ከአቤዮኩታ መነሣት

ጁን 17፦ «ባካንት» የተባለችው መርከብ ዛሬ ጠዋት ከፈርናንዶ ፖ ደረሰች፤ እርሷም ከመነሣቷ በፊት በነበረው ሌሊት አቶ ቢክሮፍት እንደ ሞተ የሚገልጽ አሳዛኝ ዜና ይዛ መጣች። ጉዞው ሊጀመር በተቃረበበት በዚህ ጊዜ፣ ደግሞም ከእርሱ በቀር ከጉዞው ጋር ግንኙነት ያለውን ሌላ ሰው ስለማላውቅ፣ ይህ ነገር እጅግ ተሰማኝ፤ ጥቂትም አሳሰበኝ፤ ነገር ግን ሁሉን ነገር መልካምና የማይሳሳት ለሆነው ለእግዚአብሔር መግቦት አሳልፌ ሰጠሁ።

ጁን 18፦ እሑድ። በአቶ ጎልመር ቤተ ክርስቲያን የጠዋቱን አምልኮ ተካፈልሁ፤ ከሰዓት በኋላም በአቶ ዋይት ቤት ተገኘሁ፤ በዚያም አቶ ፊሊፕ ለጉባኤው ሲናገር ሰማሁ።

ጁን 19፦ ዛሬ አስፈላጊውን ዝግጅት በማድረግና የፖስታ መርከቡ ከመድረሱ በፊት ወደ እንግሊዝ የሚላኩ ደብዳቤዎችን በመጻፍ ዋልሁ።

ጁን 20፦ «ፎርረነር» ከቀኑ 7 ሰዓት ገደማ ደረሰች፤ በእርሷም ከጉዞው ቡድን አባላት አንዳንዶቹ ተሳፍረው እንዳሉ፣ «ፕሌያድ» ደግሞ ሌጎስ ሳትቆም በቀጥታ ወደ ፈርናንዶ ፖ እንደምትሄድ ተረዳሁ፤ ስለዚህ ነገ ጠዋት ለመሳፈር ተዘጋጀሁ።

ጁን 21፦ ከጠዋቱ 3 ሰዓት ገደማ ተሳፈርሁ፤ በመርከቧም ላይ ዶክተር ቤይኪን፣ ዶክተር ብሊክንና ወጣቱን የሥነ እንስሳት ረዳት አቶ ዳልተንን በማግኘቴ እጅግ ደስ አለኝ፤ እነርሱም በደግነት ከእንግሊዝና ከሴራ ሊዮን የተላኩልኝን ደብዳቤዎች፣ ደግሞም ሌዲ ባክስተንና ካፒቴን ትሮተር የላኩልኝን የመጻሕፍት እሽጎችና ብዙ ጠቃሚ ዕቃዎች አመጡልኝ፤ ስለዚህም እጅግ አመሰገንሁ። ዶክተር ብሊክ ጤናው ደኅና አለመሆኑን ሳይ አዘንሁ፤ ነገር ግን ፈርናንዶ ፖ እስክንደርስ ድረስ ይሻለው ይሆናል ተብሎ ታሰበ። በመርከቧ ላይ ደግሞ በፈርናንዶ ፖ የባፕቲስት ሚስዮናዊ የሆነው ቄስ ጄ. ዳይቦል ከሚስቱ ከወይዘሮ ዳይቦልና ከሴት ልጁ ጋር ነበረ፤ ሁሉም እኔን በማየታቸው እጅግ ደስ አላቸው። ከጠዋቱ 5 ሰዓት ተኩል ገደማ «ፎርረነር» መልሕቋን አነሣች፤ ብዙም ሳይቆይ ሌጎስ ከዓይናችን ተሰወረች።

ጁን 22፦ በቦኒ ወንዝ አፍ ፊት ለፊት ደረስን፤ በዚያም አንዲት መርከብ መልሕቅ ጥላ ቆማ ነበር፤ የፖስታው ጭነት «ፎርረነርን» ለቅቆ ወደዚያች መርከብ ለተሻገረ ለአንድ ተሳፋሪ በአደራ ተሰጠ፤ ያቺ መርከብ በማግሥቱ ጠዋት በወንዙ አፍ ያለውን የአሸዋ ግርዶሽ እንድታቋርጥ የሚመራትን መንገድ መሪ ትጠብቅ ነበር፤ እኛም ወደ ኦልድ ካላባር አመራን። ግርዶሹን ካቋረጥን በኋላ ለሌሊቱ መልሕቅ ጣልን።

ጁን 23፦ ከጠዋቱ 5 ሰዓት ገደማ ኦልድ ካላባር ደረስን፤ የፖስታ መርከቡ በዚህ የሚቆየው ለጥቂት ሰዓታት ብቻ ስለ ነበረ ወደ ምድር ወርጄ የሚረባ ነገር ማድረግ አልቻልሁም። በሴራ ሊዮን ከቤተ ክርስቲያን ሚስዮናዊ ማኅበር ጋር ግንኙነት የነበረው የቋንቋ ሊቅ የሟቹ የአቶ ደብሊው. ሲ. ቶምፕሰን ልጅ አቶ ደብሊው. ሲ. ቶምፕሰን ወደ እንግሊዝ ለመሄድ በእርሷ ተሳፈረ፤ ሚስዮናውያኑም እስከ መርከቡ ድረስ ሸኙት፤ ከቀኑ 10 ሰዓት ገደማ ተነሣን፤ ከግርዶሹም ውጭ መልሕቅ ጣልን።

ጁን 24፦ ከምሽቱ 1 ሰዓት ገደማ የካሜሩን ወንዝ ደረስን። በዚያው ሌሊት የሚወርዱት ፖስታዎች ተሰጡ፤ የሚላኩትም ተቀበሉ።

ጁን 25፦ እሑድ። ልክ እንደ ነጋ ተነሥተን ወደ ፈርናንዶ ፖ አመራን። ኃይለኛ ዝናብ ስለ ዘነበ ምንም የአምልኮ ሥርዓት ማድረግ አልተቻለም። ከቀኑ 10 ሰዓት ገደማ በክላረንስ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ «ፕሌያድ» ገና እንዳልደረሰች ባየን ጊዜም እጅግ ተስፋ ቆረጥን፤ እንደሚጠበቀውም ስለ አለመድረሷ ምክንያት ልዩ ልዩ አሳብ ተሰነዘረ፤ ብዙ ግምትም ተሰጠ። ወደ ምድር ወርጄ በአቶ ጄ. ዊልሰን ቤት አረፍሁ፤ ይህም በ1841 ከአቶ ሾን ጋር ያረፍሁበት፣ በደሴቲቱም በቆየንበት ጊዜ የአምልኮ ሥርዓት ያካሄድንበት ያው ቤት ነው። ሕዝቡ እኔን በማየታቸው እጅግ ደስ አላቸው፤ አቶ ቢክሮፍትን በማጣታቸውም ሐዘናቸውን ገለጹ፤ እርሱ ለጉዞው ሙሉ ዝግጅት አድርጎ ነበርና፤ ደግሞም ከእርሱ ጋር ኒጀርን ሽቅብ መጓዝ የለመዱ፣ ከእርሱም ጋር ወደየትም ለመሄድ የተዘጋጁ ብዙ አስተዋይ የአገሬው ሰዎችን ቀጥሮ ነበር፤ እርሱ እንደ አባት ይይዛቸው ስለ ነበረ እርስ በርሳቸው እጅግ ይዋደዱ ነበር። እርሱ ለአገሪቱና ለሕዝቧ ያሳየውን ያህል ትኩረት የሚሰጥ ሌላ ሰው ቦታውን እስኪተካ ድረስ ረጅም ጊዜ ይወስዳል።

ጁን 26፦ ሣጥኖቼን ከመርከብ አውርጄ ወደ ማረፊያዬ ወሰድሁ፤ ሁሉም «ፕሌያድን» በጉጉት ይጠባበቁ ነበር። ከቁርስ በኋላ የአቶ ቢክሮፍትን መቃብር ጎበኘሁ፤ መቃብሩም በክላረንስ ገደል ጫፍ ላይ ከአንድ ትልቅ የጥጥ ዛፍ ሥር ነው፤ በዚያ እንዲቀበር ራሱ አዝዞ ነበር። እንዲህ የዚህ ጠቃሚ ሰው ሕይወት በአፍሪካ ሃያ አምስት ዓመት ከቆየ በኋላ ተፈጸመ፤ በዚያ ዘመንም በጎበኛቸው አገሮች ውስጥ ዋጋውን የሚያውቁ የብዙ ሰዎችን ፍቅር አትርፎ ነበር፤ እነርሱም በሞት እንደ ተለየ ሲሰሙ ከማዘን ሊቆጠቡ አይችሉም። የአቤዮኩታ አለቆች በእኔ በኩል ሰላምታና መልእክት ልከውለት ነበር፤ እርሱ ግን ሊቀበለው በሕይወት አልቆየም። ይህ ትውልድ እስካለ ድረስ የአቶ ቢክሮፍት ስም በዚህ በምዕራብ አፍሪካ ክፍል አይረሳም።

ጁን 27፦ «ፕሌያድ» አልደረሰችም ነበር፤ በባሕረ ሰላጤዎቹ የሚገኘው የግርማዊት ንግሥቲቱ የባሕር ኃይል ጓድ ከፍተኛ መኰንን ካፒቴን ሚለር እስከ ሐሙስ እንድትቆይ ባያዝዛት ኖሮ «ፎርረነር» ከዚያ በላይ አትጠብቅም ነበር።

ጁን 28፦ «ፕሌያድ» ዛሬ ምሽት ደረሰች፤ ሁሉም እጅግ ደስ አላቸው።

ጁን 29፦ «ፎርረነር» ከተወሰነላት ጊዜ በላይ ሁለት ቀን ቆይታ ነበር፤ ያለዚያ ነዳጅ ለመቆጠብ «ፕሌያድን» ጐትታ እስከ ኑን ወንዝ አፍ ድረስ ትወስዳት ነበር፤ ዛሬ ምሽት ወደ እንግሊዝ የሚላኩትን ደብዳቤዎቻችንን ይዛ ተነሣች። ሐኪሞቹ የዶክተር ብሊክ ጤና እጅግ አሥጊ እንደ ሆነ ስለ ተመለከቱ ከጉዞው ጋር ለመሄድ ብቁ እንዳልሆነ ተወሰነ፤ ስለዚህም በ«ፎርረነር» ወደ እንግሊዝ ተመለሰ። ጁላይ 2፦ እሑድ። አቶ ሊንስላገር ለዚሁ ዓላማ ትናንት በደግነት እንዲጸዳ ባዘዘው በአቶ ቢክሮፍት አዲስ ቤት የጠዋቱን አምልኮ አካሄድሁ፤ በአምልኮውም በደሴቲቱ የሚኖሩ አውሮፓውያንና በወሽመጡ ውስጥ ካሉት መርከቦች የመጡ ብዙ ሰዎች፣ ደግሞም ከባፕቲስት ቤተ ክርስቲያን ጋር ግንኙነት ያላቸው ብዙ የአገሬው ነዋሪዎች በብዛት ተገኝተው ነበር፤ የ«ክሬን» መርከብ አዛዥ ካፒቴን ሚለርም ተገኝቶ ነበር። ከ2ኛ ቆሮንቶስ 5:1 ሰበክሁ።

ጁላይ 3 — 7፦ ካፒቴን ሚለር «ፕሌያድ» ቶሎ እንድትነሣ የሚቻለውን እርዳታ ሁሉ አደረገ፤ ከዚያ በኋላ እርዳታው ስላላስፈለገ ዛሬ ተነሥቶ ሄደ።

ጁላይ 8፦ «ፕሌያድ» ዛሬ ምሽት ልትነሣ ስለ ነበረች ከሰዓት በኋላ ተሳፈርሁ። ከምሽቱ 3 ሰዓት ገደማ በከሰል የተጫኑ ሁለት ትልልቅ የብረት ታንኳዎችን እየጐተትን ወደ ኑን ለመሄድ መልሕቅ አነሣን፤ ከወደቡ ጥቂት ርቀት ድረስ የሸኙን ወዳጆቻችንም ከልብ በሆነ የደስታ ጩኸት ተሰናበቱን። ነፋሱ እየበረታ፣ ማዕበሉም እየከበደ ሲሄድ ታንኳዎቹ በሚገባ መጐተት አልቻሉም፤ ይገለበጡ ይሆናል ተብሎም ተፈራ፤ ስለዚህ ሌሊቱን በጭንቀት አሳለፍን።

ጁላይ 9፦ እሑድ። ብርቱ ዝናብ ዘነበ፤ ከፈርናንዶ ፖ የራቅነው ከሃያ ማይል ብዙም አይበልጥም ነበር። ታንኳዎቹ በከባዱ ማዕበልና በብርቱው የውኃ ፍሰት መታገላቸውን ቀጠሉ፤ የእንፋሎት መርከቧም ታንኳዎቹን ውኃ እንዳይሞላቸው በመፍራት ከግማሽ ፍጥነቷ በላይ መሄድ አልቻለችም። ቀትር ላይ የደኅንነት ቫልቩ ዘንግ ተሰበረ፤ እንፋሎቱንም ጠብቆ ማቆየት አልተቻለም፤ ስለዚህ እስኪጠገን ድረስ መቀጠል አልቻልንም፤ ጥገናውም ሦስት ሰዓት ፈጀ፤ በዚያ ጊዜም ከምዕራብ በሚመጣው የውኃ ፍሰት፣ በከባድ ማዕበልና በዝናብ ወደ ምሥራቅ ተገፋን። ከሞላ ጎደል ሁሉም ሰው የባሕር ሕመም ያዘው፤ ምንም አምልኮ ማድረግ አልተቻለም።

ጁላይ 10፦ በቦኒ ወንዝ አፍ ፊት ለፊት ነበርን፤ ጉዟችን እጅግ ዘገምተኛ ነበር፤ የደኅንነት ቫልቩ ተበላሽቶ ስለ ነበረ ብዙ ጊዜ እንፋሎት አጠረን።

ጁላይ 11፦ በሴንት ጆን ወይም በብራስ ወንዝ አፍ ፊት ለፊት ነበርን፤ በእርሱና በኑን ወንዝ አፍ መካከል ለሌሊቱ መልሕቅ ጣልን።

ጁላይ 12፦ ከቀኑ 8 ሰዓት ገደማ ከሙላቱ ማዕበል ጋር ግርዶሹን አቋረጥን፤* «ፕሌያድን» የመራት ከሟቹ ከአቶ ቢክሮፍት ጋር ኒጀርን ሽቅብ ብዙ ጊዜ የተጓዘውና የባሕሩን ዳርቻና የኒጀርን አካባቢዎች ጠንቅቆ የሚያውቀው ዮሩባው አቶ ቶማስ ሪቻርድስ ነበር። በግርዶሹ መካከል ሳለን ሰባት የክሩ ሰዎች የነበሩበት የአንደኛው ታንኳ ማሰሪያ ወፍራም ገመድ ተበጠሰ፤ እኛም * በቀድሞው ጉዞ ይኸው ግርዶሽ የተቋረጠው በዓመቱ ውስጥ ከአንድ ወር በኋላ፣ ይኸውም ኦገስት 13 ቀን ነበር፤ መርከቦቹም ወንዙን ሽቅብ መውጣት ከመጀመራቸው በፊት አንድ ሳምንት አለፈ። — አርታኢው።

