የእግዚአብሔር ፈቃድና ሁለቱ መንግሥታት

በእውነቱ ሁሉም የማይድኑ ሆነው ሳለ፣ ሐዋርያው «እግዚአብሔር ሰዎች ሁሉ እንዲድኑ ይወዳል» የሚለው በምን ትርጉም ነው?

ስለዚህ ሐዋርያው እጅግ እውነት አድርጎ የተናገረው፦ «ሰዎች ሁሉ እንዲድኑ የሚወድ» የሚለው ቃል ስለ እግዚአብሔር በምን ትርጉም እንደ ተነገረ መመርመር ይገባናል። በእርግጥም ሁሉ፥ ወይም አብዛኞቹ እንኳ፥ አይድኑምና፤ ስለዚህ የሰው ፈቃድ ጣልቃ ገብቶ የእግዚአብሔርን ፈቃድ ስለሚያሰናክል፥ እግዚአብሔር የሚፈቅደው የማይፈጸም ይመስላል። ሰዎች ሁሉ የማይድኑበትን ምክንያት ስንጠይቅ፥ የተለመደው መልስ፦ «ሰዎች ራሳቸው ስለማይፈቅዱ ነው» የሚል ነው። ይህ ግን ስለ ሕፃናት ሊባል አይችልም፤ መፍቀድም ሆነ አለመፍቀድ በሥልጣናቸው አይደለምና። ነገር ግን በጥምቀት ጊዜ የሚችሉትን ያህል ሲቃወሙ የሚያደርጉትን የሕፃንነት እንቅስቃሴ ለፈቃዳቸው ልንቈጥረው ብንችል ኖሮ፥ እነርሱም እንኳ ሊድኑ አይፈቅዱም ባልን ነበር። ሆኖም ጌታችን እግዚአብሔርን የማትፈራዋን ከተማ በወቀሰ ጊዜ በወንጌል ውስጥ እንዲህ ብሎ በግልጽ ይናገራል፦ «ዶሮ ጫጩቶችዋን ከክንፎችዋ በታች እንደምትሰበስብ ልጆችሽን እሰበስብ ዘንድ ስንት ጊዜ ወደድሁ! አልወደዳችሁምም»፤ ይህም የእግዚአብሔር ፈቃድ በሰዎች ፈቃድ የተሸነፈ ያህል፥ ደካሞቹም ባለመፈለጋቸው መንገዱን በዘጉ ጊዜ የብርቱው ፈቃድ ሊፈጸም ያልቻለ ያህል ነው። እግዚአብሔር የኢየሩሳሌምን ልጆች ሊሰበስብ ወዶ ካልፈጸመው፥ በምድርና በሰማይ ደስ ያሰኘውን ሁሉ ያደረገው ያ ሁሉን ቻይነት ታዲያ ወዴት አለ? ወይስ ይልቁንም ኢየሩሳሌም ልጆችዋ እንዲሰበሰቡ አልወደደችምን? ነገር ግን እርስዋ ባትወድም እንኳ፥ እርሱ ከልጆችዋ የወደዳቸውን ያህል ሰበሰበ፤ አንዳንዱን ነገር ወዶ የሚያደርግ፥ ሌላውን ደግሞ ወዶ የማያደርግ አይደለምና፤ ነገር ግን «በሰማይና በምድር የወደደውን ሁሉ አደረገ»።

