ወደ ቻዳ ወንዝ መግባት

ኦገስት 7፦ በቂ እርጥብ እንጨት ካከማቸን በኋላ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ገደማ በእርጥብ እንጨት እንፋሎት መልሕቅ አንሥተን ተነሣን። መተላለፊያው እጅግ የተወሳሰበ ነበር፤ — በቻዳ ወንዝ አፍ ላይ ረጅም ጠመዝማዛ መንገድ ካለፍን በኋላ ጥልቀቱ አራትና አምስት ፋዘም ወደ ሆነ ውኃ ገባን፤ ጉዟችን ግን እጅግ ዘገምተኛ ነበር፤ ከወንዞቹ መገናኛ በቀጥታ ስምንት ማይል እንኳ የሚያህል መንገድ አልተጓዝንም፤ ምክንያቱም እንፋሎቱን ለአንድ ሰዓት ያህል እንኳ አከታትሎ ጠብቆ ማቆየት አልተቻለም፤ ከዚያም እንፋሎቱ እንደገና እስኪሞላ ድረስ መልሕቅ መጣል ግድ ሆነ።

ኦገስት 8፦ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ገደማ መልሕቅ አነሣን፤ ነገር ግን ከሩብ ሰዓት በኋላ እንፋሎቱ ስላለቀ እንደገና መልሕቅ ለመጣል ተገደድን። በዚህ ሁኔታ ዓላማችንን መፈጸም የማይቻል ነበር፤ እንፋሎቱን ለማቆየት የሚያስፈልግ ተገቢ ነዳጅ በማጣት ብቻ ሁለት ቀን ባክኖ ነበርና፤ የክሩ ሰዎች እንደገና እንጨት እንዲቈርጡ ወደ የብስ ቢላኩ ደግሞ እንጨቱ እንደ ቀድሞው እርጥብ ይሆን ነበር። ስለዚህ ዶክተር ቤይኪ፣ እኔና አቶ ሪቻርድስ ጥቂት ወደ ላይ ከፍ ብላ ወደምትገኝ አቲፖ ወደምትባል አንዲት ትንሽ መንደር ወረድን፤ በከተማዪቱም ውስጥ ብዙ ደረቅ እንጨት አየን፤ የአገሬውን ሰዎች እንጨቱን ወደ ውኃው ዳር እንዲያመጡ ነገርናቸው፤ ያገኘነውንም ለካፒቴን ቴለር ልንነግረውና ሊገዛው ይፈቅድ እንደ ሆነ ልናውቅ ወደ መርከቧ ተመለስን። ብዙም ሳይቆይ ከብረት ታንኳዎቹ አንዷ እየተቀዘፈች ወደዚያ ሄደች፤ ከሦስት ሰዓት ገደማ በኋላም ደረቅና ጠንካራ የማገዶ እንጨት በከባዱ ጭና ተመለሰች፤ ይህም ጉዟችንን ወደ ፊት እንድንቀጥል ያስችለናል ብለን ተስፋ አደረግን። ዛሬ ስለ ዶክተር ባርት ብዙ ጥያቄዎች ቀረቡ፤ ስለ እርሱ ግን ምንም ወሬ አልተሰማም። ምሽት ላይ ከአማ-አቦኮ ሰባት ሰዎችን የያዘች ታንኳ ወደ መርከቧ ጎን መጣች፤ ከእነርሱም ሁለቱ አለቆች ነበሩ፤ ከአለቆቹ አንዱ ዙሪ የሚባለው ብዙ ቋንቋዎችን የሚናገር ሲሆን በቻዳ ወንዝ ዳር ለፓንዳና ለዉካሪ ግብር የምትከፍል የአንዲት ከተማ ተወላጅ ነበር። ይህ ሰው ቻዳን ሽቅብ ስንወጣ እጅግ ይጠቅመናል ብለን ተስፋ እናደርጋለን። አማ-አቦኮ የገባውን ቃል አላከበረም ብለን አስበን ነበር፤ ነገር ግን ተሳስተን ነበር፤ ከወንዞቹ መገናኛ ከተነሣን ከሁለት ቀን ጉዞ በኋላ ብርቱውን የውኃ ፍሰት ተቋቁማ ትደርስብን ዘንድ የራሱን ታንኳ መላኩ ስለ ቅንነቱ የገመትነውን የተሳሳተ ግምት አረመልን፤ ቃሉን ሳይፈጽም የቀረው ስንጠብቀው በነበረው ጊዜ ስላልቻለ ብቻ ነበርና። የአገሬው አለቆች ሁልጊዜ ለማሰብ፣ ዕቅዶቻቸውን ለማዘጋጀትና ጉዳዮቻቸውን ለመፈጸም እኛ ከምናስበው የበለጠ ጊዜ ይወስዳሉ። እነዚህ ሰዎች የቻዳ ወንዝ ዳር ተወላጆች በመሆናቸው ኢጋራንና ኢግቢራን ወይም የፓንዳን ቋንቋ የሚናገሩ ስለ ሆኑ ከእኛ ጋር በመኖራቸው እጅግ እናመሰግናለን፤ ዙሪም ሐውሳ መናገር ስለሚችል ብዙ መረጃ እንሰበስባለን ብለን ተስፋ እናደርጋለን።

ኦገስት 9፦ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ተኩል ገደማ ተነሣን፤ ደረቅና እርጥብ እንጨት ተቀላቅሎ እንፋሎቱ ብርቱና ፈጣን ሆኖ ስለ ተጠበቀ ከምሽቱ 12 ሰዓት ላይ በትንሿ የሃሪየት ደሴት ትይዩ መልሕቅ ጣልን። ቻዳ በመልኩ ኮዋራና ቻዳ ተባብረው በሚፈስሱበት ጊዜ እንደሚታየው ያው ሰፊ የውኃ ስፋት ነው፤ በቂ ጥልቀትም አለው፤ እስካሁንም ለመጓዝ ቀላል ሆኖ ቆይቷል። ኦግባ የምትባለው መንደር የምትገኝበት የወንዙ ቀኝ ዳርቻ ገደል በለመለመ ጥሻ የተሸፈነ ነው፤ በአለን የዚህ ወንዝ ካርታም «ፍሬንችዉድ» ተብሎ ተሰይሟል። በወንዙ በሁለቱም ወገን የሚኖሩት ሰዎች ስም ኢግቢራ ነው፤ የፓንዳ ምድርም የእነርሱ ነው። ከብዙ ዓመታት በፊት አታው ከልጆቹ አንዱን ለንጉሡ ግብር ትከፍል በነበረችው በፓንዳ እንዲኖር ላከው፤ ይህም ልጅ በመጨረሻ የእርሷ ገዥ ሆነ። የፓንዳ፣ በሌላ አነጋገር የኢግቢራ አገር፣ ድንበር በኦኬታና በአባቱ መካከል ነው፤ አባቱ በወንዙ ዳር አጠገብ ያለች የባሳ አገር የመጀመሪያዋ መንደር ናት። እዚህ የፊላታዎች ዝርፊያ የቅርብ ጊዜ ምልክቶችን ማግኘት ጀመርን፤ በፍሬንችዉድ ገደል ላይ የሚኖሩት የኦግባ ሰዎች ፊላታዎች ፓንዳን ከያዙ በኋላ እነርሱንም ደግሞ ያጠቁናል ብለው ስለ ፈሩ በሃሪየት ደሴት ለመሸሸግ ተገደዱ።

ኦገስት 10፦ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ገደማ ተነሥተን ቀትር ገደማ በቀኝ በኩል ወደምትገኘው ወደ ዪማሃ ደረስን፤ በዚያም እንጨት ለመግዛት መልሕቅ ጣልን። እዚህም ደግሞ ነዋሪዎቹ ከተማቸውን ለቀው ለመውጣትና በትይዩ ባለችው ደሴት ለመሸሸግ ተገድደዋል፤ በዚያም ከፊላታዎች ዝርፊያ ለማምለጥ ጊዜያዊ ጎጆዎችን ሠርተዋል፤ ፊላታዎቹ ፓንዳን በማጥፋትና ቶቶን በማወክ ሳይረኩ በስግብግብነታቸው ድሆችና ረዳት የሌላቸው የኦግባና የዪማሃ ነዋሪዎችን ይመኛሉ። አዲስ ሰው በሰፈረባት ደሴት ላይ ወረድን፤ በእርሷም አንድ ሺህ የሚያህሉ ሰዎች ሳይኖሩ አይቀሩም። ሰባ ዓመት፣ ምናልባትም ከዚያ በላይ ዕድሜ ያላቸው በጣም ሽማግሌ ወደ ሆኑት ወደ አለቃቸው ወደ ኦዚኔኩ ሰፈር ተወሰድን። የመጣንበትን ዓላማ ነገርናቸው፤ ስለ ዶክተር ባርትም ጠየቅን፤ ነገር ግን ምንም ወሬ ማግኘት አልተቻለም። ዶክተር ቤይኪ አለቃውን አንዳንድ ስጦታዎችን ይሰጣቸው ዘንድ መልእክተኞችን ወደ መርከቧ እንዲልኩ ነገራቸው። ደሴቲቱን ትተን በቀኝ በኩል ከሦስት ወር በፊት ወደ ተተወችው ወደ ዪማሃ ከተማ ወረድን። እዚህ ጠላትን የሚጠባበቁና በዚያው ጊዜም ልብሳቸውን ሰማያዊ ቀለም በመንከር ሥራ የተጠመዱ ጥቂት ሰዎችን አገኘን፤ ይህ ሙያ በዮሩባ አገር እንደሚደረገው በሴቶች ሳይሆን በዚህ የአገሪቱ ክፍል በወንዶች የሚሠራ ነው። እንደ ወረድን የፊላታዎችን የቅርብ ጊዜ ምልክቶች አየን፤ ልክ ትናንት ሌሊት የዪማሃ ነዋሪዎችን በቀላሉ መውሰድ ይቻል እንደ ሆነ እንዲያዩ አንድ ፈረሰኛና ስድስት እግረኛ ወታደሮች ተልከው ነበር። ሰላዮቹ ከተማዪቱን ባዶ ሆና ስላገኟት በውስጧ አልፈው እስከ ውኃው ዳር ድረስ ሄዱ፤ በዚያም ለጥቂት ጊዜ ቆሙ፤ — የፈረሶቻቸው ዱካ ገና አዲስ ሆኖ ይታይ ነበር። በዚህ የአገሪቱ ክፍል ታላቁ መቅሠፍት በሆኑት በፊላታዎች ዘወትር የሚዋከቡትንና የሚታደኑትን የእነዚህን ምስኪን ሰዎች የጭንቀት ሁኔታ በቃላት ከመግለጽ ይልቅ በልብ መሰማቱ ይቀላል። ፊላታዎቹ ራሳቸው አይሠሩም፤ የሚሠሩትንም ያውካሉ፤ ባሪያዎች ሊያደርጓቸውም ይሻሉ፤ በዚያው ጊዜም የድካማቸውን ፍሬ ይበላሉ። የዝሆን አዳኞችና የዝሆን ጥርስ ሰብሳቢዎች አገራቸውንና ቤተሰቦቻቸውን ለመከላከል ሲሞክሩ ይገደላሉ፤ አለዚያም ከፍርሃት የተነሣ ሕጋዊ ሥራቸውን እንዳይሠሩ ይከለከላሉ፤ በዚህም አገሪቱ ብቻ ሳትሆን የምትታወከው የአውሮፓ ገበያዎችም ሸቀጥ ሳያገኙ ይቀራሉ። ሰዎቹ ወደ አለቃው ቤት ወሰዱንና የቀድሞው ጉዞ ጌቶች በዚያ ይኖሩ እንደ ነበር ነገሩን። በ1832 — 34 እዚህ የነበሩትን አቶ ላንደርን፣ ላርድን፣ ኦልድፊልድንና አለንን ማለታቸው እንደ ሆነ ገመትን። እንጨት እየተገዛ ሳለ አንዳንድ የዝሆን ጥርሶችም ተገዙ። ከቀኑ 10 ሰዓት ተኩል ገደማ መልሕቅ አንሥተን ከፖቲንኪያ (ፖቲንጊያ) ጅረት በላይ ለሌሊቱ መልሕቅ ጣልን።

ኦገስት 11፦ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ተኩል ገደማ ተነሣን። ቀትር ሳይደርስ ጥልቀት በሌለው ውኃ ውስጥ ገባን፤ በግራ በኩል ኬንዴ በምትባል ትንሽ መንደር ፊት ለፊትም በአሸዋ ተቀረቀርን፤ ነገር ግን ከጥቂት ጥረት በኋላ መርከቧ እንደገና ተላቀቀች፤ ይሁን እንጂ «አህያው» የሚባለው የሞተሩ አንድ ክፍል ስለ ተበላሸ በዚያ ቀን ወደ ፊት መሄድ አልቻልንም። ከሰዓት በኋላ ወደ ኬንዴ ወረድን፤ በዚያም በፓንዳ በፊላታዎች ከመያዝ ካመለጡት ጥቂቶች አንዳንዶቹ ተሸሽገዋል። እዚህም ደግሞ እነዚህ ምስኪን ሰዎች እንዲያልፉበት የተፈረደባቸውን መከራ የሚያሳይ ሥዕል አለ፤ ከነጻነታቸው በቀር ምንም ነገር ሳይዙ፣ እርሷንም በጭንቅ ይዘው ስላመለጡ ከሁሉ ነገር ተራቁተው ይኖራሉ። ዓላማቸው ከመግደል ይልቅ ይዞ ባሪያ ማድረግ የሆነው ፊላታዎች ፓንዳን በክሕደት ያዙ። ወዳጅነትን አስመስለው በዚያ ሰበብ ወደ ከተማዪቱ ገቡ፤ ንጉሡም ወይፈኖችንና ሌሎች አስፈላጊ ነገሮችን ሰጣቸው፤ ነገር ግን በቂ ቍጥር ያላቸው ሰዎች በገቡ ጊዜ ነዋሪዎቹን መያዝ ጀመሩ፤ ለመቋቋምም ጊዜ በጭንቅ ሰጧቸው። ሊመክቷቸው ጥረት ያደረጉት ንጉሡ ኦዪጉና በዙሪያው የነበሩት ጥቂት ሰዎች ብቻ ነበሩ፤ ነገር ግን ንጉሡ ጠላቶቹን ለረጅም ጊዜ ሊቋቋም ስላልቻለ በዚያው ሙከራ ተገደለ። እጅግ ብዙ ሰዎች ተያዙ፤ ለማምለጥ የታደሉት በጣም ጥቂቶች ነበሩ። በአቅራቢያ ያሉት ከተሞችና መንደሮች ወዲያው በነዋሪዎቻቸው ተተዉ፤ ነዋሪዎቹም በወንዙ ግራ ዳርቻ ተሸሸጉ፤ በዚያም ከብዙ ዓመታት በፊት ነጮች ይህን ወንዝ በጎበኙ ጊዜ እንዳያቸው የሚያስታውስ የፖቲንኪያ (ፖቲንጊያ) አለቃ ልጅ አገኘን። የአቦኮ ሰዎች ከእኛ ጋር መኖራቸው ምን ያህል ጠቃሚ እንደ ሆነ እያየን ነው፤ እነዚህ ሰዎች ማን እንደ ሆንን እስኪነግሯቸውና ምንም ጉዳት እንደማይደርስባቸው እስኪያረጋግጡላቸው ድረስ ሰዎቹ ወደ እኛ አይቀርቡም ነበር። ከዚያም በኋላ ልባቸው ተረጋግቶ ወደ መርከቧ መጡ።