ቆመን ልንረዳት ስላልቻልን ታንኳይቱ በሞገዱ መካከል የቻለችውን ያህል መንገዷን እንድታገኝ ተተወች፤ ይህም ስለ ሰዎቹ ታላቅ ጭንቀት ሳይፈጥርብን አልቀረም፤ ማዕበሉ ቢረዳንም የባሕሩ ሞገድ እጅግ አስፈሪ ነበርና፤ እንዲያውም አንድ ጊዜ በመርከባችን የኋላ ከፍታ ላይ ተሰብሮ ፈሰሰ፤ የሁሉም ዓይን ወደ ተገፋችው ታንኳ ተተክሎ ነበር፤ አልፎ አልፎም ከጥልቁ የሞገድ ጎድጓዳ ተነሥታ በሞገዱ አናት ላይ ስትንሳፈፍ፣ የእኛንም ፈለግ ስትከተል፣ በመጨረሻም በሰላም ስትሻገር ማየት ትንሽ ደስታ አልነበረም፤ — የብረት ታንኳዎች በሞገድ ላይ እጅግ ቀልለው የሚንሳፈፉ ይመስላሉ። ከቀኑ 9 ሰዓት ገደማ ከግርዶሹ ውስጥ በኩል ከአልቡርካ ደሴት በጣም ቅርብ መልሕቅ ጣልን፤ መካኒኩ ሞተሩን ሊመረምር በመጣ ጊዜ የደኅንነት ቫልቩ ልክ አሁን እንደ ተበላሸ አገኘ፤ ይህም ከመሆኑ በፊት ግርዶሹን ማቋረጣችን የእግዚአብሔር መግቦት ነበር።

ጁላይ 13፣ 14፦ እነዚህ ቀናት ሞተሩን በመጠገን አለፉ፤ በ15ኛውም ቀን ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ ወደ ኒጀር ጉዞ ጀመርን። የሉዊስ ጅረት ተዘግቶ ስለ ተገኘ አቶ ሪቻርድስ የሚቀጥለውን ጅረት ጥልቀት ለመለካት ጀልባ ይዞ ሄደ፤ «ፕሌያድ» በመግቢያው ላይ ቆማ ጠበቀች። ከጠዋቱ 3 ሰዓት ተኩል ገደማ ተመልሶ መተላለፊያውን እንዳገኘ ነገረን። ማዕበሉ አሁንም ስለሚረዳን ተነሣን፤ ነገር ግን ቀትር ላይ ትክክለኛውን መተላለፊያ ሳትን፤ ትክክለኛው መተላለፊያ የቀኙ ሆኖ ሳለ የግራውን ስለ ያዝን በሰንዴይ ደሴት ጫፍ ላይ በአሸዋ ተቀረቀርን፤ በዚያ ምሽት መርከቧን ማላቀቅ አልቻልንም።

ጁላይ 16፦ እሑድ። ማዕበሉ ሲሞላ ብርቱ ጥረት ተደረገ፤ መርከቧም ከጠዋቱ 5 ሰዓት ተኩል ገደማ ተላቀቀች፤ ነገር ግን መርከቧ ተስተካክላ ሳታበቃ ጊዜው በጣም ስለ ገፋ ወደ ፊት መጓዝ አልተቻለም። ከሰዓት በኋላ በ8 ሰዓት ገደማ አምልኮ አካሄድሁ፤ ከዮሐንስ 1:22-23 ሰበክሁ። ሁሉም ሰው ደኅና ነበር፤ ደስተኛም ነበር። ዛሬ ጠዋት በአሸዋ ላይ ተቀርቅረን ሳለን ምርት የጫነች አንዲት ታንኳ በወንዙ ቍልቍል በቀዘፋ ስትወርድ ታየች፤ ሌላዋ ደግሞ መርከቧን ለማየት ያልታጠቁ አራት ሰዎችን ይዛ ወደ ጎናችን መጣች፤ እነርሱም መርከቧ የባሪያ መርከብ ወይስ የዘይት መርከብ እንደ ሆነች ጠየቁ፤ — «የዘንባባ ዘይት መርከብ ናት» የሚል መልስ ተሰጣቸው። ጁላይ 17፦ ከጠዋቱ 1 ሰዓት ገደማ ተነሥተን ከሦስት እስከ ሰባት ፋዘም (ከ18 እስከ 42 ጫማ) ጥልቀት ባለው ውኃ ላይ ጥሩ ጉዞ አደረግን። ሰንዴይ ደሴትን እንዳለፍን ወዲያው የእርሻ ምልክቶች መታየት ጀመሩ፤ ከውኃው ጠርዝ ሦስት ጫማ ገደማ ከፍ ያለ መሬትም ታየ። ውኃው ገና ሙሉ ከፍታውን ስላልደረሰ ወንዙ በኦገስት 1841 ከነበረው መልክ ፈጽሞ የተለየ አዲስ መልክ ነበረው። በዚያን ጊዜ ወንዙ ከዳርቻው አልፎ ይፈስስ ስለ ነበረ ሁሉም በውኃ ተሸፍኖ ነበር፤ የሚታረሱትም በውኃው ጠርዝ አጠገብ ያሉ ጥቂት ቦታዎች ብቻ ነበሩ። የዴልታው ሕዝብ በትጋት መሥራቱን እንደ ቀጠለ የሚያሳዩት አሮጌዎቹ እርሻዎች ብቻ አልነበሩም፤ ለበለጸገና ውድ ምርታቸው ሲባል በጥንቃቄ የተጠበቁ ብዙ ረጃጅም የዘንባባ ዛፎች በመካከላቸው የቆሙባቸው አዲስ የተመነጠሩ ብዙ ቦታዎችም የወንዙ ዳርቻዎች ምንም ጥፋት እንዳልደረሰባቸው በተጨማሪ ያሳዩ ነበር። ከሰንዴይ ደሴት ሦስት ሰዓት ያህል ከተጓዝን በኋላ ሰው ወደሚኖርባቸው መንደሮች ደረስን፤ ሁለት ታንኳዎች ወደ እኛ እንዲመጡ አግባባናቸው፤ ከእነርሱም በብራስና በአቦ መካከል ያሉት ሰዎች ኦሩ ተብለው እንደሚጠሩ ተረዳን። ወደ እኛ ከመጡት ሰዎች መካከል የኢቦን ቋንቋ የሚናገር አንዱ እጅግ ደፋር ስለ ነበረ እስከ አቦ ድረስ ከእኛ ጋር ለመሄድ ፈቃደኛ መሆኑን ገለጸ፤ በምድር ላይ የነበሩትም ሰዎች ትንሽ እንኳ የተቃውሞ ምልክት አላሳዩም፤ ነገር ግን እጃቸውን አጣምረው የእንፋሎት መርከቧ እየተንሸራተተች ስታልፍ ትኵር ብለው ይመለከቱ ነበር። ከዚያ በኋላ በቀኑ ውስጥ አንጊያማ ወደምትባለው መንደር እስክንደርስ ድረስ የታዩት የእርሻ ምልክቶች ጥቂት ነበሩ። የብራስ ሰዎች የዘንባባ ዘይት ለመግዛት በታንኳዎቻቸው ትልልቅ በርሜሎችን ይዘው ወደዚህ ይመጣሉ፤ ወደ ላይ ሲወጡም ከበርሜሎቹ አንዳንዶቹን በየመንገዱ ያወርዳሉ። በሕዝቡ ልማድ ውስጥም ሌላ አስደናቂ ለውጥ አለ፤ በ1841 ከእነርሱ መካከል ጨዋ ልብስ የለበሱ እጅግ ጥቂቶች ነበሩ፤ ዛሬ ግን በምድር ላይ ከቆሙ አርባ ያህል ሰዎች መካከል የእንግሊዝ ሸሚዝ የለበሱ ዐሥራ አምስት ሰዎችን በግልጽ ተመለከትሁ። ይህ ሕጋዊ ንግድ በሰው ከመነገድ ይልቅ ያለውን ብልጫ የሚያሳይ ግልጽ ምልክት ነው። የአንጊያማ ወይም የአንያ አለቃ ወደ እኛ መጥቶ ካፒቴን ትሮተር እንዳደረገው በመንደሩ ስላልቆምን ቅሬታውን ገለጸ፤ በምክንያቶቻችንም እርሱን ማስደሰት ቀላል አልነበረም፤ ነገር ግን ስንመለስ ለመቆም ተስፋ እንዳለን ነገርነው። ዶክተር ቤይኪ ቀይ ቆብና መስተዋት ሰጠው፤ ነገር ግን ከፊቱ ገጽታ፣ ደግሞም ከሰዎቹ አንዱ ካሳየው ጠባይ፣ ቢችሉ ኖሮ ንግዱ በውኃቸው በኩል አልፎ ከእነርሱ ባሻገር ወዳሉት የውስጥ አገር ሰዎች እንዲደርስ ከመፍቀድ ይልቅ የንግዱን ጥቅም ሁሉ ለራሳቸው ለማግኘት በኦሩ ያቆዩን እንደ ነበረ ተረዳሁ። የዛሬው ጉዞ ዐሥራ አንድ ሰዓት ተኩል ፈጀ።

ወደ ኑን ከገባንበት ጊዜ ጀምሮ፣ ከአየሩ ጠባይ አጠቃላይ ጤና ቢስነት ሌላ፣ ይህን ወንዝ ከሌሎቹ ሁሉ የበለጠ ጤና የሚያሳጣ ያደረገው ምን ሊሆን እንደሚችል ሳስብ ቆይቻለሁ። ጤናን ለመጠበቅ በተለይ በ1841 ያልተደረገ ነገር ስላልነበረ ክፋቱ በከፊል ከራሱ ከጉዞው የመነጨ ሊሆን ይችላል የሚል አሳብ መጣልኝ፤ ይኸውም ምናልባት ለነዳጅነት በመጋዘኖቹ ውስጥ ለቀናት ተከማችቶ ከሚቆየው ጥሬና እርጥብ እንጨት፣ ከእርሱም ከሚወጣው ጎጂ ፈሳሽና ተን፣ ደግሞም በመርከቧ ታችኛ ክፍል ከሚጠራቀመው ቆሻሻ ውኃ ጋር ከተቀላቀለው ስብርባሪ እንጨትና ቅርፊት ክፉ አየር ተፈጥሮ ሊሆን ይችላል የሚል ነው። ይህንም አሳብ ለካፒቴን ቴለር፣ ለዶክተር ቤይኪና ለዶክተር ሃቺንሰን ጠቆም አደረግሁላቸው፤ እንጨቱ በታንኳዎቹ ውስጥ ተቀምጦ በሚያስፈልግ ጊዜ ብቻ እንዲመጣ ቢሞከር መልካም እንደ ሆነ ነገርኋቸው፤ ሁሉም ወዲያው ለጤና ይጠቅማል ተብሎ የሚታሰበውን ጥንቃቄ ሁሉ ለማድረግ ተስማሙ።

ጁላይ 18፦ ከጠዋቱ 1 ሰዓት ተነሥተን በሁለቱም ዳርቻዎች ያሉ ብዙ መንደሮችን አልፈን ተጓዝን፤ በርከት ያሉ ታንኳዎችም ወደ እኛ መጡ። ዳርቻዎቹ በሁለቱም በኩል አልፎ አልፎ ከውኃው ጠርዝ ስድስት ጫማ ገደማ ከፍ ያሉ ነበሩ፤ እነዚህን ከፍ ያሉ ዳርቻዎች የሚያይ ሰው ረግረግ ነው ብሎ አያስብም። ነፋሱ ቀዝቃዛና ደስ የሚል ነበር። ቀትር ላይ በግራ ዳርቻ ካሉ የመንደሮች ስብስብ ፊት ለፊት ደረስን፤ በዚያም ብዙ ውኃ ያለው ጅረት ወደ ዋናው ወንዝ ይገባ ነበር፤ ጅረቱን ተከትለን ግማሽ ሰዓት ያህል ሽቅብ ሄድን፤ ነገር ግን እየጠበበና በአረንጓዴ ተክልና በአረም እየተሸፈነ ስለ ሄደ ተመለስን፤ የአገሬው ሰዎችም ወደ ንጉሥ ኦቢ የሚወስደው መንገድ ያ እንዳልሆነ ነገሩን። ስንመለስ የሰላም ምልክት እንዲሆን ነጭ ጨርቅ እያውለበለቡ ይከተሉን የነበሩ ሁለት ታንኳዎችን አገኘን። ይህ ምልክት በወንዙ ዳርቻ ሁሉ፣ ወደ ውስጥ አገርም እስከ ሩቅ ድረስ በሚገባ የታወቀ ይመስላል። ጅረቱ ወደ ጫካ፣ እነርሱ ጉድጓድ ብለው ወደሚጠሩት በጣም ጠባብ መተላለፊያም እንደሚያስገባ ነገሩን። ጥቂት ትንንሽ ስጦታዎችን ተቀበሉ። ከቀኑ 9 ሰዓት ገደማ

በ1841 «ዊልበርፎርስ» ወደ ዋናው ወንዝ ተመልሳ የገባችበትና ለ«አልበርት» መረጃ እንዲሆን ማስታወሻ የተተወበት የካላባልና የኦኮሎባ መንደሮች ፊት ለፊት ደረስን። * በዚህ ብዙ የብራስ ሰዎችን፣ የዘንባባ ዘይት ነጋዴዎችን፣ አገኘን፤ ከብትና የምግብ ዕቃ ለመሸጥ ወደ ጎናችን መጡ።

ጁላይ 19፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ ተነሣን። በብርቱው የውኃ ፍሰት ምክንያት ጉዟችን ዘገምተኛ ነበር። ቀትር ላይ ከትሩሮ ደሴት በታች ባለ አንድ ጫፍ ላይ መርከቧ መሬት ነካች፤ ለማላቀቅም አንድ ሰዓት ያህል ፈጀብን፤ ጥቂት እንደ ሄድን ከትሩሮ ደሴት በላይ ያለውን መተላለፊያ ስለ ሳትን ከሰዓት በኋላ እንደገና በአሸዋ ተቀረቀርን፤ ሌሊቱንም በዚያው አደርን። በርከት ያሉ ታንኳዎች ወደ እኛ መጡ፤ ስለ ኦቢ ጠየቅናቸው፤ ሞቱም ተረጋገጠ፤ ከልጆቹ አንዱ አጄ አሁን በአባቱ ክፍል እንዳለ፣ ነገር ግን ነጮች መጥተው ማን ንጉሥ እንደሚሆን እስኪወስኑ ድረስ እንደ ተተኪው እንዳልታወቀ ተነገረን። ይህ ያልተጠበቀ ዜና በነጮች ላይ ካላቸው መተማመን አንጻር መልካም ይመስላል። ጉዳዩ ምክር እንዲሰጥበት በመንግሥት ለተሾመው ኃላፊ ቢቀርብ ምን ማድረግ የተሻለ እንደሚሆን ለማሰብ ጊዜ ሰጠን።

