ከዢቡ አለቃ ጋር የተደረገ ቃለ ምልልስ

ሴፕቴምበር 8፦ ዛሬ ጠዋት ተነሣን፤ ከቀኑ 7 ሰዓት ገደማም በዢቡ ከተማ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን። መርከቧ ጋንዲኮ እንደ ደረሰች በዚህ ተሰምቶ ስለ ነበረ የሚያስደነግጥ ምንም ምክንያት አልነበረም፤ እኛም ወዲያውኑ በቅርቡ ልንጎበኘው እንደምንመጣ ለሳሪኪው የሚያሳውቅ መልእክት ላክን።

ከተማዪቱ ከወንዙ አንድ ማይል ያህል ትርቃለች፤ ቢኑዌንና በዙሪያው ያለውን አገር ጥሩ አድርጎ በሚያሳይ ከፍ ባለ ስፍራ ላይ ተቀምጣለች፤ በኢጋራ ካለችው ከኢዳም የምትሰፋ ትመስላለች፤ ቤቶቿ የተጠጋጉ፣ ሕዝቧም ብዙ ነው። በመንገድ ላይ ሩብ ሰዓት ያህል ከቆየን በኋላ የሳሪኪው መልእክተኛ ወደ ውስጥ ጋበዘን፤ ሾጣጣ ጣሪያ ያላቸውን፣ አንዱ ከሌላው በተወሰነ ርቀት ላይ ያሉ ሦስት መግቢያዎችን አልፈን ወደ አራተኛው ደረስን፤ በዚያም ንጉሡ ሊቀበለን ተዘጋጅቶ ተቀምጦ ነበር። ስሙ ቦሃሪ እንደ ሆነ፣ ነገር ግን በብዙዎች ዘንድ ዙምባዴ ተብሎ እንደሚታወቅ፣ የዢቡ ግዛትም ራስ ወይም ንጉሥ እንደ ሆነ ነገረን። በትውልዱ ጁኩ ወይም ኮሮሮፋ ነው፤ የጋንዲኮው አማና የጋንኬራው ጋሪኬም እንደዚሁ ናቸው፤ ዕድሜው አርባ ዓመት ገደማ ይመስላል፤ ፊቱም ኮስታራ ነው። ከተለመደው ሰላምታ በኋላ ዶክተር ቤይኪ የጉብኝቱን ዓላማ ነገረው፤ ይኸውም ስለ ዶክተር ባርት ለመጠየቅና ከእነርሱ ጋር ንግድ ለመጀመር ሐሳብ ለማቅረብ ነበር። ስለ ዶክተር ባርት ምንም ወሬ አልደረሳቸውም ነበር፤ ስለ ንግዱ ግን በሰሙ ጊዜ እጅግ ደስ አላቸው፤ መርከቧም ከዚህ ወዲያ እንዳትሄድ ወዲያውኑ ለመኑ፤ እኛ ግን ስለ ነጩ ሰው ለመጠየቅ፣ ቢቻልም ቢያንስ እስከ ሐማሩዋ ድረስ ወደ ፊት መሄድ እንዳለብን ተነገራቸው። አለቃውም እዚያ ለመድረስ ስምንት ወር እንደሚፈጅብን፣ ወንዙም የሚሞላው በዚህ ወር ብቻ እንደ ሆነና በሚቀጥለው ወር መጉደል እንደሚጀምር፣ በጥቂት ጊዜ ውስጥም ጥልቀቱ ከሰው ወገብ እንደማይበልጥ፣ ስለዚህም መርከባችን ትልቅ ስለ ሆነች ወደ ታች ለመመለስ በቂ ውኃ እንደማታገኝ ተናገረ፤ ከዚህም ሌላ በወንዙ ውስጥ ብዙ ዓለቶች እንዳሉ፣ በመርከቧ ላይ አንዳች ነገር ቢደርስ ተገቢውን መረጃ ባለመስጠቱ በእርሱ ላይ እንዳይላከክ እንደሚፈራ፣ ከዚያ በላይ ያሉት ሰዎችም ካፌሪዎች እንደ ሆኑና መርከቧን ባዩ ጊዜ እንደሚሸሹ ነገረን። በዚህ ሁሉ ውስጥ ያለውን ዓላማውን ቶሎ አስተዋልን፤ ነገር ግን ስለ መረጃው አመሰገንነው። ዶክተር ቤይኪ ከመንግሥት የተላከ ስጦታ ሰጠው፤ እርሱም በምላሹ አንድ በግና አንድ ቅል ትኩስ ቅቤ፣ ለዶክተር ሃቺንሰንም አንድ የሐውሳ ቶቤ ሰጠ። ነገር ግን እጅግ የደነደነ ሕሊና እንኳ ለሰው ልጅ ውርደት እንደ ሆነ የሚሰማው ሌላ ጉዳይ ነበረ። ንጉሡ አስተርጓሚያችንን አሊሄሊን ወደ ውስጠኛው ግቢ ጠርቶ ሊሸጠው ያሰበውን አንድ ትንሽ ልጅ አሳየውና ይገዛው እንደ ሆነ ጠየቀው። አሊሄሊም እንግሊዛውያን የባሪያ ንግድን ፈጽመው እንደሚቃወሙ ነገረው፤ ከውስጥ በወጡም ጊዜ ሕዝቡ የዝሆን ጥርስ ለመሸጥ ዕድል እንዲያገኝ መርከቧ ነገ እንድትቆይ ለመነ፤ ይህም ልመና ወዲያውኑ ተፈጸመለት። ከዚያም ወደ መርከቧ ተመለስን። አለቃው አንድ ወይፈን መግዛት ይቻል እንደ ሆነ በተጠየቀ ጊዜ ብዙ እንዳላቸው፣ ነገር ግን ከጌቶቻቸው ጋር እንዳሉ ተናገረ። እነዚህ ጌቶች እነማን እንደ ሆኑ ተጠየቀ፤ እርሱ ግን ጉዳዩን የሚያድበሰብስ መልስ ሰጠ፤ እኛ ግን ከሕዝቡ እንደ ተረዳነው እነርሱ የፊላታዎች ባሪያዎች ሲሆኑ ከዮላና ከሐማሩዋ የመጡ ነበሩ፤ አለቃው ግን ይህን ሊያምን አልፈለገም።

ሴፕቴምበር 9፦ የክሩ ሰዎች እንጨት በመቍረጥ ተጠምደው ሳሉ ሕዝቡ ለመነገድ ወደ መርከቧ መጡ። አለቃው ቦሃሪ መርከቧን ለማየትና ሕዝቡ እንዴት እንደሚሆኑ ለመመልከት በፈረስ ወደ ወንዙ ዳር ቀርቦ መጣ። በብዙ ማግባባት ወደ መርከቧ እንዲወጣ ተደረገ፤ ይህም የሆነው ነጋዴዎቹ ሁሉ ከመርከቧ እንዲወርዱ ካዘዘ በኋላ ነበር። እርሱም እንደ ሌሎቹ ሁሉ በመርከቧ ትልቅነት ተደነቀ፤ ይህም አያስደንቅም፤ እነርሱ ራሳቸው ያላቸው ታንኳዎች እጅግ ጥቂት፣ ትንንሽና አሮጌዎች ናቸውና፤ ከሁለት የተለያዩ ዛፎች በከፊል ተፈልፍለው፣ አንድ ሰው አሮጌ የተሰበረ ሳሕን እንደሚያያይዝ በገመድ የተሰፉ ናቸው። የመርከቧ ጀልባዎች ቀኑን ሙሉ ነጋዴዎቹን ወደ መርከቧ እያመጡ ወደ ምድር ይመልሷቸው ነበር። በዚህ የሚበቅሉት የእህል ዓይነቶች በቆሎ፣ ማሽላ እንዲሁም ጌሮና ዳዉሮ የሚባለው ቀጥ ያለ ራስ ያለው እህል ናቸው፤ ሩዝም ይበቅላል፤ ነገር ግን እጅግ በጥቂቱ ነው፤ በዚህ ወንዝ ውኃ በሚጠጡት ዳርቻዎች ላይ ግን በየዓመቱ በሺህ የሚቆጠር እንቅብ ሩዝ ሊመረት በቻለ ነበር፤ ይህም ሚሊዮኖችን ሰዎች ጤናማ ምግብ ሊመግብ በቻለ ነበር። ወንዶቹ ባብዛኛው በዘረፋ ዘመቻዎች ስለሚጠመዱ መሬቱን የሚያርሱት በአብዛኛው ደካሞቹ ወንድና ሴት ባሪያዎች ናቸው። ቦዬ፣ ፕላንቴን፣ ሙዝ፣ ጎደሬ፣ ብርቱካን፣ ኮኮናት ወይም አናናስ አይገኝም — እነዚህ ተክሎች አይተከሉምና። ልጃገረዶችና ሴቶች በመንገድ ላይ የሚበላ ነገር እያዞሩ አይሸጡም፤ የሚያርፉባቸው ስፍራዎች ወይም ከዳስ ሥር ያሉ የምግብ ቤቶችም የሉም፤ ባጭሩ፣ በኒጀር ምዕራባዊ ዳርቻ እንደሚገኙት ያሉ ገበያዎች በዚህ አገር የሉም። አንዱን ነገር በሌላው ይለዋወጣሉ፤ እህልን በጠላ፣ ጠላን በእህል፣ ኦቾሎኒን በሩዝ፣ ወዘተ.፤ ነገር ግን አንዳንድ ሰዎች የዛጎል ገንዘብ በሥራ ላይ ወደሚውልበት ወደ ሐውሳ አገር ለመውሰድ በዝሆን ጥርስ ፈንታ ዛጎሎች ተቀበሉ። በዚህ የዘንባባ ዛፎች ፈጽሞ የሉም፤ ስለዚህም የዘንባባ ዘይት የለም፤ ሳሙናም እጅግ ብርቅ ነው። ሕዝቡ ከጥቂቶች በቀር በቂ ልብስ የላቸውም፤ የተቦጫጨቀና የቆሸሸ ይለብሳሉ። ስለዚህ ልብስ እጅግ ተፈላጊ ነው፤ ዶሮዎችን፣ ፍየሎችን፣ በጎችን፣ ዳክዬዎችን (ከእነዚህም ብዙ አሏቸው)፣ ሰሌንና እህልን ሲለውጡ ጨርቅ ይጠይቃሉ። አለቃው ዓለቶቹ የት እንዳሉ የሚያሳዩን ሰዎች ከእኛ ጋር ሊልክ ፈቀደ፤ ይህም ሐሳቡ ተቀባይነት አገኘ፤ ነገር ግን እስከ ጠዋት ድረስ ወደ መርከቧ ለመምጣት ዝግጁ አልነበሩም፤ ስለዚህ ዶሮ ሲጮኽ ተዘጋጅተው እንዲጠብቁ ተነገራቸው።

ሴፕቴምበር 10፦ እሑድ። ከጠዋቱ 12 ሰዓት መልሕቅ አነሣን። መንገድ መሪዎቹ ስላልመጡ ያለ እነርሱ ሄድን። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ገደማ መልሕቅ ጣልን፤ ከጠዋቱ 5 ሰዓት ሊሆን ሩብ ጉዳይ ገደማም አምልኮ አካሄድን። ከዕብራውያን 6:19 ሰበክሁ። ከቀኑ 7 ሰዓት እንደ ገና መልሕቅ አነሣን፤ ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማም ከዢቡ በላይ አሥራ ስድስት ማይል ያህል ተጉዘን መልሕቅ ጣልን። ዛሬ ጠዋት የክሩ ሰዎች ለምድጃው እንጨት እንዲቈርጡ በታዘዙ ጊዜ እጅግ ሳይወዱ ወደ ሥራ ሲሄዱ አይቼ ልቤ ስለ እነርሱ አዘነ። የጌታን ቀን እንጠብቃለን የምንል፣ ሌሎችንም እንዲቀድሱት የምናስተምር እኛ ራሳችን እንዲህ ብንሽረው ለእኛ ነቀፋ ነው። ለማንኛውም ሰውም ሆነ እንስሳ የስድስት ቀን ከባድ ሥራ ይበቃዋል፤ ሁሉም በሰባተኛው ቀን ማረፍ ይገባዋል። በጌታ ቀን ስለ ክርስቲያኑ ሰንበት ብነግራቸው በክሩ ሰዎች መካከል ምን መልካም ነገር ላደርግ እችላለሁ? ከውኃው ላይ ሆኖ ምንም የሰው መኖሪያ አይታይም ነበር፤ አገሩም ዝቅተኛና ሜዳማ መሆኑን ቀጥሏል፤ አልፎ አልፎ ግን ከወንዙ በተወሰነ ርቀት ከፍ ያለ መሬት ይታይ ነበር። በወንዙ ግራ በኩል፣ ከዢቡ በስተ ኋላ ወይም በስተ ደቡብ አቅጣጫ፣ ብቻውን የቆመ እንግዳ መልክ ያለው እንደ ስኳር ቅል የሾለ ኮረብታ ታየ። በጉማሬዎች መንጋ መካከል መልሕቅ ጣልን፤ በመርከቧ ዙሪያም ሲያጓሩ ይሰሙ ነበር፤ ዶክተር ቤይኪና አቶ ሜይ ምሽት ላይ የሥነ ፈለክ ልኬት ለመውሰድ ወደ ምድር ወረዱ፤ ነገር ግን እነዚህ እንስሳት ቅርብ ስለ ነበሩ ሥራቸውን በተቻለ ፍጥነት ለመጨረስ ተገደዱ።

ሴፕቴምበር 11፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ መልሕቅ አነሣን። በወንዙ በሁለቱም በኩል አገሩ በአማካይ ለሦስት ማይል ያህል እጅግ ሜዳማ ሆኖ ቀጠለ። ከጠዋቱ 2 ሰዓት ገደማ በወንዙ ቀኝ በኩል ብዙ ርቀት የተዘረጋ ትልቅ የጎመን ዘንባባ ወይም የፓልሚራ ዛፎች ጫካ ታየ። ወንዙ በዚህ እጅግ ይሰፋል፤ በወንዙ አልጋ ውስጥም ሰፋፊ የአሸዋ ቁልሎች ይታያሉ። በአንዳንድ ስፍራ በከፊል በውኃ ተሸፍነዋል፤ ውኃው በሚጎድልበት ጊዜም ሰፋፊ የአሸዋ ሜዳዎች ይሆናሉ። ሃያ አምስት ማይል ያህል ተጉዘን ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ መልሕቅ ጣልን። የዱር ዳክዬዎች መንጋ በአሸዋ ቁልሎቹ ላይ ተቀምጠው ነበር፤ ነገር ግን እየመሸ ስለ ነበረ አንድም ሊገደል አልቻለም። በግራ በኩል በሩቅ የአልቤማርል ተራሮች የተባለ ረጅም የተራሮች ሰንሰለት ታየ። በመንገዱ ሁሉ የመኖሪያ ቤት ምልክት አንድም አልታየም።

