cháu non nớt của nó bắt đầu xuất hiện trên một tuần báo của Hội Thánh; khi in thành sách năm 1942, nó trở thành sách bán chạy, và đến nay vẫn được đọc bởi những người chẳng bao giờ mở một cuốn sách thần học. Năm 1941, đài BBC mời ông nói chuyện trên sóng phát thanh, và suốt ba năm, giọng nói mộc mạc, hợp lý, hơi cộc cằn của ông đã giải bày đức tin Cơ Đốc cho cả một dân tộc đang trong thời chiến. Ông đi đến các căn cứ Không quân Hoàng gia để nói chuyện với những phi công có thể sẽ tử trận ngay trong tuần. Những bài phát thanh ấy, được tập hợp và chỉnh sửa, đã trở thành Cơ Đốc Giáo Thuần Túy (Mere Christianity) — một trình bày về đức tin chung của Cơ Đốc nhân thuộc mọi truyền thống, và đã dẫn vô số độc giả ra khỏi sự vô tín.

Tôi tin Cơ Đốc giáo như tôi tin rằng mặt trời đã mọc: không chỉ vì tôi thấy nó, mà vì nhờ nó tôi thấy được mọi thứ khác.

— C. S. Lewis, “Thần học có phải là thi ca?” (1944)

Danh tiếng khiến ông phải trả giá. Một số đồng nghiệp ở Oxford cho rằng một học giả viết sách tôn giáo phổ thông là điều không xứng đáng, và ông bị gạt khỏi những ghế giáo sư mà lẽ ra ông xứng đáng được nhận. Ông chấp nhận điều đó mà không cay đắng. Ông âm thầm đem tặng phần lớn tiền tác quyền từ các sách tôn giáo của mình qua một quỹ từ thiện, và tự tay hồi âm dòng thư tín tràn ngập từ những người xa lạ — người lo âu, người tang chế, trẻ em, người hoài nghi — thường mất vài giờ mỗi ngày, cho đến cuối đời.

Narnia, và một ghế giáo sư mới

Năm 1950, khi đã ngoài năm mươi tuổi, ông xuất bản một câu chuyện cho trẻ em về bốn đứa trẻ đi sơ tán bước qua một chiếc tủ áo vào một vùng đất băng giá và gặp một con sư tử vĩ đại. Sáu cuốn Biên Niên Sử Narnia khác tiếp nối trong sáu năm. Lewis khẳng định đó không phải là những truyện ngụ ngôn, nhưng ông không giấu Aslan là ai: những câu chuyện ấy là nỗ lực của ông nhằm giúp trẻ em gặp gỡ sự tốt lành, sự đáng kính sợ và niềm vui của Đấng Christ trước khi các em học cách chán ngán những từ ngữ tôn giáo. Từ đó đến nay, chúng đã được hàng chục triệu trẻ em đọc.

Năm 1954, Đại học Cambridge lập riêng cho ông một ghế giáo sư mới về Văn chương Trung Cổ và Phục Hưng tại Magdalene College. Ông vui lòng nhận lời, ở Cambridge trong tuần và về the Kilns vào cuối tuần. Ông tiếp tục viết những công trình học thuật nghiêm túc song song với những cuốn sách khiến ông được yêu mến, và năm 1955 xuất bản cuốn tự truyện thuộc linh của mình, Ngỡ Ngàng Bởi Niềm Vui (Surprised by Joy). Ông nghĩ mình sẽ sống độc thân suốt đời. Ông đã lầm.

Joy

Trong số rất nhiều người thư từ với ông có Joy Davidman, một nhà thơ người Mỹ gốc Do Thái và từng là đảng viên cộng sản, người đã đến với Đấng Christ một phần nhờ các sách của ông. Họ gặp nhau năm 1952, và trong vài năm sau đó, một tình bạn tri kỷ đã trở thành điều gì đó hơn thế. Tháng 4 năm 1956, Lewis lặng lẽ kết hôn với bà tại một văn phòng đăng ký hộ tịch ở Oxford — khi ấy ông gọi đó là một thủ tục, để bà và hai con trai có thể ở lại nước Anh. Mùa thu năm ấy, người ta phát hiện bà bị ung thư lan khắp xương, và ông nhận ra rằng mình yêu bà.