ጁላይ 20፦ እስከ ከቀኑ 11 ሰዓት ድረስ በአሸዋው ላይ ተቀርቅረን ቆየን፤ በዚህም የአንድ ቀን ጉዞ አጣን። በአቅራቢያው ያሉ አንዳንድ የኦሩ አለቆች ወደ እኛ መጡ፤ ከእነርሱም ጋር ስለ ሕጋዊ ንግድ ተነጋገርን፤ ንግዱም በሚገባ እንዲመሠረት፣ በወንዙ ሽቅብና ቍልቍል የሚያልፉትን የእንግሊዝ ጀልባዎች ወይም ታንኳዎች ፈጽሞ ላለማወክ በመካከላቸው መስማማት እንደሚያስፈልጋቸው አስረዳናቸው፤ ይህ ካልሆነ • የሾንና የክራውዘርን ማስታወሻ፣ ገጽ 279 ተመልከት።

ንግዱን ይጐዳል፤ ራሳቸውንም ይጐዳቸዋል። ዛሬ ጠዋት የውኃውን ጥልቀት ሊለካ የሄደው አቶ ሪቻርድስ ከሰዓት በኋላ ተመልሶ የሕዝቡን ቃል አረጋገጠ፤ ከዚህ ከፍ ብሎ ባለው ስፍራ ንጉሥ ኦቢን ማን እንደሚተካ የሚወስኑትን ነጮች መምጣት እየጠበቁ እንደ ሆነ ተነግሮት ነበር።

ጁላይ 21፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ተነሥተን ከቀኑ 11 ሰዓት በአቦ* ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን። ዝናብ ስላልዘነበ ወንዙ ከጁን ወዲህ በእጅጉ ቀንሷል፤ አንዳንድ ካፊያና ጥቂት ዝናባማ ቀናት ነበሩ፤ ነገር ግን የወንዙን ከፍታ ለመለወጥ በቂ አልነበሩም፤ ይሁን እንጂ መተላለፊያው በጥንቃቄ ከተፈለገ ሁልጊዜ በቂ ውኃ ነበረ። «ፕሌያድ» ከሰባት ጫማ በላይ ትጠልቅ ነበር። በእያንዳንዱ መንደር ስናልፍ የመርከቧን አካሄድ ለማየት እጅግ ብዙ ሰዎች ቆመው ነበር፤ «ፕሌያድ» በውኃ ውስጥ በሚሽከረከር ጠመዝማዛ መዘውር የምትገፋ መርከብ ስለ ሆነች (ይህም እጅግ ጥሩ ሆኖ የሠራ ይመስላል) የጎን መቅዘፊያ መንኰራኵሮችን አላዩም፤ ስለዚህም የተደነቁት የመንደሩ ሰዎች ከብርቱው ፍሰት ጋር እየታገለች ወደ ፊት የምትገፋበትን ኃይል ሊረዱት አልቻሉም።

የአቦ ሰዎች ስለ ሟቹ ስለ አቶ ካር ጉዳይ አሁንም ጥቂት ፍርሃት ያሳዩ ነበር፤ «ዊልበርፎርስ» ስለ እርሱ ለመጠየቅ መጥታ ነበርና።† አቶ ቢክሮፍት ይህን ስፍራ ለመጨረሻ ጊዜ በጎበኘ ጊዜ፣ * በቀድሞው ጉዞ ማስታወሻዎች ይህ ስም «ኢቦ» ተብሎ ተጽፏል። ኢቦ ወይም ኢግቦ የአንድ ሰፊ አገር ስም ነው፤ አቦ ግን በኢቦ ውስጥ የሚገኝ ወረዳና ከተማ ነው።

† አቶ ካር በ1841 በወንዞቹ መገናኛ ያለውን የሙከራ እርሻ እንዲቆጣጠር ከጉዞው ጋር መጥቶ ነበር፤ በዚያም ለጥቂት ጊዜ በትጋት ሲሠራ በትኩሳት ታመመ። ሐኪሞቹ ወደ ፈርናንዶ ፖ በምትመለሰው በ«አልበርት» መርከብ ላይ ሊወስዱት አስፈላጊ መሆኑን ወሰኑ። በዚያም ብዙም ሳይቆይ ጤናው ተመለሰለት፤ ወደ ሥራ ቦታው ለመመለስም ስለ ጓጓ ከፈርናንዶ ፖ ወደ ቦኒ ወንዝ ሄዶ የአገሬውን ታንኳና ቀዛፊዎች ተከራይቶ ወደ መገናኛው ለመሄድ አሰበ። የግርማዊት ንግሥቲቱ መርከብ «ፕሉቶ» ወደዚያ ወንዝ በተነሣች ጊዜም አጋጣሚውን ተጠቅሞ ከአገሬው ተወላጅ አገልጋዩ ጋር በእርሷ ተሳፈረ። በቦኒም በዚያ ስፍራ እንግዶች የሆኑ ሰዎች የሚቀዝፉትንና እስከ አቦ ድረስ ሊወስዱት ቃል የገቡለትን ጀልባ አገኘ። ተነሥተው ሄዱ፤ ከዚያ ጊዜ ጀምሮ ግን ስለ አቶ ካርም ሆነ ስለ አገልጋዩ ምንም ነገር አልተሰማም፤ ለዝርፊያ ሲባል እንደ ተገደሉም ምንም ጥርጥር የለውም። በአቦ ወይም በአቅራቢያው ታይተው የአቶ ካር ሳይሆኑ አይቀሩም የተባሉ አንዳንድ አልባሳት ኦቢ በጉዳዩ እጁ አለበት የሚል ጥርጣሬ አስነሡ። ቀድሞ በእርሱና በብሪታንያ መኰንኖች መካከል የነበረው መልካም ግንኙነት ተቋረጠ፤ በሁለቱም ወገን አንዳንድ የጠላትነት ድርጊቶች ተፈጸሙ። ከአቶ ክራውዘር ገለጻ እንደምንረዳው ያ ደስ የማይል ስሜት ገና ሙሉ በሙሉ አልበረደም ነበር፤ የሳይመን ጆናስ መልካም አገልግሎትና ማብራሪያ ባይኖር ኖሮ ጉዞው በአቦ አንዳንድ እንቅፋቶች ሊገጥሙት ይችሉ ነበር። የአሁኑ ጉዞ መኰንኖች ኦቢ በአቶ ካር ሞት ምንም ተሳትፎ እንዳልነበረው ተረድተዋል። እኔም አቶ ካር አቦ ደርሶ ቢሆን ኖሮ በኦቢ እጅ በሰላም ይኖር እንደ ነበረ፣ በግፍ ተገድሎ ከሆነም ይህ የሆነው ምናልባት ከቦኒ ከተነሣ ብዙም ሳይቆይ እንደ ነበረ ሁልጊዜ አምን ነበር። ሟቹ አቶ ቢክሮፍትም ይህንኑ አሳብ ይይዝ ነበር። — ጄ. ኤፍ. ሾን። በ1845 ይመስለኛል፣ ማንም ወደ መርከቡ ከመምጣቱ በፊት ሰዎቹን ወደ መርከቡ ለመጋበዝ ራሱ ወደ ምድር ወረደ፤ እነርሱም እርሱ ከሦስት ዓመት በፊት እንደ ሞተ በስሕተት ተነግሯቸው ስለ ነበረ የመርከቧ አዛዥ ማን እንደ ሆነ አላወቁም፤ ወደ መርከቧ ለመምጣት የፈሩትም ስለዚህ ነው። ከጥቂት ማመንታት በኋላ አምስት ሰዎችን የያዘች አንዲት ታንኳ ሁለት ቦዬ ይዛ ወደ እኛ መጣች፤ ቦዬዎቹም በአንድ ባዶ ጠርሙስ ተገዙ፤ ሌሎቹ ታንኳዎች ግን ርቀው ከባሕሩ ዳር ተጠግተው ቆዩ። ሁለቱን ቦዬዎች የሸጡት ሰዎች ከኦሩ የመጡ እንግዶች ይመስሉ ነበር፤ ኢቦንም በሚገባ መናገር አይችሉም ነበር። ሲመለሱም

እኛ እነማን እንደ ሆንን እንዲያይ እንደ ተላከ በግልጽ የሚታወቅ አንድ የአቦ ሰው ይዘው ወደ ጎናችን መጡ። እርሱ ግን ወደ መርከቧ ሊወጣ አልፈለገም። ስለዚህ መምጣታችንን ለአለቃው እንዲነግር ሳይመን ጆናስ በእነርሱ ታንኳ ተላከ። እርሱ ጅረቱ ሳይደርስ፣ የአቶ ላንደር የቀድሞ አገልጋይ የነበረና በጌታው ስም (አሊሄሊ ላንደር) የተጠራ አንድ የሐውሳ ሰው እኛ እነማን እንደ ሆንን እንዲጠይቅ፣ ደግሞም የመርከቧ አዛዥ መድረሱን ለማሳወቅ መድፍ ባለመተኮሱ አለቃው ቅር እንደ ተሰኘ እንዲናገር ተላከ። አሊሄሊ ከአቶ ላንደር ጋር ወደ ፈርናንዶ ፖ ሄዶ ተመልሷል፤ እንግሊዝኛ ይናገራል፤ ከዚያም በኋላ አቶ ቢክሮፍት ወንዙን ሽቅብ በሚያደርጋቸው ጉዞዎች ቀጥሮት ነበር፤ መርከቦቹ በሚቆሙባቸው ስፍራዎችም በብዙ ሰዎች ዘንድ የታወቀ ነው። እርሱ የንጉሥ ኦቢ ባሪያ ነበረ፤ ነገር ግን እንደሚመስለው ለጌታው ስላበረከተው መልካም አገልግሎት ጌታው ሲሞት ነፃነቱን አገኘ።

ኦቢ ከሞተ ወዲህ ስለ ተተኪው አንዳንድ ክርክር እንዳለ ከአሊሄሊ በትክክል ተረዳን። ከኦሳይ ቤተሰብ ከሆነው ከኦቢ የዘር ሐረግ ሌላ ዙፋኑ ይገባኛል የሚል ሌላ ወገን አለ፤ ይኸውም የኦሺዮዳፓራ የዘር ሐረግ ነው። ዙፋኑ የሚገባው የኦቢ የበኩር ልጅ ቹኩማ ነው፤ እርሱም ኦኮሮቢ ተብሎም ይጠራል፤ ነገር ግን ብርታት የጎደለው ይመስላል፤ ስለዚህ ታናሽ ወንድሙ፣ ንቁ ሰው የሆነው አጄ፣ እንደሚመስለው በቹኩማ ፈቃድ መሪነቱን ያዘ፤ የኦሺዮዳፓራ የዘር ሐረግ ግን ኦሪሴ* ለተባለ ሰው ዙፋኑን ለማስገኘት ተከራከረ፤ የኦቢ ቤተሰብ ለኦሺዮዳፓራ ቤተሰብ ስፍራውን የማይለቅ ከሆነም ለኦቢ ንጉሣቸው ብለው የከፈሉት ሁሉ እንዲመለስላቸው ጠየቁ፤ ጉዳዩ አሁን በዚህ ሁኔታ ያለ ይመስላል። አጄ ከከተማዪቱ አንዱን ወገን ይመራል፤ ይህም ወገን * የመጨረሻው ኤ ድምፅ ሰፋ ብሎ እንደ ተከፈተ አናባቢ ይነበባል።

የንጉሡ ወገን ተብሎ ይጠራል፤ ኦሪሴ ደግሞ የኦሺዮዳፓራ ወገን የተባለውን ሌላውን ወገን ይመራል። ሁለቱም ወገኖች በሰላም ያሉ ይመስላሉ። እንደ አለመታደል ሆኖ እኛ በደረስን ጊዜ አጄና ኦሪሴ በቤታቸው አልነበሩም፤ በአታው ተገዢዎች መካከል የተነሣውን አንድ ክርክር ለመፍታት ከዐሥር ቀን ገደማ በፊት ወደ ኢጋራ ሄደው ነበር፤ በዚያ ክርክር ጊዜም ከኦሺዮዳፓራ ቤተሰብ የሆነች አንዲት ሴት በድንገት ተገድላ ነበር። በማግሥቱ ጠዋት ልንጎበኘው እንዳሰብን ለቹኩማ እንዲነግረው ሳይመን ጆናስን* ላክነው።

ጁላይ 22፦ ማልደን ቁርስ በላን፤ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ገደማም ወደ አቦ ከተማ ተነሣን፤ ከተማዪቱ በጅረቱ ምዕራባዊ ዳርቻ በአንድ ማይል ርዝመት የተዘረጋች ስትሆን እጅግ ብዙ ሕዝብ የሚኖርባት ናት። በቹኩማ ቤት አጠገብ ወረድን፤ ቤቱ እጅግ ትንሽና ጠባብ ነበር፤ አሮጌው ቤቱ በቅርቡ ተቃጥሎ ነበርና። በዚያ ጠዋት አምላኩን ሲያመልክ ነበር፤ ያንንም አምላክ በበረንዳው ውስጥ ከአንድ ግድግዳ ፊት ለፊት በተቀመጠ፣ በነጭ ጨርቅ በተሸፈነ ቅል ውስጥ አየነው። ቹኩማ ከመምጣቱ በፊት ዐሥር ደቂቃ ያህል ጠበቅን፤ እርሱም ስስ የቱርክ ሱሪ፣ ነጭ ሸሚዝና ነጭ ሰደርያ ለብሶ፣ በአንገቱም የኮራል ዶቃ ሐብል አድርጎ መጣ፤ ከአባቱ ከኦቢ ይልቅ በመጠንም በቁመትም ያነሰ ነው፤ ጠባዩ እጅግ ለስላሳ ነው፤ ብዙ ብርታትም ያለው አይመስልም። ሁላችንንም ከልብ ጨበጠን፤ ብዙም ሳይቆይ ትንሿ አደባባይ ከልክ በላይ በሰው ተጨናነቀች፤ የምንንቀሳቀስበትም ስፍራ አልነበረም፤ ቦታውም እጅግ ስለ ተጣበበ ለእኛ በተነጠፈልን ሰሌን ላይ ተቀምጦ መቆየት አስቸጋሪ ሆነ። ቹኩማ * ሳይመን ጆናስ የአገሩ ተወላጅ ሲሆን በ1841 ጉዞ ተቀጥሮ አገልግሎ ነበር።

ጸጥታ እንዲሰፍን ሙሉ ጥረቱን አደረገ፤ ነገር ግን ምንም አልጠቀመም። የኦቢ ሴት ልጅና የአለቆቹ ሚስቶች በተራቸው ጸጥ እንዲሉ አዘዙ፤ ይህ ግን ጩኸቱን አባሰው እንጂ ሌላ አላደረገም። በመጨረሻም ቹኩማ ሕዝቡን አስፈራርተን እንድናባርርለት ለመነን፤ እኛ ግን እንደዚያ አላደረግንም። ፍጹም ጸጥታ ማግኘት የማይቻል ስለ ነበረ፣ ተጠጋግተን ስለ ተቀመጥን ግን እርስ በርሳችን መሰማማት ስለምንችል፣ ዶክተር ቤይኪ ጉዳዩን እንዲጀምር አሳብ አቀረብሁ።