ሴፕቴምበር 12፦ እንደ ልማዳችን መልሕቅ አነሣን። በወንዙ በሁለቱም በኩል በጥቂት ርቀት አገሩ ወጣ ገባ መልክ ማሳየት ጀመረ። ቀትር ገደማ በግራ በኩል አንድ ገባር ወንዝ አለፍን፤ ይህም ከወንዞቹ መገናኛ ከተነሣን ወዲህ ያገኘነው የመጀመሪያው ገባር ነው፤ ወዲያውኑም ቻዳ እጅግ ጠበበ፤ በተለይ በቀኝ በኩል ሩብ ማይል ያህል በከፍታ መሬት ተከቦ ነበርና። ጥልቀቱ ከአምስት ፋዘም ያላነሰ ነበር፤ የቢኑዌ ውኃ ሁሉ በዚህ ጠባብ ሸለቆ ማለፍ ስለ ነበረበት የውኃው ፍሰት እጅግ ፈጣን ሆነ፤ «ፕሌያድ» በሁለት ትንንሽ ሸራዎች እየታገዘች እንኳ ልትቋቋመው ተቸገረች። መንገዳችን አስቸጋሪ ይሆንብናል ብለን መሥጋት ጀመርን፤ ነገር ግን የሊንስላገርን ጫፍ ከዞርን በኋላ ቻዳ የከበረ ውኃውን እንደ ቀድሞው በሰፊ አልጋ ላይ ዘርግቶ ባገኘነው ጊዜ እጅግ ደስ አለን። ይሁን እንጂ ነዳጅ ስላጠረን እንጨት ለመቍረጥ ከቀኑ 8 ሰዓት ገደማ መልሕቅ ጣልን፤ ነገር ግን እንደ አለመታደል ሆኖ በዚህ አካባቢ ያሉት ዛፎች ጥሩ ዓይነት አልነበሩም፤ በመርከቧ ላይ የነበረውን ጥቂት ደረቅ እንጨት ለመጨመር ብቻ ጥቂት ተቈረጠ። ለአደን ወደ ምድር የወረዱ ሰዎችም በወንዙ ዳር አሸዋ ላይ የሰው እግር ዱካ እንዳዩ ነገሩን።

ሴፕቴምበር 13፦ አሁንም መልሕቅ ጥለን ቆየን። ሰዎቹ ሁሉ ደረቁን እንጨት ለአገልግሎት በመፍለጥ ተጠምደው ነበር። ዛሬ ጠዋት ሦስት ሰዎች የተሳፈሩበት አንድ ታንኳ ከእኛ በተወሰነ ርቀት ታየ፤ ነገር ግን ወዲያውኑ ወደ ጫካው ገብተው ተሰወሩ፤ ወደ እኛም ሊቀርቡ አልወደዱም። ሰው ከሚኖርበት ከማንኛውም መንደር፣ ደግሞም ወደ ሐማሩዋ ከተማ የሚያደርስ ከሚመስለው ከቦማንዳ ወደብ ምን ያህል እንደምንርቅ ከእነርሱ ለማወቅ እጅግ ተመኘን።

ሴፕቴምበር 14፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ መልሕቅ አነሣን፤ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ተኩል ገደማም ከብርቱ ነፋስ ጋር ከባድ ዝናብ ዘነበብን፤ ማዕበሉ እስኪያልፍም መልሕቅ ለመጣል ተገደድን። መልሕቅ አነሣን፤ በግራው ዳርቻ አንድ ትልቅ ደረቅ ዛፍ አግኝተን ከቀኑ 8 ሰዓት ገደማ አጠገቡ መልሕቅ ጣልን። ሰዎቹ ወዲያውኑ ሥራ ጀመሩ፤ ከመጨለሙም በፊት በተወሰነ መጠን እንጨት ተቈረጠ። አሁንም የከተማ ወይም የመንደር፣ የዓሣ አጥማጆች ጎጆ ወይም ወጥመድ፣ የየትኛውም ዓይነት እርሻ ምልክት እንኳ አይታይም።

ሴፕቴምበር 15፦ እንጨት መሰብሰባችንን ቀጠልን። ከጠዋቱ 3 ሰዓት ገደማ ሦስት ታንኳዎች በወንዙ ቀኝ በኩል ወደ ታች እየቀዘፉ ሲወርዱ ታዩ። እነርሱም አዩንና ዕቃቸውን በማዶ ባለው ዳርቻ ለማውረድ ቆሙ፤ ዕቃውን እንዲጠብቅ አንዱን ታንኳ በዚያ ትተው ሌሎቹ ወደ እኛ ተሻግረው መጡ። እንዳይደነግጡና እንዳይሸሹ ጥንቃቄ ሁሉ ተደረገ። አስተርጓሚዎቹ በሐውሳ ቋንቋ አነጋገሯቸው፤ እነርሱም መለሱ፤ ወደ መርከቧም እንዲወጡ ስንጋብዛቸው አምስቱ ወደ መርከቧ ወለል ወጡ። እነርሱም በሐማሩዋ ከተማ አጠገብ ካለችው ከቦማንዳ የመጡ በባሪያዎች የሚነግዱ ፊላታዎች ነበሩ። ቦማንዳን የለቀቁት ማክሰኞ ዕለት ነበር፤ አጭር አጭር ጉዞ እያደረጉ መጀመሪያ ወደ ቾሞ፣ ከዚያም ረቡዕ ወደ ዢሩ፣ ከዚያም ወደ ናክ ሄዱ፤ ትናንት ሌሊት በናክ አድረው ዛሬ ጠዋት ከናክ ተነሡ። በሐማሩዋ ግዛት ውስጥ እንዳለን፣ የቦማንዳ ወደብ ወደ ሆነችው ወደ ቾሞም በአንድ ቀን እንደምንደርስ ነገሩን። በመንገዳችን የምናገኛቸውን የአንዳንድ መንደሮችን ስም ሰጡን፤ ይኸውም በግራ በኩል ናክና ዢሩ፣ በቀኝ በኩል ደግሞ ቾሞ ናቸው፤ ማክሰኞ ያለፍነው ገባር ወንዝ የአካም ወንዝ እንደ ሆነና በዳርቻውም ዉኑቦ የተባለ መንደር እንዳለ ነገሩን፤ በውስጥ በኩል ባሪያዎቹ ለጌቶቻቸው እህል የሚያመርቱባቸው የተበታተኑ የእርሻ መንደሮች እንዳሉ፣ የዢቡ ግዛት ነዋሪዎች የሐማሩዋ ባሪያዎች እንደ ሆኑ፣ ይህም አገር ሁሉ የሚኖርበት በጁኩ ወይም በኮሮሮፋ ሕዝብ እንደ ሆነ፣ እነርሱም ከአክፓ ወይም ከአፓ ጋር አንድ እንደ ሆኑ ገለጹልን፤ ይህም አሁን ለፊላታዎች የተገዛችው የኮሮሮፋ ዋና ከተማ የዉካሪ ቋንቋ ነው። ባሪያዎችን መግዛት እንፈልግ እንደ ሆነ ጠየቁን፤ እኛም አንፈልግም ብለን መለስን። ከእነርሱም አንዱ በቤቱ የዝሆን ጥርስ እንዳለው፣ በሁለት ቀን ውስጥም እንደሚመለስና እኛን አግኝቶ ሊሸጥልን ተስፋ እንደሚያደርግ ተናገረ። የኮሮሮፋን፣ የሐማሩዋን፣ የአዳማዋንና የባውቺን ድንበሮች በቻሉት መጠን ገለጹልን፤ በፊታችን የሚታዩት ተራሮች የፉምቢና ተራሮች እንደ ሆኑ፣ ወደ ቢኑዌና ወደ ፋሮ መገናኛም ለመድረስ ስምንት ቀን እንደሚፈጅብን ተናገሩ፤ የፋሮም መነሻ ከቢኑዌ በግራ በኩል ያለበትን አቅጣጫ አመለከቱን። ነገር ግን የአዳማዋ ሰዎች ካፌሪዎች እንደ ሆኑና ይዋጉናል ብለው እንደሚሠጉ አከሉበት። ይህ መረጃ ሁሉ እጅግ የሚያረካ ነበር፤ አሁንም የቢኑዌና የፋሮ መገናኛ ለመድረስ እንችላለን የሚል ተስፋ ነበረን። ጥቂት ስጦታዎች ሰጠናቸው፤ መርከቧንም አዞረን አሳየናቸው፤ ይህም እጅግ አስደሰታቸው፤ አስደነቃቸውም። ስለ ዶክተር ባርት ምንም ወሬ ሊነግሩን አልቻሉም፤ ዮላን መጎብኘቱንም የሰሙ አይመስሉም ነበር። ከምሽቱ 12 ሰዓት ላይ እንጨቱ ሁሉ ወደ መርከቧ ተጫነ፤ ነገር ግን አቶ ሜይ የአንድን ኮከብ ከፍታ ለመለካት እንዲችል መርከቧና ታንኳይቱ በወንዙ ዳር ተጠግተው እንዲቆዩ ተደረገ። በታንኳይቱም ውስጥ ዘወትር የሚቀመጡባት ጥቂት ፍየሎችና በጎች ነበሩ። የእነዚህ እንስሳት ሽታ ነብር ነው ተብሎ የተገመተ አንድ አዳኝ አውሬ የሳበ ይመስላል፤ እርሱም ወደ መርከቧ እጅግ ተጠግቶ መጣ። ከምሽቱ 1 ሰዓት ጥቂት ቀደም ብሎ አቶ ሜይና ዶክተር ቤይኪ ልኬቱን ለመውሰድ በምድር ላይ ሳሉ በአጠገቡ በረጅሙ ሣር መካከል ጉርምርምታ ተሰማ፤ አደጋው በጊዜ ባይታወቅ ኖሮ ከበጎቹና ከፍየሎቹ አንዳንዶቹ በተወሰዱ ነበር፤ ወይም ከዚህ የከፋው፣ ጨዋዎቹ በመሣሪያዎቻቸው ተጠምደው ሳሉ ጥቃት ይደርስባቸው ነበር። የተሞሉ በርካታ የአደን ጠመንጃዎች ተተኮሱ፤ ይህም አውሬውን እንዳባረረው ጥርጥር የለውም፤ ነገር ግን እንደ አለመታደል ሆኖ ልኬቱን የሚወስዱበት ጊዜ አለፈ።

ሴፕቴምበር 16፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ መልሕቅ አነሣን። ወንዙ ስፋቱን እንደ ጠበቀ ነው፤ ውኃም በብዛት አለ፤ ከሦስት እስከ አራት ፋዘም። መተላለፊያውን ሳትን፤ መርከቧም ሦስት ጊዜ በአሸዋ ተቀረቀረች፤ ነገር ግን ሞተሩን ወደ ኋላ በማስኬድ ሰዎቹ ብዙ ሳይደክሙ ተላቀቀች። በወንዙ ግራ በኩል በጣም በሩቅ ብዙ ረጃጅም ሾጣጣ ተራሮች ያሉበት አዲስ የኮረብቶች ሰንሰለት ታየ። እርሱም ከወንዙ ጋር ጎን ለጎን ማለት ይቻላል ብዙ ርቀት ከተዘረጋ ረጅም የደጋ ሸንተረር በስተ ኋላ ነበር፤ ይህም እጅግ ውብ መልክ ነበረው። ከእነዚህ ተራሮች የአንዳንዶቹ ራሶች በለመለመ ደንና ጥሻ የተሸፈኑ ናቸው፤ ሌሎቹ ግን ፈጽሞ የተራቆቱና ዓለታማ ናቸው። እነዚህ ሁሉ ለዓይን ደስ የሚያሰኙ ቢሆኑም፣ ከእነርሱ የትኛውም ክፍል ሰው እንደሚኖርበት የሚያሳይ ምንም ምልክት የለም።

ከጠዋቱ 5 ሰዓት ገደማ በግራ በኩል ባለች አንዲት ደሴት ላይ ያሉ ጥቂት ጎጆዎችን አለፍን፤ ትናንት መረጃ የሰጡን ሰዎች የነገሩን የናክ መንደር እንደ ሆነች ገመትን። መተላለፊያውን በሳትን ጊዜ ብዙ ጊዜ በአሸዋ በመንካታችንም፣ እንፋሎቱን በመደበኛነት ለማቆየት የሚገባ ነዳጅ በማጣታችንም ዛሬ ጉዟችን እጅግ ዘገምተኛ ነበር፤ በዚህም ምክንያት እንፋሎቱን ለማሰባሰብ ብዙ ጊዜ መልሕቅ ለመጣል ተገደድን። እንፋሎታችን አጥሮ ሳለ እጅግ ብርቱ በሆነ የውኃ ፍሰት ላይ ከአሥራ ሁለት እስከ አሥራ ስምንት ማይል ያህል ተጉዘን ከምሽቱ 12 ሰዓት ገደማ መልሕቅ ጣልን።

ሴፕቴምበር 17፦ እሑድ። ዶክተር ቤይኪ አምልኮው ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል ፈንታ ቀደም ብሎ፣ ከጠዋቱ 3 ሰዓት ገደማ እንዲሆንና የግማሽ ቀን ጉዞ እንድናደርግ ሐሳብ አቀረበ፤ እስከዚያው ድረስም የክሩ ሰዎች የማገዶ እንጨት እንዲፈልጡ ታዘዙ። በዚህ መሠረት ከጠዋቱ 3 ሰዓት አምልኮ አካሄድሁ፤ ከዳንኤል 4:39 ሰበክሁ። በቂ እንጨት ስላልነበረ መነሣት አልቻልንም፤ ነገር ግን የክሩ ሰዎች እስከ ምሽት ድረስ እንጨት በመፍለጥ እንዲሠሩ ተደረገ።