ኦገስት 12፦ ከቁርስ በኋላ ከዶክተር ቤይኪና ከአቶ ሜይ ጋር ከአቶ ሜይ የሰማይ አካላትን አቀማመጥ የመለካት ትምህርት ለመቀበል ወደ ባሕሩ ዳር ሄድሁ። ካፒቴን ትሮተር ለዚሁ ዓላማ በ«ፎርረነር» አማካይነት ኳድራንት የተባለውን መለኪያ በደግነት ልኮልኝ ነበር፤ ወደ ፊትም ይጠቅመኛል ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ። ከሰዓት በኋላ ወደ መንደሩ ሄደን ለምስኪኖቹ ነዋሪዎች ጥቂት የዛጎል ገንዘብ አከፋፈልን፤ እነርሱም በመቀበላቸው እጅግ ደስ አላቸው፤ የማከፋፍለው ቢኖረኝ ኖሮ ጥቂት ያርድ ያልነጣ ጥጥ ጨርቅ ታላቅ በረከት ይሆንላቸው ነበር። ዶክተር ቤይኪ ጥቂት ዛጎሎችን በመበተን ልጆቹን አዝናናቸው፤ እነርሱም ዛጎሎቹን ለመልቀም ተሻሙ።

ኦገስት 13፦ እሑድ። ካለፈው ሳምንት ምንባብ የኋለኛው ክፍል ከሆነው ከ2ኛ ጢሞቴዎስ 1:7 ሰበክሁ። የእግዚአብሔር መንፈስ ቃሉን በእያንዳንዳችንና በሁላችንም ልብ ያሳድረው።

ኦገስት 14፦ ከቁርስ በኋላ ተነሣን። መተላለፊያው አንዳንድ ጊዜ የተወሳሰበ ቢሆንም በቂ ጥልቀት ያለው ውኃ መገኘቱ ቀጠለ። ዛሬ ያለፍናቸው መንደሮች በቀኝ በኩል ኢያንፔ፣ ወደ ውስጥ ራቅ ብሎ ደግሞ ኢሪጊ ይባላሉ፤ ያላየናቸው ሌሎች መንደሮች ደግሞ ቤቲኪያና ሌሰቡ ይባላሉ። በቀኝ በኩል ሦስት መንደሮች በኦኬታ ስም ይታወቃሉ፤ ነገር ግን ነዋሪዎቹ ፊላታዎችን ፈርተው በትይዩ ባለች ደሴት ተሸሽገዋል። ጥቂት ቆይተን በግራ በኩል ከፕሌዘንት ተራራ («የደስታ ተራራ») ግርጌ በምሥራቅ በኩል ወደምትገኘውና ስሟ በእውነት ወደሚስማማት ወደ ውቢቱ የአማራን መንደር ትይዩ ደረስን። የፕሌዘንት ተራራ በተሰየመበት ጊዜ የአማራን መንደር በዚያ ልትኖር አትችልም ነበር፤ ብትኖር ኖሮ በታየች ነበር። ለሌሊቱ በቤይ ደሴት ትይዩ መልሕቅ ጣልን።

ኦገስት 15፦ ዛሬ ጠዋት በቀኝ በኩል በጫካው ውስጥ ባለች ትንሽ ገላጣ ቦታ ጥቂት የአገሬውን ሰዎች አየን። ጥቃትን ለመመከት ተዘጋጅተው ቀስትና ፍላጻ ታጥቀው ነበር። የአማ-አቦኮ መልእክተኛ በሚሰሙበት ርቀት ላይ ስለ ነበሩ ወደ መርከቧ እንዲመጡ ሊያግባባቸው ጠራቸው፤ እነርሱ ግን አልፈለጉም፤ እርሱም የባሳ ሰዎች እንደ ሆኑ ተናገረ፤ ካፌሪ — ክፉ ቀስተኞች — ብሎም ጠራቸው፤ ፓንዳን እንዲያጠፉ ፊላታዎችን የቀጠሩት እነርሱ ስለ ሆኑ፣ ለንጉሣቸውም ግብር ይከፍሉ በነበሩት በኢግቢራና በፓንዳ ሰዎች እጅግ የተጠሉ ናቸው። ይህ ዘራፊ ነገድ በፓንዳ፣ እንዲያውም ከፓንዳ በምዕራብ በኩል ከፓንዳ በምሥራቅ ከሚገኘው ከራሱ ግዛት ወሰን አልፎ ከተሞችንና መንደሮችን አጥፍቷል።

የባሳ ቋንቋ በአቶ ኬሌ «ፖሊግሎታ አፍሪካና» እንደሚታየው ጥቂት ልዩነትና የራሱ የሆነ ባሕርይ ቢኖረውም ከኑፊ ቋንቋ ጋር እጅግ ይመሳሰላል።* • «ፖሊግሎታ አፍሪካና፤ ወይም ከመቶ የሚበልጡ የተለያዩ የአፍሪካ ቋንቋዎች ንጽጽራዊ የቃላት ዝርዝር» — የእነዚህ የባሳ ሰዎች መንደር በቤይ ደሴት ትይዩ በቀኝ በኩል የምትገኘው አባቱ ትባላለች፤ ነገር ግን ከወንዙ ላይ አትታይም። የባሳ አገር የሚጀምረው እዚህ ነው ይባላል። ከመልሕቅ መጣያችን ሦስት ወይም አራት ማይል ተጉዘን በወንዙ ግራ በኩል ወደምትገኘው ወደ አባቾ መንደር ደረስን፤ በዚያም መልሕቅ ጣልን፤ የአገሬውንም ሰዎች ወደ መርከቧ ጋበዝን። ሦስት አለቆች ወደ መርከቧ መጡ፤ እነርሱም ኢሮቦ፣ ኢቺግባሳና አላጋባ እንደ ሆኑ አወቅን — የመጀመሪያዎቹ ሁለቱ አቶ ላርድ የጎበኛቸው የፓንዳ የቀድሞው ሟች ሽማግሌ ንጉሥ የአቡሃ ልጆች ነበሩ፤ — አላጋባ ደግሞ የፖቲንኪያ አለቃ ነበረ። ሁሉም በፓንዳ መጥፋት ምክንያት እዚህ ተሸሽገው ነበር። አቡሃን የተካው ወንድሙ አዴኬ ሲሆን ለአሥራ ሦስት ዓመት ነገሠ፤ ከዚያም በቅርቡ በፊላታዎች የተገደለው ኦዪጉ ንጉሥ ሆነ። ኢሮቦ አሁን የአባቾ መንደር አለቃነትን ይዟል። ስለ ዶክተር ባርት ጥያቄ ቀረበ፤ ስለ እርሱ ግን ምንም አልተሰማም፤ ነገር ግን ሐውሳዎች ከውስጥ አገር ለንግድ በሚመጡባት በዶማ አገር ከወንዙ አጠገብ ባለችው አክፖኮ በምትባል መንደር ስለ እርሱ ልንሰማ እንደምንችል ነገሩን። ለእነዚህ ምስኪን አለቆች ስጦታዎች ተሰጡ፤ እነርሱም በመቀበላቸው እጅግ ደስ አላቸው። የተሻሉ ቀናት እንደሚመጡ ተስፋ እንዲያደርጉ አበረታታኋቸው፤ የቅርብ ጎረቤቶቻቸው የሆኑት ፊላታዎች ጠላቶቻቸው ቢሆኑም እግዚአብሔር ከሩቅ አገር ከመጡ ነጮች መካከል ደጎች ወዳጆችንና በጎ አሳቢዎችን እንደሚያስነሣላቸው ነገርኋቸው። አሳቱ የምትባል አንዲት የሐውሳ ሴት ወደ መርከቧ መጣች፤ አቶ ሪቻርድስም በአቶ

ደራሲው የቤተ ክርስቲያን ሚስዮናዊ ማኅበር ሚስዮናዊ የሆኑት ቄስ ኤስ. ደብሊው. ኬሌ ናቸው። ለንደን፣ 1854።

ቢክሮፍት ተቀጥረው ከሚሠሩት ነጋዴዎች አንዷ እንደ ነበረች አወቃት፤ አቶ ቢክሮፍት ወንዙን ሽቅብ በወጣ ጊዜ በሺያ ቅቤና በዝሆን ጥርስ ለመሸጥ በወንዞቹ መገናኛ ብዙ ሸቀጥ ትቀበል ነበር። የእንፋሎት መርከብ እንደገና ወንዙን ሽቅብ ስትወጣ በማየቷ እጅግ ደስ አላት። ዶክተር ቤይኪ መስተዋት ሰጣት። ከአባቾ መልሕቅ አንሥተን ጥቂት ማይል ወደ ላይ ከፍ ብለን መልሕቅ ጣልን።

ኦገስት 16፦ እንፋሎቱ እንደ ተሞላ ተነሣን። መተላለፊያው አሁንም የተወሳሰበ ነበር፤ ኦሩኮ ልንደርስ በተቃረብን ጊዜ ጥልቀት ወደሌለው ውኃ ገባን፤ ከዚያም ለመውጣት ወደ ኋላ ለማፈግፈግ ተገደድን፤ መተላለፊያው እስኪገኝም ድረስ መልሕቅ ጣልን። ከዚያ በኋላ ወደ ፊት ለመሄድ ብዙ ሙከራዎች ተደረጉ፤ ነገር ግን አልተሳካም። በፊላታዎች ከከተሞቻቸው የተባረሩት የባሳ ሰዎች በደሴቲቱና በወንዙ ግራ ዳርቻ ተሸሽገዋል። እጅግ ፈሪዎች ነበሩ፤ ይህም አያስደንቅም፤ የሁሉ ጠላት በሆኑት በፊላታዎች ቀድሞውንም በዘወትር ፍርሃት ውስጥ ስለ ተጣሉ እንደ እንፋሎት መርከቧ ያለ ታላቅ አካል በውኃዎቻቸው ላይ መታየቱ ብቻ ሊያስፈራቸው በቂ ነበርና።

ኦገስት 17፦ ከጠዋቱ 3 ሰዓት በኋላ ካፒቴን ቴለር ከዶክተር ሃቺንሰንና ከዋናው መካኒክ ከአቶ ገትሪ ጋር ሆኖ የወንዙን ጥልቀት ለመለካት ሄደ፤ እስከ ምሽትም ድረስ አልተመለሰም። ካፒቴኑ መርከቧ ከዚህ በላይ ወደ ፊት መሄድ እንደማትችል አስታወቀ። በዚህ ጊዜ ዶክተር ቤይኪ ሙከራውን በትጋት ለመቀጠል ስለ ፈለገ መርከቧን ሙሉ በሙሉ በኃላፊነት ያዘ። እዚህ ድረስ ከመጣን በኋላ፣ ደግሞም ኦልድፊልድና አለን ከደረሱበት የመጨረሻው ቦታ ከዳግቦ በታች ገና ከስምንት እስከ አሥር ማይል ርቀት ላይ ስለ ነበርን ወደ ፊት አለመሄድ እጅግ የሚያሳዝን በሆነ ነበር፤ ይህ ጉዞ የሚያስሰው አዲሱ ምድር የሚጀምረው ከዚያ ስፍራ ብቻ ነበርና። በጉዞው ውስጥ ያለው የሁሉም ጤና እስካሁን በምሕረት የተጠበቀ ስለ ነበረ እያንዳንዱ ሰው የሚቻለውን ያህል ወደ ፊት የመሄድ ፍላጎት ነበረው።

ኦገስት 18፦ ዶክተር ቤይኪ አሁን መርከቧን በኃላፊነት ስለ ያዘ እንፋሎቱ እንዲሞላ አዘዘ፤ አቶ ሪቻርድስን አስቀድሞ የመተላለፊያውን ጥልቀት እንዲለካ ልኮ ስለ ነበር ከጠዋቱ 1 ሰዓት ገደማ ተነሣን። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ገደማ በኦሩኮ ከተማ ትይዩ ያለውን እጅግ የተወሳሰበውን የወንዙን ክፍል አለፍን፤ የዚህች ከተማ አለቃ አዳማ የባሳ አገር ሁሉ ንጉሥ እንደ ሆነ ይነገራል። ከልጆቹ አንዱን ፍየል አስይዞ ለዶክተር ቤይኪ ስጦታ ላከ፤ መርከቧም ቆማ ከእርሱ ጋር እንድትነግድ ፈለገ፤ ነገር ግን ፊላታዎች አገሪቱን ባጠፉ ጊዜ ንብረቱን ሁሉ ስላባከኑበት የሚሸጠው አሥር የዝሆን ጥርስ ብቻ እንዳለው ተናገረ። ዶክተር ቤይኪ ስንመለስ እንድንጎበኘውና ከእርሱም ጋር እንድንነግድ ተስፋ ስላደረግን እስክንመለስ እንዲጠብቅ መልእክት ላከበት። ማንኛውንም በውኃዎቹ ውስጥ በማንኛውም ጊዜ ወደ ላይና ወደ ታች የሚያልፍ የነጭ ሰው ጀልባ ወይም ታንኳ ፈጽሞ እንዳይነኩ ተገዢዎቹን ሁሉ እንዲያስጠነቅቅ ከሚል መልእክት ጋር አንዳንድ ስጦታዎች በልጁ በኩል ተላኩለት። የባሳ ሰዎች በሌብነት ዝንባሌያቸው ምክንያት የአገሬው ነጋዴዎች እጅግ ስለሚፈሯቸው ይህ መልእክት አስፈላጊ ነበር። ቀትር ገደማ በ1832 — 34 የኦልድፊልድና የአለን አሰሳ ማብቂያ በነበረችው በዳግቦ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ በዚያም ቆይተን ምሽቱን እንጨት ስንጭን ዋልን። አሮጌዋ የዳግቦ ከተማ የተተወች ትመስላለች፤ ነዋሪዎቹም ወደ ወንዙ አጠገብ፣ በጅረት ወደ ተከበበ ከሞላ ጎደል ደሴት ወደ ሆነ መሬት ተዛውረዋል፤ ይህም ከፊላታዎች ጥፋት ጥሩ መከለያ ይሆንላቸዋል። ዳግቦ የዶማ ግዛትና ቋንቋ መጀመሪያ ይመስላል። መንደሩን የሚያቆሙት ተበታትነው የሚገኙ የጎጆ ቡድኖች ከምንም ይልቅ የእርሻ ቤቶችን ይመስላሉ። ሰፊ መሬት ተመንጥሮ ለሕዝቡ ምግብ እንዲሆን በቆሎና ማሽላ ተዘርቶበታል። እጅግ ድሆች ናቸው፤ ስለዚህም የሚነግዱበት ምንም ነገር አልነበራቸውም።