ዶክተር ቤይኪ ከአለቃው ጋር ያደረገው ንግግር ዋና ቁም ነገር ይህ ነበር፦ ንግሥቲቱ እንዲጎበኛቸውና እንዴት እንዳሉ እንዲያይ እንደ ፈለገች፤ ስለ ኦቢ ሞት በመስማታችን እንዳዘንን፤ ተተኪው እንደ ሟቹ ንጉሥ ያለ አሳብ እንደሚኖረው፣ በንግሥቲቱ ስም ይሠራ ከነበረው ከካፒቴን ትሮተር ጋር ኦቢ የፈረመውን ውል አሁንም አጽንተው እንደሚይዙ ተስፋ እንዳደረግን፤ ደግሞም ንግድ አሁን ወደ አቦ አገር እንደ መጣና ስለዚህም ዶክተር ሃቺንሰን ከእርሱ ጋር በሰፊው እንደሚነጋገር ነገረው። ቹኩማም ትልቅ መርከብ እንደገና ወደ አቦ ሲመጣ በማየቱ እጅግ ደስ እንዳለው፣ ኦቢ ከመሞቱ በፊት ከነጮች ጋር ስላለው ወዳጅነት እርሱ ከሄደበት መንገድ ፈቀቅ እንዳይሉ እርሱንና ሌሎቹን ታላላቅ ሰዎች በተለይ አደራ እንዳላቸው፣ እነርሱም በዚሁ መሠረት እንደሚሠሩ መለሰ፤ ነገር ግን አጄ በኢጋራ ያለውን አንድ ጉዳይ ለመፍታት ከብዙ ታላላቅ ሰዎች ጋር ከቤት ርቆ ስለ ነበረ እነርሱ እስኪመለሱ ድረስ እንድንጠብቅ ፈለገ፤ በሦስት ወይም በአራት ቀን ውስጥ እንደሚመለሱ ይጠብቅ ነበር፤ ቶሎ እንዲመለሱም ታንኳ እንደሚልክ ተናገረ። እኛ ግን በውስጥ አገር እየጠበቁን ያሉትን አንዳንድ ነጮች ለማምጣት ሽቅብ ለመሄድ ስለ ቸኰልን ይህን አልተቀበልንም።* ቹኩማም ጥፋቱ የእነርሱ ሳይሆን የራሳቸው የነጮች እንደ ሆነ፣ ብዙ ጊዜ የንግድ ተስፋ እንደ ተሰጣቸው፣ ነገር ግን ፈጽሞ እንዳልተፈጸመ ተናገረ። እኔም እንግሊዞች ቃላቸውን ለመፈጸም በልባቸው ብዙ እንዳሰቡ፣ ነገር ግን በበሽታ ምክንያት እስከ አሁን ሊፈጽሙት እንዳልቻሉ ነገርሁት። ቹኩማም ከአቦ አልፈው ባይሄዱ ኖሮ ባልታመሙ፣ እንደዚያ ቶሎ ወደ ባሕር ለመመለስም ባልተገደዱ ነበር ብሎ መለሰ።

አሁን በመካከላቸው የሚስዮን ማዕከል የማቋቋምን ጉዳይ የማነሣበት ጊዜ እንደ ደረሰ አሰብሁ። በአገሬ በባዳግሪ፣ በሌጎስና በአቤዮኩታ እንዳደረግነው፣ በካላባርና በካሜሩንም እንደ ተደረገው፣ በአቦ የሚስዮን ጣቢያ ለማቋቋም ምን ማድረግ እንደምንችል ለማየት እንደ መጣን ነገርሁት። ከኦቢ ሴቶች ልጆች አንዷ ነጮች በቦኒና በካላባር ቤት እየሠሩ በአቦ ለምን እንደማይሠሩ ሊገባቸው እንዳልቻለ ተናገረች። እኔም አለቆቻችን ይህን ለረጅም ጊዜ ሲያስቡበት እንደ ቆዩ፣ አሁን ግን ቁርጠኞች እንደ ሆኑ፣ ለመማርም ፈቃደኞች ከሆኑ በአቦ እንዲኖሩና ብዙ ነገር እንዲያስተምሯቸው አንዳንድ የኢቦ አስተማሪዎችን ወደ አቦ ለመላክ እጅግ እንደሚፈልጉ ነገርኋቸው። ቹኩማም ቃሌ ይፈጸማል ብለው ተስፋ ለማድረግ እጅግ መልካም እንደ ሆነባቸው፣ ያቀረብነውን ስናደርግ እስኪያይ ድረስ ምንም ነገር እንደማያምን ተናገረ፤ ደግሞም በእነርሱ በኩል ምንም ችግር እንደሌለ፣ እኛም * የጉዞው ቡድን ከእንግሊዝ በተነሣ ጊዜ ከሰሜን በኩል ወደ አፍሪካ ውስጥ ዘልቀው የገቡት ዶክተር ባርትና ዶክተር ፎግል «ፕሌያድን» ሊያገኟት ይችሉ ይሆናል ተብሎ ተስፋ ተደርጎ ነበር። ነገር ግን በኋላ የመጡ ዘገባዎች ዶክተር ባርት አሁንም በሕይወት ቢኖር እንኳ ከሁለቱ አንዳቸውም በዚያን ጊዜ በዚያ አካባቢ ሊገኙ እንደማይችሉ አሳይተዋል።

ወደ እነርሱ የሚላኩትን ለመቀበል ወይም የሚማሩትን ለመማር እምቢተኞች ይሆናሉ ብለን መፍራት እንደማያስፈልገን ተናገረ፤ ጥፋቱ ግን ቃል የገባነውን ባለመፈጸማችን በእኛ ላይ እንዳለ ገለጸ።

የተናገርሁት በእውነት መሆኑን ለማሳየት እስክንመለስ ድረስ ሳይመን ጆናስን ከእርሱ ጋር እንደምተውለት፣ አጄና ሌሎቹ አለቆች ሲመለሱም ጉዳዩን በሰፊው እንደምንነጋገርበት ነገርሁት። ሳይመን ጆናስን ከእነርሱ ጋር ለመተው ማሰቤን ሲሰማ እጅግ ደስ አለው። ከዚህ በኋላ በከተማዪቱ ውስጥ ለመዘዋወር ፈቃዱን ጠየቅነው። እርሱ ራሱ እስከ አጄ ቤት ድረስ ሸኘን፤ የአጄ ቤት ከእርሱ ቤት ይልቅ ሰፊ፣ ደረቅና በአራት ማዕዘን አደባባዮች የተሻለ ሆኖ የተሠራ ነበር። በዚያ ለእኛ መሬት ላይ በተነጠፉ ሰሌኖች ላይ ለጥቂት ጊዜ ተቀመጥን፤ ብዙም ሳይቆይ ወደ ከተማዪቱ ሄድን። ወንዙ እጅግ ቀንሶ ስለ ነበረ ከጅረቱ ጋር ጎን ለጎን የሚሄደው ብቸኛ መንገድ ርጥብ ቢሆንም ውኃ አልነበረበትም፤ ይህም የመስቀለኛ መንገዶቹ አፈር ወደ ጅረቱ እየታጠበ የፈጠራቸውን ብዙ ቦዮች እያቋረጥን እስከ ብዙ ርቀት ድረስ ለመራመድ አስቻለን። በዚህ ረጅም መንገድ ላይ ውኃው ከፍ ሲል ታንኳዎች እየተቀዘፉ እስከ ቤቶቹ በር ድረስ ይደርሳሉ። እንደዚህ ያለ ብዙ ሕዝብ የሚኖርበት ስፍራ በተሻለ ቦታ ላይ አለመገኘቱ እጅግ ያሳዝናል፤ ይሁን እንጂ ይህ «ተሻገርና እርዳን» የሚለውን ጥሪ ላለመቀበል ምክንያት ሊሆን አይገባም፤ አስተማሪዎችን ለመቀበልና ለመማር ፈቃደኞች መሆናቸው እንደዚህ ያለ ጥሪ ነው። አለቃውም ስመለስ ለዓላማችን የሚስማማውን እጅግ ደረቅ ስፍራ እንደማይ ተናገረ። ቹኩማ ወደ መርከቧ ስለ ተጋበዘ ለመዘጋጀት ወደ ቤቱ ተመለሰ፤ እኛም ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል ገደማ ወደ መርከቧ ተመለስን። ጥቂት ቆይቶ

አለቃው ከታላቋ ሚስቱ፣ ከአጄ ታላቅ ሚስትና ከኦቢ ሦስት ሴቶች ልጆች ጋር ወደ መርከቧ መጣ። ካፒቴን ቴለር ከእርሱ ጋር ስለ ንግድ ጥቂት ተነጋገረ፤ እርሱንና ወንዶችና ሴቶች ተከታዮቹን ወደ እንግዳ መቀበያ አዳራሹ ወሰዳቸው፤ በዚያም ለምሳ ተጋበዙ፤ ምሳውም እጅግ የጣማቸው ይመስል ነበር፤ ከዚህ በኋላ ዶክተር ቤይኪ ለእርሱና ለሴት አጃቢዎቹ ስጦታ ሰጠ። ከሰዓት በኋላ እንደምንቀበለው ቃል ገብቶ እንጨት ሊቈርጥልን ተስማማ፤ ነገር ግን ጊዜው አጭር ስለ ነበረና ሰዎቹም በአቅራቢያው ስላልነበሩ ቃሉን መፈጸም አልቻለም። ቹኩማ ስለ ፖለቲካቸው በመካከላቸው ክርክር እንዳለ ፈጽሞ አልጠቀሰም፤ ስለዚህ እኛም ጉዳዩን እንደማናውቅ ሆንን፤ ነገር ግን የንጉሡ ወገን እየተባለ ደጋግሞ መጠቀሱ በመካከላቸው ልዩነት አለ የሚለውን ወሬ አረጋገጠ።

ጁላይ 23፦ እሑድ። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል በመርከቧ ላይ አምልኮ አካሄድን፤ ከዮሐንስ 1:29 ሰበክሁ። ከአምልኮው በኋላ ወደ ምድር ወርጄ አለቃውን እንዳይና ስለ ሃይማኖት ጉዳይ ጥቂት ቃል እንድነግረው፣ ደግሞም በከተማዪቱ ያለውን ሕዝብ ለማስተማር ፈቃዱን እንድጠይቅ ጀልባዋ ልክ ተዘጋጅታልኝ ነበር፤ በዚያን ጊዜ ግን ታንኳው ከብዙ አጃቢዎች ጋር ከጅረቱ ብቅ አለች፤ ስለዚህ እስኪመለስ ድረስ መሄዴን አዘገየሁ፤ እርሱ ግን በመርከቧ ላይ እጅግ ብዙ ጊዜ ስለ ቆየ ቶሎ የሚሄድ አይመስልም ነበር። ካፒቴን ቴለር ከእርሱ ጋር የነበረውን ጉዳይ ከጨረሰ በኋላ አጋጣሚውን ተጠቅሜ ስለ ክርስትና ሃይማኖት በሰፊው አነጋገርሁት፤ ሳይመን ጆናስም ያስተረጉምልኝ ነበር። የእግዚአብሔር ልጅ ኢየሱስ ክርስቶስ ስለ ዓለም ኃጢአት ያቀረበው መሥዋዕት ፍጹም በቂ እንደ ሆነ የሰጠሁትን ማብራሪያ በፍጥነት መረዳቱ ደስ የሚያሰኝ ነበር። ይህንም በዚህ ቀላል መንገድ በምሳሌ ላስረዳው ሞከርሁ፦ «እንደዚህ ባለ ጠራራ ቀን የፀሐይን ብሩህ ጨረሮች ለማገዝና በተሻለ ለማየት መብራታቸውን የሚያበሩ ሰዎችን ምን ትላቸዋለህ?» እርሱም፦ «ከንቱ ነገር ነው፤ እንዲህ የሚያደርጉ ሞኞች ናቸው» አለ። እኔም እንዲህ ብዬ መለስሁለት፦ «ልክ እንደዚሁ ነው፤ አንድ ፀሐይ ለዓለም ሁሉ ብርሃን ለመስጠት እንደሚበቃ፣ የእግዚአብሔር ልጅ የኢየሱስ ክርስቶስ መሥዋዕትም ኃጢአታችንን ለማስወገድ በቂ ነው፤ ከድንቁርናቸውና ከአጉል እምነታቸው ጨለማ የተነሣ ብቻ እንደ መብራት የሚያበሩት የአገር ልማድ አምልኮና ብዙ መሥዋዕቶች ደጋግመው ቢቀርቡም እንኳ ኃጢአታችንን ሊያስወግዱ አይችሉም፤ አንድ ጊዜ የቀረበው የኢየሱስ ክርስቶስ መሥዋዕት ግን ብቻውን የዓለምን ኃጢአት ሊያስወግድ ይችላል።» እርሱም፦ «ኦፓራ ቹኩ! ኦፓራ ቹኩ!» እያለ ስሞቹን ደጋግሞ ጠራ፤ ይህም የእግዚአብሔር ልጅ! የእግዚአብሔር ልጅ! ማለት ነው። ላደክመው ስላልፈለግሁ ንግግሬ በአእምሮው ውስጥ ትኩስ ሆኖ እንዲቆይ ተውሁት። ከጥቂቶቹ በቀር የአጃቢዎቹ ልብ የምናገረውን ሁሉ ለመስማት ሳይሆን ስጦታ በመለመንና በመቀበል የተያዘ ነበር። ለቹኩማ ስሙን የጻፍሁበትን አንድ የዮሩባ ፊደል ማስቆጠሪያ መጽሐፍ ሰጠሁት፤ ልጆቹን ወይም ለመማር የሚፈልገውን ማንኛውንም ሰው ፊደልንና ባለ ሁለት ፊደል ቃላትን እንዲያስተምርባቸውም ጥቂቶቹን ለሳይመን ጆናስ ተውሁለት። ቹኩማና አጃቢዎቹ በእንፋሎት መርከቧ ውስጥ ልክ እንደ ቤታቸው ተመቻችተው ነበር፤ ክቡራኑ ራታቸውን ለመብላት እንደሚፈልጉ በዘዴ እስኪጠቆም ድረስም ሰዎቹ ለመሄድ እንዲዘጋጁ አላዘዘም፤ ይህም ከቀኑ 10 ሰዓት ተኩል ላይ ነበር። ሳይመን ጆናስ በታንኳው አብሮት እንዲሄድ ፈለገ፤ እኔ ግን ኋላ እንደምልከው ነገርሁት። ለካፒቴን ቴለር አንድ በሬ፣ ሰባ ቦዬና ሁለት መቶ የማገዶ እንጨት ሰጠው። ሳይመን ጆናስ እስክንመለስ ድረስ እንዲተዳደርበት አራት ሺህ የዛጎል ገንዘብና ሰባት ፋዘም ጨርቅ ይዞ በምሽት ወደ ምድር ተላከ።