ሴፕቴምበር 18፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ መልሕቅ አነሣን። ከጠዋቱ 3 ሰዓት ላይ የአንድ ጉማሬ ግዙፍ ሬሳ በወንዙ ላይ ተንሳፎ ሲወርድ አየን፤ ከቀኑ 10 ሰዓት ገደማም በዢሩ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን። ጦር ይዘው ድምፅ በሚሰማበት ርቀት በወንዙ ዳር የቆሙት የአገሬው ሰዎች መጀመሪያ ፈርተው ነበር፤ ነገር ግን በሐውሳ ቋንቋ ጥቂት ስንነጋገራቸውና ስንቅ እንዲሰጡን ስንጠይቃቸው ብዙም ሳይቆዩ ተማመኑብን። በወንዙ ዳር ወረድን፤ ከእነርሱም ጋር ተጨባበጥን፤ ጥቂትም ተነጋገርን፤ አንዳንድ ፈጣን ጥያቄዎችንም ጠየቅን። በቅርቡ ልንጎበኘው እንደምንመጣ ለአለቃቸው እንዲያሳውቁ ተላኩ፤ ጥቂት ቆይተውም መልእክተኞቹ ወደ ከተማዪቱ ሊጋብዙን ተመለሱ። ከሰዎቹ አንዱ እየመራን ወደ አለቃው ስንሄድ ሌላው ወደ ኋላ እንድንመለስ በምልክት ጠራንና ኢሞሩ ወደሚባል ወደ አንድ ፊላታ ማላም አቀረበን፤ እርሱም የሐማሩዋ ንጉሥ ሞሐማ የንጉሡን ጥቅም እንዲጠብቅ እንደ እንደራሴ ወይም እንደ ቆንስል አድርጎ በዚህ ያስቀመጠው ነበር፤ ምክንያቱም ነዋሪዎቹ በሐማሩዋ በኩል ወደ አዳማዋ ንግድ እያካሄዱ ወደ ሶኮቶ፣ ወደ ካኖ፣ ወደ ካቺናና ወደ ባውቺ የሚሄዱትንና ከዚያ የሚመለሱትን መንገደኞች ይዘርፋሉና። ዶክተር ቤይኪ ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ ምድር ወርዶ ከአለቃው ጋር ለመነጋገር እጅግ ታምሞ ስለ ነበረ አቶ ሜይ በእርሱ ፈንታ እንዲሠራ ወከለው። እንደ ልማዳችን ስለ ዶክተር ባርት ጠየቅን፤ ነገር ግን ስለ እርሱ ምንም ወሬ አልተገኘም። ኢሞሩ የዢቡ ሰዎች ባሪያዎቻቸው መሆናቸውን አረጋገጠ። ስለ መድረሳችን ለሐማሩዋ ንጉሥ የሚያሳውቅ መልእክተኛ ለመላክ ዝግጁ ነበር። መልእክተኛው በዚያው ምሽት እንደሚደርስና ነገ ጠዋት እንደሚመለስ ተነገረን። ኢሞሩ ከሐማሩዋ ወዲያ ስላሉት ስፍራዎች ምንም መረጃ ሊሰጠን አልቻለም፤ ባቻማ የሚላት የአንዲት ከተማ ስም ብቻ ነገረን፤ ነዋሪዎቿንም ካፌሪዎች ብሎ ጠራቸው፤ ክፉ ሕዝብ እንደ ሆኑም ተናገረ። ወደ ቢኑዌና ወደ ፋሮ መገናኛ ለመድረስ በታንኳ የሃያ ቀን ጉዞ እንደሚፈጅብን፣ ወደ አዳማዋም የአሥር ቀን መንገድ እንደ ሆነ አረጋግጦ ተናገረ። ከዚህም አዳማዋ የሚሉት በዚያ ሰፊ አገር ውስጥ ላለች አንዲት ዋና ከተማ የሰጡት ስም እንደ ሆነ ተረዳሁ። ሐማሩዋና ዮላ አንዱ ከሌላው ፈጽሞ ነጻ ናቸው፤ እያንዳንዳቸውም ከሶኮቶ ሡልጣን ጋር በቀጥታ ይገናኛሉ። ለአለቃው ያመጣነው ስጦታ ለኢሞሩ ተሰጠ፤ ነገር ግን በከተማዪቱ ውስጥ ሌላ የተጨቈነ አለቃ እንዳለ፣ ወደ ኋላ በተጠራንም ጊዜ ወደ እርሱ እየተወሰድን እንደ ነበረ ጠረጠርሁ፤ ስለዚህ ከእርሱ ቀጥሎ ለማን አክብሮት ልናቀርብ እንደሚገባን እንዲያመለክተን ኢሞሩን ጠየቅሁት። እርሱም አገልጋዩ በጀልባው ውስጥ አብሮን ወደ መንደሩ ሌላኛው ጫፍ እንዲሄድ አዘዘው፤ በዚያም ወረድን፤ የስፍራው የቀድሞ አለቃና የሕዝቡ እውነተኛ አባት ወደ ሆነው ወደ ፋዶንም ተወሰድን፤ እርሱን ግን እጅግ አዝኖና ተክዞ አገኘነው፤ በሐሰተኛው ነቢይ ተከታዮች እንደ ተጨቈነ በግልጽ ይታይ ነበር። ስለ ደኅንነቱ ጠየቅነው፤ በደግነትም አነጋገርነው፤ ነገር ግን ሐውሳ ስለማይገባው የኢሞሩ አገልጋይ የነዋሪዎቹ ቋንቋ በሆነው በጁኩ ቋንቋ አስተረጎመለት። በከተማዪቱ ውስጥ ሁለት ገዥ አለቆች እንዳሉ አናውቅም ስለ ነበረ ለኢሞሩ የተሰጠውን የመሰለ ስጦታ እንደሚቀበል ቃል ተገባለት፤ ስጦታውንም እንዲቀበል የታመነ ሰው ከእኛ ጋር ወደ መርከቧ እንዲልክ ተነገረው።

ከፈርናንዶ ፖ ከተነሣን ወዲህ እንደ እነዚህ እጅግ የተዋረደ ሕዝብ አላገኘሁም። እውነት ነው፣ ከልጆች በቀር የአገሬውን ሰዎች በመንገዳችን ሁሉ ይብዛም ይነስም ልብስ ለብሰው አግኝተናቸዋል፤ እዚህ ግን በወገባቸው ዙሪያ ከታሰረ ገመድ ላይ ጥቂት ቅጠሎችን ብቻ አንጠልጥለው፣ ፒፓ በአፋቸው ይዘው፣ ምንም ደንታ የሌላቸው መስለው የሚታዩ አረጋውያን ሴቶችን ሳገኝ ተደነቅሁ። እነዚህ በጋንዲኮ ያየኋቸው ያው ዘር ናቸው፤ መጀመሪያ የፊላታዎች ባሪያዎች ይሆናሉ ብዬ ጠርጥሬ ነበር፤ ስጠይቅ ግን ነጻ ሰዎች እንደ ሆኑ ተነገረኝ። አገራቸው በፊላታዎች እጅ ከወደቀ በኋላ ወንዶቹና ሌሎቹ ሴቶች የተሻለ አለባበስ ቢለምዱም፣ እነዚህ አረጋውያን ግን ከልማዶቻቸው እጅግ ያልሠለጠነውን እንኳ ለመለወጥ ያልፈቀዱ ይመስላል።

ሴፕቴምበር 19፦ በዚህ በግ፣ ፍየል፣ ዶሮ፣ እንጨት እንኳ ምንም የሚገኝ ነገር አልነበረም፤ ስለዚህ ወደ መርከቧ ተመለስን። ዶክተር ቤይኪ በጥቂት ቀናት ውስጥ በመመለሻ መንገዳችን እንደምንጎበኘው ለሐማሩዋ ንጉሥ ለሞሐማ እንዲያሳውቅ ማላሙን ለመነው። ማላሙ መርከቧን ለማየት መጣ፤ ከእርሱም ተጨማሪ መረጃ ማግኘት ቻልን፤ ከዚያም ብዙ እንደምናገኝ በተነገረን በሚቀጥለው መንደር በቾሞ ለማገዶ የሚሆኑ ዛፎችን እናገኛለን በሚል ተስፋ መልሕቅ አነሣን። እንፋሎቱን ማቆየት እጅግ አስቸጋሪ ነበር፤ የውኃው ፍሰትም በእኛ ላይ ከሦስት ኖት በላይ ይፈስ ስለ ነበረ ብዙ ጊዜ መልሕቅ ለመጣል ተገደድን፤ ነገር ግን ከቀኑ 10 ሰዓት ገደማ ከምሥራቅ በመጣ ዓውሎ ነፋስ ወደ ፊት ተገፋን። በዚህ ስፍራ አካባቢ ወንዙ ወደ ሰሜን ይዞራል፤ ከረግረጉ በስተ ኋላም ሁለት መንደሮችን አየን፤ የሐማሩዋ ከተማም ከምሰሶው ጫፍ ላይ ሆኖ ሲታይ ከሙሪ ተራሮች ሰንሰለት ግርጌ ባለ ኮረብታ ላይ ትታይ ነበር። ከምሽቱ 12 ሰዓት ላይ ጥቂት ነዳጅ እናገኛለን በሚል ተስፋ መልሕቅ ጣልን፤ በመርከቧ ላይ የነበረው እንፋሎት ለማስነሣት እንኳ በቂ አልነበረምና። ከዢሩ አሥራ አንድ ማይል ያህል ተጉዘን ነበር።

ሴፕቴምበር 20፦ ምን ዓይነት እንጨት እንደሚገኝ ለማየት ጀልባዋ ማልዳ ወደ ምድር ተላከች፤ ነገር ግን ለዓላማችን የሚስማማ ምንም አልተገኘም፤ ዛፎቹ ሁሉ እርጥብና ልምላሜ ያላቸው ነበሩ፤ ደግሞም የምንፈልጋቸውን የመሰሉ ቢሆኑ እንኳ ሰዎቹ እግራቸውን ሊያቆሙ በማይችሉበት ረግረግ ውስጥ የቆሙ ነበሩ። በአቅራቢያው መንደር እንዳለ ለማየት ሌላ ጀልባ ወደ ላይ ተላከች፤ ነገር ግን ምንም ሳታገኝ ተመለሰች። ሌላ አማራጭ ስላልነበረ ከወንዙ ጋር ተንሳፈው የሚወርዱትን ዛፎች ለመያዝ ጥበቃ ተደረገ፤ ከቁርስ በፊትም ሁለቱ ተያዙ፤ ማሳደዱም ትንሽ ያልሆነ መዝናኛ ሆነልን። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ገደማ ሌላ ዛፍ ተሳዶ ተያዘ፤ እርሱም እጅግ ትልቅ ስለ ነበረ ጀልባዋን በወንዙ ወደ ታች ብዙ ርቀት ጐተታት፤ ነገር ግን ተያዘ፤ ወደ ቾሞ ለመድረስ እንድንችልም ጥቂቱን ክምችታችንን እጅግ ጨመረልን። እስከዚያው ድረስ የዢሩ ማላም ኢሞሩ ለዶክተር ቤይኪ ስጦታ እንዲሆን ትናንት ሌሊት የታረደውን የአንድ ጎሽ እግር ይዞ ወደ መርከቧ መጣ። ዶክተሩ ራሱን ሊገዛ ፈልጎ ነበር፤ ነገር ግን ሕዝቡ እርሱን ስለ መሸጥ ያላቸው አጉል እምነት እጅግ ብርቱ ስለ ነበረ ይህን ልመናውን በመከልከላቸው እንዳይቀየማቸው ለመኑት፤ በዢሩ ከተማም በጣዖቱ ፊት የተከመሩትን የጉማሬ የራስ ቅሎች እንዲሸጡ ሊያግባቧቸው አልተቻለም። ሕዝቡ እስልምናን ለመቀበል ፈቃደኞች እንደ ሆኑ ማላሙን ጠየቅሁት፤ እርሱም ፈቃደኞች እንዳልሆኑ ተናገረ። ኢሞሩ ሚስቶቹ ልጆች ስለሌሏቸው ስለ እነርሱ እጸልይ እንደ ሆነ እንዲጠይቀኝ አሊሄሊን በብርቱ ለመነው። ወዲያውኑ መጽሐፍ ቅዱሴን አስመጥቼ መዝሙር 127ን አነበብሁ፤ ልገልጽለትም ሞከርሁ፤ ለማንኛውም ዓላማ ክታብ ፈጽሞ እንደማንጠቀም ለማረጋገጥም ክንዶቼንና አንገቴን አሳየሁት፤ ለእኛ የሚበጀንን ከእኛ ይልቅ አብልጦ ለሚያውቀው ለእግዚአብሔር እጅ ጉዳያችንን ሁሉ አሳልፈን እንደምንሰጥ ነገርሁት። ተስፋው ባይፈጸምለትም በሰጠሁት ማብራሪያ ፈጽሞ ረካ። ኢሞሩም የንጉሡን መልእክተኛ በቾሞ አጠገብ እንደምናገኘው ነገረን።

ሴፕቴምበር 21፦ እንፋሎት ለማስነሣት የሚበቃ ተንሳፋፊ ዛፍና በውኃ የሚወርድ እንጨት ለመያዝ ስለ ተሳካልን ዛሬ ጠዋት ተነሣን፤ ቀትር ገደማም በወንዙ በሁለቱም በኩል በተወሰነ ርቀት ብዙ መንደሮች ታዩ፤ እነርሱም በቀኝ በኩል ቦማንዳ፣ በግራ በኩል ደግሞ ትንሿ ቾሞ ነበሩ፤ ሁሉም በሜዳው ላይ የተቀመጡ ናቸው፤ ነገር ግን ቢኑዌ በሚሞላበት ጊዜ — ሙላቱም እጅግ ብዙ ነው — ውኃ እንዳይጥለቀለቃቸው በበቂ ሁኔታ ከፍ ያሉ ናቸው። በትንሿ ቾሞ ፊት ለፊት መልሕቅ እንድንጥል ሊጋብዙን በዚያ የተቀመጡ አምስት ሰዎች በረግረጉ ውስጥ ባለ አንድ ዛፍ ላይ ሆነው አየን፤ ወደዚያ ያመጣቸው ታንኳ ስለ መቅረባችን ለአለቃው ለማሳወቅ ተመልሶ ነበር። ጥቂት ወደ ፊት እንደ ሄድን የእንፋሎት መርከቧን ለማየት በቤቶቻቸው ጣሪያ ላይ የወጡ ብዙ ሰዎችን አየን፤ ሌሎቹ ደግሞ መልሕቅ እንድንጥል ሊጋብዙን በመውረጃው ስፍራ ይጠብቁ ነበር፤ ነገር ግን በዚያ እንጨት ስለማይገኝና በታላቂቱ ቾሞ በብዛት እንደምናገኝ ስለ ተነገረን አልቆምንም። ብዙም ሳይቆይ በርካታ ታንኳዎች ወደ እኛ መምጣት ጀመሩ፤ እኛም እንፋሎቱን ለማስነሣት አልፎ አልፎ መልሕቅ መጣል ስለ ነበረብን ቶሎ ደረሱብን፤ ጥቂት ካግባባናቸው በኋላም ወደ መርከቧ ጎን ተጠጉ። ዋናዎቹ ሰዎች የሐማሩዋ የሟቹ ንጉሥ ወንድም፣ የሟቹ ንጉሥ ልጅ እንዲሁም ሳሪኪን ሐውሳ (የሐውሳዎች አለቃ) የሚል ማዕረግ ያለው ኢብራሂም ነበሩ፤ ኢብራሂምም የሐውሳን ቋንቋ ጠንቅቆ የሚያውቅ፣ ከካኖ የመጣ አስተዋይ ፊላታና የንጉሡ መልእክተኛ ነበረ። እርሱ የሐማሩዋ ንጉሥ ዋና ነጋዴ ይመስላል። በጥቂት ጊዜ ውስጥ በመርከቧ ላይ እንደ ቤታቸው ተመቻቸው፤ የቅርብ ወዳጆችም ሆኑ። ነገር ግን ብዙም ሳይቆይ የሚያስቅ የፍርሃትና የግርግር ትዕይንት ተፈጠረ፤ እንፋሎቱ ተነሣ፤ መርከቧም መልሕቅ አነሣች፤ መቅዘፊያ መንኰራኵሩ መሽከርከር እንደ ጀመረ ታንኳ ቀዛፊዎቹ አንዱ ከሌላው ቀጥሎ ከመርከቧ ዘለው ወደ ውኃ ገቡ፤ በታላቅ ድንጋጤም እየዋኙ ወደ ታንኳዎቻቸው ሄዱ፤ የንጉሡን ወንድም የእነርሱን ምሳሌ እንዳይከተል የከለከልሁት በብዙ ማግባባት ነበር። ሞተሩ ቆመ፤ መሄድ የፈለጉትም መርከቧን ለቀው ሄዱ። ይበልጥ የተማመኑት ግን ከኢብራሂምና ከንጉሡ ወንድም ጋር እስከ ከሰዓት በኋላ ድረስ ቆዩ፤ በዚያን ጊዜ እንደ ገና ነዳጅ አጠረንና ከቾሞ በታች ሁለት ማይል ያህል ርቀት ላይ መልሕቅ ለመጣል ተገደድን። በዢሩ ፊት ለፊት መልሕቅ በጣልንበት ምሽት የመርከቧ ወሬ ለንጉሡ ደርሶ ነበር፤ እርሱም በማግሥቱ ጠዋት በቾሞ ፊት ለፊት መድረሳችንን እንዲጠብቅ፣ እኛ እነማን እንደ ሆንንና ዓላማችን ምን እንደ ሆነ እንዲያረጋግጥ፣ ደግሞም በውኆቹ ላይ ስላለችው ስለ አናሳራ (የክርስቲያኖች) መርከብ የደረሰውን ወሬ የሚያረጋግጡ ሁለት መልእክተኞችን ከመርከቧ ንጉሥ ማየት እንደሚፈልግ እንዲገልጽ ኢብራሂምን ላከው። ኢብራሂም ደግሞ ንጉሡ ራሱ መርከቧን ለማየት ከመልእክተኞቹ ጋር አብሮ እንደሚመጣ ተናገረ። ነገር ግን ገና ቾሞ ስላልደረስን፣ በወንዙም በሁለቱም በኩል የእንጨት ምልክት ስላልነበረ ዶክተር ቤይኪ እርግጠኛ መልስ ሊሰጥ አልቻለም፤ ነገር ግን መልእክተኛው እስከ ነገ ድረስ እንዲጠብቅ ወደ ምድር ላከው።