ለዘላለም ሕይወት አስቀድሞ መወሰን ሙሉ በሙሉ ከእግዚአብሔር ነጻ ጸጋ ነው

ደግሞስ እግዚአብሔር የሰዎችን ክፉ ፈቃድ፥ የማንንም ቢሆን፥ በወደደው ጊዜና በወደደው ስፍራ ሊለውጠውና ወደ መልካም ሊመራው አይችልም ብሎ የሚናገር ይህን ያህል ሞኝና ተሳዳቢ ማን ነው? ነገር ግን ይህን ሲያደርግ በምሕረት ያደርገዋል፤ ሳያደርገውም ሲቀር ያላደረገው በፍትሕ ነው፤ «የሚወደውን ይምረዋል፥ የሚወደውንም እልከኛ ያደርገዋል» ተብሎ ተጽፎአልና። ሐዋርያውም ይህን ሲናገር የእግዚአብሔርን ጸጋ እያብራራ ነበር፤ ከዚህም ጸጋ ጋር በማያያዝ በርብቃ ማኅፀን ውስጥ ስለ ነበሩት መንታዎች ገና ተናግሮ ነበር፤ ስለ እነርሱም፦ «ልጆቹ ገና ሳይወለዱ፥ በጎ ወይም ክፉ ምንም ሳያደርጉ፥ ከጠሪው እንጂ ከሥራ ሳይሆን በምርጫ የሚሆን የእግዚአብሔር አሳብ ይጸና ዘንድ፥ ለእርስዋ፦ ‹ታላቁ ለታናሹ ይገዛል› ተባለላት» ይላል። በዚህም ጉዳይ ሌላ የትንቢት ምስክርነትን ይጠቅሳል፦ «ያዕቆብን ወደድሁ ኤሳውን ግን ጠላሁ»። ነገር ግን የተናገረው ቃል የዚህን ጸጋ ጥልቀት በማስተዋላቸው ዘልቀው ሊገቡ በማይችሉት ላይ እንዴት ሊሠራ እንደሚችል ተረድቶ፦ «እንግዲህ ምን እንላለን?» ይላል፤ «በእግዚአብሔር ዘንድ ዓመፃ አለ ወይ? አይደለም።» ከበጎ ወይም ከክፉ ሥራ የተገኘ ምንም ብቃት ወይም ጕድለት ሳይኖር፥ እግዚአብሔር አንዱን ሊወድድ ሌላውን ሊጠላ ፍትሕ የጐደለው ይመስላልና። እንግዲህ ሐዋርያው፥ እግዚአብሔር በእርግጥ አስቀድሞ ያወቃቸው የአንዱ የወደፊት በጎ ሥራዎችና የሌላው ክፉ ሥራዎች እንደ ነበሩ እንድናስተውል ቢፈልግ ኖሮ፥ «ከሥራ ሳይሆን» ብሎ ፈጽሞ ባልተናገረም ነበር፤ ነገር ግን «ከወደፊት ሥራ» ብሎ በተናገረ ነበር፤ በዚያም መንገድ ችግሩን በፈታ ነበር፤ ይልቁንም የሚፈታ ችግር ባልኖረም ነበር። አሁን ግን «አይደለም» ብሎ ከመለሰ በኋላ፥ ማለትም በእግዚአብሔር ዘንድ ዓመፃ መኖሩ ይራቅ ካለ በኋላ፥ እግዚአብሔር ይህን በማድረጉ ዓመፃ እንደሌለ ወደ ማስረዳት ይቀጥላል፤ እንዲህም ይላል፦ «ለሙሴ፦ ‹የምምረውን ሁሉ እምረዋለሁ ለምራራለትም ሁሉ እራራለታለሁ› ይላልና።» ታዲያ ከሞኝ በቀር፥ ለሚገባቸው የቅጣትን ፍትሕ በማድረሱ ወይም ለማይገባቸው ምሕረትን በመዘርጋቱ እግዚአብሔርን ዓመፀኛ አድርጎ የሚያስብ ማን ነው? ከዚያም መደምደሚያውን ያቀርባል፦ «እንግዲህ ምሕረት ለወደደ ወይም ለሮጠ አይደለም፥ ከሚምር ከእግዚአብሔር ነው እንጂ።» እንግዲህ መንታዎቹ ሁለቱም የቍጣ ልጆች ሆነው የተወለዱት በገዛ ሥራቸው ምክንያት ሳይሆን፥ በአዳም በኩል በመጣው በዚያ የመጀመሪያ ኵነኔ እስራት ስለ ታሰሩ ነው። ነገር ግን፦ «የምምረውን ሁሉ እምረዋለሁ» ያለው እርሱ ያዕቆብን በማይገባው ጸጋው ወደደው፤ ኤሳውንም በሚገባው ፍርዱ ጠላው። ይህም ፍርድ ለሁለቱም የሚገባ ስለ ነበረ፥ የመጀመሪያው ያው ቅጣት በእርሱ ላይ አለመውደቁ በገዛ ብቃቱ ለመመካት ምንም ስፍራ እንዳልሰጠው፥ ነገር ግን በመለኮታዊ ጸጋ ባለጠግነት ብቻ እንዲመካ ከሁለተኛው ሁኔታ ተማረ፤ «ምሕረት ለወደደ ወይም ለሮጠ አይደለም፥ ከሚምር ከእግዚአብሔር ነው እንጂ»ና። በእርግጥም የቅዱሳት መጻሕፍት ፊት ሁሉ፥ እንዲህ ማለት ከተፈቀደልኝም፥ የገጽታቸው መስመር ሁሉ፥ በእጅግ ጥልቅ ምሳሌነት በጥንቃቄ ለሚመለከታቸው ሁሉ ይህን ጤናማ ማስጠንቀቂያ ያስተላልፋል፤ ይኸውም የሚመካ በጌታ እንዲመካ ነው።