ጁላይ 24፦ ትንሽ መልሕቅ ከወፍራም ገመዱ ጋር ስለ ጠፋብን — ገመዱ ደግሞ ፈጽሞ ልናጣው የማይገባ ዕቃ ነበር — ዛሬ ጠዋት እስከ 3 ሰዓት ድረስ መነሣት አልቻልንም፤ ሦስት ሰዓት ያህል በከንቱ ከፈለግን በኋላ ጉዟችንን ቀጠልን። ዛሬ ጉዟችን እጅግ ዘገምተኛ ነበር። በብርቱው የውኃ ፍሰት ምክንያት መተላለፊያውን ሳትን ጥልቀት ወደሌለው ውኃ ገባን፤ ሁለት ጊዜ መሬት ነካን፤ ወደ ኋላ ለመመለስም ተገደድን፤ ከቡሎክ ደሴት በታች መልሕቅ ጣልን። አቶ ሪቻርድስ መተላለፊያውን ለመፈለግ ሄደ። በወንዙ ቀኝ በኩል ጥቂት መንደሮችን አለፍን፤ ከገበያ የሚመለሱ አንዳንድ ትልልቅ ታንኳዎችም በአጠገባችን አለፉ። በዚህ ስፍራ አገሩ ገላጣ ነበር፤ ነፋሱም ቀዝቃዛና ደስ የሚል ነበር።

ጁላይ 25፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ ተነሥተን በግራ ዳርቻ ካሉት የኦሳማሬ ወይም የአውሲሚኒ መንደሮች ፊት ለፊት ደረስን። ይህ ስፍራ በአቦና በኢቦ አገር ባሉት በኤሉጉና በኢሶአማ ነገዶች መካከል የሚነግዱ ነጋዴዎች የሚሰበሰቡበት እንደ ሆነ ይነገራል። ይህ እውነት ከሆነ፣ ከዚህ ስፍራ ጀምሮ ሽቅብ ያለውን የአገሩን ገላጣነት ደግሞ ከግምት ስናስገባ፣ በኢቦ ሕዝብ መካከል የሚስዮን ማዕከል ለማቋቋም ከሁሉ የተሻሉ ስፍራዎች አንዱ ነው። ስንመለስ ወደዚህ ስፍራ ወርጄ ስለ እርሱ የበለጠ ለማወቅ እጥራለሁ። የእንፋሎት መርከቧን ለማየት በዳርቻው ላይ የተሰበሰበው እጅግ ብዙ ሕዝብ ይህ የአገሩ ክፍል ብዙ ሕዝብ የሚኖርበት መሆኑን ይናገራል፤ ከእነዚያ የተመልካቾች ስብስቦች ጥቂት ራቅ ብሎ በአሸዋማው ዳርቻ ላይ የታዩት እጅግ ብዙ መልካም ቁመና ያላቸው በሬዎችም የሕዝቡን ትጋት ይመሰክራሉ። የቡሎክ ደሴት (የበሬዎች ደሴት) ስሟን ያገኘችው ከዚህ ይመስለኛል። በብርቱው የውኃ ፍሰት ምክንያት፣ ደግሞም ጥልቀት የሌለውን ውኃና ብዙ የአሸዋ ቁልሎችን ለማምለጥ ከአንዱ ጫፍ ወደ ሌላው ጠመዝማዛ መንገድ ስለ ተከተልን ጉዟችን ዘገምተኛና አሰልቺ ነበር። ከምሽቱ 12 ሰዓት ትንሽ አለፍ ብሎ በቀኝ ዳርቻ ኦኮ በተባለው የኢቦ መንደሮች ወረዳ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ መልሕቅ ከመጣላችን በፊት ጥቂት ራቅ ብሎ አንድ ሐይቅ ታየ፤ አገሩ እጅግ ገላጣ ነው። በቀኝ ዳርቻ በኩል ስለ ተጓዝን መልሕቅ ከመጣላችን በፊት በግራ ዳርቻ ያሉትን ሁለት መንደሮች አልፈን ነበር። መንደሮቹም ኦሱቺና አክራ አታኒ ናቸው።

ጁላይ 26፦ ዛሬ ጠዋት በ1 ሰዓት ተኩል ገደማ ተነሥተን ብዙ የኦኮ ሰዎችን ስብስቦች አለፍን፤ ከጥቂት የዓሣ አጥማጆች ጎጆዎች በቀር መንደሮቻቸው ከወንዙ ሆነው በጭራሽ አይታዩም ነበር። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ገደማ በግራ ዳርቻ አንዳንድ ዓለቶች ታዩ፤ አገሩም ውጣ ውረድ ያለበት መልክ መያዝ ጀመረ። ብዙም ሳይቆይ በግራ ዳርቻ ባለው በኦኒቻ ገበያ ከብዙ ታንኳዎች ጋር በውኃው ዳር የሚገበያዩ አምስት መቶ ያህል ሰዎች በድንገት ታዩ፤ ከተቻለ ከመምሸቱ በፊት አዳሙጉ ለመድረስ ስለ ፈለግን አልፈናቸው ሄድን። ኦኒቻ በግራ ዳርቻ የአቦ ይዞታ የሆነች የመጨረሻዋ የገበያ ከተማ ናት፤ ጥቂት ቆይተን በቀኝ በኩል ወዳለው ወደ አሳባ ገበያ ደረስን፤ እርሱን ከኦኒቻ ጋር አንድ አድርገው ይቆጥሩታል፤ ነገር ግን ምንም ግብይት አልነበረም፤ ከቀኑ 8 ሰዓት ተኩል ገደማም እንደ አለመታደል ሆኖ በዎከርና በሎንግ ደሴቶች መካከል ባለ የአሸዋ ቁልል ላይ መሬት ነካን፤ ልክ ሦስት ፋዘም ለክተን ሳለ በድንገት ደረስንበት፤

የመርከቧ ፊትም አራት ጫማ ብቻ ጥልቀት ባለው ውኃ ውስጥ መሬት መታ፤ የቻልነውን ጥረት ሁሉ ብናደርግም በዚያ ምሽት መርከቧን ማንሳፈፍ አልተቻለም። አቶ ሪቻርድስ ጀልባዋን ይዞ በዎከር ደሴት አካባቢ ጥልቀቱን ሊለካ ሄደ፤ ምሽቱ ከገፋም በኋላ ተመለሰ።

ጁላይ 27፦ ከቁርስ በኋላ አቶ ሪቻርድስ እንደገና ጥልቀቱን ሊለካ ሄደ። ቀትር ላይ መርከቧ ተንሳፈፈች፤ ከቀኑ 7 ሰዓት ተኩልም እንፋሎቱን አሙቀን መልሕቅ አነሣን፤ በግራ ዳርቻ አንዳንድ ታንኳዎች የነበሩበትን የኦዴን ጅረት አለፍን፤ — ይህ ስፍራ የአቦ እንደ ሆነ ይነገራል። ከምሽቱ 1 ሰዓት የኡቶ መንደር የምትገኝበት ቦታ በተጠቆመን ስፍራ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ መንደሪቱ ግን ከወንዙ አትታይም ነበር። ከአቦ እስከዚህ ስፍራ ድረስ ወንዙን መጓዝ ከአንዱ ጫፍ ወደ ሌላው ሲሻገሩ እጅግ ታላቅ ጥንቃቄ ይጠይቃል፤ ምክንያቱም በወንዙ መካከል አቋርጠው የተዘረጉ ብዙ የአሸዋ ቁልሎች መተላለፊያውን ወደ ዳርቻው በጣም ያስጠጉታል። መሬት የነካነው ሦስት ፋዘም ከለካን በኋላ በውኃ በቀጭኑ በተሸፈነ እንደዚህ ባለ የአሸዋ ቁልል ላይ ነበር፤ ዛሬ ብዙዎቹ ይታዩ ስለ ነበረ ትክክለኛውን መተላለፊያ እንዲፈልግ ጀልባ ከፊታችን እየላክን በበለጠ ጥንቃቄ አለፍናቸው፤ በዚህ ልምድም በቀረው ጉዟችን የበለጠ በስኬት ለመቀጠል እንደምንችል ተስፋ እናደርጋለን። የጉዞው ቡድን በ1841 በመጣ ጊዜ እነዚህ የአሸዋ ቁልሎች ገና አልተከማቹም ነበር፤ ወይም ወንዙ በዚያን ጊዜ እጅግ ከፍ ብሎ ስለ ነበረ ሙሉ በሙሉ በውኃ ተሸፍነው ነበር፤ ስለዚህም መርከቦቹ በሁሉም ላይ አለፉ።

ጁላይ 28፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት መልሕቅ አነሣን፤ በአንድ ሰዓት ያህል ጊዜም በግራ ዳርቻ ሾጣጣ ጎጆዎች ያሉባት የመጀመሪያዋ መንደር ፊት ለፊት ደረስን፤ ስሟም ኦሞዶሞ ማለትም «የልጆች ልጆች» ነው፤ ይህችም የኢዳ አታ ወይም አለቃ ለሴት ልጁ ለልጆቿ ርስት እንድትሆን የሰጣት የአዳሙጉ መንደር ናት። አቶ ሪቻርድስ የላዴ ንጉሥ ዳሳባ ኑፊ የአቶ ካርን ግድያ ለመበቀል የዴልታውን ነዋሪዎች ለመውጋት ባሰበ ጊዜ ሠራዊቱን ይዞ እስከዚህ ስፍራ ድረስ እንደ ወረደ ነገረኝ። ስለ ዳሳባ ዘመቻ ዝርዝሩን ወደ ፊት እተርካለሁ። በዚህ አካባቢ የዮሩባና የሐውሳ ባሪያዎች ስላሉ ከዚህ ስፍራ ጀምሮ ከሕዝቡ ጋር በዮሩባም በሐውሳም ቋንቋ መነጋገር ጀመርን። ከጠዋቱ 3 ሰዓት ገደማ በአዳሙጉ ከተማ ፊት ለፊት ደረስን፤ በዚያም በግራ ዳርቻ በውኃው ዳር አንድ ሞላላና ሦስት ክብ ጎጆዎች ታዩ፤ ከተማዪቱ ራሷ ግን ጥቂት ወደ ውስጥ ገባ ብላ ትገኛለች። ከኦኒቻ ገበያ እስከ አዳሙጉ ድረስ ዳርቻዎቹ አንዳንድ ጊዜ ከውኃው ጠርዝ ስድስት ጫማ ገደማ ከፍ ያሉ የጭቃ ግድግዳዎች ይመስሉ ነበር። የአገሩ ውስጠኛ ክፍል አልፎ አልፎ ገላጣ መልክ ነበረው። ከኦኒቻ ገበያ እስከ አዳሙጉ ድረስ አገሩ እጅግ ጥቂት ሕዝብ የሚኖርበት ሲሆን በብዙ ስፍራዎች ዝቅተኛና ረግረጋማ ይመስላል። በፍጥነት እየተጓዝን ነበር፤ ሁሉም ዛሬ ምሽት ኢጋራ አጠገብ ለመድረስ ተስፋ አድርጎ ነበር፤ ነገር ግን እንደ አለመታደል ሆኖ የተዘጋ መተላለፊያ ያዝን፤ ሌላ ለመፈለግ ስንመለስም መርከቧ አንድ ፋዘም ጥልቀት ባለው ውኃ ውስጥ አጥብቃ ተቀረቀረች። ከሰዓት በኋላ ሙሉ ጥረት ብናደርግም ልናንሳፍፋት አልቻልንም።

ጁላይ 29፦ መርከቧን የማንሳፈፉ ሥራ እንደገና ተጀመረ፤ ነገር ግን እስከ ከቀኑ 10 ሰዓት ገደማ ድረስ አልተሳካም፤ በዚያን ጊዜ ግን ወደ ወንዙ መካከል ተንሸራታ ወረደች፤ በዚያም መልሕቅ ጥላ ቆመች። ከምግብ በኋላ መርከቧ ወደ ታች እየወረደች ሳለ ጥቂቶቻችን ሰውነታችንን ለማፍታታት መሬት በነካንበት ፊት ለፊት ባለች አሸዋማ ደሴት ዳርቻ ላይ ወረድን። ከምሽቱ 1 ሰዓት ገደማ ወደ መርከቧ ተመለስን። አገሩ ገላጣ ነው፤ አየሩም ቀዝቃዛና ደስ የሚል ነው፤ ከእኛ በታች ያለችው የቅርቢቱ መንደር ከአዳሙጉ ጥቂት ማይሎች ከፍ ብላ የምትገኘው አሚ-ዶኮ ናት።

ጁላይ 30፦ እሑድ። ሰዎቹ ከዓርብ ጀምሮ እስከ ቅዳሜ ምሽት ድረስ እጅግ ጠንክረው ስለ ሠሩ ዛሬ በመልሕቅ ላይ በጸጥታ ቆየን፤ ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩልም አምልኮ አካሄድን። ከማቴዎስ 7:13 ሰበክሁ። እንደ ሌሎቹ ቀናት ብዙ ታንኳዎች ምግብና ጨርቅ ለመሸጥ ወደ ጎናችን መጡ፤ ነገር ግን ምንም ሥራ የማንሠራበት የጌታ ቀን ስለ ነበረ እንዲመለሱ ተደረገ። አቶ ቢክሮፍት በዚህ ወንዝ ሽቅብ ባደረጋቸው ብዙ ጉዞዎች ይህንኑ ነግሯቸው ስለ ነበረ ልክ እንደ ተነገራቸው ወዲያው የሚረዱት ይመስላሉ።

ጁላይ 31፦ ዛሬ ጠዋት በ12 ሰዓት ተኩል ተነሣን። በ3 ሰዓት ገደማ በላንደር ደሴት ትይዩ ደረስን፤ በዚያም በመጀመሪያው ደሴት ጫፍ ላይ ያሉት የኦኮ ኢዶኮና የአቢጃጋ ነዋሪዎች ስናልፍ ትኵር ብለው እያዩን በዳርቻው ላይ ቆመው ታዩ። ከቀኑ 11 ሰዓት ገደማ እንጨት ለመጫን እንዲመቸን ከኢዳ ጥቂት ራቅ ብለን መልሕቅ ጣልን። መድረሳችንን እንዲያሳውቁና በማግሥቱ ጠዋት ማልደን አታውን እንደምንጎበኝ እንዲነግሩ ሁለት መልእክተኞች ወዲያው ተላኩ። ይህ የጥንቃቄ እርምጃ የተወሰደው እንግዶችን ወደ አገሩ በደረሱበት ቀን ማየት ከልማድ ውጭ ነው የሚል የማመካኛ ጥላ ስንኳ ለአታው እንዳይቀርለት ለማድረግ ነበር።