ኦገስት 19፦ አቶ ሪቻርድስ መተላለፊያውን እንዲለካ በማለዳ ተላከ፤ እንፋሎቱም እንደ ተሞላ ተነሥተን ተከተልነው። ከብዙ ትጋት በኋላ የተወሳሰቡትን መተላለፊያዎች አለፍን፤ እስከ ብዙ ርቀት ወደሚዘረጋ ውብና ጥልቅ ውኃ ገባን፤ ከዚያም እንደገና ተደጋጋሚ የአሸዋ ቁልሎችን ወደሚፈጥሩ የደሴቶች ቡድኖች መካከል ደረስን። በቀኝ በኩል ኤጊንና ኢጌሬን፣ በግራ በኩል አጋቱን፣ በአንዲት ደሴት ላይም ጆኮን የተባሉትን መንደሮች አለፍን። እነዚህ ሰዎች የውኃውን መተላለፊያ ስለሚያውኩ ካፌሪ ወይም «ክፉ ቀስተኞች» ተብለው ይጠራሉ። ከቀኑ 10 ሰዓት ገደማ በዶማ ኮረብቶች ሸለቆ ውስጥ በምትገኘው በጣም ትንሽ መንደር በአክፖኮ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን። መርከቧ ብዙ ጊዜ መሬት ነካች፤ ነገር ግን ሁልጊዜ ሞተሩን ወደ ኋላ በማስኬድ ወይም ሰዎቹ ወደ መርከቧ ኋላ ሄደው እየዘለሉ በማወዛወዝ ተላቀቀች። መርከቧ መልሕቅ እንደ ጣለች ዶክተር ቤይኪና ዶክተር ሃቺንሰን፣ አቶ ዳልተንና እኔ ወደ የብስ ወረድን። ከተማዪቱ ከመልሕቅ መጣያው ባትታይም በኮረብቶቹ ግርጌ ባለ ውብና ክፍት ጅረት በኩል ልትደረስ ትችላለች። ሰዎቹ ከዚህ ቀደም ነጮችን አይተው ስለማያውቁ በመጀመሪያ ጥቂት ፍርሃት አሳዩ፤ ነገር ግን ዙሪ የኢግቢራንና የሐውሳን ቋንቋዎች በተናገራቸው ጊዜ ተረጋጉ። ከሰዎቹ ብዙዎቹ ሐውሳን እንደሚያውቁ ሁሉ ኢግቢራንም ያውቁ ነበር። እንደ ወረድን ወደ አለቃው ቤት ተወሰድን፤ እርሱም መጥቶ እስኪጋብዘን ድረስ ለጥቂት ደቂቃዎች ከውጭ ቆምን። እርሱ አጭር ቁመት ያለው ነገር ግን የተከበረ መልክ ያለው ሽማግሌ ነበር። በወገቡ ዙሪያ ጨዋ የሆነ የአገር ልብስ ታጥቆ ነበር፤ የአገሬው ሰዎች የሠሩትና ያሰናዱት፣ በሦስት ማዕዘን ቅርጽ የተቈረጠ፣ ሰማያዊና ነጭ ቍርጥራጮች የተሰፉበት የአገር ሸሚዝም ለብሶ ነበር፤ በጠርዙ ያለው ዘርፍ ግን ከአውሮፓ ከመጣ ቀይ የሱፍ ጨርቅ የተቈረጠ ነበር። በራሱ ላይ ቀይ የቱርክ ቆብ ነበረው። ሰሌን ከተነጠፈልን በኋላ አስተርጓሚዎቻችን ዙሪና ማሃማ የተለመደውን ሰላምታና የተለመደውን የአክብሮት ቃል ካቀረቡ በኋላ የአማ-አቦኮን መልእክት አደረሱ፤ ከአለቃውም ጋር አስተዋወቁን። ዶክተር ቤይኪ የጉብኝታችንን ዓላማ ነገረው፤ በዚህ ስፍራ ወሬው ይሰማል ብለን ስለ ጠበቅነው ስለ ዶክተር ባርትም ጠየቀ። ነገር ግን ስለ ማንኛውም አውሮፓዊ ተጓዥ ምንም ወሬ ወደዚህ አገር አልደረሰም። አለቃው ማጋጂ ዶማ ለሶኮቶው ቤሎ እንደምትገዛ አመነ፤ ነገር ግን የወንዙ ዳር ገዥ እንደ መሆኑ መጠን ማንንም የበላይ አድርጎ እንደማይቀበል ተናገረ፤ እያንዳንዱ አለቃ የራሱን ግዛት እንደሚገዛ፣ በዶማም ብዙ ግዛቶች እንዳሉ ገለጸ። ስለ አገሪቱ አስተዳደር፣ በተለይም ስለ ፊላታዎች ለቀረቡለት ጥያቄዎች በብዙ ጥንቃቄና በቍጥብነት መለሰ፤ ይህም ቢቻላቸው ኖሮ የፊላታዎችን ቀንበር በጉጉት አሽቀንጥረው እንደሚጥሉ የሚያሳይ ይመስለኛል። የዉካሪን ርቀት ለማወቅ ፈለግን፤ ነገር ግን አጥጋቢ መልስ አላገኘንም።

የንግድ ጉዳይ ገና እንደ ተነሣ ወዲያው ስድስት የዝሆን ጥርሶች ቀረቡ፤ ማጋጂም መርከቧ እስከ ነገ ድረስ እንድትጠብቅ እጅግ ተመኘ፤ ነገም ብዙ ተጨማሪ እንደሚመጣ ቃል ገባ። ነገር ግን ብዙ ጊዜ ቀድሞውኑ ስለ ባከነ ዶክተር ቤይኪ ነገ በማለዳ ለመነሣት ወስኖ ስለ ነበረ በእጃቸው ያለውን ወደ መርከቧ እንዲልኩ ተጠየቁ። በዚያ ምሽት ዘጠኝ ወይም አሥር የዝሆን ጥርሶች መጥተው ተገዙ። አለቃው ሰላምታ የሚቀርብለት በመሬት ላይ በመንበርከክ ነው፤ ግንባር ይጎነበሳል፤ የሁለቱም እጆች ሁለት ጣቶች በአፈሩ ይታሻሉ፤ አፈሩም ብዙ ጊዜ በግንባር ላይ ይታሻል። ሰዎቹ እርስ በርሳቸው የሚሰላመቱት በመተቃቀፍ ነው፤ የአንዱ ቀኝ እጅ ከሌላው ግራ እጅ ጋር ትይዩ ሆኖ እስከ ትከሻ ድረስ ይዘረጋል፤ አንዳንድ ጊዜም በሁለቱም ክንዶች ይተቃቀፋሉ። የስፍራው ሃይማኖት አረማዊነት ነው፤ በአለቃው ቤት ፊት ለፊት ከዛፎቹ በታች አንዳንድ ጣዖታት ነበሩና። መንደሩ የእህል ጎተራውን ጨምሮ ከአርባ የማይበልጡ ሾጣጣ ጎጆዎች ብቻ ያሉት ነው፤ ቢሆንም ወደ አሥራ ሁለት ጫማ የሚያህል ጥልቀት ባለው ጉድጓድና በጭቃ ቅጥሮች የተመሸገ ነው። በሩ የሚገባው በላዩ ላይ በተዘረጉ ሦስት ምሰሶዎች በተሠራ ተንቀሳቃሽ ድልድይ ነው፤ ይህም ለመንገደኞች አደገኛ ነው።

ኦገስት 20፦ እሑድ። ከጠዋቱ 12 ሰዓት ተነሣን፤ ደሴቶቹ ስላነሱ ወንዙ እጅግ ተሻሽሎ ነበር። ከጠዋቱ 4 ሰዓት በፊት ጥልቀቱ ሰባት ፋዘም መሆኑ ልክ እንደ ተለካ ወዲያው መርከቧ መሬት ነካች፤ ሞተሩን ወደ ኋላ በማስኬድና ሰዎቹም ወደ ኋላዋ እየሄዱ በመዝለል ባደረጉት ጥረት ተላቀቀች። መልሕቅ ጣልን፤ ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩልም አምልኮ አካሄድን። ገና ወዳልተሰሰ አገር በመግባታችን በተፈጠረው የዘወትር ስሜት መነሣሣትና ብዙ ጊዜዬን በወሰዱ ሌሎች ምክንያቶች ስብከቴን ማጠናቀቅ አልቻልሁም፤ ስለዚህ ለሳምንቱ ይዤው የነበረውን ርዕስ፣ ስለ ጸሎት የሚናገረውን የአሥራ ዘጠነኛውን የቤተ ክርስቲያን ስብከት (ሆሚሊ) የመጀመሪያና ሁለተኛ ክፍሎች አነበብሁ። በእሑድ ቀን የመጓዝ እጅግ አስከፊው ውጤት የክሩ ሰዎችን ከጠዋት እስከ ማታ ለማገዶ እንጨት በመቍረጥና በመፍለጥ ዘወትር በሥራ እንዲጠመዱ ማድረጉ ነው፤ ደግሞም ጥልቀት በሌለው ውኃ ውስጥ መርከቧ ተደጋግማ መሬት ስትነካ ሰዎቹ ሁሉ መርከቧ እንድትንሳፈፍ እየዘለሉ ለማወዛወዝ ወደ ኋላዋ መሮጥ ግድ ይሆንባቸዋል። ይህ የቀኑን ቅድስና እጅግ ያውካል። ወደ ወንዙ ከገባን ወዲህ ባሉት በአምስቱ ሳምንታት እንዴት በምሕረት እንደ ተጠበቅን፣ አንድም አውሮፓዊ ለአንድ ሳምንት እንኳ ታምሞ እንዳልተኛ ባሰብሁ ጊዜ፣ ዓላማዎቻችን ምንም ያህል ክቡራት ቢሆኑም እነርሱን ለመፈጸም ብለን ቅዱሱን ቀኑን በዚህ መንገድ በማርከስ በመግቦቱ ባለመታመናችን የእግዚአብሔርን ቍጣ እናመጣለን የሚል ሥጋት ከአእምሮዬ ማስወገድ አልቻልሁም። ከሰዓት በኋላ ተነሥተን በቀኝ በኩል ኦቲያን፣ በግራ በኩል አግሃዱሞን፣ በቀኝ በኩልም አያቲንና ዙዎን የተባሉትን መንደሮች አለፍን። የእንፋሎት መርከቧ ስትቀርብ የዙዎ ነዋሪዎች መንደራቸውን ለቀው ሄዱ፤ ትተዋቸው ከሄዱት ፍየሎችና ዶሮዎች በቀር የሰው ዘር ምልክት አይታይም ነበር።

ኦገስት 21፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ ተነሣን። ጥልቀት በሌለው ውኃ ውስጥ ብዙ ጊዜ መሬት ከነካን በኋላ ከቀኑ 8 ሰዓት ገደማ መርከቧ በአሸዋ ተቀረቀረች፤ ነገር ግን በብዙ ጥረት እንድትንሳፈፍ ተደረገ፤ ለሌሊቱም መልሕቅ ጣለች። በዚህ አካባቢ አገሪቱ በጣም ጥቂት ሰዎች ብቻ የሚኖሩባት ትመስላለች። ይህ መልክ የመጣው ወንዙ በየዓመቱ ዳርቻዎቹን ስለሚያጥለቀልቅ ከዳርቻዎቹ በጣም ቀርቦ ለመሥራት ከመፍራት ቢሆን ኖሮ፣ ስናልፍ ቢያንስ የታንኳ ማረፊያዎችን ባየን ነበር፤ ነገር ግን እንደነዚህ ያሉት ፈጽሞ አልነበሩም። በእውነት ያየናቸው መንደሮች በታችኛው የኒጀር ክፍል ወይም በኮዋራ ቅርንጫፍ ላይ ካሉት ጋር ሲወዳደሩ በጣም ጥቂቶች ነበሩ። አገሪቱ በአብዛኛው ገላጣ ናት፤ አንዳንድ ጊዜ ግን ደን አለባት፤ አልፎ አልፎም ውብና ረጃጅም የዘንባባ ዛፎች በአንድነት ተሰብስበው ይታያሉ፤ ከዛፎቹ ራስ ወደ ታች የተንጠለጠሉት አሮጌ ቅርንጫፎች ወይም ቅጠሎችም የአገሬው ሰዎች ፍሬዎቹን ለጥቅማቸው ለመሰብሰብ እንደማይደክሙ ያሳያሉ። ዓይንን የሚያሳርፍ የእርሻ ምልክት በዳርቻዎቹ ላይ ከሞላ ጎደል አልታየም። ሌሊት ላይ ከነጐድጓድና ከመብረቅ ጋር ብርቱ ዝናብ ዘነበልን፤ ይህም አየሩን አቀዘቀዘው፤ ፀሐይ በቅርቡ እጅግ በሚያስጨንቅ ሁኔታ ታቃጥል ነበርና፤ ወንዙም በብዙ ጐድሎ ነበር። ከሦስት ሳምንት በፊት ከኢዳ ከተነሣን ወዲህ እስከ ትናንት ሌሊት ድረስ ዝናብ አላገኘንም ነበር።

ኦገስት 22፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ ተነሣን፤ ብዙ ጊዜ ቀለል ብሎ መሬት ከነካንና ሞተሩን ወደ ኋላ በማስኬድ ከተላቀቅን በኋላ ቀትር ላይ ጥልቀት ወደሌለው ውኃ ገብተን መልሕቅ የምንጥልበትና የማገዶ እንጨት የምናገኝበት ስፍራ እንድትሆን ስንጠብቃት ከነበረችው ከኦጆጎ መንደር አንድ ማይል ያህል በታች በአሸዋ ተቀረቀርን። በታላቅ ጥረት መርከቧ ከምሽቱ 12 ሰዓት ተኩል ላይ እንድትንሳፈፍ ተደረገ፤ ነገር ግን በዚያ ምሽት የአሸዋ ቁልሉን ማለፍ አልቻለችም። የአገሬው ሰዎች ወደ መርከቧ እንዲመጡ የተደረገው በአስተርጓሚያችን በዙሪ ብዙ ማግባባት ነበር፤ ከዚያ በኋላ ሁለት ወይም ሦስት ታንኳዎች ጥቂት እንጨትና ዶሮዎችን አመጡ፤ ከእነርሱም ተገዙ። ታንኳዎቻቸው በጣም ትናንሽ ናቸው፤ ቆመው በሚቀዝፏቸው ትልልቅና ረጃጅም መቅዘፊያዎችም ይንቀሳቀሳሉ። ስለ ዶክተር ባርት ጠየቅን፤ ነገር ግን ምንም ወሬ አላገኘንም።