ሴፕቴምበር 22፦ እንፋሎት ለማስነሣት በመርከቧ ላይ የቀሩት ከባባድ እንጨቶች ተፈለጡ፤ ብዙም የማያስፈልጉ አንዳንድ ባዶ በርሜሎችም ተሰባበሩ። በቁርስ ሰዓት ገደማ ኢብራሂምና የንጉሡ የበኩር ልጅ እንደ ገና ወደ መርከቧ መጡ፤ እንደ ንጉሡም ፈቃድ ሁለት መልእክተኞች ከእርሱ ጋር ወደ ሐማሩዋ እንዲሄዱ ልመናቸውን ደገሙ። እኔ ገና የሐውሳን ቋንቋ ጠንቅቄ ስለማላውቅ ማድረግ የምንችለው ብቸኛው ነገር አሊሄሊን አስተርጓሚ አድርገን መውሰድ ነበር፤ አቶ ሪቻርድስና እኔም ከእርሱ ጋር ወደ ንጉሡ ለመሄድ ፈቃደኞች መሆናችንን ገለጽን። ይህም የዶክተሩን ፍላጎት አሟላ፤ ከጠዋቱ 4 ሰዓት ገደማም ከኢብራሂም ጋር በቀላሏ ጀልባ ከመርከቧ ተነሣን፤ ወደ ምድር እንደ ወረድን ጀልባዋን ወዲያውኑ እንድንመልሳት ታዘዝን፤ ይህም ወዲያውኑ በቾሞ መንደር የሚሆን መስሎን ነበር። ከመርከቧ አንድ ማይል ተኩል ተጉዘን በቀኝ ዳርቻ የንጉሡ እርሻ ተብላ ወደምትጠራው ወደ ጉሮዋ ደረስን፤ እርሷም የውኃው ሙላት ከሚደርስበት በላይ ባለ ትንሽ ከፍታ ላይ የተሠራች ናት። ኢብራሂም በዚህ ወርዶ አንድ ነገር ይዞ ወደ ጀልባዋ ተመለሰ፤ የፊላታ አለቃው ሺሮማ ቡካሪም እኛን ሰላም ለማለት ወደ ጀልባዋ መጥቶ ወደ ምድር ተመለሰ። ይህች መንደር ለጌታቸው እህል የሚያመርቱና ጉማሬዎችን፣ ጎሾችንና ሌሎችንም የሚገድሉ የንጉሡ ባሪያዎች የሚኖሩባት ናት። ሁለት ማይል ተጨማሪ ተጉዘን ወደ ቾሞ ደረስን፤ እርሷም በዚያው በወንዙ ዳርቻ፣ በትንሽ ጅረት በተለያዩ ሁለት ትንንሽ ከፍታዎች ላይ የተቀመጠች ናት፤ ነገር ግን በዋናነት የሚኖሩባት የቀድሞዎቹ የአገሬው ሰዎች ናቸው፤ ከሴቶቹም ብዙዎቹ እንደ ዢሩዎቹ ልብስ የሌላቸው ነበሩ። እናቶች ልጆቻቸውን በክንዶቻቸው ወይም በጀርባቸው ተሸክመው ይታዩ ነበር፤ የሕፃናቱም እጆች ከብብታቸው ሥር ሆነው በዚያ አጥብቀው ይያዙ ነበር። እዚህም እንደ ገና የሰው ዘር ከሥልጣኔ ሁሉ ሲርቅ ምን ያህል ዝቅ ብሎ እንደሚዋረድ አይቼ ተደነቅሁ። ኢብራሂምን ለምን ልብስ እንደሌላቸው ጠየቅሁት፤ እርሱም ልማዳቸው እንደ ሆነ ነገረኝ። ስለ አለቃው ጠየቅሁ፤ እርሱም በውኃው ዳር ከአንድ ዛፍ ሥር የቆመን፣ በወገቡ ዙሪያ ትንሽ የቆሸሸ ጨርቅ ብቻ የታጠቀን ሽበታም ጢም ያለውን አንድ አረጋዊ አመለከተኝ — እርሱም የቾሞ ሳሪኪ ነበረ። ኢብራሂም ከከተማዪቱ ከመሄዱ በፊት በዚያች መንደር ባደረ ጊዜ ስንቅ ስላላቀረቡለት ትልቅ ቅል ሙሉ በቆሎና በተወሰነ መጠን የሚገማ የጉማሬ ሥጋ በግድ ከእነርሱ ወሰደ። የፈርናንዶ ፖን የአገሬው ሰዎች ካየኋቸው ሁሉ እጅግ ያልሠለጠኑ እንደ ሆኑ ሁልጊዜ እቆጥራቸው ነበር፤ ይህ ሕዝብ ግን ከዚያች ደሴት ቡቢዎች እንኳ ይበልጥ የተዋረደ ነው።

ቾሞን የሚከፍለው ጅረት ለጀልባችን የሚበቃ ውኃ ስላልነበረው ወደ ዋናው ጅረት ለመግባት በውኃ በተጥለቀለቁት የእህል ማሳዎች መካከል እየቀዘፍን ማለፍ ነበረብን፤ ነገር ግን ሁሉም በሣርና በእህል አገዳ ተውጦ ስለ ነበረ ኢብራሂም ከታንኳ ቀዛፊዎቹ አንዱ እንዲመራን ለማድረግ ተገደደ። የክሩ ሰዎቻችን የመንገድ መሪያችንንም መልክ፣ እየመራን የሚያሳልፈንንም መንገድ አልወደዱትም። እርሱ ዓሣ አጥማጅና ጉማሬ አዳኝ እንደ መሆኑ መጠን አምስት ወይም ስድስት የአደን ጦሮችን ይዞ ነበር፤ በጠባቧ ታንኳውም በሣሩ መካከል እንደ እባብ እየተሹለከለከ ይቀዝፍ ነበር፤ ሣሩም እጅግ ጥቅጥቅ ያለ ስለ ነበረ ከፊታችን ልናየውም ሆነ የታንኳውን ዱካ ልናስተውል አልቻልንም። ይሁን እንጂ እርሱ ወደ ሄደበት አቅጣጫ ተከተልን፤ በመጨረሻም ከአንድ ዛፍ ሥር ቆሞ ሲጠብቀን አገኘነው። በዚህ ዝቅ ብለው ከተንዠረገጉት ቅርንጫፎች ሥር ጎንበስ ብለን ማለፍ ነበረብን፤ ጥቂት እንደ ሄድንም ወደ ዋናው ጅረት ደረስን። ዳርቻው በከፊል ብቻ በውኃ ተሸፍኖ ስለ ነበረ ሰዎቹ ዘለው ወርደው ጀልባዋን ጐትተው አሻገሯት፤ መንገድ መሪያችንም ለራሳችን ትቶን ሄደ። ሲመለሱ መንገዱን እንዳይስቱ የዛፉን አቅጣጫ እንዲያስተውል የክሩ ሰዎቹን አለቃ ፍራይዴይን አሳሰብሁት፤ ነገር ግን ካፒቴን ፍራይዴይና ጓዶቹ በእነዚህ ባለጌና ጨካኝ በሚመስሉ ሰዎች መካከል ብቻቸውን የመመለሳቸው ሐሳብ ደስ ያሰኛቸው አይመስልም ነበር። ብዙም ሳንቆይ ወደ መውረጃው ስፍራ እንደርሳለን ብለን በማሰብ ጅረቱን ተከተልን፤ ነገር ግን ካሰብነው በተቃራኒ ከመርከቧ ከተነሣን ከአራት ሰዓት በኋላ፣ ከቀኑ 7 ሰዓት ድረስ አልወረድንም፤ ወደ ጅረቱ ከገባን ወዲህ ጉዟችን ከውኃው ፍሰት ጋር ወደ ታች ነበርና፤ ጅረቱም ከወንዙ ጋር ጎን ለጎን ይፈሳል። ከጠየቅናቸው ጥያቄዎች ሁሉ እንደ ተረዳነው ሐማሩዋ ከወንዙ ከስድስት ወይም ከሰባት ማይል የበለጠ የምትርቅ አትመስልም ነበር፤ በጅረቱ ወደ ታች የተጓዝነውን ርቀት ሳስብም በዋናው ወንዝ ዳርቻ ወዲያውኑ ብንወርድ ከምንሆነው ቢያንስ በሦስት ወይም በአራት ማይል ቀርበናል ብዬ አሰብሁ። የክሩ ሰዎቹ ጀልባዋን ይዘው በጠመዝማዛው ጅረት ውስጥ ከውኃው ፍሰት ጋር እየታገሉ ቢመለሱ ከመጨለሙ በፊት መርከቧ እንደማይደርሱ ታየኝ፤ ደግሞም ቢያንስ በአንድ ሰዓት ወይም በአንድ ሰዓት ተኩል ሐማሩዋ እንደርሳለን፣ ከቀኑ 11 ሰዓትም ተመልሰን አብረን ወደ መርከቧ እንሄዳለን ብዬ አሰብሁ፤ በተለይም ከእርሻዎች እህል ለማምጣት ከሚያገለግሉ ሁለት የተጣጣፉ ጐስቋላ ታንኳዎች በቀር ሌላ መጓጓዣ ስላልነበረን ጀልባዋ ከውኃ እንድትወጣ አዘዝሁ፤ እርሷንና በእርሷ ያለውን ሁሉ ለዉዙ መንደር አለቃ በአደራ ትተን ወደ ሐማሩዋ ተነሣን። ለአንድ ሰዓት ከተጓዝን በኋላ የመጀመሪያው የእርሻ መንደር ታየን፤ እኔም መጀመሪያ ዋና ከተማዪቱ ወይም የዳር መንደሮቿ መስሎኝ ነበር፤ ነገር ግን ተሳስቼ ነበር፤ ከተማዪቱ ገና ከፊታችን እንደ ሆነች ተነገረኝ። ሌላ አንድ ሰዓት ተጉዘን ወደ ሁለተኛ የእርሻ መንደር ደረስን፤ መንገዳችንም ወደ ምዕራብ ትተናቸው ወደ መጣናቸው ወደ ሩቆቹ ተራሮች በቀጥታ ወደ ምዕራብ ማለት ይቻላል ያመራ ነበር። ለሦስት ሰዓት በተጓዝን ጊዜ እንደ እኛው የተታለሉት የክሩ ሰዎች እጅግ ተማረሩ፤ ጉዳያቸው ባልሆነ በዚህ ደስ በማይል ጉዞ ከመሄድ ይልቅ ወደ መርከቧ ባለመመለሳቸውም መቆጨታቸውን ገለጹ። በእውነትም ደስ የማይል ነበር፤ ስለ ርቀቱ ተታለናል፤ መንገዱም ለመሄድ የሚያስመኝ አልነበረምና። ዉዙን ለቅቀን ግማሽ ሰዓት እንኳ ሳይሞላን ከመንገዱ ከሲሶ በላይ ያለማቋረጥ ያጋጠመንን የውኃና የጭቃ ኩሬ ለማቋረጥ ጫማዬን ለማውለቅና ሱሪዬን እስከ ጉልበቴ ለመጠቅለል ተገደድሁ፤ አቶ ሪቻርድስም እንደዚሁ አደረገ። የደከሙትን ባልንጀሮቼን ለማበረታታት ከተማዪቱን አይቼ ወሬውን ላደርስላቸው ተስፋ በማድረግ ከኢብራሂም ጋር እኩል እራመድ ነበር፤ ነገር ግን እስከ ቀኑ 10 ሰዓት ገደማ ድረስ ምንም አላየንም፤ በዚያን ጊዜም ማረፊያ ከሆነ ከአንድ ዛፍ ሥር ደረስን። ገና በጣም ወደ ኋላ የቀሩትን የክሩ ሰዎችንና አቶ ሪቻርድስን እንዲጠብቅ ኢብራሂምን አስቆምሁት፤ ኢብራሂምም ሊያበረታታኝ ከመንገዱ ከግማሽ ትንሽ በላይ እንደ ተጓዝን ነገረኝ። ስንጠብቅ ሳለ የጸሎት ሥርዓቱን አደረሰ። አገልጋዬን ዛፉ ላይ ወጥቶ አስተርጓሚውን እንዲጣራ ነገርሁት፤ እርሱም ለረጅም ጊዜ ተጣራ፤ በመጨረሻም አቶ ሪቻርድስ እየመጡ እንደ ሆነ ከሩቅ መለሰ። የክሩ ሰዎች የቀትር ምግባቸውን ስላልበሉ ተርበው ስለ ነበረ ከመንደሮቹ በአንዱ ውኃ እንዲሰጣቸው ለመለመን ተገዶ ነበር፤ እነርሱም ይህን፣ ደግሞም ያልተዘጋጁለትን ጉዞ ድካም — በአገሩ ሁሉ የባሪያ አዳኞች መሆናቸው ብቻ ወደሚታወቅላቸው እንግዳ ሕዝብ መካከል ወደማያውቁት ስፍራ መሄዳቸውን — እጅግ ተሰምቷቸው ነበር። አቶ ሪቻርድስ ወደ ፊት እንዲሄዱ ለማግባባት እጅግ እንደ ደከመ ነገረኝ። ሁላችንም በአንድ ዓይነት ሁኔታ ላይ እንዳለን በማሳሰብ አበረታታኋቸው፤ ነገር ግን ወደ መርከቧ ተመልሰው ይህን ሁሉ ችግር ማስቀረት ይችሉ ስለ ነበረ አዘንሁላቸው። ወደ ሐማሩዋ ከተማ የገባነው ፀሐይ ስትጠልቅ ነበር፤ ያደረግናቸውን ዕረፍቶችና ከመንገዱ ሲሶውን በውኃና በጭቃ ውስጥ የመሄዱን ታላቅ ችግር ሳሰላ ከዉዙ ጀምሮ በሰዓት ከሁለት ማይል ተኩል በላይ አልተጓዝንም፤ ስለዚህም ስፍራው ከመድረሳችን በፊት ወደ ምዕራብ አሥራ ሁለት ማይል ተኩል ተጉዘን መሆን አለበት። ወደ ከተማዪቱ እኩሌታ በገባን ጊዜ ኢብራሂም የንጉሡን ቤት አሳየንና ወደ ውስጥ ገባ፤ ባልንጀራውንም ወደ ራሱ ቤት እንዲወስደን አዘዘው፤ ቤቱም በከተማዪቱ