የእግዚአብሔር ምሕረት ነጻ እንደ ሆነ፣ ፍርዱም እንዲሁ ፍትሓዊ ነው፤ ሊቃወሙትም አይቻልም

እንግዲህ ሐዋርያው፦ «እንግዲህ ምሕረት ለወደደ ወይም ለሮጠ አይደለም፥ ከሚምር ከእግዚአብሔር ነው እንጂ።» ብሎ የእግዚአብሔርን ምሕረት ካመሰገነ በኋላ፥ ፍትሑንም ደግሞ ያመሰግን ዘንድ (ምሕረትን የማያገኝ ሰው የሚያገኘው ዓመፃን ሳይሆን ፍትሕን ነውና፤ በእግዚአብሔር ዘንድ ዓመፃ የለምና)፥ ወዲያውኑ እንዲህ ብሎ ይጨምራል፦ «መጽሐፍ ፈርዖንን፦ ‹ኃይሌን በአንተ አሳይ ዘንድ ስሜም በምድር ሁሉ ይነገር ዘንድ ለዚህ አስነሣሁህ› ይላልና።» ከዚያም ለሁለቱም፥ ማለትም ለምሕረቱም ለፍትሑም የሚስማማ መደምደሚያ ያቀርባል፦ «እንግዲህ የሚወደውን ይምረዋል፥ የሚወደውንም እልከኛ ያደርገዋል።» «ይምረዋል» በታላቅ ቸርነቱ ነው፤ «እልከኛ ያደርገዋል» ያለ አንዳች ዓመፃ ነው፤ ስለዚህ ምሕረት የተደረገለት በገዛ ብቃቱ ሊመካ፥ የተኰነነውም ከገዛ ጕድለቱ በቀር በምንም ሊያማርር አይችልም። የተቤዡትን ከጠፉት የሚለየው ጸጋ ብቻ ነውና፤ ሁሉም በጋራ መገኛቸው ምክንያት በአንድ የጋራ ጥፋት ውስጥ ተጠቃልለዋልና። እንግዲህ ማንም ይህን ሰምቶ፦ «ስለ ምን እስከ አሁን ድረስ ይነቅፋል? ፈቃዱንስ የሚቃወም ማን ነው?» ቢል፥ እግዚአብሔር የሚወደውን ስለሚምር የሚወደውንም እልከኛ ስለሚያደርግ ሰው ክፉ በመሆኑ ሊወቀስ እንደማይገባው አድርጎ፥ ሐዋርያው እንደ መለሰ እንደምናየው ለመመለስ ማፈራችን ይራቅ፦ «ነገር ግን፥ አንተ ሰው ሆይ፥ ለእግዚአብሔር የምትመልስ ማን ነህ? ሥራ ሠሪውን፦ ‹ስለ ምን እንዲህ አድርገህ ሠራኸኝ› ይለዋልን? ወይም ሸክላ ሠሪ ከአንዱ ጭቃ ክፍል አንዱን ዕቃ ለክብር አንዱንም ለውርደት ሊሠራ በጭቃ ላይ ሥልጣን የለውምን?» እንግዲህ አንዳንድ ሞኞች ሰዎች በዚህ ስፍራ ሐዋርያው የሚሰጠው መልስ እንዳልነበረው፥ የሚያቀርበውም ምክንያት በማጣቱ የጠያቂውን ድፍረት እንደ ገሠጸ ያስባሉ። ይሁን እንጂ፦ «ነገር ግን፥ አንተ ሰው ሆይ፥ … ማን ነህ?» በሚለው ቃል ውስጥ ታላቅ ክብደት አለ፤ እንዲህ ባለ ጉዳይም ለሰው የአቅሙን ወሰን በአንድ ቃል ያሳስበዋል፤ በዚያው ጊዜም በእውነት አስፈላጊ የሆነ ምክንያትን ያስተላልፋል። ሰው እነዚህን ነገሮች ካላስተዋለ፥ ለእግዚአብሔር ይመልስ ዘንድ እርሱ ማን ነው? ካስተዋላቸውም፥ የሚመልሰው ሌላ ስፍራ አያገኝም። በዚያን ጊዜ የሰው ዘር በሙሉ በዓመፀኛው ራሱ እጅግ ፍትሓዊ በሆነ መለኮታዊ ፍርድ እንደ ተኰነነ ያስተውላልና፤ ከዘሩም አንድ ብልት እንኳ ባይቤዥ ኖሮ፥ የእግዚአብሔርን ፍትሕ በትክክል ሊጠራጠር የሚችል ማንም ባልኖረ ነበር፤ የተቤዡትም፥ ባልተቤዡትና በሚገባቸው ኵነኔ በተተዉት በብዙዎቹ በኩል፥ የሰው ዘር በሙሉ የሚገባው ምን እንደ ነበረ፥ የማይገባ ምሕረቱ ጣልቃ ባይገባ ኖሮ የእግዚአብሔር የሚገባ ፍርድ የተቤዡትን እንኳ ወዴት እንደሚያደርሳቸው በሚያሳይ መንገድ ሊቤዡ ተገቢ እንደ ነበረ ያስተውላል፤ ይኸውም በገዛ ብቃታቸው ሊመኩ የሚወዱ ሁሉ አፋቸው ይዘጋ ዘንድ፥ የሚመካም በጌታ ይመካ ዘንድ ነው።