ኦገስት 23፦ ዛሬ በማለዳ የኦጆጎ አለቃ ስለ ጤንነታችን እንዲጠይቁና መተላለፊያውን እንዲያሳዩን መልእክተኞችን ላከ፤ ነገር ግን መርከባችን በውኃ ውስጥ ምን ያህል እንደምትጠልቅ ምንም ስለማያውቁ ያቀረቡት ግብዣ አልተቀበልንም። እንፋሎቱ እየተሞላ ሳለ አቶ ሪቻርድስ መተላለፊያውን እንዲለካ ተላከ፤ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ገደማ ሲመለስም ደስ የሚያሰኝ ወሬ ይዞ መጣ፤ ጠይቆ ሳለ ሁለት ነጮች ከዚህ አካባቢ ብዙም ሳይርቁ ወደ ሰሜን የአራት ቀን መንገድ ያህል በምትርቀው ኬአና በምትባል ከተማ እንዳሉ ተነገረው። በመርከቧ ላይ የነበረው ሰው ሁሉ በዚህ ወሬ እጅግ ደስ እንዳለው መናገር አያስፈልገኝም። ተነሣን፤ ከብዙ ድካምም በኋላ መርከቧ በእውነት ተዘግተንበት የነበረውን ጥልቀት የሌለውን የአሸዋ ቁልል አለፈች። ብዙም ሳይቆይ ከዚያ በኋላ ከዋናው የብስ በሚለያት ጅረት በተፈጠረች በቀኝ በኩል ባለች ደሴት ጫፍ ላይ በምትገኘው በኦጆጎ መንደር ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን። መድረሳችንንና በቅርቡም እንደምንጎበኘው ለአለቃው እንዲያስታውቁ ወዲያው መልእክተኞችን ላክን። መልእክተኞቹ በተመለሱ ጊዜ ወደ መንደሩ ለመሄድ ተዘጋጀን፤ ነገር ግን ከነዋሪዎቹ እጅግ ብዙዎቹ፣ በተለይም ሴቶቹና ወጣቶቹ፣ ደንግጠው ከመንደሩ ወደ ጫካው በዘንባባ ዛፎች መካከል ሸሹ። ወንዶቹ ቀስትና የተመረዙ ፍላጻዎችን፣ አንዳንዶቹም ረጃጅም ጦሮችን ታጥቀው ነበር፤ ጦረኞቹም ከባሕሩ ዳር ወደ መንደሩ እየመሩ አጀቡን፤ በዚያም አለቃውን የመኖሪያው ቤት ከሆኑት የጎጆዎች ቡድን ውጭ ደስ የሚያሰኝ ጥላ በሚሰጥ በአንድ ትልቅ ዛፍ ሥር ብቻውን ማለት ይቻላል ተቀምጦ አገኘነው። እጅ በመጨባበጥ ሰላምታ ከተለዋወጥን በኋላ ዶክተር ቤይኪ የጉብኝታችንን ጉዳይ አነሣ፤ በኬአና እንዳሉ ወደ ሰማናቸው ነጮች ወዲያው መልእክት ለመላክ እንደሚፈልግም ገለጸ። ስለ ጉዳዩ አስቀድመን ማወቃችን አለቃው አላውቅም ብሎ እንዲያመካኝ ምንም ዕድል አልሰጠውም፤ እርሱም ወዲያው ከአለቆቹ ጋር እንደሚመካከርና ወደ መርከቧ ከተመለስን በኋላ መልእክተኞችን ስለ መላኩ እንደሚያሳውቀን ቃል ገባ። እስከዚያው ድረስ ተጓዦቹ በኬአና እንዳሉ ለአቶ ሪቻርድስ የነገረው ሰው በመርከቧ ላይ ከእኛ ጋር ነበር። እርሱም ከኬአና ከመነሣቱ አንድ ወር በፊት እዚያ እንደ ደረሱ፣ ከስምንት ቀን በፊትም እንዳያቸው ቃሉን አረጋገጠ፤ ቢላክም ከመልእክተኞቹ ጋር ለመሄድ ፈቃደኛ መሆኑን ገለጸ፤ እርሱ ራሱ አባቱ የሚኖርባት የኬአና ተወላጅ ሲሆን እናቱ ግን እዚህ ኦጆጎ ትኖራለች። አንዳንድ ስጦታዎችን ሰጠነው፤ ከመልእክተኞቹ ጋር ሄዶ ወዳጆቻችንን ይዞ ቢወርድ ተጨማሪ እንደሚያገኝም ተስፋ ሰጠነው። ከፔተርማን የመካከለኛው አፍሪካ አትላስ የፊት ገጽ ሥዕል የአራቱ ተጓዦች ምስሎች ታዩት። ለጥቂት ጊዜ ተመለከተና የዶክተር ባርትን ምስል አመለከተ፤ በፊቱ መልክ እንደሚመስለው ተናገረ፤ ነገር ግን እንደ አቶ ሪቻርድሰን ያለው ጢሙና የጉንጩ ጸጉር እንደ ጐደለ ተናገረ፤ የፎግልንም ምስል ጓደኛው እንደ ሆነ አመለከተ። ከእነዚህና ከሌሎች ምስክርነቶች የተነሣ ወሬው እውነት ሊሆን እንደሚችል ደመደምን።* የአለቃው መልእክተኛ ስላልመጣ ቅር መሰኘታችንን እንዲገልጹለት ምሽት ላይ እንደገና ወደ እርሱ ላክን። መልእክተኞቹ ተመልሰው፣ እርሱ የወንዙ ዳር አለቃ ስለ ሆነ የበላዩ ለሆነው ለኬአና አለቃ የሚልከውን ዓሣ አስቀድሞ ማጥመድ እንደሚፈልግ፣ የኬአናው አለቃም ቅር እንደሚለው ተናገሩ * ይሁን እንጂ ከተከታዩ ታሪክ እንደሚታየው ወሬውን የነገረን ሰው ቃል በተሳሳተ መንገድ ተረድተነው ነበር።

እንደዚህ ያለ ስጦታ ካልተላከለት። ነገ ጠዋት ዶክተር ቤይኪና እኔ ወደ የብስ ወርደን ጉዳዩን ወደ ፊት ለማራመድ አስበናል። ሌሊት ላይ ብርቱ አውሎ ነፋስና ዝናብ ሆነ፤ — ወንዙ አሁን ይሞላል ተብሎ ሊጠበቅ ይችላል።

ኦገስት 24፦ መልእክተኞቹን ሳይዘገዩ ወደ ኬአና ስለ መላክ ለመነጋገር ዛሬ በማለዳ አለቃውን አሚሺን ለመጎብኘት ሄድን። ለአለቃው የሚሰጡትን ስጦታዎች ለመልእክተኞቹ እንደምንሰጣቸው ቃል በመግባት ዓሣ አጥምዶ ለአለቃው የመላኩን ዕቅድ ወደ ጎን እንዲተው ማድረግ ቻልን። ወዲያው እንዲነሡ ዝግጅት ይደረግ ዘንድ፣ ፈረሶች ቢገኙና በመካከል ባሉት ከተሞች መታየታችን ጉዳዩን ከማፋጠን ይልቅ መዘግየትን ባያስከትል ኖሮ ከእኛ አንዱ ወይም ሌላው ከመልእክተኞቹ ጋር ወዲያው በተነሣ ነበር፤ የአገሬው መልእክተኞች ብዙ ትኵረት ሳይስቡ መሄድ ይችላሉና፤ ከማንኛችንም ይልቅ አጥብቀው ሊገሠግሡ ይችላሉ። ከቁርስ በኋላ ኦጆጎ ተብሎም የሚጠራው አሚሺ — ኦጆጎ የሕዝብ ማዕረጉ ነው — ወደ መርከቧ መጣ፤ መርከቧም ሁሉ ታየችው፤ ወደ እንግዶች መቀበያው አዳራሽም ገባ፤ በዚያም እጅግ ተደነቀ፤ ቀትር ገደማ ወደ ኬአና ለመሄድ እየጠበቁ የነበሩትን መልእክተኞች ለመላክ ወደ የብስ ተመለሰ። መልእክተኞቹን የመላኩ ግርግር ካለፈ በኋላ ከአለቃው እኅት ከኦኑሴ በዶማ ቋንቋ አንዳንድ ቃላትን ሰበሰብሁ፤ ስለ አገልግሎቷም ሌዲ ባክስተን በደግነት ከላከችልኝ የመስተዋት ሳሕኖች አንዱን ተቀበለች፤ በእርሱም በበቂ ሁኔታ እንደ ተከፈላት አሰበች።

ኦገስት 25፦ በደቡብ ዳርቻ ሚቺ የሚባል ነገድ አለ። ከጥንቱ ጀምሮ እንደ ዱር ሕዝብና እንደ ክፉ ቀስተኞች ሲነገርላቸው ቆይቷል፤ አረማውያን ጎረቤቶቻቸው እንኳ ካፌሪ ብለው ይጠሯቸዋል። አንድ ጊዜ ምግብ ለመሸጥ ወደ ኦጆጎ መጥተው ነበር፤ ነገር ግን ለሌብነት እጅግ የተሰጡ ስለ ሆኑ አለቃው እንዲጎበኙት አልፈቀደላቸውም። ሚቺዎችን ለመጎብኘት፣ ብዙ አላቸው ስለ ተባልን ከእነርሱም ቦዬና አንድ ወይፈን ለመግዛት ማሰባችንን ለኦጆጎ እንዲያስታውቅ ዛሬ በማለዳ መልእክተኛ ተላከ፤ — ዛሬ በእነርሱና በዚህ ባሉት ሰዎች መካከል የገበያ ቀን ነበርና። አለቃው እኅቱን ኦኑሴን ሄዳ ጉዳዩን እንድትፈጽምልን ሾማት፤ ነገር ግን ወደ መርከቧ መጥታ ለመሄድ እንደ ተዘጋጀን ባየች ጊዜ ፈራች፤ ወንዶችም ሴቶችም በሚቀዝፏት በራሷ ታንኳ ወዲያው ወደ የብስ ተመለሰች — ሁለቱም እኩል ጐበዝ ቀዛፊዎች ናቸውና። ትከተለናለች ብለን ስላሰብን ከኦጆጎ በታች አንድ ማይል ያህል ወደሚርቀው ወደ ሚቺዎች ገበያ ተነሣን፤ ብዙ የኦጆጎ ታንኳዎችም አስቀድመውን ሄደው ነበር። ስንቀርብ በውኃው ዳር በታንኳዎች ላይ በሚቆመው ገበያ ውስጥ ታላቅ ጫጫታና ሁካታ ሰማን፤ በቀረብንም ጊዜ የኦጆጎ ታንኳዎች ሁሉ ወደየአቅጣጫው ተበትነው ነበር፤ ሁሉም ነገር በታላቅ ትርምስ ውስጥ ነበር፤ ሚቺዎች ንብረታቸውን ዘርፈውባቸው ስለ ነበር ከሴቶቹ አንዳንዶቹ ያለቅሱ ነበር፤ አንድ ብርቱ ቡድንም እንዳንወርድ ለመቃወም ቀስትና የተመረዙ ፍላጻዎችን ታጥቆ ነበር። ከእነርሱ የራቅነው ጥቂት ያርድ ብቻ ነበር፤ ነገር ግን በቀጥታ ልናነጋግራቸው አልቻልንም፤ ከዚህም በላይ ሁካታውና መነሣሣቱ እጅግ ስለ በዛ ትኵረታቸውን ማግኘት የማይቻል ነበር። አንዳንድ ጊዜ እየተገዳደሩ እንድንወርድ በእጃቸው ይጠቅሱን ነበር፤ እንዳንወርድም የታጠቁ ሰዎች በዳርቻው ላይ ተሰልፈው ቆመው ነበር።

በጀልባችን ውስጥ አንድም መሣሪያ አልነበረም። ዶክተር ቤይኪ ሊያግባባቸው አንዳንድ መሐረቦችን ዘርግቶ አሳያቸው፤ ነገር ግን እነርሱን ማየት ራሱ ያስቈጣቸው ይመስል ነበር። በመጨረሻም አለቃ የሚመስል አንድ ሽበታም ጢም ያለው ሽማግሌ በታላቅ ቍጣና ትርጉም ባለው የሁለቱም እጆች እንቅስቃሴ እንድንሄድ አመለከተን። ሌላ አማራጭ ስላልነበረ ወደ መርከቧ ተመለስን፤ ከዚያም የሚቺዎችን ድርጊት ለኦጆጎ ልናስታውቀው ሄድን። እርሱም እኅቱ በነገረችው ወሬ መሠረት እንዲጠሩን አንዲት ታንኳ ገና አዝዞ ነበር። እርሱ የማይቆጣጠራቸው ሚቺዎች በሰውነታችን ወይም በንብረታችን ላይ ጉዳት ቢያደርሱ በደሉ በእርሱ ላይ እንደሚጣል ተናገረ። ከዚያም ሚቺዎች ሰው በላዎች እንደ ሆኑ፣ በጦርነት የተገደሉትን የጠላቶቻቸውን ሬሳ እንደሚበሉ ተነገረን። እኔ ግን ይህ የአረመኔነት ድርጊት ጠላቶቻቸውን ለማሸበር በጦርነት ጊዜ ብቻ የሚፈጸም እንጂ የዘወትር ልማድ እንዳልሆነ ለማመን አዘነብላለሁ። ከጥቂት ዓመታት በፊት ኢጀቡዎች አቤዮኩታን ወረው በተሸነፉ ጊዜ፣ ኢጀቡዎች ኤግባዎችን የበለጠ እንዲፈሩ ኤግባዎች ከተገደሉት ኢጀቡዎች አንዳንድ ሬሳዎችን ቈራርጠው በትልልቅ ገንቦዎች ቀቀሉ። የኢጃዬ አለቃ ኢኩሚም ከሚስቶቹ አንዷ በተገደለች ጊዜ በበቀል ወይም ሌሎች እንደዚያ ያለውን ነገር እንዳያደርጉ ለማስፈራራት እንደዚሁ ያለ አረመኔያዊ ድርጊት ፈጽሟል። ከወንዙ ከመውጣታችን በፊት ሚቺዎች በእውነት ሰው በላዎች መሆናቸውን ወይም አለመሆናቸውን በእርግጥ ልናውቅ እንችላለን።

ከሰበሰብነው መረጃ እንደሚታየው ሚቺዎች መጀመሪያ በሐውሳ አገር የፊላታዎችና የሌሎች ነገዶች ባሪያዎች ነበሩ፤ ከጌቶቻቸውም አምልጠው በወንዙ ደቡብ በኩል ሰፈሩ፤ በዚያም ከጊዜ በኋላ እጅግ ብዙ የኰበለሉ ባሪያዎች ተቀላቀሏቸው፤ በዚህም ለጎረቤቶቻቸው አስፈሪዎች ሆኑ። በዚህ መንገድ ነጻነታቸውን ጠብቀው ይኖራሉ፤ በመካከላቸው የሚገቡትን እንግዶችም ሁልጊዜ ይጠራጠራሉ። መልካቸው ዱር ይመስላል፤ ፈሪዎች ግን ናቸው፤ የተመረዙ ፍላጻዎቻቸውን ሁልጊዜ ይዘው ይዞራሉ፤ በትንሿ ትንኮሳም ሊወረውሯቸው ዝግጁ ናቸው። እርስ በርሳቸው ነጻ የሆኑት መንደሮቻቸው ከቻዳ ደቡብ በኩል ሰፊውን ክፍል ይዘው ወደ አክፖቶ አገር ይዘረጋሉ። የራሳቸው ቋንቋ አላቸው፤ ከእያንዳንዱ መንደር አለቃ በላይ ማንንም የበላይ አድርገው የሚቀበሉ አይመስሉም። እነዚህ የመንደር ሰዎች አንዳንድ ጊዜ እርስ በርሳቸው ይጣላሉ፤ ወይም መንደር ከመንደር ጋር ይጣላል፤ በተመረዙ ፍላጻዎችም እርስ በርሳቸው ይወጋጋሉ። ብዙ ከብት ያላቸው መሆኑ በአንድ ወቅት ከፊላታዎች ጋር በባርነት ግንኙነት ነበራቸው የሚለውን ወሬ የሚደግፍ ይመስላል፤ ምናልባትም የፊላታዎችን ከብቶች ይጠብቁ ነበር፤ ነጻነታቸውን ካገኙ ወዲህም ያንኑ ሥራ ለራሳቸው ጥቅም ይሠሩበታል። መርከቧን እንዳይጎበኙ መከልከላቸው ዛሬ ጠዋት በገበያው ውስጥ በኦጆጎ ነጋዴዎች ላይ የተበቀሉበት የቍጣቸው ምክንያት ሊሆን ይችላል።