ኦገስት 1፦ አታውን ማየት እስከ አሁን ካገኘናቸው አለቆች ሁሉ ይልቅ የበለጠ ድካም ስለሚጠይቅ ክቡራኑ ለከባድ የሥራ ቀን እንዲዘጋጁ አስቀድሜ ነግሬአቸው ነበር፤ ስለዚህ ማልደን ቁርስ በላን፤ ምሳም ይዘን ከጠዋቱ 1 ሰዓት ገደማ ወደ ኢዳ ተነሣን። ወደ ምድር ስንወርድ መልእክተኞቻችንን አላየንም፤ ነገር ግን ወደ ከተማዪቱ ሄድን፤ በዚያም ከንጉሡ ጃንደረቦች አንዱን አግኝተን ስለ እነርሱ ጠየቅነው። እርሱም የት እንዳሉ በቀጥታ ሳይነግረን ወደ ኤሄሞዲና ቤት ወሰደን፤ ኤሄሞዲና በዕድሜ የገፋ አለቃ ሲሆን በላንደርና በኦልድፊልድ ማስታወሻዎች በመልካም የተጠቀሰው፣ ላንደር ወንድማማቾችም ኒጀርን ሲያስሱ ሕይወታቸው የተረፈው በእርሱ ምክንያት የሆነው የሟቹ የአቦኮ ዘመድ ነው። ከዚያ ጊዜ ጀምሮ የአቦኮ ቤተሰብ ነጮች ሁሉ ወደ አታው የሚቀርቡበት ሕጋዊ መካከለኛ ሆኖ ይቆጠራል። በዚህ ስፍራ መልእክተኞቻችንን አገኘን፤ እነርሱም ከትናንት ምሽት ጀምሮ ከእንግሊዝ ደሴት መልእክተኞች እስኪመጡ ድረስ ተይዘው ቆይተው ነበር፤ በዚያች ደሴት ላይ አጋቢዶኮ የተባለውን ሰው ወገን፣ ማለትም ተቃዋሚዎቻቸውን፣ ለመግጠም አምስት መቶ ያህል ሰዎች ያሉት ሠራዊት ሰፍሮ ነበር። የሚጠበቁት መልእክተኞች የደረሱት ቀትር ሊሆን ሲቃረብ ነበር፤ ከእነርሱም አንዱ ከአለቃው ከባድ ተግሣጽ ስለ ደረሰበት የተሳሳተ መልእክት አድርሶ እንደ ነበረ ይመስላል። ከዚያም ኤሄሞዲና ከነገ በፊት ንጉሡን ማየት እንደማንችል ነገረን። እኛም ወንዙን ሽቅብ ለመውጣት ስለ ቸኰልን ያን ያህል መጠበቅ እንደማንችል ነገርነው። እርሱም ችግር ላይ እንደ ሆነ ተናገረ፤ ያለ አቦኮ ልጅ ፈቃድ ወደ ንጉሡ እንድንሄድ አልፈለገምና፤ ያለዚያ የአቦኮ ስም ይዋረዳል። ከዚያም ወደ እንግሊዝ ደሴት ሄደን በዚያ የአቦኮን ልጅ እንድናይና እርሱም ወደ አታው የሚወስደንን ሰው እንዲልክልን እንፈልግ እንደ ሆነ ጠየቀን፤ እርሱ ራሱም እስከ ወንዙ ዳር ድረስ እንደሚሸኘን ቃል ገባ። ዛሬውኑ አታውን ለማየትና ያለ አግባብ ላለመዘግየት ቁርጥ አሳብ ስለ ነበረን በዚህ ተስማማን፤ ኤሄሞዲናም በዚሁ መሠረት ያረጀችና እጅግ የከሳች ነጭ ባዝራው እንድትጫን አዘዘ። ሳናቋርጥ በጨዋታ ስለ ያዝነው ለጉዞው ልብሱን ለመልበስ ወደ ውስጥ ለመግባት ጊዜ አላገኘም፤ ስለዚህ ልብሶቹን አስመጥቶ በተቀመጥንበት ቦታ ለበሳቸው፤ ወዲያውም ከእኛ ጋር ተነሣ። አንድ ማይል ያህል ወደ ወንዙ ዳር ተመልሰን መሄድ ነበረብን፤ በዚያም ተሳፍረን ሁለት ማይል ያህል ርቃ ወደምትገኘው ወደ እንግሊዝ ደሴት፣ የአቦኮ ልጅ ኦኬዪን አምስት መቶ ያህል ሰዎችን ይዞ ወደ ሰፈረበት ጫፍ ሄድን። ወደ ዳሱ ተወሰድን፤ ወዲያውም ጉዳያችንን ጀመርን። ንጉሡን ከማየታችን በፊት እስከ ነገ እንድንቆይ ፈለገ፤ እኛ ግን ይህን አልተቀበልንም፤ ዛሬውኑ ዓላማችንን ለመፈጸም እንድንችል ወደ እርሱ ለመምጣትና የሚገባውን ክብር ለመስጠት እንደ ደከምን ነገርነው። እርሱም አታውን ከማየታችን በፊት መርከቧ አስቀድማ ብትቀርብ ተገቢ እንደሚሆን አሰበ። እኔም መርከቧ እንጨት እየጫነች እንደ ሆነች፣ እኛም በዚያው ጊዜ ጉዳያችንን ለመፈጸም እንደ መጣን ነገርሁት፤ ከዚህም በተጨማሪ መርከቧ ብትቀርብም ብትርቅም ለአታው ምንም ልዩነት እንደማያመጣ ገለጽሁለት፤ ከዐሥራ ሦስት ዓመት በፊት ካፒቴን ትሮተር አራት መርከቦችን ወደዚህ አምጥቶ አታውን ወደ መርከብ በጋበዘው ጊዜ፣ «ንጉሥ ፈጽሞ ታንኳ ውስጥ አይገባም» ብሎ ለመምጣት እምቢ ብሎ ነበርና።* ጥቂት ዝም ካለ በኋላ ለንጉሡ የምንሰጠውን እንድናሳየው ፈለገ። እኔም ነጭ ሰው ለወዳጁ ሊሰጥ ያሰበውን ለሌሎች ማሳየት ልማዱ እንዳልሆነ ነገርሁት፤ ነገሩንም ከእነርሱ ጋር አዛምጄ፣ * የሾንና የክራውዘርን ማስታወሻ፣ ገጽ 86 ተመልከት።

ከእነርሱ ለአንዱ መርፌ ልሰጠው ብፈልግ ለሰው ሁሉ ማሳየቱ ተገቢ ይሆን እንደ ሆነ ጠየቅኋቸው። ደግሞም ማንንም ሰው በአፉ ቃልና በጠባዩ እስክንፈትነው ድረስ ምን ልንሰጠው እንደምንፈልግ እንደማናውቅ፣ የሚገባው ከሆነ ግን የለበስሁትን ኮት አውልቄ ልሰጠው እንደምችል ጨመርሁ። በዚህ ጊዜ ዝም አሉ። ብልህ መልክ ያለው ኦቲ የተባለ ሰው ወደ አታው እንዲሸኘን ወዲያው ተጠራ፤ ኦኬዪንም ስንመለስ የሚበላ ነገር እንደሚያዘጋጅልን ቃል ገባ፤ ስለዚህ እንደገና ወደ ከተማዪቱ ተነሣን፤ እየሄድንም ምሳችንን በጀልባዋ ውስጥ በላን። ልክ ወደ ምድር እንደ ወረድን ከበሮ መቺዎችና ዋሽንት ነፊ አገኘን፤ እነርሱም መጫወት ጀመሩ፤ መልእክተኛው ኦቲም በሰገባው ያለውን ሰይፉን ወደ ላይ እየወረወረና በትክክል እየቀለበ ጨፈረልን፤ ምን ያህል የተካነ ሰው እንደ ሆነ ለማሳየትም ሰይፉን ወደ እኛ ነቀነቀው። ይህ ቡድናችንን ጥቂት አነቃቃው፤ ከጠዋት እስከ ከሰዓት በኋላ የኢዳን ኮረብታ ሲወጡና ሲወርዱ፣ እስከ አሁንም ምንም የተፈጸመ ነገር ስላልታየ፣ ትንሽ የደከሙ ይመስሉ ነበርና። ኦቲ እንደገና ወደ ኤሄሞዲና ቤት ወሰደን፤ ከዚያም ኮረብታውን ወደ ላይ አንድ ማይል ያህል ወደሚርቀው ወደ ንጉሡ ቤተ መንግሥት ተነሣን። በብዙ ጠመዝማዛ መታጠፊያዎች ከሄድን፣ ለመግለጽ እጅግ በሚያስቸግር ሥርዓት የለሽ ሁኔታ አንዱ ሌላውን የሚከተሉ ብዙ ዝቅተኛ በሮችንና መተላለፊያዎችንም ካለፍን በኋላ፣ የአታውን ጥሪ እንድንጠብቅ በአንዲት ትንሽ በር ላይ እንድንቆም ተደረገ። ስፍራው ታፍኖ በመሆኑና በተሰበሰበው ሕዝብ ምክንያትም በባሰበት የደረሰብንን ምቾት ማጣት መግለጽ አያስፈልግም። በመጨረሻ ሰሌኖች መጡልን፤ ነገር ግን ወለሉ እጅግ ጎርበጥባጣ ስለ ነበረ መቀመጡ እንደ መቆሙ የማይመች ነበር። ለመዝናኛችን አንድ ማሰሮ የቀርከሃ ጠጅ ተላከልን፤ ነገር ግን እጅግ ኮምጣጣ ስለ ነበረ ከእኛ ማንም ሊጠጣው አልቻለም፤ ስለዚህ ለተመልካቾቹ ተሰጠ፤ እነርሱም በጣም ወደዱት። አንድ ቅል ጥሩ ቀዝቃዛ ውኃ መጣልን፤ እርሱም አረካን። አንድ ሰዓት ተኩል ያህል ጠበቅን፤ በብዙ ትዕግሥት ማጣት እንደ ነበረ መናገር አያስፈልገኝም፤ ነገር ግን ጉዳዩ ዛሬ ከተፈጸመ ነገ እንደማይደገም በማሰብ ተጽናናን። በመጨረሻ አታው እንደ ጠራን የሚገልጽ ደስ የሚያሰኝ መልእክት ደረሰን። እርሱንም ከቤተ መንግሥቱ በረንዳ ውጭ በጨርቅ በተሸፈነ የጭቃ መደብ ላይ ተቀምጦ፣ ከእግሩ ሥር አሮጌ ምንጣፍ ተነጥፎ አገኘነው፤ በምንጣፉ ላይ የነሐስ ቃጭሎች የተንጠለጠሉባቸው የንጉሣዊ መልእክት በትሮቹ ተቀምጠው ነበር፤ በፊቱም አንድ አሮጌ የተሰበረ የሱተር-ጆኒ ገንቦ ቆሞ ነበር። የሐር ከፋይ ቶቤ (ረጅም ቀሚስ) ለብሶ ነበር፤ በራሱም ላይ ከፊት በኩል በቀይ የበቀቀን ጭራ ላባዎች የተዘረፈና ሌሎች ያማሩ ጌጦች ያሉበት የነጭ ዶቃ ዘውድ ነበረ። አንገቱም በብዙ የተሰኩ ዛጎሎች፣ በኮራልና በሌሎች ዶቃዎች ተሸፍኖ ነበር። ይህ በ1841 ካፒቴን ትሮተር የጎበኘው ያው አታ ነበር። ከተገዢዎቹ እጅ የመንሣትንና የመቀበልን የተለመደ ሥርዓት ከፈጸመ በኋላ አውሮፓውያኑ እንዲጨብጡት ጠየቀ፤ እነርሱም ጨበጡት፤ ከዚያም እኔና አቶ ሪቻርድስ እንዲሁ እንድናደርግ ተጠየቅን፤ ከዚያም በኋላ ተቀመጥን። ነጮችን እንደገና በአገሩ በማየቱ ደስታውን ገለጸ። ከእርሱ ጋር የተነጋገርነው በሐውሳና በኢጋራ አስተርጓሚዎች በኩል ነበር፤ አሊሄሊ በሐውሳ ያስተረጉምልን ነበር፤ ሐውሳ የሚናገር ከአታው ሰዎች አንዱ ደግሞ ቃላቱን በኢጋራ ቋንቋ ይደግምለት ነበር። አሊሄሊ እኔን በተሻለ ሊረዳኝ ይችል ስለ ነበረ ዶክተር ቤይኪ የምናገረውን አስተምሮኝ፣ ከዐሥራ ሦስት ዓመት በፊት አራት መርከቦች ወደዚህ ስፍራ ያደረጉትን ጉብኝት ለአታው በማስታወስ ጀመርሁ፤ ካፒቴን ትሮተር አሁንም በሕይወት እንዳለ፣ በዚያን ጊዜ ካፒቴን ትሮተርን የላከችው ንግሥት አሁን ደኅንነቱን እንዲጠይቅ፣ አገሩም በሰላም እንዳለና አታውም እንደ ያን ጊዜው መልካም አሳብ እንዳለው እንዲያይ ዶክተር ቤይኪን ከአቶ ሜይና ከአቶ ዳልተን ጋር እንደ ላከች፣ ንግሥቲቱም እርሱንም ሆነ በካፒቴን ትሮተር በኩል ከእርሱ ጋር ያደረገችውን ውሎች እንዳልረሳች ነገርሁት። እርሱም የካፒቴን ትሮተርን ጉብኝት በሚገባ እንደሚያስታውስ፣ ሁሉም ነገር በዚያን ጊዜ እንደ ነበረው እንዳለ መለሰ። ካፒቴን ትሮተር ከእርሱ ጋር የሚነግዱ ነጋዴዎች እንደሚላኩለት ቃል እንደ ገባ ተነገረው። ከዚያም ዶክተር ሃቺንሰን ከእርሱ ጋር ለመነገድ የመጣ ነጋዴ ሆኖ ቀረበለት፤ በዚህ ጊዜ አጃቢዎቹ የደስታ ጩኸት እንዲያሰሙ አዘዘ፤ በዜናውም እጅግ መደሰቱን ገለጸ። ካፒቴን ትሮተር በወንዞቹ መገናኛ ለንግድ ማዕከል የመረጠው ስፍራ እጅግ ገለል ያለና በፊላታዎች ሊታወክ የሚችል ስለ ሆነ ተስማሚ እንዳልሆነ ተናገረ፤ ይልቁንም ነጋዴዎቹ በኢዳ ወይም በኢኪሪ ገበያ እንዲቀመጡ እንደሚመክር ገለጸ፤ ኢኪሪ እጅግ ቅርብ ስለ ሆነ አንድ እንግዳ በዚያ ቢኖር ጤናውን እንዲጠይቅ በየማለዳው መልእክተኛ መላክ ይችላል፤ እንግዳው በመገናኛው ቢኖር ግን ይህን ማድረግ አይችልም። እኔም የተናገረው እውነት እንደ ሆነ አመንሁ፤ ነገር ግን ነጮች እጅግ አስተዋዮች እንደ ሆኑና ዓላማቸውን ለመፈጸም ሁልጊዜ ትክክለኛውን እርምጃ እንደሚወስዱ እንዲያስብ ነገርሁት። አንድ ሰው በእግሩ ላይ በወጣ እባጭ ቢሠቃይ በራሱ ላይ ቅባት መቀባቱ ሕመሙን ያቀልለት እንደ ሆነ ጠየቅሁት። እርሱም፦ አያቀልለትም ብሎ መለሰ። እኔም እንዲህ አልሁ፦ — እንግዲያውስ ወደ ፊት በፊላታዎች የሚደርሰውን ሁከት ለመከላከል ንግሥቲቱ አንዳንድ ክቡራንን ከሰሜን በኩል በየብስ ወደ ሶኮቶ፣ ወደ ቦርኑና ወደ ሐውሳ አገሮች ልካለች፤ የተላኩትም ከእነዚያ ሕዝቦች ጋር የሰላምና የንግድ ውል እንዲዋዋሉና እነርሱ ብቻ ሳይሆኑ በኒጀርና በቻዳ ዳርቻዎች ያሉት አገሮች ሁሉ፣ እንደ ኢቦ፣ ኢጋ