Không ai nghĩ bà còn sống được lâu. Ngày 21 tháng 3 năm 1957, bên giường bệnh của bà, họ được Peter Bide, một linh mục và là học trò cũ của Lewis, cử hành hôn lễ với sự chúc phước của Hội Thánh. Theo lời thỉnh cầu của Lewis, Bide cũng đặt tay trên bà và cầu nguyện cho bà được chữa lành.

Bệnh ung thư tái phát năm 1959, và Joy qua đời ngày 13 tháng 7 năm 1960. Nỗi đau của Lewis thật dữ dội. Ông ghi lại nó trong một cuốn sổ tay, trần trụi và không chút che đậy, rồi xuất bản dưới một bút danh với tựa đề Chiêm Nghiệm Nỗi Đau (A Grief Observed). Đó là một trong những cuốn sách thành thật nhất mà một Cơ Đốc nhân từng viết: nó không che giấu sự nghi ngờ, cơn giận, cảm giác như có cánh cửa đóng sầm trước mặt. Nhưng nó cũng ghi lại, chậm rãi và không có sự an ủi giả tạo, sự trở lại của lòng tin cậy — không phải những lời giải đáp, mà là sự hiện diện của chính Đấng mà ông đã gào thét trách móc. Nhiều người mất đi người thân yêu đã thấy đó là cuốn sách duy nhất họ có thể chịu nổi để đọc.

Về nhà

Lewis chăm lo cho hai con trai của Joy, David và Douglas, và tiếp tục viết, nhưng sức khỏe của chính ông đang suy yếu. Mùa hè năm 1963, tim và thận của ông suy kiệt; có lúc ông rơi vào hôn mê và được làm các nghi thức cuối cùng, rồi lại tỉnh dậy, và sau đó nói, nửa đùa nửa thật, rằng ông gần như tiếc vì đã bị gửi trở lại. Ông từ nhiệm ghế giáo sư ở Cambridge và trải qua mùa thu lặng lẽ tại the Kilns với Warren, đọc sách và hồi âm thư từ. Ngày 22 tháng 11 năm 1963, một tuần trước sinh nhật thứ sáu mươi lăm, ông qua đời tại nhà vào cuối buổi chiều. Tin ấy gần như bị chìm mất: cùng ngày hôm đó, Tổng thống Kennedy bị bắn tại Dallas. Ông được an táng trong nghĩa trang của nhà thờ Holy Trinity, Headington Quarry, nơi ông đã thờ phượng suốt ba mươi năm.

Hãy nhắm đến Thiên Đàng, và bạn sẽ được trái đất “cho thêm vào”: hãy nhắm đến trái đất, và bạn sẽ chẳng được gì cả.

— C. S. Lewis, Cơ Đốc Giáo Thuần Túy

Nửa thế kỷ sau, ông được đặt một bia tưởng niệm tại Góc Thi Sĩ (Poets’ Corner) trong Tu viện Westminster. Các sách của ông chưa bao giờ ngừng tái bản, và Cơ Đốc nhân thuộc hầu hết mọi truyền thống đều xem ông như một người bạn; độc giả thuộc giới Tin Lành thường khác ý ông ở một vài điểm cụ thể, và chính ông hẳn sẽ là người đầu tiên nói rằng mình chỉ là một tín hữu bình thường, không phải một thẩm quyền. Điều ông để lại cho Hội Thánh không phải là một hệ thống, mà là một tiếng nói: trong sáng, khiêm nhường, hợp lý và đầy vui mừng, tin chắc rằng nỗi khao khát nằm sâu trong mọi cuộc đời con người là để dẫn ta trở về nhà với Đức Chúa Trời. Các sách của chính ông vẫn còn trong thời hạn bản quyền, nên bạn sẽ chưa tìm thấy chúng ở đây — nhưng những tác giả xưa đã dẫn ông đến đó thì đang có trên những kệ sách này: George MacDonald, người có cuốn Những Bài Giảng Không Lời (Unspoken Sermons) mà ông hết sức quý trọng; G. K. Chesterton, người có cuốn Con Người Đời Đời (The Everlasting Man) đã góp phần đưa ông trở lại với đức tin; Athanasius, người có cuốn Về Sự Nhập Thể (On the Incarnation) mà ông yêu thích; Augustine; Thomas à Kempis; John Bunyan; và William Law.