ከኢዳ እስከ ወንዞቹ መገናኛ ድረስ በወንዙ ግራ በኩል ያለው ምድር ሁሉ፣ ከመገናኛውም እስከዚህ ስፍራ ድረስ ያለው፣ የአክፖቶ ምድር ይባላል፤ በኢጋራም ያንኑ ስም ይጠራል። በቻዳ ደቡብ በኩል በቅርብ አካባቢ የሚገኙት ኢግቢራዎች፣ ባሳዎች፣ አጋቱዎች (የዶማ አንድ ነገድ) እንዲሁም ሚቺዎች ሁሉም በስደተኝነት ወይም በሰፋሪነት ከሰሜን በኩል የመጡ ናቸው፤ ራሳቸውም እንደሚመሰክሩት የዚያ የአገሪቱ ክፍል የመጀመሪያ ባለቤቶች አይደሉም። በኢጋራዎች ዘንድ ካለው ከሚከተለው ትውፊት እንደሚታወቀው የኢጋራው አታ ራሱ እንኳ በአክፖቶ ምድር ሰፋሪ ወይም መጤ ይመስላል፦ የኢጋራን ቃላት ከዮሩባ ጋር ሳነጻጽር፣ የአማ-አቦኮ መልእክተኛ የሆነውን ማሃማን በአንዳንድ የኢጋራ ቃላትና ሐረጎችና በዮሩባዎቹ መካከል ስላለው መመሳሰል አንዳች ታሪክ ሊነግረኝ ይችል እንደ ሆነ ጠየቅሁት — ዝምድናው በዚህ አካባቢ ካሉት ከማናቸውም ሌሎች ቋንቋዎች መካከል ካለው የበለጠ ይመስል ነበርና። በዚህ ጊዜ የሚከተለውን ትውፊት ተረከልኝ፦ በጥንት ጊዜ የዮሩባ ንጉሥ ወደ ራባ ጉዞ አደረገ፤ በዚያም አታው ወደ ፊት የሚሰፍርበትን ተስማሚ ስፍራ እንዲፈልግ ፈለገ። አታውም በዚሁ መሠረት ታንኳ ይዞ የከተማዪቱ የመጀመሪያ ስም ወደ ነበረው ወደ ኢዳ እስኪደርስ ድረስ ወንዙን ወደ ታች ወረደ። በዚያም አክፖቶ የሚባሉትን ነዋሪዎችና አለቃቸውን ኢጋራን አገኘ፤ የሚሰፍርበትንም ስፍራ ለመነው፤ ተሰጠውም። አታውም ተመልሶ መሳካቱን ለዮሩባ ንጉሥ ነገረው፤ ንጉሡም አታውን ደኅና እንደሚሆንና ማንም እንደማያውከው ያስብ እንደ ሆነ ጠየቀው። አታውም ደኅና እንደሚሆን መለሰ። ከዚህም የተነሣ አታው ተለይቶ ለራሱ ግዛት መሠረተ፤ ከአክፖቶዎችም ይበልጥ ተሰሚነት ስለ ነበረው ቅድሚያውን ሰጡት። ከጊዜ በኋላ የሰፋሪዎቹ ቋንቋ ቀስ በቀስ በአክፖቶዎች ቋንቋ ፊት ጠፋ፤ ወይም ይልቁንም ሰፋሪዎቹ የአክፖቶዎችን ቋንቋ በመካከላቸው መግባቢያ አድርገው ተቀብለው ከራሳቸው ቋንቋ ጋር ያዋሐዱት ይመስላል። የአታ እውነተኛ ትርጉም አባት ወይም የአባቶች አለቃ ማለት ነው፤ እንደ ንጉሥነቱ ትክክለኛ ማዕረጉ ግን ኦኑ ነው፤ ይህም ከዮሩባው ኦሉ ጋር አንድ ሲሆን ንጉሥ ወይም የአውራጃ ገዥ ማለት ነው።

ኦገስት 26፦ በቀኑ ውስጥ ምንም ጠቃሚ ነገር አልሆነም፤ ሰዎቹ የነበራቸው ጥቂት እንጨት ተገዛ፤ የክሩ ሰዎችም ተጨማሪ እንጨት በጫካው ውስጥ እንዲቈርጡ ተላኩ። የዚህ ሕዝብ ፍላጎቶች እጅግ ጥቂቶች ከመሆናቸው የተነሣ ሊሸጡት እንጨት ለመቍረጥ ከመሄድ ይልቅ ቀኑን ሙሉ ፒፓቸውን እያጨሱ በመቀመጥ ይረካሉ፤ ይሁን እንጂ በልመና ብዙ ነገሮችን ለማግኘት እጅግ ይመኛሉ።

ኦገስት 27፦ እሑድ። እንደ ወትሮው ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል አምልኮ አካሄድን፤ ስለ ጸሎት የሚናገረውን የአሥራ ዘጠነኛውን የቤተ ክርስቲያን ስብከት ሦስተኛ ክፍልም አነበብሁ። ሰዎቹ ከኦጆጎ መንደር እየሸሹ እንደ ሆነ ስለ ተነገረን ከአምልኮው በኋላ ምክንያቱን ለማረጋገጥና ፍርሃታቸውን ለማብረድ ወደ የብስ ወረድን። ባለፉት ሁለት ሌሊቶች ዶክተር ቤይኪና አቶ ሜይ የጨረቃን አቀማመጥ ለመለካት ወደ የብስ ወርደው ነበር፤ በርግጥም መብራት ይዘው ነበር። ብርሃኑን አንድ ላይ ሰብስቦ የሚፈነጥቀው ፋኖስ ያስፈራቸው ይመስላል። አለቃው ቀደም ብሎ አቶ ሜይ የባሕሩን ዳር ሲለካ ባየው ጊዜ አንዳች ነገር ሰግቶ ነበር፤ ይህንንም ያደረገው ነጮቹ አገሩን ከእርሱ ለመውሰድ ስላሰቡ እንደ ሆነ አሰበ። ወደ የብስ በወረድን ጊዜ ከእርሱ ጋር ለመገናኘት ፈለግን። ልቡ በፍርሃት ይመታ ነበር፤ እኔ ግን እንዲህ ብዬ ላስረዳው ሞከርሁ፦ የወንዙን ጥልቀት ባለማወቃችን መርከባችን ከመንደሩ በጣም ቅርብ በአሸዋ እንደ ተቀረቀረችና በዚያም ለሁለት ቀን ከፊል እንደ ቆየን፤ አቶ ሜይ የባሕሩን ዳር የለካው የወንዙን ስፋትና እዚህ ከመጣን ወዲህ ምን ያህል እንደ ሞላ ለማረጋገጥ እንደ ሆነ፤ በሌሊት ጨረቃንና ከዋክብትን መመልከታቸው ከአገራችን ምን ያህል እንደ ራቅን ለማረጋገጥ እንደ ሆነ፤ ጨረቃ በአንድ ስፍራ ጸንታ እንደማትቆይ፣ ይልቁንም በየቀኑ ከፍ ከፍ እንደምትል እርሱ ራሱ ሳያስተውል እንዳልቀረ፤ እንዲሁም ጨረቃንና ከዋክብትን በመመልከት እኛም ከቤታችን ምን ያህል እንደ ራቅን እንደምናውቅ፤ እግዚአብሔር ለሰው ሁሉ መልካም እንድናደርግ፣ ክፉንም ፈጽሞ እንዳናደርግ እንዳዘዘን፤ ጉዳት ብናደርስባቸው እግዚአብሔር በእኛ ደስ እንደማይሰኝ። በዚህ ማብራሪያ እርሱም ሕዝቡም የረኩ መሰሉ። ተጨማሪ ማብራሪያ የሚፈልግበት ነገር ቢኖር ልንሰጠው ዝግጁ መሆናችንን ገልጬ ጠየቅሁት፤ እርሱም ቀይ ከፋይ፣ በርጩማና ሳሕን ከመለመን በቀር ሌላ የሚጠይቀው ነገር እንደሌለው መለሰ፤ ይህንንም ወዳጆቻችን ከኬአና በደረሱ ጊዜ እንደምናስብበት ቃል ገባንለት። በመንደሩ ውስጥ ጥቂት እንድንዘዋወር ፈቃድ ጠየቅን፤ እርሱም ፈቀደልን፤ ነገር ግን በመንደሩ በየትኛውም ክፍል የተደገኑ ቀስቶችንና ለውጊያ የተዘጋጁ የተመረዙ ፍላጻዎችን አገኘን። በአንድ ቤት ውስጥ ዓርብ ዕለት እንድንሄድ ያመለከተንን የሚቺዎችን የገበያ አለቃ አክፓማን አገኘነው፤ ራሱን ከዓይናችን ለመሰወር ሞከረ፤ እኛ ግን እጅ ጨበጥነውና በኦጆጎ ከተማ እንደ ወዳጆች እየተመላለስን ሳለን ወደ ከተማው እንዳንጎበኘው የከለከለበትን ምክንያት ጠየቅነው። እርሱም በደሉን በማይታዘዙት ጐረምሶቹ ላይ አሳበበ። ከዚያም ከአለቃው እኅት ከኦኑሴና ስለ ኬአና ወሬ ከነገረን ከኦሳባ ጋር ሆኖ ሰኞ ዕለት ወደ መርከቧ እንዲመጣ ጋበዝነው። እንደሚመጣ ቃል ገባ፤ ነገር ግን ጐረምሶቹ ከኦጆጎ ሰዎች የወሰዱትን ዕቃ እንዲመልሱ አስቀድሞ ወደ ቤቱ ሄዶ ጠላ ሊሰጣቸው ፈለገ፤ — ከዚያም፣ አለ፣ በሚቀጥለው ገበያ ከንጉሡ እኅት ጋር አንድ ሰው ልንልክ እንችላለን፤ ነገር ግን ከሚቀጥለው ገበያ በኋላ ባለው ገበያ እስኪደርስ ድረስ ማንም ነጭ ሰው መምጣት የለበትም። ወደ መርከቧ በተመለስን ጊዜ ከወንዙ ወደ ላይ ያሉ ሁለት አለቆች፣ የኮንዶኮው ማሃማና የአክፓው ጄፉላ፣ ስለ ፈሩ ማን እንደ ሆንን እንዲጠይቁና መርከቧን እንዲያዩ መልእክተኞችን ላኩ፤ እነርሱም አዩ፤ አጥጋቢ መልስም ይዘው ወደ አለቆቻቸው ተመለሱ።

ኦገስት 29፦ የሚቺዎቹ የገበያ አለቃ አክፓማ እንደ ግብዣችን ወደ መርከቧ ለመምጣት ትናንት የገባውን ቃል አልፈጸመም፤ ነገር ግን አቶ ሜይ በጸጥታ ወደ የብስ ወርዶ ወደ ሚቺዎቹ መንደር ሄደ፤ በዚያም የኦጆጎን እኅትና አክፓማን አገኘ፤ እነርሱም በደግነት ተቀበሉት፤ እርሱም ሁለቱንም በጀልባው ወደ መርከቧ አመጣቸው። አክፓማ እጅግ ቍጥብ ነበር፤ በ«ፕሌያድ» ላይም ራሱን አቅመ ቢስ አድርጎ ተሰማው፤ መሣሪያዎቹ ከቆሸሸውና ከተቀደደው ሸሚዙ ጋር በጀልባው ውስጥ ቀርተው ነበር፤ በወገቡ ዙሪያም ከአንድ ቍራጭ ጨርቅ በቀር ምንም አልነበረውም። በሐውሳና በዶማ ቋንቋዎች በደግነት ተነገረው፤ ዶማውን ያውቅ ነበር፤ ብዙም ሳይቆይ ሁለት ቍራጭ የወገብ ጨርቅ በወገቡ ዙሪያ ተጠመጠመለት፤ በዚህም እጅግ ደስ አለው። እንድንሄድ ስለ መፈለጉ መጠቀሱ አሳማሚ ጉዳይ ሆነበት። ያለፈ ጉዳይ እንደ ሆነና እንዲደገም እንደማይፈልግ ተናገረ፤ ስለ እኛም ለሕዝቡ ሁሉ እንደሚነግር፣ ነገም የዋንቴሌን አለቃ ወደ መርከቧ እንደሚያመጣ ቃል ገባ። ነገር ግን በመርከቧ ላይ እንደ ቤቱ እንዳልተሰማው በግልጽ ይታይ ነበር፤ ከሩብ ሰዓት ያህል በኋላም ከአለቃው እኅት ጋር ሄደ፤ የተሻለ ስሜት ይዞ እንደ ሄደ ተስፋ አደርጋለሁ። የመተማመንና የወዳጅነት ስሜት በሕዝቡ አእምሮ ውስጥ ቀስ በቀስ እንዲያድግ ቢተው ብዙም ሳይቆይ እርስ በርሳችን እንግባባለን፤ ነገር ግን እንደ ሚቺዎች ያሉትን ተጠራጣሪ የአገሬው ሰዎች ለመጎብኘት የችኰላ ፍላጎት ሲታይ፣ በእነርሱ በኩል ጥርጣሬና አለመታመን ይቀሰቀሳል፤ ከዚያም በኋላ በቀላሉ አይወገድም።

ኦገስት 30 — 31፦ ምንም ጠቃሚ ነገር አልሆነም። ሰዎቹ እንጨት መሰብሰባቸውን ቀጠሉ፤ ሁላችንም መልእክተኛችን ዙሪ ከኬአና እንዲመለስ ወይም ከእርሱ ወሬ እንዲሰማ እንጠባበቅ ነበር፤ በስድስት ወይም በስምንት ቀን እንደሚመለስ ተስፋ ሰጥቶን ነበር፤ ከሄደ ዛሬ ዘጠነኛው ቀን ሆነ። ወንዙ መጉደል ከመጀመሩ በፊት በተቻለ መጠን ወደ ላይ ርቀን ለመሄድ እጅግ የሚመቸውን ወቅት እንዳናጣ በመፍራት የወንዙ መሙላት መመለሱን በጭንቀት እንድንመኝ ካደረጉን ምክንያቶች አንዱ ነው። የተጓዦቹን መድረስ መጠባበቃችንም ሌላው እጅግ ታላቅ ጉዳይ ነው፤ በቀላሉም ወደ ጎን ሊተው የሚችል አይደለም።