— ማለትም እስከ ቀትር ድረስ — ለዚሁ ዓላማ ቃል ተገባልን። ቀጥሎም ካፒቴን ትሮተር በፊቱ ያቀረበውን ሌላ ጉዳይ አስታወስሁት፤ ይኸውም በሌሎች አገሮች እንደሚያስተምሩት ሕዝቡ የነጭን ሰው መጽሐፍ እንዲማሩና ሃይማኖታቸውን እንዲቀበሉ ይፈቅድ እንደ ሆነ ነው፤ በዚህ ረገድ ያለውን አሳብ እንዳረጋግጥ በተለይ እንደ ተላክሁ ነገርሁት። እርሱም ያን ጥያቄ እንደሚያስታውስና እንደ ቀድሞው አሁንም ፈቃደኛ እንደ ሆነ ተናገረ። ከዚያም ስጦታዎቹ ተሰጡ፤ ከቀኑ 11 ሰዓት ተኩል ገደማም ዝናብ ሊዘንብ ስላሰጋ አታው ገባ፤ እኛም ይህን እጅግ ደስ የማይል ሥራ በመፈጸማችን እጅግ ረክተን ሳይጨልም ጥቂት ቀደም ብለን ወደ ውኃው ዳር ተመለስን። በዚህ ጊዜ የኢዳ የፖለቲካ ሁኔታ እንደ ሌሎቹ ስፍራዎች በመከፋፈልና በወገናዊ ጠብ እየተዘበራረቀ ነው። ይህም የአታው ሥልጣን እየደከመ እንደ ሆነ ያሳያል፤ እነዚህ የወገን ጠቦች ቶሎ ካልቆሙም በብዙዎቹ ተገዢዎቹ ላይ ሥልጣኑን ለረጅም ጊዜ ይዞ መቆየት ላይችል ይችላል። ላንደር ወንድማማቾችና ኦልድፊልድ በማስታወሻዎቻቸው ደጋግመው የጠቀሱት አቦኮ ከሞተ ወዲህ የኢዳ ከተማ እጅግ ተጎድታለች፤ ከሕዝቡ ብዙው ክፍል፣ በተለይም የአቦኮ ወገን፣ ኢዳን ትቶ ሄዷል፤ ይኖሩባቸው የነበሩት የከተማዪቱ ክፍሎችም በለመለመ ሣር ተውጠዋል፤ ይህም ከተማዪቱን እጅግ ባድማ አስመስሏታል። ከተማዪቱን ትተው የሄዱት ከአዳሙጉ ጀምሮ ወደ መገናኛው አቅጣጫ እስከ ብዙ ርቀት ድረስ በግራ ዳርቻ ሁሉ ይኖራሉ፤ በአቦኮ ወይም በአንዱ ወይም በሌላው ልጁ ስም የሚጠሩት መንደሮች ብዙ የሆኑትም ስለዚህ ነው። የአሁኑ ጠብ ሲበርድ ኦኬዪንና ወገኑ የኢዳን ከተማ ለቀው እንደሚሄዱ ይነገራል።

ኦኬዪንን በእንግሊዝ ደሴት ላይ እንዲሰፍር ያደረገው የአሁኑ ክርክር እንዲህ ይተረካል፦ — በኦኒቻ አጠገብ ባለው በአሳባ ገበያ፣ አባቱ በትውልድ ኢጋራ፣ እናቱ ግን ኢቦ ከሆነችው አጋቢዶኮ ከተባለ ሰው ጋር አንድ ጠብ ተነሣ። የአጋቢዶኮ ሰዎች በተፈጸመባቸው አንድ በደል ምክንያት በገበያው ውስጥ የአቦኮን ሰዎች አጠቁ፤ በዚያም ከአቦኮ ሰዎች ብዙዎቹ ቆሰሉ፤ ተገደሉም። የአቦኮ ሰዎችም ለመበቀል የአጋቢዶኮን አንዲት ሚስት ይዘው በኢዳ በእስር አቆዩአት። አጄ ጉዳዩን ለመፍታት ከአቦ ዘጠና አምስት ማይል ተጓዘ፤ ነገር ግን ከቤተ መንግሥቱ እስከ ውኃው ዳር ድረስ መንገዱ ቢጠረግለትም አታውን ፊት ለፊት ሊያገኘው አልቻለም። የአቦኮ ሰዎች በኢዳ ከሁሉ የበለጠ ኃያላን ስለ ሆኑ አታው እነርሱን ለማስቀየም የፈራ ይመስላል፤ ምክንያቱ ምንም ይሁን ምን አጄ ሳይሳካለት ለመመለስ ተገደደ። አጄ ከተመለሰ ከጥቂት ቀናት በኋላ የአጋቢዶኮ ሰዎች በአቦኮ ሰዎች ላይ ጦርነት አነሡ፤ ነገር ግን የአቦኮ ሰዎች በደሴቲቱ ላይ፣ የአጋቢዶኮ ሰዎች ደግሞ በወንዙ ላይ ስለ ነበሩ ጦርነቱ ያለ ደም መፋሰስ አለፈ፤ ሲሄዱም አምስት የኢዳ ታንኳዎችን ከውኃው ዳር ይዘው ሄዱ፤ — ጉዳዩ አሁንም በዚህ ሁኔታ ላይ ነው። በኤሄሞዲና ቤት ስንጠብቅ ሳለን በሁለቱ ተቀናቃኝ ወገኖች መካከል ያለውን ጉዳይ ለመፍታት ጣልቃ እንድንገባ ምኞቱን ገለጸ፤ እኛም አታው በመንግሥት የተሾመውን ኃላፊ ምክር ቢጠይቅ ወይም በመካከላቸው አስታራቂ እንዲሆን ቢለምነው ኃላፊው ይህን ለማድረግ ምንም ተቃውሞ እንደሌለው ነገርነው። ንጉሡ ግን ስለ ጉዳዩ አንድም ቃል አልተናገረም፤ ከተማዪቱና አገሩ በሰላም እንዳሉ በተለይ በተጠየቀ ጊዜ እንኳ አዎን ብሎ መለሰ።

ኦገስት 2፦ ከአታው ጋር ያደረግነውን ንግግር ውጤት ለመንገር ትናንት ወደ እንግሊዝ ደሴት ጎራ ማለት ስላልቻልን፣ ጠዋት መርከቧ ስትቀርብ እንደምንጎበኘው ለኦኬዪን እንዲነግረው መልእክተኛውን ላክነው። አንዳንድ ከሰል ለማውረድና እስከ ቀትር ድረስ ከሕዝቡ ጋር ለመገበያየት ከከተማዪቱ አጠገብ በገደሉ ጫፍ ላይ መልሕቅ ጣልን። ብዙም ሳይቆይ እጅግ ብዙ ሰዎች ወደ ጎናችን መጡ፤ «ፕሌያድም» በእነርሱ ተሞላች። ለኦኬዪን፣ ለኤሄሞዲናና ለመልእክተኛው ለኦቲ አንዳንድ ስጦታዎችን ይዤ ከዶክተር ቤይኪ ጋር ወደ እንግሊዝ ደሴት ሄድሁ። ኦኬዪንም በምላሹ ለዶክተሩ ሁለት ፍየሎችንና አርባ ያህል ቦዬ ሰጠው፤ እኛም ወደ መርከቧ ተመለስን። ከአታው ሴቶች ልጆች ሁለቱ መርከቧን ለማየት መጡ፤ ወደ እንግዳ መቀበያ አዳራሹ ገቡ፤ የሚበላም ነገር ተሰጣቸው፤ ነገር ግን እጅግ ስለ ዓፈሩ አልቀመሱትም። ኦቲ ይዘውት እንዲሄዱ በጥንቃቄ ጠቀለለላቸው፤ ከዶክተር ሃቺንሰንና ከዶክተር ቤይኪም ስጦታ ተቀበሉ፤ እኔም ሌዲ ባክስተን የላከችልኝን ሁለት ትንንሽ የብርጭቆ ሳህኖች ጨመርሁላቸው፤ በእነርሱም እጅግ ደስ አላቸው። ከቀኑ 7 ሰዓት ተኩል መልሕቅ አነሣን፤ ከተማዪቱ ወደ ተቀመጠችበት ገደል በጣም ተጠግተን ተጓዝን፤ ገደሉም እጅግ ውብና ማራኪ መልክ ያለው ሲሆን ከወንዙ በላይ አንድ መቶ ሃምሳ ጫማ ገደማ ከፍ ያለ እንደ ሆነ ይነገራል። ዐሥር ማይል ያህል ተጓዝን፤ ትክክለኛውን መተላለፊያ ለማግኘትም ተቸገርን፤ አሮጌዎቹ መተላለፊያዎች ተዘግተው አዳዲሶች በመፈጠራቸው በልዩ ልዩ አቅጣጫ ከፊታችን የአሸዋ ቁልሎች ስለ ነበሩ ደጋግመን ጥልቀት ወደሌለው ውኃ ገባን። መርከቧ ለሌሊቱ መልሕቅ በጣለች ጊዜ አቶ ሪቻርድስ ጥልቀቱን ለመለካት ጀልባዋን ይዞ ሄደ።

ኦገስት 3፦ ከጠዋቱ 12 ሰዓት ገደማ ተነሣን፤

ከአንዳንድ ችግሮችም በኋላ በመጨረሻ ትክክለኛውን መተላለፊያ አገኘን፤ ወንዙም እየጠበበ፣ ስለዚህም እየጠለቀ ስለ ሄደ ጥሩ ጉዞ አደረግን። ለሌሊቱ በሶራክቴ ተራራ ትይዩ መልሕቅ ጣልን። ሕዝቡ መጀመሪያ ላይ ጥቂት ፈርተው ነበር፤ ነገር ግን በማግባባት አንዳንድ የዝሆን ጥርስ ይዘው ወደ መርከቧ መጡ። የወንዙ ግራ ዳርቻ አሁን ከ1841 ይልቅ ብዙ ሕዝብ ይኖርበታል። በፊላታዎች ወረራ ምክንያት በቀኝ በኩል የነበሩት ነዋሪዎች ሁሉ ወደ ግራ ተዛውረው መሸሸጊያ እንዲሆኗቸው በተራሮቹ ላይ ቤቶቻቸውን ሠርተዋል። ቀኝ ዳርቻው ለእነዚያ ወራሪ ዘራፊዎች በቀላሉ የሚደረስበት ነው፤ ነገር ግን ዋና ኃይላቸው ይህን ድሀና መከላከያ የሌለውን ሕዝብ የሚያሳድዱባቸው ብዙ ፈረሶቻቸው ስለ ሆኑ ወደ ተራሮቹ ከመድረሳቸው በፊት ወንዙን ለመሻገር ይቸገራሉ። ይህን ተራራማ አገር የሚያይ ማንም ሰው ጤና የሚያሳጣ ሊሆን እንደሚችል ሊገምት አይችልም፤ ነፋሱ ቀዝቃዛና ደስ የሚል ነበር፤ ሁሉም በጣም የተደሰተበት ይመስል ነበር። በሴፕቴምበር 1841 እዚህ በነበርን ጊዜ በውኃ ተሸፍነው የነበሩ ብዙ ዓለቶች አሁን ከውኃው በላይ ብዙ ጫማ ከፍ ብለው ይታያሉ፤ ይህም ወንዙ ከአሁኑ የበለጠ ከፍ እንደሚል ገና ልንጠብቅ እንደሚገባን ያሳያል።

ኦገስት 4፦ እንደ ልማዳችን ተነሣን፤ ነገር ግን ከወንዞቹ መገናኛ ከአንድ ማይል ባልበለጠ ርቀት ላይ ሳለን «ፕሌያድ» ሦስት ፋዘም እንደ ለካን ወዲያው በኢግቤግቤ ከተማ ፊት ለፊት ባለ የአሸዋ ቁልል ላይ መሬት ነካች። መርከቧን እያላቀቋት ሳሉ ዶክተር ቤይኪ፣ አቶ ሜይ፣ አቶ ሪቻርድስና እኔ አለቃውን ለማየትና አንዳንድ መረጃ ለመሰብሰብ ወደ ከተማዪቱ ወረድን። በዚህ ወረዳ ዋና አለቃ ወደ ሆነው ወደ አማ-አቦኮ ቤት ተወሰድን። እርሱ የኢዳው የሟቹ የአቦኮ የበኩር ልጅና በእንግሊዝ ደሴት ላይ የሰፈረው የኦኬዪን ወንድም ነው። አማ-አቦኮ በታላቅ ደግነት ተቀበለን፤ ወደ ግል መኖሪያው የኋላ በረንዳ አስገብቶ አስቀመጠን፤ እኛም በዚህ ጊዜ ወደ ኒጀር የመጣንበትን ዓላማ ነገርነው። የጉዞው ቡድን በ1841 እዚህ በነበረ ጊዜ አማ-አቦኮ በዚህ ስፍራ አልነበረም፤ ከተማዪቱም በዚያን ጊዜ እጅግ ትንሽ ነበረች፤ ነገር ግን ዳሳባ ቀኝ ዳርቻውን ከወረረ ወዲህ የዚያ የወንዙ ክፍል ነዋሪዎች እጅግ ብዙዎቹ ደኅንነታቸውን ለመጠበቅ ወደዚህ ስፍራና በግራ በኩል ወዳሉት ሌሎች ቦታዎች ሸሽተዋል። ዳሳባ ለሁለት ዓመት ስላወካቸው የፓቴ ተራራ ነዋሪዎች ምሽጋቸውን ለመተው ተገደዱ። አማ በውስጥ አገር ስለሚጓዙት ነጮች ምንም ዜና አልደረሰውም። ፓንዳ (የላርድ ፈንዳ) ከሦስት ወር በፊት ብቻ በፊላታዎች እንደ ጠፋች፣ ንጉሡም እንደ ተገደለ፣ ፊላታዎቹም በቶቶ አካባቢ እንዳሉ ለመጀመሪያ ጊዜ ከእርሱ ተረዳን፤ እርሱም ስለ ቶቶ ደኅንነት ብዙ ጥርጣሬ እንዳለው ገለጸ። በጠየቅነውም መሠረት ቻዳን ሽቅብ ስንወጣ በዳርቻዎቹ ያሉትን የመንደሮችና የቦታዎችን ስም እንዲነግሩን አንዳንድ መልእክተኞችን ከእኛ ጋር እንደሚልክ ቃል ገባ፤ እኛም በማግሥቱ ጠዋት ወደ መርከቧ ጋበዝነው። በዚህ ስፍራ ደግሞ በአዳሙጉ የደረሰን መረጃ ተረጋገጠ፤ ይኸውም ዳሳባ ለኑፊ ሕዝብ እጅግ ጨካኝ ስለ ሆነባቸውና ለትንሽ በደል ብዙ ሰዎችን ያለ ምሕረት ይገድል ስለ ነበረ፣ የኑፊ ሕዝብ ከዳሳባ ይልቅ ወንድሙን ስለ መረጡ በራባ አጠገብ ያለው ወንድሙ ከላዴ እንዳባረረው ነው። ዳሳባ መጠጊያ ፍለጋ ወደ ኢሎሪን ሸሽቷል።