ከፈቃዱ በተቃራኒ ብዙ ነገር ቢደረግም የእግዚአብሔር ፈቃድ ፈጽሞ አይሸነፍም

እነዚህ በፈቃዱ ሁሉ የተፈለጉ የእግዚአብሔር ታላላቅ ሥራዎች ናቸው፤ ደግሞም በእጅግ ጥበብ የተፈለጉ ስለ ሆኑ፥ አእምሮ ያለው ፍጥረት፥ መላእክትም ሰዎችም፥ የእርሱን ፈቃድ ሳይሆን የራሳቸውን እያደረጉ ኃጢአት በሠሩ ጊዜ፥ ከፈጣሪው ፈቃድ በተቃራኒ ይሠራ የነበረውን የፍጥረቱን ፈቃድ ራሱን ፈቃዱን መፈጸሚያ መሣሪያ አድርጎ ተጠቀመበት፤ በዚህም ፍጹም ቸር የሆነው እርሱ ክፉውን እንኳ ለበጎ ጥቅም አዋለው፤ በፍትሑ ለቅጣት አስቀድሞ የወሰናቸውን ለኵነኔ፥ በምሕረቱም ለጸጋ አስቀድሞ የወሰናቸውን ለድኅነት። እነዚህ ፍጥረታት በገዛ ኅሊናቸው በኩል ሲታይ እግዚአብሔር እንዳይደረግ የወደደውን አድርገዋልና፤ ከእግዚአብሔር ሁሉን ቻይነት አንጻር ግን አሳባቸውን በምንም መንገድ ሊፈጽሙ አልቻሉም። ከፈቃዱ በተቃራኒ በሠሩበት በዚያው ነገር ስለ እነርሱ ያለው ፈቃዱ ተፈጽሞአልና። ስለዚህም «የእግዚአብሔር ሥራ ታላቅ ነው፥ በፈቃዱ ሁሉ የተፈለገ ነው»፤ ከፈቃዱ በተቃራኒ የሚደረገው እንኳ፥ ሊነገር በማይችል እንግዳና ድንቅ መንገድ፥ ፈቃዱን አያሸንፈውምና። እርሱ ባይፈቅደው ኖሮ ባልተደረገም ነበር (ፈቃዱም ያለ ውዴታ ሳይሆን በውዴታ እንደ ሆነ የታወቀ ነው)፤ ቸር የሆነውም አካል ክፉ እንዲደረግ የሚፈቅደው በሁሉን ቻይነቱ ክፉውን ወደ መልካም ሊለውጥ ስለሚችል ብቻ ነው።