Thư viện chưa có sách hay bài giảng nào của tác giả này.

Hỏi và đáp

C. S. Lewis là ai?

C. S. Lewis (1898–1963) là một học giả về văn chương Trung Cổ và Phục Hưng tại Oxford và Cambridge, người đã dành nửa đầu cuộc đời để tranh luận chống lại Đức Chúa Trời và nửa sau để giải bày về Ngài cho nhiều người hơn hầu như bất kỳ nhà văn nào cùng thế kỷ. Ông là một tín hữu bình thường, không phải mục sư hay nhà thần học, thế nhưng những bài nói chuyện trên đài phát thanh thời chiến, cuốn Những Lá Thư Của Screwtape và bảy cuốn Biên Niên Sử Narnia của ông đã đưa đức tin Cơ Đốc vào các mái nhà, các doanh trại và các phòng trẻ khắp thế giới.

Ông lớn lên ở đâu, và vì sao ông đánh mất đức tin?

Clive Staples Lewis sinh ngày 29 tháng 11 năm 1898 tại Belfast, là con trai thứ của Albert Lewis, một luật sư, và Flora Hamilton Lewis, con gái một mục sư. Năm 1908, khi ông lên chín, mẹ ông qua đời vì bệnh ung thư dù ông đã tha thiết cầu nguyện cho bà được chữa lành, và chẳng bao lâu sau ông bị gửi đến một trường nội trú khắc nghiệt ở Anh. Về sau ông nhận định rằng khi ấy mình đã đối xử với Đức Chúa Trời như một nhà ảo thuật được trông đợi sẽ làm phép, và đến giữa tuổi thiếu niên ông đã hoàn toàn từ bỏ đức tin thời thơ ấu.

Vì sao ông được gọi là Jack?

Khi còn là một cậu bé, ông tuyên bố rằng từ nay tên mình là “Jacksie”, theo tên một chú chó mà cả nhà yêu quý. Gia đình gọi tắt thành Jack, và ông mãi là Jack đối với tất cả những ai quen biết ông suốt phần đời còn lại, kể cả người anh Warren, lớn hơn ba tuổi, người bạn đồng hành thân thiết nhất của ông từ thuở nhỏ cho đến cuối đời.

Điều gì đã xảy ra với ông trong Thế Chiến Thứ Nhất?

Được phong sĩ quan trong trung đoàn Bộ binh nhẹ Somerset, Lewis ra đến tiền tuyến ở Pháp đúng vào sinh nhật thứ mười chín của mình. Ngày 15 tháng 4 năm 1918, gần Arras, một quả đạn pháo của chính quân Anh bắn hụt tầm và nổ ngay cạnh ông, làm ông bị thương ở chân, tay và ngực, đồng thời giết chết Trung sĩ Harry Ayres đứng bên cạnh. Trước khi ra trận, ông đã hứa với người bạn Paddy Moore rằng nếu một người tử trận, người kia sẽ chăm lo cho gia đình của bạn mình; Paddy hy sinh, và Lewis đã giữ lời hứa ấy với bà Janie Moore suốt hơn ba mươi năm.

C. S. Lewis đã trở thành Cơ Đốc nhân như thế nào?

Điều đó đến qua hai bước. Trong học kỳ mùa hè năm 1929, một mình trong phòng riêng tại Magdalen College, Oxford, ông đầu hàng, thừa nhận rằng Đức Chúa Trời là Đức Chúa Trời, rồi quỳ xuống cầu nguyện, và tự gọi mình có lẽ là người cải đạo chán chường và miễn cưỡng nhất trên khắp nước Anh. Rồi vào đêm ngày 19 tháng 9 năm 1931, trên lối Addison's Walk, Tolkien và Hugo Dyson đã thuyết phục ông rằng câu chuyện về Đấng Christ là huyền thoại có thật, đã thật sự xảy ra. Chín ngày sau, khi ngồi trong thùng xe gắn bên chiếc mô-tô của anh trai trên đường đến Sở thú Whipsnade, ông nhận ra mình tin Chúa Giê-xu Christ là Con Đức Chúa Trời.