ሴፕቴምበር 1፦ ስለ ዙሪ ብዙ ጥያቄዎች ቀርበዋል። አንዳንድ ጊዜ በኬአና እንደ ታየ ነገር ግን ገና ከንጉሡ ጋር እንዳልተገናኘ ይወራል፤ በሌላ ጊዜ ደግሞ ንጉሡን እንዳየ ነገር ግን ከእርሱ ምንም መልስ እንዳላገኘ ይነገራል፤ ነገር ግን በኬአና ነጮችን ስለ ማየቱ አንድም ቃል አልደረሰንም። አሊሄሊ ዙሪን አይተዋል ተብለው ከተወሩት ሰዎች ወደ አንዱ ተላከ፤ ነገር ግን ሰውየው ትናንት ሌሊት እንደ ተመለሰ ተነገረው። ይህ ሁሉ ስለ ተጓዦቹ በተሰጠን ወሬ ውስጥ ምንም እውነት ሊኖር እንደማይችል እንድንጠራጠር አደረገን። ዙሪ ሐውሳንና ዶማን፣ እንዲሁም ኢግቢራን የሚናገረውን ከባሪያዎቹ አንዱን ኦሮቦን በመርከቧ ላይ ትቶት ነበር፤ ትንሹ ልጁ ሙሳም በእኛ እንክብካቤ ሥር ቀጠለ። ኦሮቦ ወደ መርከቧ በመጣ ጊዜ ስለ ጌታው ስለ ተነገረው ወሬ አጥብቄ ጠየቅሁት፤ ውሸቱን ከዚህ በላይ መቀጠል እንዳልቻለ ባየሁ ጊዜም ስለ ጌታው የተነገረንን ሁሉ የዘገቡት ጠንቋዮቹ እንደ ሆኑ ተናገረ። ይህ ነገር ለእኛ እጅግ አሳፋሪና አሳዛኝ እንደ ነበረ መናገር አያስፈልገኝም። ቅር መሰኘታችንን ለመግለጽና ሌላ መልእክተኛ እንዲልክ ለመጠየቅ ወደ ኦጆጎ ሄድን፤ ስለ ወዳጆቻችን ለመጠየቅም ከእኛ አንዱ ከእርሱ ጋር ወደ ኬአና እንደሚሄድ ነገርነው፤ ዙሪ እስከ እሑድ ካልደረሰ ሰኞ ለመሄድ ሐሳብ አቀረብሁ፤ ነገር ግን ዶክተር ቤይኪ ከዚህ በላይ ጊዜ ማጥፋት ስላልፈለገ ቅዳሜ ለመነሣት ፈቃደኛ ሆነ፤ በዚህም ስምምነት ኦጆጎን ተሰናብተን ሄድን። ስንመለስ በኬአና ነጮቹን ያያቸው ወደ ኦጆጎ ከመድረሳችን ከስምንት ቀን በፊት ብቻ ነው ብለን የተረዳነውን ኦሳባን አየነው። አጥብቄ መረመርሁት፤ እርሱም ከኬአና ከመነሣቱ ከአምስት ቀን በፊት ከንጉሡ ጋር የሃያ ባሪያዎች ዋጋ የሚያህል ሸቀጥ ሲለዋወጡ እንዳያቸው አረጋገጠ፤ ነገር ግን እኛ ከመድረሳችን በፊት ከኬአና ከወጣ ሁለት ወር እንደ ሆነው ተናገረ። ይህ ቃል በጉዳዩ ላይ ፍጹም አዲስ ብርሃን ፈነጠቀ። የስምንት ቀኑ ስሕተት በአስተርጓሚው የተፈጸመው እርስ በርሳቸው በተከታተሉት ብዙ ጥያቄዎች መካከል ሳይሆን አይቀርም፤ ወሬው ከዚህ በበለጠ ሳይስፋፋ ከሁለት ወር በላይ በኬአና ሊቆዩ እንደማይችሉም ደመደምን፤ ከዚህም በላይ አሁንም በዚያ ቢኖሩ ኖሮ ዙሪ ወደ ኬአና እንደ ደረሰ፣ ወዲያው መነሣት ባይችሉ እንኳ፣ ዶክተር ቤይኪ ለዶክተር ባርት የጻፈውን ደብዳቤ መቀበላቸውን ለማረጋገጥ በልዩ መልእክተኛ በጻፉልን ነበር። ስለዚህ ወደ ኬአና የመሄዱ ሐሳብ ቀረ፤ ነገር ግን ዙሪ እንዲመለስና የእንጨት ክምችታችንን እንድናጠናቅቅ ሁለት ቀን ተሰጠ፤ የምንነሣበትም ቀን ሰኞ ሆኖ ተወሰነ።

ሴፕቴምበር 2፦ እዚህ በቆየንበት ጊዜ ወደ ዶማ ወይም አራፍሮ ቋንቋ እንዲተረጐሙ የተመረጡትን ቃላት ከጥቂት ተጨማሪ ዓረፍተ ነገሮች ጋር ሞልቼ ለመጨረስ ቻልሁ። አስተማሪዎቼ ለእንደዚህ ያለ ሥራ ለአንድ ሰዓት አከታትለው መቀመጥ ስላልለመዱ እጅግ ያልተረጋጉ ስለ ነበሩ፣ ትዕግሥታቸውን እንዳላሟጥጥና የተሳሳቱ ቃላትን እንዳይሰጡኝ ብዬ በአንድ ጊዜ ጥቂት ብቻ መሥራት ቻልሁ። ጥቂት ዋጋ እንደሚያገኙ የተሰጣቸው ተስፋ ብዙ ተጽዕኖ አሳደረባቸው። ጥቂት የሚቺ ቃላትን ለማግኘት እጅግ ጓጕቼ ነበር፤ ነገር ግን ከዚያ ሕዝብ አንድም ሰው ወደ እኛ እንዲቀርብ ሊግባባ አልቻለም። የገበያው አለቃ አክፓማ የዋንቴሌን አለቃ ወደ መርከቧ ለማምጣት የገባውን ቃል አልፈጸመም። አሊሄሊ ብዙ አላቸው ብለን የሰማንላቸውን ምግብና አንድ ወይፈን ለመግዛት ጥቂት ጨርቅ ይዞ ከኦጆጎ እኅት ጋር ተላከ፤ ነገር ግን ምንም ሊያገኝ አልቻለም። ጥቂት ቦዬ በሸቀጥ ሲለዋወጥ ሊገዛባቸው የያዛቸው አንዳንድ መሐረቦች ተሰረቁበት፤ የተመለሱለትም አክፓማ ከመርከቧ ባገኘው ደግነት ምክንያት ብቻ ነበር። አሊሄሊ ወደ ጦርነት የሚሄዱ ይመስል ቀስታቸውንና ፍላጻዎቻቸውን ይዘው እንደ ከበቡት ተናገረ፤ ከአክፓማም በቀር ከእነርሱ አንድም ሰው ወደ መርከባችን አልቀረበም። ከውስጥ አገርና ከወንዙ ወደ ላይ ካሉ መንደሮች የመጡ ብዙ እንግዶች መርከቧን ጎበኙ፤ ጥቃቅን ዕቃዎቻቸውንም ሸጡ። ከእነርሱም መካከል አንድ እግሩ በአዞ ተቈርጦ የተበላበት ከሮጋን-ኮቶ የመጣ አሳባ የሚባል ሰው ነበረ፤ ቍስሉ ግን ከዚያ ወዲህ ድኖ ነበር፤ ምስኪኑ ሰውም አራት ጫማ ያህል ርዝመት ባለው በትር እየተደገፈ ከስፍራ ወደ ስፍራ እያነከሰ ይሄድ ነበር። ዶክተር ሃቺንሰንና ዶክተር ቤይኪ እንዳዩት ምስኪኑን ሰው ለመርዳት አንዳች ነገር ማድረግ ይቻል እንደ ሆነ ማሰብ ጀመሩ፤ ዋናው መካኒክ አቶ ገትሪም የእንጨት እግር ዘዴ ቀይሶ በጥቂት ሰዓታት ውስጥ ሠርቶ አጠናቀቀ። ኦጆጎ እንደ ነገረን አሳባ እግር ለሚሠሩለት ጌቶች ስጦታ የሚሆን አንዳች ነገር ለማምጣት ወደ ከተማው ተመልሶ ነበር፤ በተመለሰም ጊዜ በነጮቹ ብልሃት እጅግ በተዝናኑ ብዙ ጎብኚዎች ፊት አቶ ገትሪ የእንጨቱን እግር አጠለቀለት። በኦጆጎ መቆየታችን ብዙ ጥቅሞች ነበሩት። ማን እንደ ሆንንና ዓላማዎቻችን ምን እንደ ሆኑ ከወንዙ ራቅ ብሎ ወደ ላይ ድረስ ታውቋል፤ ስለዚህ የሕዝቡ አእምሮ ለእንፋሎት መርከቧ መድረስ ይበልጥ ተዘጋጅቷል።

ሴፕቴምበር 3፦ እሑድ። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል የአምልኮ ሥርዓት አካሄድሁ፤ ከዮሐንስ 20:29 ሰበክሁ። ከሰዓት በኋላ ኦጆጎን ለመሰናበትና እኛ በሌለንበት ዶክተር ባርት ቢደርስ ለእርሱ የሚሰጥ ደብዳቤ ለማስረከብ ወደ የብስ ወረድን። አለቃውም ቀይ የሱፍ ካባ ተሰጠው፤ በእርሱም እጅግ ደስ አለው። ጁኩን ወይም የኮሮሮፋን ቋንቋ እንደ ጌታው የሚያውቀው የዙሪ ሰው ኦሮቦ ከእኛ ጋር ለመሄድ አመነታ፤ ነገር ግን ከጥቂት ማግባባት በኋላ ለመሄድ ተስማማ፤ ነገር ግን እስከ ነገ ጠዋት ድረስ ወደ መርከቧ እንደማይመጣ ተናገረ። ስለ ዙሪ ጠባይ ኦጆጎ ተጨማሪ ብርሃን ፈነጠቀልን፤ ዙሪ የእናቱ ከተማ ወደ ሆነችው በዶማ ወደምትገኘው ወደ ሮጋን-ኮቶ ቢሄድ በሰላም እንደማይኖር ነገረን፤ አባቱ ደግሞ ከዚያ ወደ ላይ በኮሮሮፋ የምትገኘው የአቢቺ ሰው ነበረ። እነዚህ ሁለቱም ከተሞች የፓንዳ ናቸው፤ አሁን ያሉት ነዋሪዎቻቸውም ለንግድ እንዲመቻቸው በእነርሱ እንዲኖሩ ተፈቅዶላቸዋል። ዙሪ በሮጋን-ኮቶ አንዳች በደል የፈጸመ ይመስላል፤ ያገኘው ሰው ሁሉ ሊገድለው የሚችል ከሕግ ውጭ የሆነ ሰው ተብሎ ታወጀ፤ ስለዚህም ሕይወቱን ለማዳን ወንዙን ይዞ ወደ ታች ሸሸ። ዙሪ ከሕዝቡ ጋር ስላለው ጉዳይ ምንም እንደማናውቅ፣ ነገር ግን በእኛ ተቀጥሮ እንደሚሠራና በእኛ ጥበቃ ሥር እንዳለ፣ በአገልግሎታችንም እስካለ ድረስ ማንም እንዳይነካው ለአለቃው ነገርነው። ከምን ዓይነት ሰዎች ጋር እንደምትገናኝ ማወቅ እጅግ አስቸጋሪ ነው። ዙሪ በእንፋሎት መርከቧ ላይ ሳለ በአክፖኮ ለንግድ በመጡት ሰዎች ላይ የማይገባውን ሥልጣን ይዞ እንደ ነበረ ብዙ ጊዜ ጠርጥሬ ነበር፤ የዝሆን ጥርስ የሸጡት ሁሉ ልክ እንደ ኮሚሽን አንዳንድ የዛጎል ገንዘብ ይከፍሉት ነበርና። በአንድ ወቅት አንዲት ታንኳ ብዙ ርቀት ከኋላችን እየቀዘፈች ተከተለችን፤ እኛ በወንዙ መካከል መልሕቅ ስለ ጣልን እነርሱ ደግሞ ከጫካው ተጠግተው ስለ ሄዱ ሳያዩን በሌሊት አልፈውን እስከ ማግሥቱ ጠዋት ድረስ አላዩንም። ስለ ዝሆን ጥርሳቸው ያደረጉት ጠንካራ ክርክር፣ ተጨማሪ ምን እንደሚያገኙ ለማየት ዘወትር እየሄዱ መመለሳቸው፣ በመጨረሻም ሳይሸጡት መሄዳቸው ዙሪ በጉዳዩ እጁ እንዳለበት አጥብቄ እንድጠረጥር አደረገኝ፤ ነገር ግን ተሳስቼ ሊሆን ይችላል።

የዚህ የዶማ ክፍል ዋና ከተማ ኬአና ናት፤ ገዥ ንጉሧ በትውልድ ሐውሳ እንደ ሆነ የሚነገርለት አዳሶ ሲሆን በባውቺ በኩል ለሶኮቶ ሡልጣን በየዓመቱ አንድ መቶ ባሪያዎችን ግብር አድርጎ ይከፍላል። በኬአና ሥር ያሉት ትንንሽ ከተሞች ሁሉ የግብሩን ድርሻቸውን ለአዳሶ መክፈል አለባቸው። ከሕዝቡ ቃል እንደሚታየው የኬአና ነዋሪዎች የግብር ድርሻቸውን ባለመክፈላቸው ወይም በሌላ በተከሰሱበት በደል ምክንያት ከጊዜ ወደ ጊዜ እየወጡ የመንደሩን ሰዎች ባሪያዎች አድርገው ይይዛሉ። የኦጆጎ ሰዎች አሮጌ ከተማቸውን አጃሞን ለቀው ለመውጣትና አሁን ተለያይተው በሚገኙ መንደሮች ተበታትነው በሚኖሩባት ደሴት ለመሸሸግ ተገደዱ፤ እነዚህ መንደሮች ሁሉ በአለቃቸው ስም ኦጆጎ ይባላሉ። የንጉሡን ሞገስ ለማግኘት አንዳች ዓሣ ሳይዙ ወደ ኬአና መልእክተኛ ለመላክ የታየውን ማመንታት እንደዚህ ያለው ግፍ ሊያስረዳ ይችላል።

ሴፕቴምበር 4፦ ቻዳን ለማሰስና ስለ ዶክተር ባርት ለመጠየቅ ከጠዋቱ 1 ሰዓት ገደማ ተነሣን። ኦጆጎን ትተን የደረስንባት የመጀመሪያዋ መንደር አጃሞ ነበረች፤ በዚያም አንዲት ታንኳ ወደ እኛ እየቀዘፈች መጥታ ትናንት ሌሊት ከዙሪ መልእክት እንደ ደረሳቸው ነገሩን፤ እርሱም በሦስት ቀን ውስጥ እንደሚመለስ ተናግሮ እንድንጠብቀው ለምኖ ነበር፤ ስለ ነጮቹ ግን አንድም ቃል አልተነገረም። ስለዚህ መልእክቱን ፈጠራ ብቻ አድርጌ ቈጠርሁት፤ በተለይም ኦሮቦ ከእኛ ጋር ወደ ላይ ለመሄድ እምቢ ብሎ የዙሪን ልጅ ሙሳን ከእርሱ ጋር በየብስ እንዲቀር አታልሎት ስለ ነበር። ከቁርስ በኋላ አቶ ክሮፎርድና ሁለተኛው መካኒክ ለንግድ እንዲመች የዛጎል ገንዘብና ሸቀጥ ጭነው ወደ ቻዳና ኮዋራ መገናኛ ይዘዋት ከሚወርዱት ታንኳዎች ከአንዷ ተለያየን፤ ሦስት ጊዜ ከልብ በሆነ የደስታ ጩኸት ተሰነባበትን። በወንዙ ቀኝ በኩል የመጀመሪያውና ሁለተኛው ኮንዶኮና አሞዎ የሚባሉ ብዙ ትንንሽ መንደሮችን ካለፍን በኋላ ወንዙን ፊት ለፊት በሚያይ ከፍታ ላይ ባለ ተዳፋት ወደምትገኘውና በጀርባዋ በኩል በቅጥር ወደ ተከበበችው ወደ ሮጋን-ኮቶ ደረስን።