ሌላኛው ጫፍ ነበረ፤ በዚያም ማረፊያ ተሰጠን። ወደዚያ ለመድረስ ሃያ ደቂቃ ያህል ወሰደብን፤ ቡድናችንም ሁሉ በረጅሙ ጉዞ ተርበውና ደክመው ስለ ነበረ በማረፋቸው ደስ አላቸው። ከምሽቱ 2 ሰዓት ገደማ ንጉሡ ሠላሳ ሰው የሚበቃ ስምንት ሳሕን ምግብ ላከልን፤ እኛ ግን ሁላችን አሥራ አንድ ብቻ ነበርን፤ ነገር ግን የክሩ ሰዎች ቢራቡም ቱዎ የሚባለውን የፊላታ ምግብ አልወደዱትም፤ ይህም ከበቆሎ ወይም ከማሽላ የሚሠራ፣ ጠንካራ ሊጥ የሚመስል፣ መረቅ የሚፈስበትና በጣት የሚበላ ነው።* ከሰዎቹ አንዱ ፈጽሞ አልበላም፤ ስለዚህ ለምሳ ይዘነው የመጣነውን፣ በመንገድ ላይ ግን ያልነካነውን ጥቂት ብስኩት ሰጠሁት። ኢብራሂም ከንጉሡ ምግብ በተጨማሪ ሁለት ተጨማሪ ሳሕን ቱዎ ላከልን፤ ከዚህም ሌላ ከበቆሎ ወይም ከማሽላ የሚዘጋጅ፣ በውኃ ተበጥብጦ ጥሩ የሚያቀዘቅዝ መጠጥ የሚሆን፣ አንዳንድ ጊዜም ይበልጥ እንዲጣፍጥ ጥቂት በርበሬና ማር የሚጨመርበት ጥሩ የፉራ ድብልቅ ላከልን። ንጉሡም እኛን ለማስተናገድ አምስት በጎችንና ጠቦቶችን ከአንድ ግልገል ጋር፣ ባጠቃላይ ስድስት፣ ደግሞም አንድ ትልቅ ገንቦ የፕለም ማር ላከልን፤

* የሚከተለው የዮሩባዎች የአመጋገብ ዘዴ መግለጫ ከወይዘሪት ታከር «አቤዮኩታ» ገጽ 26 የተወሰደ ነው፤ ይህንንም ክፍል ያብራራል፦ ምግቡ «‹ዴንጌ› ከሚባሉ የበቆሎ ድቡልቡሎች የተሠራ ነው፤ እነዚህም ከበሬ ሥጋ፣ ከበግ ሥጋ፣ ከዓሣ ወይም ከዶሮ ከልዩ ልዩ አትክልቶች ጋር በተሠራ፣ ከፖፖዎች በሚገኝ ጨውና በአገሩ በሚበቅለው የካየን በርበሬ በተቀመመ ኃይለኛ መረቅ ዓይነት ይቀርባሉ። * * * ምግቡን ሊበሉ ሲሉ ዴንጌውንና መረቁን የያዘ ትልቅ የሸክላ ሳሕን መሬት ላይ ይቀመጣል፤ ተመጋቢዎቹም በዙሪያው ይቀመጣሉ። የበቆሎ ድቡልቡሎቹ ከሳሕኑ ወጥተው ተቈርሰው ለየሰዉ ይታደላሉ፤ እያንዳንዱም ሲበላ ድርሻውን በመረቁ ውስጥ ያጠልቃል። በዚህ መንገድ ብዙ የእንስሳት ምግብ ይበላል፤ ነገር ግን ሥጋው ፈጽሞ ጠጣሩን አይበላም።» ከገጽ 117 እንደሚታየው የሐማሩዋ መረቅ የሚሠራው በላም ቅቤ ነው።

ነገር ግን እንደ አለመታደል ሆኖ ማሩ ሳይደርሰን ገንቦው ተሰበረ፤ ማሩም ሁሉ በግቢው ውስጥ ፈሰሰ፤ በዚያ የነበሩትም ሁሉ እጅግ አዘኑ። ኢብራሂም ስለዚህ ታላቅ ጉዳት ሊነግረኝ በብዙ ሐዘን መጣ፤ እኔም ጉዳቱ እንደ ተሰማኝ መናገር አለብኝ፤ ከወሩ አራተኛ ቀን ጀምሮ ስኳር አልቆብን ስለ ነበረ ለመርከቧ ሰዎች ሁሉ እጅግ ተወዳጅ ስጦታ በሆነ ነበርና። ቅቤና ወተት ከብዙ ጊዜ በፊት አልቆ ነበር፤ አንድ ገንቦ ማርም እጅግ ውድ ምትክ በሆነ ነበር። ነገር ግን መንገደኞች ነገሮችን እንደ መጡ መቀበል፣ ያላቸውም ሊበቃቸው ይገባል። ፊላታዎች ምሽት ላይ በቤታቸው መብራት አይጠቀሙም፤ ስለዚህ እነርሱ ራሳቸው እንደሚያደርጉት እስከ መኝታ ሰዓት ድረስ ካረፍንበት ቤት ውጭ በጨለማ ተቀምጠን መቆየት ነበረብን፤ በመኝታ ሰዓትም የአልጋችንን ቦታ ለማወቅ እንድንችል ብዙ ጢስና ጥቂት ብርሃን የሚሰጡ ጥቂት እንጨቶች ተለኰሱ፤ አልጋችንም በቂ ሻካራ ነበረ። ከመተኛታችን በፊት ኢብራሂም አገሩ በብዛት በሚገኙበት ተኩላዎች ምክንያት በጎቼንና ፍየሌን በክፍላችን ውስጥ እንድጠብቃቸው ለመነኝ። እኔም አስቀድሞ በአሥራ አንድ ሰዎች በተሞላ ክፍል ውስጥ አምስት በጎችንና አንድ ፍየልን ማስገባት እንደማይቻል ነገርሁት፤ እርሱም እስከ ጠዋት ድረስ ሊጠብቅልን ቃል ገባ። የኢብራሂም ግቢ በሚመጡና በሚሄዱ ጎብኚዎች ተሞልቶ ነበር፤ እርሱም ከብረት ስለ ተሠራችውና በእሳት ስለምትንቀሳቀሰው ስለ አናሳራ መርከብ የሚያስደንቀውን ወሬ ይነግራቸው ነበር። እኛም በጉዟችን ደክመን ስለ ነበረ ታሪኩን እንዲደሰቱበት ትተናቸው፣ ስለ ጥበቃው ለእግዚአብሔር የምስጋና ጸሎት ካቀረብን በኋላ አረፍን።