በ1845 አቶ ቢክሮፍት ራባን ለመጨረሻ ጊዜ በጎበኘ ጊዜ አብሮት የሄደው አቶ ሪቻርድስ እንዲህ ብሎ ነገረኝ፦ ዳሳባ በላዴ ሳሉ ወደ ዴልታው ያደረገው ዘመቻ የአቶ ካርን ሞት ለመበቀል እንደ ነበረ ነገራቸው፤ የአቦ ንጉሥ ኦቢ ከላይኛው አገር ጋር ንግድ ለመመሥረት ይመጣ የነበረውን ነጭ ሰው የገደሉትን የዴልታውን ነዋሪዎች ድርጊት ለኢጋራው አታ ልኮ እንዳሳወቀው፣ በእነርሱና በነጮች መካከል ነጻ ግንኙነት እንዲኖር መንገዱ ክፍት ሆኖ እንዲቆይ አንድ ነገር መደረግ እንዳለበትም እንደ ገለጸለት፤ አታውም ይህን ለማድረግ በቂ ኃይል ስላልነበረው በጉዳዩ የሚመለከተውና መንገዱን ክፍት አድርጎ ለማቆየት በቂ ኃይል ያለው ሰው እንደ መሆኑ ወደ ዳሳባ እንደ ላከ፣ ዳሳባም አታው በጅረቶቹና በወንዞቹ የሚያሻግሩአቸውን ታንኳዎች የሚያቀርብ ከሆነ ብዙ ፈረሰኛና እግረኛ ሠራዊት ይዞ ለመምጣት ቃል እንደ ገባ ነገራቸው። በዚሁ መሠረት ዳሳባ ታላቅ ሠራዊት ይዞ ወረደ፤ በሙከራው እርሻ ላይም ለብዙ ጊዜ ሰፈረ፤ ካካንዳዎችም ከሠራዊቱ ጋር ተቀላቀሉ፤ እስከ አዳሙጉ ትይዩ ድረስም ቍልቍል ዘመቱ፤ በዚያም ዳሳባ ወደ ባሕሩ አቅጣጫ ጥቃቱን ጀመረ፤ በዚያን ጊዜ መቶ ያህል ከተሞችና መንደሮች ጠፉ፤ ነገር ግን በረግረጉ ውስጥ ብዙ ሰዎቹንና ፈረሶቹን እንዳያጣ ስለ ፈራ ተመለሰ። ነገር ግን በጦርነት ጊዜ ስግብግብነታቸውን የሚገታ ምንም መርሕ ስለሌላቸው፣ ከመንገዳቸው ገለል ብለው ለደኅንነታቸው ወደ ግራ ዳርቻ ለመሸሽ በጊዜ ማስጠንቀቂያ ያልወሰዱት የቀሩት ካካንዳዎች የዳሳባ ወታደሮች ወደ አገራቸው ሲመለሱ ሰለባ ሆኑ። ስለዚህም ከአዳሙጉ ትይዩ እስከ መገናኛው ድረስ ከሞላ ጎደል የኒጀር ቀኝ ዳርቻ በሙሉ አንድም መንደር የማይታይበት ሲሆን፣ ግራ ዳርቻው ግን በ1841 ባልነበሩ አዳዲስና ሰፋፊ ከተሞችና መንደሮች ተሞልቷል። በመገናኛው አካባቢ ላሉት የአገሬው ሰዎች የዳሳባ ስም መጠራቱ ብቻ እንኳ ለጆሮአቸው የተጠላ ነው።

ኦገስት 5፦ ወደ ፓቴ ተራራ ጫፍ ለመውጣት ዛሬ ጠዋት ማልደን ከዶክተር ቤይኪ፣ ከዶክተር ሃቺንሰንና ከአቶ ሜይ ጋር ተነሣን። አቶ ሜይ ከዚያ አንድ ሺህ ሁለት መቶ ጫማ ገደማ ከፍታ ላይ ሆኖ የኮዋራንና የቻዳን መገናኛ ሊስል ፈልጎ ነበር፤ ነገር ግን አገሩ ባድማ በመሆኑ ሸለቆው በዛፍና በረጅም ሣር እጅግ ተውጦ ስለ ነበረ፣ ዱሮ ብዙ ሕዝብ ይኖርባቸው በነበሩት በእነዚህ ወረዳዎች አሁን ያለ ተቀናቃኝ ባለቤቶች የሆኑት ዝሆኖች ከተጓዙበት መንገድ በቀር ሊገባበት የማይቻል ነበር። በጥቅጥቁ ሣርና በረግረጉ ምክንያት መቀጠል ስላልቻልን ወደ ጀልባዋ ተመልሰን ወደ ላይ ቀዘፍን፤ በመጨረሻም ከዛፎቹ ሥር አንዲት ትንሽ ታንኳ የታየችበት አንድ መውረጃ ደረስን፤ ታንኳይቱም ከስምንት ወይም ከዐሥር ጎጆዎች የተሠራች የአንዲት ትንሽ መንደር ነበረች፤ ይህችም መንደር ዱሮ አስተማማኝ ከነበሩት የፓቴ ተራራ መንደሮች የቀረች ጥቂት ቅሬታ ናት። ይህች መንደር የተሠራችው የፓቴ ተራራን አንድ ሦስተኛ ያህል ወጣ ብሎ ባለው በመጀመሪያው ሾጣጣ ኮረብታ ላይ ሲሆን በዚያ የሚኖሩት እጅግ ያረጁ ሰዎች ብቻ ነበሩ። ወደ ተራራው የሚወስደውን መንገድ ጠየቅናቸው፤ እነርሱ ግን ዳሳባ ነዋሪዎቹን ሁሉ አባርሮ ወይም ማርኮ ስለ ወሰደ በአሁኑ ጊዜ ወደዚያ የሚያደርስ መንገድ እንደሌለ ነገሩን። የእነዚህ መንደሮች ሁኔታ በእውነት የሚያሳዝን ነበር። ከታች ያለውን፣ አሁን በዛፍና በሣር የተሸፈነውን የሙከራውን እርሻ ቦታ እያመለከቱ እንደገና ልንሠራው እንደ መጣን ጠየቁን። እኔም በጊዜው እንደገና ሊጀመር እንደሚችል ነገርኋቸው። እንደ አቅማቸው የአገር ጠላና ከፓቴ ተራራ ጎን የቀዱትን ንጹሕ ቀዝቃዛ ውኃ አቀረቡልን። ከእነርሱ ማንም ወደ መርከቧ ቢመጣ አንዳንድ ስጦታ እንደምንሰጣቸው ቃል ገባንላቸው፤ ከጠዋቱ 4 ሰዓት ገደማም ወደ መርከቧ ተመለስን።

አለቃው አማ-አቦኮ ማልዶ ወደ መርከቧ መጥቶ ነበር፤ ካፒቴን ቴለርም እኛ እስክንመለስ ድረስ ስለ ንግድ ጉዳይ ሲያነጋግረው ቆየ። ዶክተር ቤይኪ ወደ እንግዳ መቀበያ አዳራሹ ጠርቶ ከመንግሥት የተላኩ አንዳንድ ስጦታዎችን ሰጠው፤ በእነርሱም እጅግ ደስ አለው። በኢሎሪን፣ በኢጃዬ፣ በኢባዳንና በአቤዮኩታ በኩል ደብዳቤዎቻችንን ወደ ባሕሩ ዳርቻ እንዲያደርስልን ልናግባባው ሞከርን፤ እርሱ ግን ብዙ ምክንያት ስለ ደረደረ ይህን ለማድረግ እንደ ፈራ በግልጽ አየሁ፤ ነገር ግን ራሱን ተጠያቂ እንዳያደርግ በመፍራት ሊናገረው አልፈለገም፤ የጋራ ጠላታቸው ዳሳባ በኢሎሪን ስለ ተጠጋ ሰዎች በኢሎሪን በኩል ክፉ ጽሑፍ ወይም መተት ልኳል ብለው ሊከሱት ይችላሉና፤ ደግሞም እኛንና በዚያ የባሕር ዳርቻ ክፍል ያለንን ቦታ በሚገባ አያውቅም ነበር። ከእኛ ጋር ሊልከው ቃል የገባውን ሰው አስታወስነው፤ ከቀዛፊዎቹም አንዳንዶቹን ቢሰጠን እንደምንቀጥራቸው ነገርነው፤ እርሱም ተስማማ፤ ፈቃደኛነቱንም በተመለከተ ተስፋችንን ከፍ አደረገ። አማ-አቦኮ ራሱን የዚህ የአገሩ ክፍል ንጉሥ ብሎ ይጠራ ነበር፤ እኔም ከአታው ነጻ እንደ ሆነ ለማረጋገጥ ሞከርሁ፤ ነገር ግን ለጥያቄዬ የሚያረካ መልስ አላገኘሁም። ሊነግረን እንዳልፈለገ እገምታለሁ። ከከተማዪቱ የበለጠ ለማየትና መረጃ ለመሰብሰብ ከቀትር በኋላ ወደ ኢግቤግቤ ሄድን፤ እኔና አቶ ሪቻርድስ አብረን ከመሄዳችን በቀር እያንዳንዳችን በተለያየ አቅጣጫ ሄድን። የዝሆን ጥርስ፣ ትሮና (ከባሕሩ ዳርቻ የሚመጣ በሣር ከረጢቶች የታሸገ ጨው)፣ ፈረሶችና ሁለት ባሪያዎች ታዩን። እኔም በባሪያዎቹ ፈንታ ከባለቤቶቹ አንዷን ራሷን ልገዛት እንደምፈልግ ነገርኋት፤ እርሷ ግን በዚህ አሳብ ተንዘፈዘፈች። ከዚህም በመነሣት በሰው ልጆች ወገኖቻችን መነገድ ምን ያህል ተገቢ እንደ ሆነ ራሷ እንድትረዳ ተውኋት። ዛሬ አንዳንድ ባሪያዎች ከመርከቧ ጎን በአንዲት ታንኳ ውስጥ ነበሩ። በዳሳባና በወንድሙ መካከል በነበረው ጦርነት የተጎዱ ብዙ ዕድለ ቢሶች፣ ፓንዳ በጠፋችበት ጊዜም በፊላታዎች እጅ የወደቁት፣ አሁን በማራኪዎቻቸው በየአቅጣጫው በአገሩ ውስጥ ስለ ተበተኑ በዚህ ወቅት ብዙ ባሪያዎች መታየታቸው አያስደንቅም። ደግነቱ ባሪያዎችን ወደ ውጭ የሚልኩበት የታወቀ ቦታ በቢያፍራ ባሕረ ሰላጤ ስለሌለ በአገሩ ውስጥ መቆየት ግድ ይሆንባቸዋል፤ ብቸኞቹ የውጭ የባሪያ ገበያዎች በቤኒን ባሕረ ሰላጤ ያሉት ዋይዳና ፖርቶ ኖቮ ናቸው።

ከኢግቤግቤ ከተማ ሁለት ማይል ያህል ርቃ የምትገኘው የፓታ ከተማ ትታያለች። በዚህ ስም የሚጠሩ ሁለት ስፍራዎች አሉ፤ የመጀመሪያው በቻዳ ግራ ዳርቻ አጠገብ፣ ሁለተኛው ደግሞ በመጀመሪያዋ ፓታና በቼዉ መካከል ይገኛል። የመጀመሪያዋ ፓታና ቼዉ ከኢግቤግቤ ጋር በጦርነት ላይ ናቸው፤ ከእነርሱም ወታደሮች በስውር እየመጡ በኢግቤግቤ ሰዎችን በጥይት ይመታሉ፤ ወይም ይዘው ይሸሻሉ። እነዚህ ሁለት ፓታዎች በቻዳ ዳርቻዎች በተጠጉት በፓቴ ተራራ ሰዎች የሚኖሩባቸው ይመስለኛል። አለቃው አማ-አቦኮ በመካከላቸው ጦርነት እንዳለ ፈጽሞ አልጠቀሰም፤ ይልቁንም ሁልጊዜ ሰላም እንደ ሆነ ይናገር ነበር። ፀሐይ ስትጠልቅ ገደማ ወደ መርከቧ ተመለስን።

ኦገስት 6፦ እሑድ። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል በመርከቧ ላይ አምልኮ አካሄድን፤ ከ2ኛ ጢሞቴዎስ 1:7 የጥቅሱን የመጀመሪያ ክፍል፦ «እግዚአብሔር … የፍርሃት መንፈስ አልሰጠንም» የሚለውን ሰበክሁ፤ ይህንንም በክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን ውስጥ ላለ ለእያንዳንዱ አባል ተገበርሁት፤ ነገር ግን የሰበክሁት በብዙ ድካም ነበር፤ የእግዚአብሔር መንፈስ ቃሉን ወደ ሰሙት ሰዎች ልብና ኅሊና ያድርሰው! እዚህ ያሉት ሰዎች የኢግቢራን ቋንቋ ይናገራሉ፤ በቀጥታ ሊያነጋግራቸው የሚችል ማንም ሰው አልነበረንም። ንግግራችን ለአለቃው በኢግቢራ ከመተርጎሙ በፊት በዮሩባ ወይም በኑፊ፣ ወይም በሐውሳ ቋንቋ በኩል ይካሄድ ነበር። ይህ የመግባቢያ መንገድ እጅግ የማይመች ስለ ሆነ ልናገረው ያሰብሁትን መንፈስ በትንሹ እንኳ የማይረዱ ሰዎችን መጠቀም ፈራሁ፤ በእንደዚህ ያሉ መንገዶች ስለ ክርስትና ሃይማኖት ማንኛውንም አሳብ ለማስተላለፍ መሞከርም ወደ ተሳሳተ ግንዛቤ ይመራል ብዬ ፈራሁ። ሐውሳ፣ ዮሩባ ወይም ኑፊ መናገር የሚችሉ ነጋዴዎችና ነዋሪዎች ጥቂቶች ብቻ ናቸው፤ ሕዝቡ በአጠቃላይ የሚናገረው የኢግቢራን ቋንቋ ነው።

ዛሬ እሑድ፣ ማለትም ምንም ሥራ የማንሠራበት የተቀደሰ ቀናችን እንደሚሆን ሕዝቡ ትናንት ተነግሮት ነበር። ስለዚህ ለንግድ አልመጡም፤ ነገር ግን ጥቂት ትንንሽ ታንኳዎች ጠላና አንዳንድ የሚበሉ ነገሮችን አመጡ፤ እነዚህንም የክሩ ሰዎች ገዙአቸው።