ሐውሳዎች ሮጋን-ኮቶ ይሏታል፤ ሕዝቡ ራሱ ግን አጄዎን ኢግቢራ ብሎ ይጠራታል። እዚህ ለአንድ ሰዓት መልሕቅ ጣልን፤ አለቃውን ሳዳን ለመጎብኘትም ወደ የብስ ወረድን። የዚህ ስፍራ ነዋሪዎች ኢግቢራዎች ናቸው፤ የፓንዳ (ፈንዳ) ናቸውም። ለንግድ እንዲመቻቸው እዚህ በዶማ እንዲሰፍሩ ተፈቀደላቸው። ስለዚህ ለሕጋዊ ንጉሣቸው ለፓንዳ ግብር ይከፍላሉ፤ በግዛቱም ለመስፈር ስለ ተፈቀደላቸው ለኬአና ንጉሥ አንድ ዓይነት የመሬት ግብር ይከፍላሉ። እዚህ አንድ እግሩን ያጣውን ሰው አሳባን አገኘነው፤ አቶ ገትሪ በሠራለት እግር እጅግ ደስ ብሎት ነበር፤ ረጅሙን በትሩን ካስቀመጠ ወዲህ ፍጹም ሌላ ሰው የሆነ ይመስላል። በመርከቧ ወለል ላይ በብዙ ቅልጥፍና ተንቀሳቀሰ፤ ለበጎ አድራጊውም ያለውን ምስጋና በቃላት ገልጾ ሊጨርሰው አልቻለም። ከሚስቶቹ አንዷ ንጹሕ ሩዝ የሞላበት ቅል ስጦታ አድርጋ አመጣች። የሮጋን-ኮቶ ከተማ ሳትነካ አልቀረችም። ባለፈው ዓመት በላፊያው ቤሬቤሬ ተወረረች፤ ከሕዝቡም እጅግ ብዙዎቹ ባሪያዎች ሆነው ተወሰዱ። ከፈረሱት ቤቶቻቸው ጥቂቶቹ ብቻ ቀርተዋል፤ እነርሱንም መልሰው ለመሥራት ገና አሁን ተመልሰዋል። የጦርነትን መከራ ለቀመሱት ሰዎች የሰላም ድምፅ በተጠማ ምድር ላይ እንደሚወርድ የሚያረሰርስ ዝናብ ሆኖ በጆሯቸው ደረሰ። ደጎች ነበሩ፤ ነጮቹ ለሰው ልጆች ሰላምን ለመመለስ ባቀዱት ሥራ ላይ ብዙ በረከት ከእግዚአብሔር እንዲሆንልንም ተመኙልን። ስለ ማንኛውም ነጭ ተጓዦች ምንም ወሬ አልሰሙም ነበር። ከዚህ ስፍራ ከተነሣን በኋላ በግራ በኩል ኮንዶና አክፓ የሚባሉትን መንደሮች፣ ከቀኑ 10 ሰዓት ገደማም የአቢቺን ከተማ (የዙሪን ከተማ) አለፍን፤ ነገር ግን መልሕቅ አልጣልንም። ትንሽ ነገር ግን ብዙ ሕዝብ የሚኖርባት፣ ዙሪያዋም በቅጥር የተከበበ ስፍራ ናት። እንደ ሮጋን-ኮቶ ሁሉ የፓንዳ ናት፤ ለእርሱና ከተማዪቱ በግዛቱ ውስጥ ለምትገኝበት ለዉካሪ ግብር ትከፍላለች። የዉካሪ ግዛት በኮንዶኮና በአክፓ አካባቢ የሚጀምር ይመስላል፤ ነገር ግን ፓንዳ በመጥፋቷ ምክንያት እነዚህ ስፍራዎች በሌሎች እጅ ሳይወድቁ አይቀሩም። ከኦጆጎ እስከ አቢቺ ድረስ በቀኝ ዳርቻ ምድሩ ከፍ ይላል፤ አንዳንድ ጊዜም ኮረብታማ ነው። የውኃው መሙላትና የብዙ ደሴቶች አለመኖር ወንዙን ለመጓዝ እጅግ ቀላል አድርጎታል። በእውነትም ከአቦ ከተነሣን ወዲህ እንደዚህ ያለ ቀላል ጉዞ አላደረግንም። የሚቺ አገር እስከ ዉካሪ ይዘረጋል፤ በዚያም ስለዚህ ልዩ ሕዝብ ተጨማሪ ነገር እንሰማለን ብለን እንጠብቃለን።

ሴፕቴምበር 5፦ ዛሬ በማለዳ ከኢትዮፕ ተራራ ትይዩ ከሞላ ጎደል ከነበረው ከመልሕቅ መጣያችን ተነሣን። ገጽታው እጅግ ውብ ነው፤ አዳዲስ ተራሮች ዘወትር ድንገት ብቅ ብለው ይታያሉ። በቂ ውኃ አለ፤ ጉዞውም ቀላል ነው። ብዙ ትንንሽ እርሻዎችንና የዓሣ አጥማጆች መንደሮችን አለፍን፤ ነገር ግን ወደ ዉካሪ ገፍቶ መሄድ የበለጠ አስፈላጊ ሆኖ ስለ ታሰበ፣ በሮጋን-ኮቶ የብዙዎቹን ስሞች ቢነግሩንም የመንደሮቹን ስሞች ለመጠየቅ አልቆምንም። ከቀኑ 8 ሰዓት ገደማ በግራ ዳርቻ ሸክላ የሚሠሩ ወደሚመስሉበት የጎጆዎች ቡድን በጣም ቀረብን፤ ለጥቂት ጊዜም መልሕቅ ጥለን አንዲት ታንኳ ወደ መርከቧ ጎን ጠራን። ሰዎቹ የሚኖሩባት ከተማ ስም በወንዙ ግራ በኩል ከፊታችን ጥቂት ራቅ ብላ የምትገኘው አንዪሺ እንደ ሆነች፣ መርከብ እየመጣች መሆኗን ለአለቃው እንዲያስታውቁም መልእክት እንደ ላኩ ነገሩን። ታንኳ ቀዛፊዎቹ «ሳሪኪ ን ዉካሪ፣ ሳሪኪ ን ዉካሪ! (የዉካሪ ንጉሥ፣ የዉካሪ ንጉሥ!)» እያሉ እየጮኹ በችኰላ ተመለሱ። ከዚህ ጩኸት የተነሣ የዉካሪ ንጉሥ በዚያ እንዳለ፣ አለዚያም ይህ ስፍራ የእርሱ የሆነ አንዳች አስፈላጊነት ያለው መሆን እንዳለበት ገመትሁ። መልሕቅ አንሥተን ብዙም ሳይቆይ ከኸርበርት ተራራ በምዕራብ በኩል በኮረብታ ላይ የምትገኘውን የአንዪሺን ከተማ አየን፤ ነገር ግን እነዚህን ስፍራዎች መጎብኘታችንን እስከ መመለሻችን አቆይተን አልቆምንም። ዛሬ ያለፍንበት የአገሪቱ ገጽታ በኢዳና በቻዳና ኮዋራ መገናኛ መካከል ካለው የተራሮች ቡድን ጋር ከሞላ ጎደል ይመሳሰላል፤ ነገር ግን ኮረብቶቹ ይበልጥ ተበታትነዋል፤ ውብ መልክም አላቸው። አንዳንድ ጊዜ ወንዙ ከውኃው ዳር ቀጥ ብለው በሚነሡ ተራሮች ግርጌ ይፈስሳል፤ ለምሳሌ በግራ በኩል የኸርበርት ተራራ፣ ጥቂት ቀደም ብሎም በቀኝ በኩል የአዳምስ ተራራ። ስለዚህም ዳርቻዎቹ ካለፍንባቸው ዝቅተኛ ምድሮች ጋር እጅግ ደስ የሚያሰኝ ንጽጽር ያሳያሉ። ከኦጆጎ እስከ አንዪሺ ድረስ በወንዙ አቅራቢያ ብዙ ጊዜ መንደሮችን አገኘን፤ ሰዎቹም እምብዛም ፈሪዎች አልነበሩም። ይህ የሆነው የነጮቹ መርከብ በኦጆጎ ፊት ለፊት ለአንዳንድ ቀናት መልሕቅ እንደ ጣለች በመስማታቸው እንደ ሆነ ጥርጥር የለውም። መርከቧ ብቻ ብትጠብቃቸው ሁልጊዜ ወደ እርሷ የመምጣት ፍላጎት አሳይተዋል። «ፕሌያድ» ወንዙን ለመጓዝ እጅግ ተስማሚ ነበረች፤ በግማሽ ፍጥነት ብቻ በምትሄድበት ጊዜ እንኳ በሰዓት ከአንድ ተኩል እስከ ሦስት ኖት የሚፈሰውን የውኃ ፍሰት ተቋቁመው ሲሄዱ የራሷ ጀልባም ሆነ በቂ ቀዛፊዎች የያዙት የአገሬው ሰዎች ታንኳዎች ሊደርሱባት አልቻሉም። ለሌሊቱ መልሕቅ ጣልን፤ ነገር ግን ከማንኛውም የሰው መኖሪያ ርቀን ነበር።

ሴፕቴምበር 6፦ ዛሬ በጣም በማለዳ ተነሣን።

የወንዙ ሁኔታ እጅግ ተስማሚ ሆኖ ቀጠለ፤ ስፋቱ ብዙም አልቀነሰም፤ ጥልቀቱም በቂ ነበር። በሁለቱም ወገን ከሁለት እስከ ሦስት ማይል ወደ ውስጥ ድረስ የአገሪቱ ገጽታ እጅግ ሜዳማ ነው፤ እስከ ቀኑ 7 ሰዓት ተኩል ድረስ የከተማም ሆነ የመንደር፣ የዓሣ አጥማጅ ጎጆ እንኳ ምልክት አልታየም፤ በዚያ ጊዜ በግራ ዳርቻ አንዲት የዓሣ አጥማጅ ጎጆ ታየች፤ በውስጧ ግን ማንም አልነበረም። ከቀኑ 10 ሰዓት ላይ ከፊታችን እጅግ ርቆ የቤቶች ቡድን አየን። ይህ ደስ የሚያሰኝ ነገር ነበር፤ ከቀኑ 11 ሰዓት ገደማም አለቃዋ አማ በሆነው በጋንዲኮና አለቃዋ ጋሪኬ በሆነው በጋንኬራ መንደሮች ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን። መርከቧ መልሕቅ ከመጣሏ በፊት ወሬው ለመንደሮቹ አለቆች ደርሶ ነበር፤ ሰውም ሁሉ መሣሪያ አንሥቶ ተነሣ። መሣሪያዎቻቸው ቀስትና የተመረዙ ፍላጻዎች፣ ረጃጅም ጦሮችም ነበሩ፤ አንዳንድ ሰዎችም እንደዚሁ የተመረዙ ሦስት ወይም አራት ጦሮችን ይዘው ነበር። ጀልባችን ተዘጋጅቶልን ስለ ነበር የታንኳ ማረፊያውን ፍለጋ ወደ የብስ ቀዘፍን። በውኃው ዳር የበቆሎና የማሽላ እርሻዎች ነበሩ፤ ከገበሬዎቹም አንዳንዶቹ በአቅራቢያ ነበሩ፤ ሦስት ሴቶች ያለ ፍርሃት የሚመስል ሁኔታ ከዳርቻው በጣም ቀርበው ቆመው ነበር። በሐውሳ ቋንቋ ተናገርናቸው፤ እነርሱም መለሱልን፤ የታንኳ ማረፊያውን ጠየቅናቸው፤ ነገር ግን አጥጋቢ መልስ አልሰጡንም። ጥቂት ወደ ላይ ከፍ ብለን በዳርቻው ላይ አንድ ሰው አየን፤ እርሱም ሴቶቹን አባረራቸው። በሐውሳ ተናገርነው፤ እርሱም መለሰ፤ ከነጭ ሰው አገር እንደ መጣንና አለቃውን ማየት እንደምንፈልግ ነገርነው። አውሮፓውያኑን እንዳየ በሐውሳ ቋንቋ በታላቅ ድምፅ እንዲህ ብሎ ጮኸ፦ «ባቱሬ አናሳራ ማይዱኪያ ና ጎዴ አላ» — «ነጮች፣ ናዝራውያን፣ የሀብት ሰዎች፣ እግዚአብሔርን ደጋግሜ አመሰግናለሁ።» ቀድሞ ታርሰው በነበሩ ነገር ግን በሣርና በቍጥቋጦ በተሸፈኑ መሬቶች መካከል እየመራ ወሰደን፤ ወደ ከተማዪቱ ወደሚወስደው የእግር መንገድ ለመድረስም በእነርሱ መካከል መንገዳችንን እየመነጠርን ማለፍ ነበረብን። መሪያችን ከስሜት መነሣሣት ወይም ከስካር የተነሣ «ባቱሬ አናሳራ ማይዱኪያ ና ጎዴ አላ» እያለ ጩኸቱን እየጨመረ ሄደ። ብዙም ሳይቆይ ሁለት መንገዶች ወደሚገናኙበት ስፍራ ደረስን፤ በዚያም የአንደኛ ማዕረግ የጦር አለቃና ከአለቃው ቀጥሎ ያለው ጋላዲማ ቀስትና ፍላጻ፣ ጦርም ከታጠቁ ሃያ አራት ከሚያህሉ ሰዎች ጋር ቆሞ ነበር፤ መሪያችንም በሁካታ ጩኸቱ የሰላምና የንግድ ሰዎች አድርጎ አስተዋወቀን፤ እስከዚያው ድረስ በወታደሮቹ መካከል ጠፍተን ነበር፤ ዶክተር ቤይኪ በአንድ አቅጣጫ፣ ዶክተር ሃቺንሰን በሌላ፣ አቶ ሜይ ደግሞ በወታደሮቹ መካከል ነበሩ። በእጃችን ለማጥቃትም ሆነ ለመከላከል አንድም መሣሪያ አልነበረንም፤ ነገር ግን ወደዚያ ወደ ታጠቀው ቡድን በመካከላቸው በገባንበት መተማመን ብቻ ምንም ጉዳት እንዳያደርሱ ለማድረግ በቂ ነበር። በጉዟችን ሁሉ ጠላትነት የታየባቸው ወይም እንዳንወርድ ተቃውሞ የቀረበባቸው ጥቂት አጋጣሚዎች የመጡት እርስ በርስ ካለመግባባት በቀር ከሌላ ከምንም አልነበረም። በዚህም አጋጣሚ እንደ ተገናኘን ከጋላዲማው ጋር እጅ ተጨባበጥን፤ እርሱም ወደ ከተማዪቱ መራን። መንገዱ ጋላዲማውን ለመቀላቀል በሚወጡ ወታደሮች ተሞልቶ ነበር፤ ነገር ግን ከእኛ ጋር ሲመለስ ባዩት ጊዜ ሁሉም ወደ ከተማዪቱ መግቢያ ባደረሰን መንገድ በሁለቱም ወገን ገለል አሉ። ስፍራው በእንጨት አጥርና በዙሪያው ባለ ጉድጓድ የተመሸገ ነበር፤ በከተማዪቱ መካከልም ለጥላው ሲባል በተተከለ የበለስ ወይም የባንያን ዓይነት ዛፍ ሥር አለቃውን አማን አገኘነው፤ እርሱም ከእርሱ ጋር እንደ ነበሩት ሁለት መቶ ያህል ሰዎች ቀስትና ፍላጻ ታጥቆ ነበር። ጋላዲማው ከእርሱ ጋር አስተዋወቀን፤ እጅ ከተጨባበጥንም በኋላ ወደ አገሪቱ ስለ መጣንበት ጉብኝት በአጭሩ ተነጋገርን። እርሱም ፍጹም የረካ መሰለ፤ ወደ መርከቧ እንድንመለስና የጉዟችንን ዓላማ በዝርዝር ከመናገራችን በፊት እስከ ነገ እንድንጠብቅ ጠየቀን። በዚሁ መሠረት ከዚህ ስፍራ ዉካሪን ለመጎብኘት እንችል ይሆናል በሚል ተስፋ ተመለስን።