ሴፕቴምበር 23፦ ንጉሡን ማልጄ ልጎበኘውና መልእክቴን ላደርስ አስቤ ነበር፤ እርሱ ግን ሥራ ከመጀመራችን በፊት አስቀድመን ውኃ እንድንጠጣ፣ ማለትም ቁርስ እንድንበላ ወሰነ፤ እስከዚያው ድረስም ከመርከቧ ንጉሥ የመጣውን መልእክት እንዲሰሙ ዋና ዋና አለቆቹን ሁሉ ይጠራ ነበር። ከጠዋቱ 2 ሰዓት ገደማ እንደ ትናንቱ ምሽት ቁርስ መጣ፤ ነገር ግን የክሩ ሰዎች ሊበሉት አልቻሉም። ይሁን እንጂ አሊሄሊ ለእነርሱ ጥቂት ካሳቫ ለምኖ ማግኘት ቻለ፤ እነርሱም በስስት በሉት። ስለ ክሩ ሰዎቹ ስንቅ እንዲህ ባለ ሁኔታ ላይ በመሆናችን አዘንሁ፤ ትክክለኛ ምግባቸው የሆነው ሩዝም አይገኝም ነበር፤ ስለዚህ ትናንት ለምሳችን ይዘነው የሄድነውን አንድ ትንሽ የሰርዲን ቆርቆሮ ከፍቼ ከቀረው ብስኩት ጋር በቻሉት መጠን እንዲጠቀሙበት ሰጠኋቸው። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ላይ ንጉሡ እኔን ለማየት ዝግጁ እንደ ሆነ የሚገልጽ መልእክት መጣ። ጊዜ ሳናጠፋ ከብዙ ፊላታዎች ጋር ወደ ንጉሡ ቤተ መንግሥት ሄድን፤ መድረሳችን እስኪነገር ድረስ በመንገዱ ላይ ከአንድ ዛፍ ሥር ጥቂት ከጠበቅን በኋላ ወደ ውስጥ ተጋበዝን። ከዙፋኑ ፊት ለፊት በውጭም በውስጥም ከአገር ጨርቅ የተሠሩ ትልልቅ መጋረጃዎች ተንጠልጥለው ነበር፤ ሹማምንቱ ሁሉ ወደ አዳራሹ ከሚያስገባው መግቢያ ውጭ ጫማቸውን አወለቁ፤ እንደ በትር ይዘዋቸው የሚዞሩትን ረጃጅም ጦሮቻቸውንም በአጠገባቸው መሬት ላይ ተከሉ። ከራሳቸው ቤተ መንግሥት ሌላ ቤተ መንግሥት እንዲያዩ ከአቶ ሪቻርድስና ከአሊሄሊ በተጨማሪ የክሩ ሰዎቻችንን አለቃ ፍራይዴይንና ሌላ አንድ ሰው ወደ ንጉሡ ቤተ መንግሥት ይዤ ገባሁ፤ ሹማምንቱ ሁሉ መሬት ላይ ስለ ተቀመጡ እኛም እንደዚሁ ከንጉሡ ፊት ቀርበን ተቀመጥን። እርሱም ከሰፋፊ ቢጫና አረንጓዴ የሐር ሪባኖች የተሠሩ ቶቤዎችን በክብር ለብሶ ነበር፤ በቶቤዎቹም ላይ ውድ የሆነ ቢጫ የካሽሚር ካባ ደርቦ ነበር፤ ሁሉም በአውሮፓ የተሠሩ ናቸው፤ በእግሩ ሥርም ውድ ምንጣፍ ተነጥፎ ነበር። ነጭ ጥምጥም የተጠመጠመበት የአገር ቆብ አድርጎ ነበር፤ እንደ ዙፋን በሚያገለግል፣ በክብር ባጌጠ የጭቃ መደብ ላይም ተቀምጦ ነበር። ዕድሜው አርባ ዓመት ገደማ ነበር፤ ቀጭን ሰውነት ያለው፣ መልኩ ጠቆር ያለ፣ ነገር ግን አስተዋይ ፊት ያለው ነበር። በፊቱ እንደ ተቀመጥን በፊላታ ቋንቋ ብዙ ጊዜ ደጋግሞ ሰላም አለን፤ ኢብራሂም በሐውሳ፣ አሊሄሊም በእንግሊዝኛ ተረጐሙት። — እኛን በማየቱ እጅግ ደስ ብሎታል። ከነጮቹ መርከብ አንድ ሰው ለማየት ምኞቱን መግለጡ እውነት ነው። አባቱ ንጉሥ ነበረ፤ ወንድሙም በእርሱ እግር ተተካ፤ ነገር ግን የነጭ ሰው መርከብ ወደ አገራቸው እንደ መጣች ፈጽሞ አልሰሙም ነበር፤ እርሱ እኛን እንዳየ ከነጭ ሰው አገር የመጣ ማንንም አላዩም ነበር። ስለዚህ ልዩ ሞገስ እግዚአብሔርን አመሰገነ፤ አሁንም ከመርከቧ ንጉሥ ያመጣነውን መልእክት ለመስማት ዝግጁ ነበር። — እኔም ንግሥታችን ስለ መንግሥቱና በእርሱ ውስጥ ስለሚፈሰው ስለ ታላቁ ወንዝ፣ ደግሞም በያውሪና በራባ በኩል ስለሚፈሰው ስለ ኮዋራ ከብዙ ጊዜ ጀምሮ እንደ ሰማች ነገርሁት፤ ለንግድ ዓላማ መርከቦች ኮዋራን ብዙ ጊዜ እንደ ጎበኙ፣ ንግሥቲቱም ደግሞ ይህ ወንዝ እንደ ኮዋራ ለመርከብ የሚመች መሆኑን ለማየት እንደ ፈለገች፣ ለዚሁም ዓላማ ውኃው ምን ዓይነት እንደ ሆነና የሚፈስባቸውን አገሮች እንዲያይ፣ ደግሞም ከጥቂት ጊዜ በፊት ዮላን ጎብኝቶ ወደ ሶኮቶ የተመለሰውን፣ ነገር ግን መርከቧን ለመጠበቅ ወደ አንድ የቢኑዌ ዳርቻ ክፍል እንደሚመለስ ቃል የገባውን ነጭ ሰው እንዲጠይቅ የመርከቧን ሳሪኪ እንደ ላከች፣ የመርከቧ ንጉሥም መርከቧን ለመጎብኘት እንደሚፈልግ በሰማ ጊዜ ወደ መርከቧ እንድጋብዘው እንደ ላከኝ፣ እርሱንም ቢያየው እጅግ ደስ እንደሚለው ነገርሁት። በተለይም ሕዝቡ የምንገዛው እንጨት እንዲቈርጡልን እንዲያደርግ አጥብቄ ለመንሁት፤ ቢቻል ቢያንስ የዚያን እኩሌታ እናገኛለን በሚል ተስፋ ሦስት መቶ ያህል ሸክም እንደምንገዛ ተናገርሁ። ወደ ሐማሩዋ በሚወስደው መንገድ ላይ ብዙ ደረቅ እንጨት ነበረ፤ ነገር ግን ከወንዙ አምስት ወይም ስድስት ማይል ይርቅ ስለ ነበረ ለማጓጓዝ አስቸጋሪ ነበር። ዶክተር ባርት ዮላን መጎብኘቱን አልሰማም ነበር፤ ነገር ግን ከሁለት ዓመት ገደማ በፊት አንድ ነጭ ሰው በሶኮቶ እንደ ነበረ ያውቅ ነበር፤ ስለ ወንዙም እስከሚቀጥለው ጨረቃ ድረስ ሁልጊዜ ብዙ ውኃ እንደሚኖር፣ ከዚያ በኋላ ግን መጉደል ጀምሮ እጅግ ጥልቀት የሌለው እንደሚሆን ተናገረ። ምን ዓይነት ትእዛዝ መስጠት እንዳለበት ያውቅ ዘንድ መርከቧ በዚህ ቆማ ልትነግድ ወይም ወደ ላይ ልታልፍ እንዳሰበች ማወቅ ፈለገ፤ በእርሷ ላይ አንዳች ነገር ቢደርስ ግን ተገቢውን መረጃ ባለመስጠቱ ሳሪኪን ሙሱልሚን (የሙስሊሞች ንጉሥ) የሆነው የሶኮቶ ሡልጣን እንደሚወቅሰው ተናገረ። እኔም የመርከቧን ሳሪኪ ባየው ጊዜ በእነዚህ ዝርዝር ጉዳዮች ላይ ሊነጋገሩ እንደሚችሉ ነገርሁት። ስለ ንግዱም መርከቧ ብትቆይ በአጭር ጊዜ ውስጥ ልትሸከመው የምትችለውን ያህል የዝሆን ጥርስ እንደሚያቀርብ ቃል ገባ። በዚህ ጊዜ መርከቧን ከመጎብኘት ራሱን አገለለ፤ እኛን ስላየ የመርከቧን ንጉሥ ራሱን እንዳየ ያህል እንደ ሆነ፣ በልመናውም በመምጣቴ እጅግ እንደሚያመሰግን ተናገረ። እኔም ኢብራሂም በራሱ ዓይን አይቶ ሊነግረው እንደሚችለው በእውነትም እንደ ትልቅ ቤት የሆነችውን መርከቧን መጎብኘት ዋጋ እንዳለው አጥብቄ ነገርሁት፤ እርሱ ግን እምቢ አለ፤ መርከቧ ወደ ላይ የምትሄድ ከሆነ ከአዳማዋ እስክትመለስ ድረስ እንደሚያስብበት፣ ስለ ውኃውና ከዚህ እስከ ዮላ ስላለው ለፊላታዎች ጠላት ስለ ሆነው አገርም ከመርከቧ ንጉሥ ጋር በጽሑፍ እንደሚገናኝ ተናገረ። ከዚያም በግዛቱ ውስጥ ስላሉት፣ አሁንም በጣዖት አምልኮ ልማዳቸው እንደ ጸኑ ስላስተዋልኋቸው አረማውያን ሕዝብ የንጉሡን ትኩረት ሳብሁ። እኛ አናሳራ (ክርስቲያኖች)፣ እነርሱ ደግሞ ሙስሊሞች መሆናችንን እንደሚያውቅ ነገርሁት፤ በእኛና በእነርሱ መካከል ንግድ ቢመሠረት በግዛቱ ያሉትን አረማውያን በእኛ መንገድ ለማስተማርና ለማሠልጠን ብንሞክር የሚቃወም እንደ ሆነም ጠየቅሁት። እርሱም ፈገግ ብሎ ሁሉም አንድ እንደ ሆነ፣ እርሱም ፈቃደኛ እንደ ሆነ መለሰ፤ ሹማምንቱም አብረውት ያሳዩት ፈገግታ — ብትችሉ ሞክሩ — የሚል ይመስል ነበር። ከዚያም ዶክተር ቤይኪ ለእርሱ እንዲሆን የሰጠኝን ቀዩን ካባ አበረከትሁለት፤ የተናገረውንም ሁሉ ለመርከቧ ንጉሥ እንደማቀርብ ነገርሁት። ነገር ግን ያለ ቀለም እጽፋለሁ፣ ሆኖም በወረቀቱ ላይ ምልክት ይታያል በማለት ስለማደርገው ድንቅ ነገር አንድ ሰው ነግሮት ነበር፤ ስለዚህ ያይ ዘንድ እንድጽፍለት ለመነኝ፤ እኔም ወደ እርሱ ተጠግቼ «ሳሪኪን ሐማሩዋ» (የሐማሩዋ ንጉሥ) ብዬ ጻፍሁ፤ እርሳሱ ሲንቀሳቀስ ቃላቱ በወረቀቱ ላይ ሲያርፉ ባየ ጊዜም ትንሽ ያልሆነ ደስታ ተሰማው። ከሞሐማ ጋር ያደረግሁትን ቃለ ምልልስ በዚህ አስደናቂ ተግባር ከፈጸምሁ በኋላ ስላገኘነው ስኬት እግዚአብሔርን ከልብ እያመሰገንሁ ከቤተ መንግሥቱ ወጣሁ። ኢብራሂም ከንጉሡ ጋር ቀረ፤ እኔንም በቤት እንድጠብቀው ለመነኝ። ለንጉሡ ወዲያውኑ ወደ መርከቧ መመለስ እንዳለብኝ ነግሬው ነበር፤ ርቀቱን አላወቅሁም ነበርና፤ ትናንት ማታም በመርከቧ ላይ እጠበቅ ነበር፤ ቶሎ ካልተመለስንም ጨዋዎቹ ስለ ደኅንነታችን ያላቸው ጭንቀት እንደሚጨምር ነግሬው ነበር። እስከ ቀትር ድረስ ጠበቅን፤ ነገር ግን ከንጉሡ ምንም ደብዳቤ ገና አልደረሰም ነበር። ኢብራሂም ተመልሶ ጥቂት ተጨማሪ እንድጠብቅ ነገረኝ፤ ከቀኑ 7 ሰዓት ገደማም ጉዟችንን ያቀልልናል ብዬ በማሰብ እስክንደርስባቸው ድረስ ፍየሉንና በጎቹን ወደ ፊት እየነዱ እንዲሄዱ የክሩ ሰዎቹን ከኢብራሂም ሁለት ሰዎች ጋር ላክኋቸው። በጅረቱ ዳርቻ ወዳለችው ወደ ዉዙ መድረስ ቢሳካልን እንኳ ዛሬ መርከቧ አንደርስም ብዬ መሥጋት ጀመርሁ፤ ባጭሩ፣ ደብዳቤው ተዘጋጅቶ ወደ ማረፊያዬ የመጣው እስከ ቀኑ 9 ሰዓት ድረስ አልነበረም፤ በዚያም የጻፈው ማላም አነበበው፤ ኢብራሂምም በሐውሳ ተረጐመልኝ። ንጉሡ ከከተማዪቱ ከመውጣቴ በፊት ወደ ቤተ መንግሥቱ እንድመጣ ፈለገ፤ እኔም በመንገዴ ላይ እንዲሁ አደረግሁ፤ በውጭም ቆሜ ጠበቅሁ፤ እርሱም በአገር የተሠራ ሰማያዊ ቶቤ እንዲሰጠኝ ኢብራሂምን አዘዘው፤ ቶቤውም አለበሱኝ፤ ለዶክተር ቤይኪም ትልቅ ሰማያዊ የአገር ጨርቅ ተሰጠ። ለዶክተሩ እንድንወስድለት አንድ ወይፈን ሊይዙልን ሲሞክሩ ቆይተው ነበር፤ ነገር ግን እንስሶቹ እጅግ ዱር ስለ ነበሩ አልተሳካላቸውም፤ እርሱ ግን በአንድ ወይም በሁለት ቀን ውስጥ አንዱን እንደሚልክ ቃል ገባ። የጠፋውንም ማር በሌላ ገንቦ ተካ፤ በስጦታዎቻችንም ላይ አንድ ቅል ሙሉ ትኩስ ወተትና ሁለት ፓውንድ ገደማ የሚመዝን ትኩስ ቅቤ ተጨመረ፤ በዚህም ሐማሩዋን ተሰናበትሁ። በመንገድ ላይ እንደ ተነገረኝ ንጉሡ እኛን በማየቱ በእውነት እጅግ ደስ ብሎት ነበር፤ ያለዚያማ እንዲህ ቶሎ ሊያነጋግረን ባልቻልን ነበር፤ ብዙ ጊዜ ከውስጥ አገር የሚመጡ መልእክተኞች እርሱን ለማየት ሠላሳ ቀን መጠበቅ ይኖርባቸዋል፤ ከቤተ መንግሥቱ ከወጣን በኋላ ለእኛ የሚሰጥ ሦስት ቶቤ ለመለወጥ አንድ ባሪያ ልኮ ነበር፤ ነገር ግን ቶቤዎቹን የሚሠራው ሰው በአንድ ባሪያ ከሁለት ቶቤ በላይ ለመስጠት አልፈለገም፤ ስለዚህ ንጉሡ ለእኔ የሰጠኝን ተበድሮ ለመስጠት ተገደደ፤ እንደ ገና ወደ ሐማሩዋ ስንመለስ ሌሎቹን ሁለቱን ለአቶ ሪቻርድስና ለአሊሄሊ ለማግኘት ተስፋ አድርጎ ነበር። በመጨረሻ መንገዳችንን በመጀመሬ ደስ አለኝ፤ ነገር ግን በዚያች ሌሊት መርከቧ መድረስ እንችል እንደ ሆነ እጅግ ተጠራጠርሁ። ዉዙ የደረስነው ከምሽቱ 2 ሰዓት ነበር፤ የክሩ ሰዎችንም ሁሉ በዚያ በደኅና በማግኘቴ ደስ አለኝ። ኢብራሂምን ወደ መርከቧ ለመሳፈር እንዲዘጋጅ ነገርሁት፤ እርሱ ግን ትናንት ጠዋት ወደ ጅረቱ ባለፍንበት ጥሻ ውስጥ በሌሊት ጉማሬዎች ጥቃት እንዳያደርሱብን ፈራ። ሌላ አማራጭ ስላልነበረ፣ የክሩ ሰዎቹ ለእራታቸው ካቈሉት ጥቂት ደረቅ በቆሎ በቀር የምንበላው ምንም ባይኖረንም፣ በዉዙ ለማደር ተስማማን። ዉዙ በትንኞች የተወረረች ስለ ነበረች እስኪነጋ ድረስ ከእኛ አንድ ስንኳ ዓይኑን አልከደነም፤ እያንዳንዱ ሌሊቱን ሙሉ የእነዚህን ነፍሳት መንጋ ከሰውነቱ ላይ በማባረር ተጠምዶ ነበርና። በቤቱ ውስጥም በውጭም መቅሠፍቱ ያው ነበር፤ ስለዚህ ከክሩ ሰዎቹ ጋር በሦስት እንጨቶች በሚነድደውና እስኪነጋ ድረስ ያለማቋረጥ በሣር በሚቀጣጠለው እሳት አጠገብ ተቀመጥሁ። ከመርከቧ ስንነሣ ከለበስነውና ወደ ከተማዪቱ ስንሄድና ስንመለስ በውኃ ውስጥ ከተሻገርንበት ልብስ በቀር የምንቀይረው ልብስም ሆነ የምንለብሰው ነገር ባይኖረንም፣ የተራቈተ ሰውነታቸውን የሚከልሉበት ምንም ነገር ከሌላቸው ከክሩ ሰዎች እንሻል ነበር፤ ስለዚህ እነርሱ ከእኛ ይልቅ ተሠቃዩ። ዶሮ ሊጮኽ ሲል ከእኛ ጥቂት ርቀት ላይ የተኩላ ጩኸት ተሰማ። ባረፍንበት ግቢ ውስጥ የታሰሩት የበጎቹና የፍየሉ ሽታ እንደ ሳበው ጥርጥር የለውም፤ ሰዎቹ እንስሶቹ ባሉበት ስፍራ ደኅና እንዳልሆኑ ነግረውን ነበር፤ ነገር ግን የምናስቀምጥበት ሌላ ስፍራ ስላልነበረን በሌሊት ሊያመልጡ ወይም እያደኑ በሚዞሩ አውሬዎች ሊወሰዱ ዕድላቸውን ትቻቸዋለሁ። ተኩላው ወደ በጎቹ ይመጣ እንደ ሆነ እየጠበቅሁ በአጠገቡ ተቀመጥሁ — ልከላከልላቸው ሳይሆን በሰው መኖሪያ ውስጥ የሚያደርገውን ጥቃት ለማየት ብቻ ነበር፤ — የክሩ ሰዎች እያቀጣጠሉ ያቆዩት እሳት ያራቀው ይመስላል። ዓርብ ዕለት ወደ ሐማሩዋ ስንሄድ ገበሬዎቹ በሌሊት በስሕተት የተኮሱት የአንድ ፈረስ ሬሳ ከመንገዱ አጠገብ ተጋድሞ ነበር፤ በማግሥቱ ስንመለስ ግን የተራቡት ተኩላዎች ወስደውት ጠፍቶ ነበር፤ እጅግ ብዙ ከመሆናቸው የተነሣ ሕዝቡ ጥቃታቸውን ለመከላከል ተዘጋጅተው ሁልጊዜ መሣሪያ ይዘው ይንቀሳቀሳሉ።

ሴፕቴምበር 24፦ እሑድ። ልክ እንደ ነጋ ቸኩለን ወደ ጀልባዋ ገባን። ከዓርብ ወዲህ ወንዙ እጅግ ሞልቶ ስለ ነበረ ጅረቱ ሰፊ የውኃ ስፋት ሆኖ ነበር፤ ስለዚህም በአቋራጭ ወደ ዋናው ወንዝ ለመግባት ቻልን፤ ከጠዋቱ 1 ሰዓት ተኩል ገደማም መርከቧ ደረስን፤ በመርከቧ ላይ ያሉትም ሁሉ እጅግ ደስ አላቸው። ስለ እኛ ብዙና ልዩ ልዩ ሐሳብ ተነሥቶ ነበር፤ የዘገየንበት እያንዳንዱ ተጨማሪ ቀንና ሌሊትም ጭንቀቱን አብዝቶት ነበር። በደኅና እንደ ደረስንና ስለ አቀባበላችን መልካም ወሬ ይዘን እንደ መጣን ባዩ ጊዜ ደስታቸው በቃላት ሊገለጽ ከሚችለው በላይ ነበር። ንጉሡ ወደ መርከቧ ለመምጣት እምቢ ስላለ ዶክተር ቤይኪ ግርማዊነታቸውን ለመጎብኘት ለመሄድ ወዲያውኑ ወሰነ። እኛ ከደረሰብን ችግር ባነሰ ሁኔታ ለጉዞው እንዲዘጋጅ መረጃውን ሁሉ ከሰጠነው በኋላ ከዶክተር ሃቺንሰንና ከዋናው መካኒክ ከአቶ ገትሪ ጋር ቀትር ገደማ ከመርከቧ ተነሥቶ ወደ ሐማሩዋ ሄደ። ከቀኑ 8 ሰዓት ላይ የከሰዓት በኋላውን አምልኮ አካሄድሁ፤ «ስለ ሰው ውድቀትና ጕስቍልና» ወዘተ. ከሚለው ከሁለተኛው የቤተ ክርስቲያን ስብከት (ሆሚሊ) የመጀመሪያውን ክፍል አነበብሁ።