Đời sống cầu nguyện của ông ra sao?

Từ tháng 10 năm 1940, gần như mỗi tuần Lewis đều đến gặp Cha Walter Adams, một linh mục Anh giáo lớn tuổi thuộc dòng Cowley Fathers ở Oxford, để xưng tội và nhận sự hướng dẫn thuộc linh, cho đến khi Cha Adams qua đời năm 1952. Dưới sự hướng dẫn ấy, ông giữ một đời sống cầu nguyện có kỷ luật, sáng và tối, cầu nguyện qua sách Thi Thiên và nêu tên từng người trước mặt Đức Chúa Trời trong danh sách dài những người đã xin ông cầu nguyện cho họ. Ông dự Tiệc Thánh cách trung tín tại nhà thờ giáo xứ của mình, Holy Trinity, Headington Quarry.

Những cuốn sách Cơ Đốc nổi tiếng nhất của ông là gì?

Cuốn Vấn Đề Đau Khổ (1940) đối diện câu hỏi về sự đau khổ. Cuốn Những Lá Thư Của Screwtape (1942), gồm những lá thư tưởng tượng của một con quỷ lão luyện gửi cho đứa cháu của nó, đã trở thành sách bán chạy. Những bài nói chuyện trên đài BBC của ông từ năm 1941 đến năm 1944 trở thành cuốn Cơ Đốc Giáo Thuần Túy, một trình bày về đức tin mà Cơ Đốc nhân thuộc mọi truyền thống cùng chung giữ. Bảy cuốn Biên Niên Sử Narnia bắt đầu ra đời năm 1950, và cuốn Ngỡ Ngàng Bởi Niềm Vui (1955) kể lại câu chuyện ông cải đạo. Cuốn Chiêm Nghiệm Nỗi Đau ghi lại nỗi tang thương của ông khi mất người vợ.

Joy Davidman là ai?

Joy Davidman là một nhà thơ người Mỹ gốc Do Thái và từng là đảng viên cộng sản, người đã đến với Đấng Christ một phần nhờ các sách của ông. Họ gặp nhau năm 1952, lặng lẽ kết hôn tại một văn phòng đăng ký hộ tịch ở Oxford vào tháng 4 năm 1956, và mùa thu năm ấy người ta phát hiện bà bị ung thư xương. Ngày 21 tháng 3 năm 1957, bên giường bệnh của bà, linh mục Peter Bide đã cử hành hôn lễ cho họ với sự chúc phước của Hội Thánh, và theo lời thỉnh cầu của Lewis, ông đặt tay trên bà và cầu nguyện cho bà được chữa lành. Bà qua đời ngày 13 tháng 7 năm 1960.

Joy Davidman có được chữa lành không?

Trái với mọi dự đoán, bà đã không qua đời vào năm 1957. Trong những tháng sau đó, căn bệnh của bà thuyên giảm, xương bắt đầu tái tạo và bà lại đi lại được, và Lewis đưa bà về nhà ở the Kilns. Cùng lúc ấy, chính ông lại mắc chứng mất canxi trong xương gây đau đớn và tự hỏi phải chăng Đức Chúa Trời đã để ông gánh chịu điều gì đó thay cho bà. Họ được ban cho ba năm hạnh phúc, trong đó có chuyến đi Hy Lạp vào mùa xuân năm 1960, trước khi bệnh ung thư tái phát năm 1959 và cướp bà đi vào mùa hè năm sau.

C. S. Lewis qua đời khi nào và ở đâu?

Ông qua đời tại nhà ở the Kilns, gần Oxford, ngày 22 tháng 11 năm 1963, một tuần trước sinh nhật thứ sáu mươi lăm; tin ấy gần như bị chìm mất vì cùng ngày hôm đó Tổng thống Kennedy bị bắn tại Dallas. Ông được an táng trong nghĩa trang của nhà thờ Holy Trinity, Headington Quarry, nơi ông đã thờ phượng suốt ba mươi năm, và nửa thế kỷ sau ông được đặt một bia tưởng niệm tại Góc Thi Sĩ (Poets' Corner) trong Tu viện Westminster.