የአፍሪካ የአገሬው ሰዎች በአውሮፓውያን ላይ ስላላቸው ጠላትነት በአብዛኛው የሚነገረው በትክክል እውነት አይደለም። እውነቱ ግን ይህ ነው፦ ይደነግጣሉ፤ ስለዚህም አገራቸውን ለመከላከል ይዘጋጃሉ፤ አገራቸው በጦርነት፣ በዝርፊያና በቅሚያ ወደ ብዙ ነጻ መንግሥታት ተከፋፍላለችና፤ እያንዳንዱም ግዛት በጎረቤቶቹ ድንገተኛ ጥቃት እንዳይደርስበት መጠንቀቅ አለበት። ከሠለጠነው ዓለም ጋር ከመገናኘት ተገልሎ ያለ እንደዚህ ያለ ሕዝብ፣ እንደ እንፋሎት መርከብ ያለ እጅግ ግዙፍና በራሱ የሚንቀሳቀስ አካል ለመጀመሪያ ጊዜ ሲያይ፣ በውስጡ የሚኖሩትን ሰዎች ዓላማ ስለማያውቅ መደንገጡ ተፈጥሮአዊ ብቻ ነው፤ በእነርሱ አስተሳሰብ እርሷ በራሷ አንዲት ከተማ ናትና። ደፋር የሆኑ አውሮፓውያን አሳሾች የሚዘነጉት አንድ ነገር አለ፤ ይኸውም የአገሬው ሰዎች በጠላቶቻቸው የዘወትር ክሕደት ምክንያት የሚኖሩበት የዘወትር ፍርሃትና ዋስትና ማጣት ነው። ይህ ሁልጊዜ ቀስታቸውንና ፍላጻዎቻቸውን ታጥቀው እንዲዞሩ ያደርጋቸዋል፤ በትንሹም ድንጋጤ ገዳይ መሣሪያዎቻቸውን ለመወርወር ዝግጁ ናቸው። ተጓዦች ራሳቸው ምንም ባይፈሩም፣ ሊጎበኟቸው ያሰቧቸውን ሰዎች ፍርሃት ለማብረድ አስቀድመው መልእክት በመላክ ተገቢውን ጥንቃቄ ለማድረግ መጣር አለባቸው፤ ይህም ብዙም ሳይቆይ በአካባቢው ይሰራጫል፤ ከዚያም ሁሉ ነገር መልካም ይሆናል። አስተዋይ ሰው ምናልባት ፈጽሞ ሊስተካከል የማይችል ያለመግባባት አሳዛኝ ውጤትን ከመጋፈጥ ይልቅ ለዚህ ዓላማ አንድ ወይም ሁለት ሰዓት እንደ ባከነ አድርጎ አይቈጥርም። እኔ እስከማውቀው ድረስ በአውሮፓውያን የባሪያ ነጋዴዎች ያልረከሰና አውሮፓውያን መልካም ለማድረግ አስበው የጎበኙት በአፍሪካ ያለ ስፍራ ሁሉ፣ እንደዚህ ያለው ጉብኝት በአገሪቱ ታሪክ ውስጥ እጅግ የተባረከ ሆኖ ያልተቀበለበት የለም። እያንዳንዱ አለቃ ነጮችን ወዳጆቹ አድርጎ በማግኘቱ ራሱን እጅግ እንደ ተከበረ ይቈጥራል። — ምሽት ላይ አለቃው አንድ ዕቃ ጠላና ጥቂት ዕንቍላሎችን ለዶክተር ቤይኪ ስጦታ አድርጎ ላከ።

ሴፕቴምበር 7፦ ከጠዋቱ 4 ሰዓት ገደማ ከአለቃው ጋር ለመገናኘት ወደ የብስ ወረድን። ወደ ውስጠኛው ግቢው መግቢያ በሆነው የፊት አዳራሽ ለአሥር ደቂቃ ያህል ከቆምን በኋላ ወጥቶ ከገለባ ወይም ከትንሽ ሣር በተጐነጐነ ሻካራ ሰሌን ላይ አስቀመጠን። ከተለመደው ሰላምታ በኋላ የጉብኝታችንን ዓላማ መግለጽ ጀመርን። ነገር ግን አለቃው አማ ተቋረጠ፤ የጋንኬራ አለቃ ጋሪኬ ውጭ ነበረ፤ ወደ ውስጥ ሊጋበዝ ይገባ ነበር፤ አማ ግን ይህን ለማድረግ አልፈለገም። በእርሱና በሕዝቡ መካከል ረጅም ክርክር ተደረገ፤ ጥቂት ጸጥ ካለ በኋላም አማ ልንናገር የፈለግነውን እንድንናገርና ለእርሱ የያዝነውን እንድንሰጥ ፈለገ፤ ከዚያም፣ አለ፣ ሄደን ሌላውን አለቃ ውጭ ከዛፉ ሥር ሰላም ልንለው እንችላለን። እኛ እንግዶች ስለ ሆንን እርሱም ሊመራን የሚገባው ስለ ሆነ ጉዳዩ እዚህ በአዳራሹ ወይም ከዛፉ ሥር ይነገር እንደ ሆነ ለእርሱ እንደምንተወው መለስንለት። ወደ ፊት ስላልቀጠልን ወጥቶ ሳሪኪ ጋሪኬን ወደ ውስጥ ጋበዘው። ይህ ሰው ከአማ የሚበልጥ ሽማግሌ ይመስላል፤ ሁለቱም ሐውሳን የሚያውቁ አይመስሉም፤ ወይም ቢያንስ አይናገሩትም ነበር፤ የመግባቢያ ቋንቋቸው የፊላታ ቋንቋ ነበረ፤ እንዲሁም የኮሮሮፋ ቋንቋ የሆነው ጁኩ። በእንግሊዝኛ የተነገረው ሁሉ ወደ ሐውሳ ተተረጐመ፤ ሐውሳውም እንደገና ወደ ፊላታ ወይም ወደ ጁኩ ተተርጕሞ ለአለቆቹ ተነገረ። ስለ ናዝራዊው ተጓዥ (ዶክተር ባርት) አልሰሙም ነበር፤ ከእነርሱ ጋር ንግድ እንደሚቋቋም በመስማታቸውም እጅግ ደስ አላቸው። ከውጭ አገር ሰዎች ጋር ንግድ ከሌለ አገሪቱ ፈጽሞ እንደማትበለጽግ ተናገሩ፤ ጌቶቻቸው ሁልጊዜ በሚልኳቸው ጦርነት እንደ ደከሙ፣ ወደዚህ ስፍራ የመጡት ለመስፈርና መሬቱን ለማረስ እንደ ሆነ፣ ሌላ የሚሠሩት ነገር ቢኖራቸው ኖሮ አገራቸውን ለመከላከል ወይም በበላዮቻቸው ትእዛዝ ካልሆነ በቀር ወደ ጦርነት እንደማይሄዱ ተናገሩ። የባሪያ ነጋዴዎች እንዳልሆንን ቀደም ብለው ከሰዎቻቸው ሰምተው ነበር፤ ከእኛ ጋር የነበራቸው ግንኙነት ይህን አቅጣጫ የያዘውም ስለዚህ ነበር። ወደ ዉካሪ ስለምናደርገው ጉዞ ግን አማና ጋሪኬ እርስ በርሳቸው ከተመካከሩ በኋላ አማ ከዉካሪ ጋር በጦርነት ላይ እንዳሉ፣ ስለዚህ ከዚህ ስፍራ ወደዚያ ልንሄድ እንደማንችል መለሰ። ወንዙን ሽቅብ ስንወጣ በኮረብታው ላይ ያለችውን የአንዪሺን ከተማ አላየንም ወይ ብሎ ጠየቀ፤ አዎን ብለን በመለስንለት ጊዜም ወደ ዉካሪ የሚወስደውን መንገድ የሚጠየቅበት ስፍራ ያ እንደ ሆነ ተናገረ። ዶክተር ቤይኪ ከመንግሥት የተላኩትን ስጦታዎች ከሰጣቸው በኋላ በከተማዪቱ ውስጥ ለመዘዋወር ፈቃድ አገኘን፤ ከጋንዲኮ እጅግ የምትበልጠውን የምትቀጥለውን መንደር ጋንኬራንም ጎበኘን፤ በዚያም ባሪያዎችን ለመያዝ ተብለው በዓላማ የሚጠበቁ በጣም ጥሩ ሁኔታ ላይ ያሉ አንዳንድ የዐረብ ፈረሶችን አየን። በከተማዪቱ ውስጥ ልብሳቸው ጥቂት ቅጠሎች ብቻ የሆኑና ስለ ሁኔታቸው ምንም ግድ የማይሰጣቸው የሚመስሉ ሁለት ሴቶችን አየሁ። ወደ ፊት ስለዚህ ሕዝብ ዝርዝር ነገሮችን ለማወቅ እችል ይሆናል ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ። ከቀኑ 8 ሰዓት ገደማ ወደ መርከቧ ተመለስን። የክሩ ሰዎች እንጨት እየጫኑ ሳሉ አንዳንድ የዝሆን ጥርሶች ወደ መርከቧ መጥተው ተገዙ። ለጉብኝት ወደዚህ ስፍራ የመጣ የካኖ ተወላጅ የሆነ አንድ ማላም (የሙስሊም መምህር) አማ ወደ ዉካሪ ስለሚወስደው መንገድ እንዳታለለን ነገረኝ፤ ሦስት ማይል ያህል ወደ ታች ወርደን ብንወርድ ኖሮ ወደዚያ ልንሄድ እንደምንችል ነገረኝ፤ እርሱ ራሱ በቅርቡ ንጉሡን ለመጎብኘት ከዚያ ስፍራ እንደ መጣ፣ ንጉሡም የለበሰውን ቶቤ እንደ ሰጠው አረጋገጠልን። በጋንኬራ ሌላም አንድ የሐውሳ ሰው ነበረ፤ እርሱም ዉካሪን እንድንጎበኝ እጅግ ተመኝቶ ፈረሶቹን እንድንገለገልባቸው ሊሰጠንና ራሱም አብሮን ሊሄድ ፈቃደኛ ሆነ፤ ነገር ግን አማ በመንገዳችን ላይ እንቅፋት ስላደረገ ምንም ማድረግ አልቻለም። አማ ከዉካሪ ጋር አለን ያለው የይስሙላ ጦርነት የጥንት ጊዜ ነበር። በአንድ ወቅት የኮሮሮፋ ንጉሥ በሚቺዎች ወይም በዙሪያው ባሉ አንዳንድ ዕረፍት የለሽ ነገዶች ተቸግሮ እነርሱን ድል እንዲያደርግ እንዲረዱት ፊላታዎችን የቀጠረ ይመስላል። ይህ ከተፈጸመ በኋላ ፊላታዎች እንደ ተለመደው ልማዳቸው ወደ ራሳቸው አገር ከመመለስ ይልቅ በሰፈሩበት በዚያ የአገሪቱ ክፍል ለዘለቄታው ሰፈሩ፤ ኮሮሮፋን ራሷንም አወኩ፤ ከዉካሪ ጋር ያላቸው ጦርነትም ከዚህ የመጣ ነው፤ በጁኩዎች ተነቅለው እንዳይወጡ እጅግ ብርቱዎች ስለ ነበሩና ዉካሪንም ድል ማድረግ ስላልቻሉ ዢቡ በሚባለው በዚያ የአገሪቱ ክፍል ላይ ጌቶች ሆኑ፤ ይህም በወንዙ ግራ በኩል ያሉትን ስድስት ከተሞችና መንደሮች ያጠቃልላል፤ እነርሱም ሁኑዌ፣ ዋዢሪ፣ ጋንዲኮ፣ ጋንኬራ፣ ኢቢ፣ ከዚያ ወደ ላይ ያለችው ዋና ከተማዪቱ ዢቡም ናቸው። ሌሎች ሦስት ከተሞች፣ ሚቺ፣ ፋጋሪኬና ባይባይ፣ ይጠቀሳሉ፤ ነገር ግን የዉካሪ ይመስላሉ። በአሁኑ ጊዜ ከዉካሪ ጋር በሰላም ያሉ ይመስላሉ፤ ዉካሪ ግን በግዛቱ ላይ ስለ ተስፋፉበት ቂም ይዞባቸዋል። እነዚህ ዘራፊዎች በየዓመቱ ወደ ሚቺ አገርና ወደ ኮሮሮፋ ዳርቻዎች ወረራ ያደርጋሉ፤ ምርኮኞችንም ወስደው በዶማ ወደምትገኘው ወደ ኬአና፣ ወደ ባውቺና ወደ ካኖ አቅጣጫ ይሸጣሉ። ባሪያዎቹ በዚያ ያሉትን ገበያዎች እንዲያሟሉ በምድረ በዳው አቋርጠው በእግር እንደሚነዱ ጥርጥር የለውም፤ ይህም ሁኔታ ከአንዪሺ እስከ ዢቡ ግዛት ድረስ ያለው አገር ለምን ሰው አልባ እንደ ሆነ ያስረዳል — በዚህም አርባ ማይል የሚያህል ርቀት፣ ከግርማዊው ከቢኑዌ ማዶ ከሚነሡ ውብ ከፍተኛ ሸንተረሮች ጋር፣ ነዋሪ የሌለበት የማያቋርጥ ምድረ በዳ ሆኖ ይታያል። ከሰዓት በኋላ አለቃው አማ ወደ መርከቧ መጣ፤ መርከቧም ሁሉ ታየችው፤ ይህም እጅግ አስደነቀው። ሕዝቡ በገመድ እርስ በርሳቸው ከተሰፉ የዛፍ ክፍሎች የተሠሩ ጥቂት ምስኪን ታንኳዎች አሉት።