የሐማሩዋ ከተማ ከቢኑዌ በስተ ምዕራብ ባሉት በሙሪ ተራሮች ሰንሰለት ደቡባዊ ገጽ ላይ በሚነሣ ኮረብታ ላይ በውበት ተቀምጣለች። ከእርሷ ሰፊና ውብ ትዕይንት ይታያል። ወንዙ የውኃውን ዳር በሚያጌጠው ፈዛዛ አረንጓዴ ሣር ጥላዎች መካከል እንደ ጠባብ ነጭ የጨርቅ ቍራጭ ተዘርግቶ ይታያል፤ ጥቂት ወደ ኋላ ደግሞ የዛፎቹ ጠቆር ያለ አረንጓዴ፣ ከዚያም ሰማያዊዎቹ የፉምቢና ሰንሰለቶች ይታያሉ፤ በግራ በኩል በአዳማዋ ያለው ረጅሙ የማውራኑ ተራራ፣ በቀኝ በኩል ደግሞ በሐማሩዋ ያለው የሙሪ ተራራ ብዙ አስገራሚ ጫፎቻቸውን ይዘው ይታያሉ፤ እያንዳንዳቸውም ከወንዙ አሥራ ሁለት ማይል ይርቃሉ። ከከተማዪቱ በታች ባሉት ሸለቆዎች ከአንድ መቶ እስከ ሁለት መቶ የሚደርሱ ውብ ከብቶች ይግጡ ነበር፤ ይህም ትዕይንቱን ሕያው አደረገው። ቤቶቹ ክብ ናቸው፤ ሾጣጣ ጣሪያ አላቸው፤ ባብዛኛው ከጭቃ የተሠሩ ሲሆኑ ስፋታቸው ከሃያ እስከ ሃያ አራት ጫማ ያህል ነው። ከእነዚህ ክብ ቤቶች ብዙዎቹ በእያንዳንዱ ጌታ ወይም ቤተሰብ ራስ ግቢ ውስጥ ይሠራሉ፤ በተጐነጐነ ሣር ወይም በአጥር ይታጠራሉ፤ ይህም የቤቶቹን ስብስብ ሁሉ ከመንገደኞች ዓይን ይከልላል። አንድ ጠባብ የሕዝብ መንገድ ከከተማዪቱ አንድ ጫፍ እስከ ሌላው ይዘልቃል፤ በሁለቱም በኩል በሣር የታጠረ ነው፤ አልፎ አልፎም መንገድ ወይም መስቀለኛ መንገድ አለው። አጥሮቹ ከተዘነጉበት ስፍራ በቀር የጎጆዎቹ ስብስብ ውስጠኛ ግቢ ከመንገዱ አይታይም ነበር። አልፎ አልፎ የአንዳንድ ግቢዎች ፊት ለመንገዱ ክፍት ነው፤ ሰዎቹም በቀኑ ሙቀት ጊዜ በዚያ ከዛፎች ጥላ ሥር ጊዜያቸውን ያሳልፋሉ። የሐማሩዋ ከተማ እንደ ሠለጠነ አገር ዕቅድ በሥርዓት የተዘረጋች ብትሆን እጅግ ደስ የሚያሰኝ መልክ በኖራት ነበር፤ እኛ በጎበኘናት ጊዜ ግን ብዙ ቤቶች ፈርሰው ነበር፤ ስፍራዎቻቸውም በሣር ተውጠው ነበር፤ ሌሎቹ በማሽላ ተዘርተው ነበር፤ ትልቁ ክፍል ግን በከፊል ብቻ የታጠረና የታረሰ ነበር። ከተማዪቱ ከሥሩ ዓለታማ በሆነ ኮረብታ ላይ ብትቀመጥም አሸዋማ ናት፤ ስለዚህም ዝናብ ከዘነበ በኋላ ወዲያውኑ ትደርቃለች፤ በሙሪ ሰንሰለት ግርጌ ብትቀመጥም ከእርሱ ምንም ችግር እስኪደርስባት ድረስ አትቀርብም። በሌሊት በከተማዪቱ ፍጹም ጸጥታ ነበር፤ ዘፈንም ሆነ ከበሮ አይሰማም ነበር፤ በቤቶቹም ውስጥ የብርሃን አለመኖር የሌሊቱን ጭር ያለ ጸጥታ ይበልጥ አጠናከረው። ነዋሪዎቹ ለመብራት የሚሆን የዘንባባ ዘይት፣ የሺያ ቅቤ ወይም የለውዝ ዘይት የላቸውም፤ መረቃቸውም የሚሠራው በላም ቅቤ ነው። የዛጎል ገንዘብ ወይም ሌላ ማንኛውም የመገበያያ መንገድ አይሠራበትም፤ ነገር ግን እንደ ዢቡ ሁሉም በመለዋወጥ ይከናወናል። ገበያቸውን ለመመልከት በቂ ጊዜ አልነበረኝም፤ ነገር ግን እጅግ ደካማ እንደ ሆነና በኮዋራ ዳርቻዎችና ወደ ምዕራብ እስከ ባሕሩ ዳርቻ ድረስ ከሚቆሙት ገበያዎች ጋር ፈጽሞ እንደማይመሳሰል አስባለሁ። ውኃ የሚቀዱት ግማሽ ሰዓት በሚያስኬድ ርቀት ላይ ከተራሮቹ ግርጌ ነው፤ ሴቶቹም በሸክላ እንስራ በትከሻቸው ተሸክመው ያመጡታል፤ ጠጕራቸውን እንደ ሸንተረር የሚሠሩበት የአሠራር ዘዴ በራሳቸው ላይ ሸክም እንዲሸከሙ አይፈቅድላቸውምና፤ ነገር ግን ጠጕራቸውን ሁልጊዜ እንዲህ ተሠርቶ ለማቆየት ሁኔታቸው የማይፈቅድላቸው ብዙዎች በራሳቸው ሸክም ይሸከማሉ። በከተማዪቱ የታዩት ፍየሎችና በጎች እጅግ ጥቂት ነበሩ፤ ዶሮም አልታየም፤ ምናልባት እነዚህ እንስሳት ሁሉ በባሪያዎቻቸው ጥበቃ ሥር በእርሻዎቻቸው ይቀመጡ ይሆናል፤ ነገር ግን ለመርከቧ አገልግሎት ማንኛውንም ለመግዛት ካጋጠመን ችግር የተነሣ በጣም ጥቂት ብቻ እንዳላቸው አስባለሁ። እንደዚሁም ከሐማሩዋ ወደ ወንዙ ዳር የሚወስዱንን ፈረሶች ለማግኘት የነበረው ችግር ብዙ ፈረሶች እንደሌሏቸው፣ ያለዚያም የጦር ፈረሶቻቸውን ለእንደዚህ ያለ ጉዞ ማከራየት እንዳልፈለጉ የሚያሳይ ማስረጃ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል። ባሪያዎቻቸው ባብዛኛው የሚሠሩት በበቆሎና በማሽላ እርሻዎቻቸው ውስጥ ነው፤ ሩዝ ግን እጅግ ጥቂት ነው፤ የቢኑዌ ዳርቻዎች ኃያሉ ውኃው ከጎደለ በኋላ ለዚህ ተክል ልማት በተለይ የሚስማሙ በመሆናቸው ሚሊዮኖችን ሰዎች ለመመገብ በሺህ የሚቆጠር እንቅብ ሩዝ ሊመረት በቻለ ነበር። ፊላታዎች ራሳቸው ወታደሮች ስለ ሆኑ እርሻን ዋና ሥራቸው አያደርጉም። በአለባበሳቸው እጅግ ቆሻሾች ናቸው። ቶቤዎች፣ ሸሚዞች፣ ሱሪዎችና ሌሎች ልብሶች አዲስ ሆነው ከተለበሱበት ጊዜ ጀምሮ አልቀው ቡትቶ እስኪሆኑ ድረስ ከዝናብ በቀር ፈጽሞ ውኃ የማይነካቸው ይመስላል። ለአብዛኞቹ ቶቤዎቹና ሸሚዞቹ በቀን ልብሳቸው፣ በሌሊትም መልበሻቸው ናቸው፤ ሱሪዎቹም ብዙ ጊዜ እህል ወይም ሌሎች ነገሮች የሚያዙባቸው ከረጢቶች ሆነው ያገለግላሉ። አንባቢው በዚህ መንገድ ምን ያህል ቆሻሻና ተባይ እንደሚከማች መገመት ይችላል። ሴቶቹ በአለባበሳቸው ንጹሖች ናቸው፤ ጠጕራቸውን በመጐንጐንና በጠፍጣፋ የነሐስ፣ የእርሳስ ቍርጥራጮችና የመዳብ ቀለበቶች በማስጌጥም ይበልጥ ይደክማሉ፤ እነዚህም በአስገራሚ ሁኔታ ይታሰሩባቸዋል። ትልልቅ የነሐስ፣ የእርሳስ ወይም የብረት ጉትቻዎች በጆሮዎቻቸው ይንጠለጠላሉ፤ ከዚያው ብረቶች የተሠሩ ይበልጥ ትልልቅና ከባባድ ቀለበቶችም እንደ ለባሾቹ አቅም በክንዶቻቸው፣ በእጅ አንጓዎቻቸውና በእግሮቻቸው ዙሪያ ይደረጋሉ፤ እነዚህ ብረቶችና ጥቂት ብርም በበረሃው አቋርጠው ወደ ቦርኑና ወደ ሐውሳ አገሮች ይመጣሉ፤ ከዚያም ከሞር ነጋዴዎች ተገዝተው ወደዚህ የአገሪቱ ክፍል ይመጣሉ፤ ነጋዴዎቹም በምትካቸው ባሪያዎችንና የዝሆን ጥርስ ይቀበላሉ። ብዙዎቹ ቀለበቶች በሐውሳ አገር በካኖና በካቺና ይሠራሉ፤ በሐማሩዋም እንኳ ሥራቸውን በታላቅ ስኬት የሚያካሂዱ አንዳንድ የካኖ ነሐስ ሠራተኞች አሉ፤ ከእነርሱም አንዳንድ ናሙናዎች ተገዙ። ዶክተር ቤይኪ አምስት ፓውንድ የሚመዝን አንድ ጥንድ የነሐስ የእግር አልቦ ገዛ፤ ሰውዬውም የአንድ ባሪያ ዋጋ የሆነውን 45,000 ዛጎል ጠየቀ፤ ነገር ግን ከዚያ እጅግ ያነሰ ተቀበለ።

ከካኖና ከካቺና የሚመጡ ነጋዴዎች በትልልቅ የንግድ ቅፍለቶች ሐማሩዋን ይጎበኛሉ፤ አንዳንድ ጊዜም ከሌሎች ቡድኖች ጋር ወደ አዳማዋ ያልፋሉ፤ በዚያም ባሪያዎችንና የዝሆን ጥርስ ይገዛሉ፤ ባሪያዎቹ የዝሆን ጥርሱን ይሸከማሉ፤ ሁለቱም በካኖ ወይም በቦርኑ ለሞሮች ይሸጣሉ። በዚህ ለአንድ ዐረብ በባሪያዎችና በዝሆን ጥርስ የሚነግድ አንድ የካቺና ሰው አለ። ንጉሡ ቅዳሜ ዕለት ለብሶ የታየበትን የሐር ልብሶችና ምንጣፎች ያመጣውና ለግርማዊነታቸው በሃምሳ ባሪያዎች የሸጠው ይኸው ነጋዴ ነው፤ እነዚህም ገና ሁሉም አልተከፈሉም፤ ሲከፈሉ ግን አሁንም በነጋዴው እጅ ያለ ሌላ የልብስ ስብስብ ይገዛል። ባሪያዎቹ በዚያው ጊዜ እንደ ሸክም እንስሳት ያገለግላሉ፤ የዝሆን ጥርስ ተጭኖባቸው ወደ ካቺና፣ ወደ ካኖ ወይም ወደ ቦርኑ ይነዳሉ፤ በዚህ መንገድ በየዓመቱ በቶን የሚቆጠር የዝሆን ጥርስ ከቢኑዌ ዳርቻዎች ይወሰዳል፤ አገሩም በባሪያ ነጋዴዎቹ ፊላታዎች ሕዝብ አልባ ይሆናል። አንዳንድ ጊዜ የዝሆን ጥርሱና ባሪያዎቹ ከኮዋራ በስተ ምዕራብ፣ ከዚያም ወደ ባሕሩ ዳርቻ ይደርሳሉ። ኢብራሂም ከሐማሩዋ ወደ ዮላ የሚወስዱ ሁለት መንገዶችን ነገረን፤ አንደኛው እያንዳንዳቸው የአንድ ቀን ጉዞ የሚያህሉ አሥራ አራት ምዕራፎች ያሉት፣ የፉምቢናን ተራሮች የሚዞር፣ ጠመዝማዛ ቢሆንም በፊላታዎች የተያዘ ወይም በተጽዕኖአቸው ሥር ያለ በመሆኑ ደኅንነቱ የተጠበቀ ነው፤ ሌላው ደግሞ በቢኑዌ ግራ በኩል የአራት ቀን ጉዞ ብቻ የሆነ እጅግ አጭር መንገድ ነው፤ ነገር ግን እጅግ አደገኛ ስለ ሆነ የጉዞው ከፊሉ በሌሊት መከናወን አለበት። የአገሬው ሰዎች ፊላታ መንገደኞችን የሚጠሉበት የአገሩ ክፍል ዜና ይባላል፤ ነዋሪዎቹም ብዙ ፈረሶች እንዳሏቸው ይነገራል። ያልተገዙትና እጅግ የሚፈሩት ሌሎቹ የአገሬው ነገዶች

ባቻማ፣ ቡላና ዳምፕሳ ናቸው። ከእነርሱ ጋር በምንገናኝበት ጊዜ ራሳችንን እንድንጠብቅ ብዙ ጊዜ ተመክረናል፤ ከእነርሱ አንዳቸውም የሐውሳን ወይም የፊላታን ቋንቋ መናገር ስለማይችሉ ከእነርሱ ጋር መነጋገር አንችልም፤ ስለዚህም በእርግጥ አደጋ እንደሚጥሉብን ተነግሮናል። ከሙሪ ሰንሰለት ጀርባ፣ ከሐማሩዋ ከተማ በስተ ኋላ፣ ሰው በላዎች እንደ ሆኑና ራቁታቸውን እንደሚሄዱ የሚነገርላቸው ዉሩኩና ዛንጋሌ የሚባሉ የአረማውያን ነገዶች አሉ፤ ከእነርሱም አንዳንዶቹ ተሸንፈው አሁን ለፊላታዎች ተገዝተዋል። ኢብራሂም ከሶኮቶ ሡልጣን ጋር በቀጥታ በሚገናኙ ፊላታ ገዥዎች ሥር ያሉትን ዋና ዋና ግዛቶች ስም ሲነግረን እጅግ ይኮራ ነበር። እነርሱም በሚቀጥለው ገጽ ከዮላ መንገድ ጋር ይጠቀሳሉ።

ሴፕቴምበር 25፦ እጅግ የሚያንሳቸውን ልብስ ለመገበያየት ብዙ ሕዝብ መርከቧን ጎበኙ፤ ለቢላዎቻቸው፣ ለጦሮቻቸው፣ ለቀስቶቻቸውና ለፍላጻዎቻቸው፣ ለቀለበቶቻቸው፣ ለሰይፎቻቸው፣ ለእንጨቱ፣ ለጨዉና ለሌሎቹም ጨርቅ ጠየቁ፤ ከዚህም ጋር ሲነጻጸር ሌሎች ነገሮችን የጠየቁት እጅግ ጥቂት ነበር። እንዲህ ተጠምደው ሳሉ እያንዳንዱ የቻለውን ለማግኘት ይመኝ ስለ ነበረ ትኩረታቸውን ወደ ሌሎች ነገሮች መሳብ እጅግ አስቸጋሪ ነበር። አንዳንድ ሀብታም የሐውሳ ነጋዴዎች በመርከቧ ላይ የሚሸጡ ሰይፎችን፣ ቶቤዎችንና ሌሎችንም ከካቺናና ከካኖ አመጡ፤ ሰይፎቹ የሚሠሩት በጋዳማዋ እንደ ሆነ ይነገራል፤ እኔም እነርሱን የጋዳሚስ ሞሮች ከማለት በቀር ሌላ ልረዳቸው አልቻልሁም። ቀዩ እንደ ሐር የሚያብረቀርቅ ሱፍም በዚያው ሕዝብ ተቀልሞ መጥቶ በሐውሳ አገር እንደሚሸጥ ይነገራል። ምሽት ላይ አቶ ገትሪ ብቻውን ደረሰ፤ ዶክተር ሃቺንሰንን ገና ያልደረሰውን ዶክተር ቤይኪን እየጠበቀ በዉዙ ትቶት ነበር።

ሴፕቴምበር 26፦ ቀትር ገደማ ዶክተር ቤይኪና ዶክተር ሃቺንሰን ደረሱ። ዶክተር ቤይኪ ትናንት ያለ መንገድ መሪና ያለ ፈረስ ብቻውን ተጓዘ። መንገዱን ስቶ በጥሻው ውስጥ መሸበት፤ ስለዚህ ዛፍ ላይ ወጥቶ ሌሊቱን በዚያ ለማሳለፍ ተገደደ። በሌሊትም ከእርሱ ብዙ በማይርቅ ስፍራ የነብሮችን ጩኸት ሰማ። በአዳኝ አውሬዎች በተወረረ አገር ውስጥ ይህ ሁኔታ እጅግ አደገኛ ነበር፤ እግዚአብሔር በጉዟችን እስከ አሁን እንዲህ ስላከናወነልን ከዚህ የከፋ ነገር ባለመድረሱ ሁላችንም እጅግ አመሰገንን።

ሴፕቴምበር 27፦ እንጨት የማግኘት ተስፋ ስላልነበረና ወቅቱም እየገፋ ስለ ነበረ የእንፋሎት መርከቧ ከዚህ ወዲያ እንዳትሄድ ተወሰነ፤ ነገር ግን ዶክተር ቤይኪና አቶ ሜይ በወንዙ ወደ ላይ የሦስት ቀን ጉዞ ለማድረግ ጀልባ ይዘው ሄዱ፤ ቅዳሜ እስኪመለሱም ድረስ «ፕሌያድን» ምክትል አዛዡ እንዲጠብቃት ተዉ። ሌላዋ ጀልባ ደግሞ ንጉሡ ለዶክተር ቤይኪ የሰጣቸውን ሁለት ወይፈኖች ለማረድ ወደ ዉዙ ተላከች፤ እጅግ ዱሮች ስለ ነበሩ በትንሿ ጀልባ ወደ መርከቧ ሊመጡ አልቻሉምና። ሁለቱም ጀልባዎች ስለ ሄዱ እስከ ምሽት ተቃርቦ ድረስ ከመንደሩ ጋር መገናኘት አልቻልንም፤ በዚያን ጊዜ ምክትል አዛዡ ወደ ምድር ወርዶ ወንዙ እየጎደለ ነው የሚል ወሬ ይዞ ተመለሰ። ይሁን እንጂ የሚታየው መጉደል በከባድ ዝናብ ድንገት በብዛት በመጣው ውኃ ምክንያት የተፈጠረው ፈጣን ፍሰት መቆሙ ብቻ ነበር፤ በእውነቱ ወንዙ ገና ከፍተኛ ሙላቱ ላይ አልደረሰም ነበር።

ሴፕቴምበር 28፦ ዛሬ ማለዳ ምክትል አዛዡ እንደ ገና ወደ ምድር ወረደ፤ ወንዙም ሁለት ጫማ እንደ ጎደለና በዚህ ዓመት ከዚህ በላይ እንደማይሞላ እንደ ተነገረው ዘገበ። ስለ መርከቧ የሚያስቡት ሰዎች ወዲያውኑ ወደ ታች እንድትወርድ መከሩ። እኔ ግን ሁለቱን የመንግሥት ሹማምንት በማይታወቅ አገር ውስጥ በእንግዳ ሕዝብ መካከል ወደ ኋላ ትቶ መሄድን አልወደድሁም። በእነርሱ ላይ አንዳች ነገር ቢደርስ፣ ከወንዙ በታች ከአንድ መቶ ማይል በላይ ርቆ ባለውና እስከዚያው ድረስ ከአገሬው ሰዎች ጋር እየነገድን እንድንጠብቃቸው በታሰበው በዢቡ ሆነን እንዴት ልናውቅ እንችላለን? ውጤቱ እንዳሳየው «ፕሌያድ» በጉሮዋ ፊት ለፊት ሁለት ሳምንት ተጨማሪ ልትቆይ ትችል ነበር፤ ነገር ግን ከሁኔታው አንጻር መልሕቅ ማንሣቱ የተሻለ ሆኖ ታየ፤ መርከቧም ወደ ታች መውረድ ጀመረች። እንፋሎቱ እየተነሣ ሳለ ሰዎቹን ሁሉ ከምድር እንድታመጣ ጀልባዋ ተላከች፤ በዚህም የሕዝቡን ሃይማኖታዊ ሥርዓቶች ለማረጋገጥና በጸጥታ በመነጋገር የቻልሁትን ያህል መረጃ ከእነርሱ ለመሰብሰብ በምድር ላይ ጥቂት ጊዜ ለማሳለፍ የነበረኝ ዓላማ ሳይሳካ ቀረ። ማክሰኞ ሌሊት አንዳንድ አዳኞች የገደሏቸው አንድ ጎሽ፣ አንድ ነብር፣ አንድ አዞና አንዳንድ የምድር አሳማዎች ወደ ጉሮዋ መንደር መጡ። አዳኞቹ ከአደናቸው ጋር እንደ ደረሱ በዘመቻቸው እንዲህ ስኬት የሰጧቸውን አማልክት ለማወደስ በመንደሩ ውስጥ እልልታ፣ ታላቅ ጩኸትና ውካታ ተሰማ፤ ከሌሊቱም ብዙው ክፍል በዘፈንና በከበሮ ተሳለፈ። የእንስሶቹ ራሶች ተቈርጠው የአማልክቱ ድርሻ ሆነው ተቀደሱ፤ በአማልክቱ ቤት ፊት ለፊትም ተቀመጡ። ረቡዕ ቀኑን ሙሉ በዚያው ሁኔታ፣ የአማልክቱን ምስጋና እየጮኹና እያቅራሩ ተሳለፈ። የአዞው ራስ ጥሩ ናሙና ስለ ነበረ አቶ ዳልተን አዳኞቹ እንዲሸጡት አግባባቸው፤ ነገር ግን አማልክቱ መብታቸውን ከመነጠቃቸው በፊት ጥሩ መጠን ያለው ገንዘብ መክፈል ነበረበት። መንደሩ ከሠላሳ ወይም ከአርባ ጎጆዎች የማይበልጥ ቢሆንም ሁለት ወይም ሦስት የአማልክት ቤቶች ነበሩት። በስፍራው ይኖር የነበረን አንድ የሐውሳ ሰው በዚህ መንደር የፊላታዎች ባሪያዎች ከሆኑት ጁኩዎች እስልምናን የሚቀበል አንድ እንኳ እንዳለ ጠየቅሁት። እርሱም የለም፣ ፈጽሞ የለም አለ። ፊላታዎች እንደሚያመልኩ እንዲያመልኩ ለምን እንደማይማሩ ጠየቅሁት። እርሱም ባሪያዎች አይደሉምን? ብሎ መለሰልኝ። ይሁን እንጂ በመካከላቸው ጥቂት መሻሻል አለ፤ ሴቶቻቸውም በቾሞና በሌሎች ስፍራዎች በታዩት ቅጠሎች ፈንታ ጨርቅ መልበስ ጀምረዋል።

በጥቂት እንፋሎት «ፕሌያድ» እንደ ተወረወረ ፍላጻ በወንዙ ወደ ታች ሮጠች፤ በዘጠኝ ሰዓት ውስጥ ከጉሮዋ ከስድሳ እስከ ሰባ ማይል ተጓዝን። ከፍ ያሉት ዳርቻዎች ሁሉ ፈጽመው በውኃ ተሸፍነው ነበር፤ ከአሥር ቀን ገደማ በፊት ወደ ላይ ከወጣን ወዲህ ወንዙ ሰባት ወይም ስምንት ጫማ ሞልቶ መሆን አለበት። በወንዙ በሁለቱም በኩል አገሩ በአማካይ ሁለት ማይል ወደ ውስጥ፣ እስከ ደጋው ግርጌ ድረስ በውኃ ተጥለቅልቆ ነበር፤ በሁለቱም በኩል ጅረቶችና ብዙ የሐይቆች ስብስቦች እስከ ሩቅ ድረስ ይታዩ ነበር፤ ይህም በከፊል በዚህ የአገሪቱ ክፍል በወንዙ ዳርቻዎች አጠገብ ከተሞችና መንደሮች ለምን እንደሌሉ ሊያስረዳ ይችላል።

ሴፕቴምበር 29፦ እንጨት ስላልነበረ በትንሽ መልሕቅ እየተሳብን በወንዙ ወደ ታች ወረድን፤ ይህም ከደሴቶቹ ብዛት የተነሣ አስቸጋሪ ነበር፤ መቅዘፊያ መንኰራኵሩ ቢነቀልም መርከቧ ያለ እንፋሎት መሪዋን በሚገባ አትታዘዝም ነበርና። እንደ አለመታደል ሆኖ ከቀኑ 10 ሰዓት ገደማ ከአንድ ደሴት ጎን ተንሳፋ ሄደች፤ በቀኝ ጎኗም ብርቱ የውኃ ፍሰት እየመታት በጭቃው ውስጥ አጥብቃ ተቀረቀረች፤ ሙከራዎች ተደረጉ፤ ነገር ግን በዚያ ምሽት ልትላቀቅ አልቻለችም። - ሴፕቴምበር 30፦ ትናንት ሌሊት ከብዙ ዝናብ፣ ከነጐድጓድና ከመብረቅ ጋር አስፈሪ ዓውሎ ነፋስ ነፈሰ፤ መርከቧም በብርቱው ነፋስና በውኃው ፍሰት በታላቅ ኃይል ከዳርቻው ጋር ተላተመች፤ ይበልጥም ወደ ዳርቻው ተገፋች። ከራሳችን ሁኔታ ይልቅ ወደ ላይ በክፍት ጀልባ ትተናቸው ስለ ሄድናቸው ሰዎች ተጨነቅሁ፤ ይሁን እንጂ እስከ ዛሬ ድረስ ለጠበቀን ለዚያ ቸር መግቦት በአደራ ተሰጥተው ነበር። መርከቧን ለማንሳፈፍ ጥረቱ እንደ ገና ቀጠለ፤ የሰዎቹን ጉልበት ለማገዝ እንፋሎት ለማስነሣት እንደ ባዶ ሣጥኖች፣ በርሜሎችና የማይጠቅሙ መቅዘፊያዎች ያሉ ሊቀሩ የሚችሉ የሚቃጠሉ ነገሮች ሁሉ ለማገዶ ተፈለጡ፤ ነገር ግን እንደ አለመታደል ሆኖ የመርከቧ የታችኛው የውኃ መሳቢያ ቱቦ በጭቃ እንደ ተዘጋ ታወቀ፤ ስለዚህም ሞተሩ አልሠራም። ስለዚህ ጥቂቱ እንፋሎት እንዲወጣ ተደረገ፤ አሁን መርከቧን ለማንሳፈፍ የቀረው ብቸኛ ዕድል በራሳችን ጥረት ላይ የተመሠረተ ነበር፤ ነገር ግን ዛሬ ምንም አልተሳካም። ትናንት ሌሊት ከዘነበው ዝናብ የተነሣ ወንዙ በሚታይ ሁኔታ ሞላ፤ ይህም ለስኬት መልካም ተስፋ ሰጠ፤ አንዳንዶች ግን መጠራጠርና መርከቧ ምናልባት ትተዋ ይሆናል ብለው መነጋገር ጀመሩ። በወንዙ ማዶ ሦስት ታንኳዎች ታዩ፤ ነገር ግን ወደ እኛ ሊቀርቡ አልወደዱም።

ኦክቶበር 1፦ እሑድ። መርከቧን የማንሳፈፉ ድካም ዛሬ ማለዳ እንደ ገና ቀጠለ፤ የክሩ ሰዎች ብርቱ ሥራ ሠሩ፤ ነገር ግን ከብዙ አድካሚ ሙከራዎች በኋላ በተደጋጋሚ መውደቁ እጅግ ተስፋ አስቈረጣቸው። መርከቧ ትተዋ ይሆናል የሚለው ፍርሃት አሁንም በአንዳንዶች ዘንድ ነበረ። ወደ ኋላ ስለ ቀሩት ስለ ዶክተር ቤይኪና ስለ አቶ ሜይ ይበልጥ ተጨነቅሁ፤ በደኅና እንዲመለሱም እጅግ ጓጓሁ። ቀትር ላይ ምሳ እየበላን ሳለ የአገራቸው ሰዎች በጀልባዋ እንዲመለሱ እንደዚሁ በጉጉት ሲጠባበቁ የነበሩት የክሩ ሰዎች ጀልባዋ በጣም ከሩቅ ስትመጣ ባዩ ጊዜ በታላቅ ድምፅ እልል አሉ። ሁላችንም ወዲያውኑ ወደ መርከቧ ወለል ወጣን፤ ቡድኑም ሁሉ በደኅና ወደ መርከቧ ሲወጡ አይተን ደስ አለን። እነርሱም ከጉሮዋ በወንዙ ወደ ላይ የሠላሳ ማይል ጉዞ አድርገው ነበር፤ የሚከተሉትንም መንደሮች ደርሰው ነበር፦ — ከጉሮዋ አንድ ማይል ርቃ በቀኝ በኩል ያለችው ቾሞ፤ ከፍ ብሎ በግራ በኩል ላው፣ ባንዳዋ፣ ጅን፣ አቢቲና ዱልቲ። ሕዝቡ ራሳቸውን ባይባይ ብለው ይጠራሉ፤ ይህም እንደ ጁኩ ወይም እንደ ኮሮሮፋ ነዋሪዎች ያለ ነው። በቀኝ በኩል ባቻማ፣ በግራ በኩል ደግሞ ዳምፕሲ ከፊላታዎች ነጻ ናቸው፤ ሌሎቹ ስፍራዎች ይብዛም ይነስም በቁጥጥራቸው ሥር ናቸው። በዱርና ባልሠለጠነ ሁኔታቸው እንዳሉ ናቸው፤ በዱልቲ በውኃ በተጥለቀለቀው መንደራቸው እንደ የብስና የውኃ ፍጥረታት ይኖራሉ። ደስ ከሚያሰኘው በላይ የጨዋዎቹን ንብረት ሁሉ እየዳሰሱ ከሚያሳዩት ባለጌ መቀራረብ የተነሣ የመስረቅ ዝንባሌያቸው ግልጽ ሆነ፤ ጀልባዋን ለማስቆም መሞከራቸውም አሳሾቹ ከዚህ ሕዝብ መካከል በፍጥነት እንዲወጡ በቂ ማስጠንቀቂያ ሆነ፤ ከሣራማው ጅረት ውስጥ ለመውጣት ሲጥሩም የአገሬው ሰዎች ቢቻላቸው ጀልባዋን ይዘው ለማስቀረት — ለመዝረፍ በማሰብ እንደ ሆነ ጥርጥር የለውም — በታንኳዎቻቸው አሳደዷቸው፤ ጀልባዋም ፈጽማ ወደ ክፍቱ ወንዝ እስክትገባ ድረስ ማሳደዳቸውን አልተዉም። ቡድናችን ቅዳሜ ጠዋት ወደ ጉሮዋ ተመለሱ፤ «ፕሌያድን» በዚያ ባለማግኘታቸውም እጅግ ተስፋ ቆረጡ፤ ነገር ግን ምክንያቱን የሚያስረዱና ወደ ዢቡ ለመውረድ ያሰብነውን የሚያሳውቁ ማስታወሻዎች ደረሷቸው። ዓርብ ሌሊት የነፈሰውን ከባድ ዓውሎ ነፋስ በክፍቱ ወንዝ ላይ ሆነው ለአየሩ ጠባይ ክፋት፣ ለዝናብ፣ ለነጐድጓድና ለመብረቅ ተጋልጠው ተቋቋሙት። ቅዳሜ ዕለት ከጥቂት ርቀት በታች ወደ ዋናው ወንዝ ያደርሰናል ብለው ባሰቡት በአንድ ጅረት በኩል አዲስ መተላለፊያ ሞከሩ፤ ነገር ግን በዚህ ፈንታ በወንዙ ግራ በኩል ሰፊ መሬት ላይ በተዘረጋ እጅግ ብዙ ውኃ ወደ ተፈጠረ ሰፊ ሐይቅ ተመሩ፤ በዚያም ሌሊቱን ለማሳለፍ ተገደዱ፤ ወደ ክፍቱ ወንዝ የደረሱትም ዛሬ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ተኩል ገደማ ነበር። ከሦስት ሰዓት ብዙም ያልበለጠ ከቀዘፉ በኋላ «ፕሌያድን» ከሩቅ አዩአት፤ በአሸዋ እንደ ተቀረቀረችም ጠረጠሩ። አራት ሌሊት በክፍት ጀልባ ውስጥ ካሳለፉ በኋላ በደኅና ስለ መለሳቸው እግዚአብሔርን የምናመሰግንበት ብዙ ምክንያት ነበረን። ዛሬ መርከቧን ለማንሳፈፍ የተደረገው ጥረት ሁሉ ከንቱ ሆነ፤ በዚህም ምክንያት አምልኮ ማድረግ አልቻልንም። ከምሽቱ 1 ሰዓት ተኩል ላይ በመርከቧ ሳሎን ውስጥ የምሽት ጸሎትን አነበብሁ፤ ነገር ግን መገኘት የቻሉት ከመኰንኖቹ አንዳንዶቹ ብቻ ነበሩ።