ሁልጊዜ መልካም የሆነው የእግዚአብሔር ፈቃድ አንዳንድ ጊዜ በሰው ክፉ ፈቃድ በኩል ይፈጸማል

አንዳንድ ጊዜ ግን ሰው በፈቃዱ መልካምነት እግዚአብሔር የማይፈልገውን ነገር ይመኛል፤ የእግዚአብሔር ፈቃድም ደግሞ መልካም፥ እንዲያውም እጅግ በሙላትና እጅግ በእርግጥ መልካም ቢሆንም (ፈቃዱ ፈጽሞ ክፉ ሊሆን አይችልምና)፤ ለምሳሌ፥ አባቱ እንዲሞት የእግዚአብሔር መልካም ፈቃድ ሆኖ ሳለ፥ መልካም ልጅ አባቱ በሕይወት እንዲኖር ቢጓጓ። ደግሞም ክፉ ፈቃድ ያለው ሰው እግዚአብሔር በቸርነቱ የሚፈቅደውን ሊመኝ ይቻላል፤ ለምሳሌ፥ ይህ ደግሞ የእግዚአብሔር ፈቃድ ሆኖ ሳለ፥ ክፉ ልጅ አባቱ እንዲሞት ቢመኝ። የመጀመሪያው እግዚአብሔር የማይፈልገውን፥ ሁለተኛው ደግሞ እግዚአብሔር የሚፈልገውን እንደሚመኝ ግልጽ ነው፤ ሆኖም የመጀመሪያው የልጅነት ፍቅር፥ ምኞቱ ከእግዚአብሔር ምኞት የተለየ ቢሆንም፥ ከሁለተኛው የልጅነት ፍቅር ጕድለት ይልቅ፥ ምኞቱ ከእግዚአብሔር ምኞት ጋር አንድ ቢሆንም፥ ከእግዚአብሔር መልካም ፈቃድ ጋር ይበልጥ ይስማማል። የሰው ምኞት የሚመሰገን ወይም የሚነቀፍ መሆኑን ለመወሰን፥ ሰው ሊመኘው የሚገባው ምን እንደ ሆነ፥ እግዚአብሔርም ሊመኘው የሚገባው ምን እንደ ሆነ፥ በእያንዳንዱም ሁኔታ የፈቃዱ እውነተኛ መነሻ ምን እንደ ሆነ መመርመር እንዲህ አስፈላጊ ነው። እግዚአብሔር ሁሉም በእርግጥ መልካም የሆኑትን አንዳንድ አሳቦቹን በክፉ ሰዎች ክፉ ምኞት በኩል ይፈጽማልና፤ ለምሳሌ፥ ክርስቶስ የተገደለው የአብን መልካም አሳብ በፈጸመው በአይሁድ ክፉ ምክር በኩል ነበር፤ ይህም ድርጊት እጅግ በእውነት መልካም ስለ ነበረ፥ ሐዋርያው ጴጥሮስ ይህ እንዳይሆን አለመፈለጉን በገለጸ ጊዜ፥ ሊገደል በመጣው በእርሱ ሰይጣን ተብሎ ተጠራ። አጋቦስ አስቀድሞ የተናገረው ክፉ ነገር በዚያ እንዳይደርስበት ጳውሎስ ወደ ኢየሩሳሌም እንዳይወጣ የለመኑት የእነዚያ እግዚአብሔርን የሚፈሩ ምእመናን አሳብ እንዴት መልካም ይመስል ነበር! ሆኖም የክርስቶስን እምነት በመስበኩ ይህን መከራ እንዲቀበልና በዚህም ለክርስቶስ ምስክር እንዲሆን የእግዚአብሔር አሳብ ነበር። እግዚአብሔርም ይህን መልካም አሳቡን በክርስቲያኖች መልካም ምክር ሳይሆን በአይሁድ ክፉ ምክር በኩል ፈጸመው፤ ስለዚህ አሳቡን የተቃወሙት ለአፈጻጸሙ በውዴታ መሣሪያ ከሆኑት ይልቅ በእውነት አገልጋዮቹ ነበሩ።

የሁሉን ቻዩ የእግዚአብሔር ፈቃድ ፈጽሞ አይሸነፍም፤ ፈጽሞም ክፉ አይደለም

ነገር ግን የመላእክትም ሆነ የሰዎች አሳብ፥ የመልካሞችም ሆነ የክፉዎች፥ እነዚህ አሳቦች ከእግዚአብሔር ፈቃድ ጋር ቢስማሙ ወይም ቢቃረኑ፥ ምንም ያህል ብርቱ ቢሆኑ፥ የሁሉን ቻዩ ፈቃድ ፈጽሞ አይሸነፍም፤ ፈቃዱም ፈጽሞ ክፉ ሊሆን አይችልም፤ ክፉን በሚያመጣበት ጊዜ እንኳ ፍትሓዊ ነውና፤ ፍትሓዊ የሆነውም በእርግጥ ክፉ አይደለም። እንግዲህ ሁሉን ቻዩ እግዚአብሔር፥ በምሕረት የሚወደውን ቢምር ወይም በፍርድ የሚወደውን እልከኛ ቢያደርግ፥ በሚያደርገው ፈጽሞ ዓመፀኛ አይደለም፤ ከገዛ ነጻ ፈቃዱ በቀር ምንም ነገር ፈጽሞ አያደርግም፤ የማይፈጽመውንም ምንም ነገር ፈጽሞ አይፈቅድም።

የ1ኛ ጢሞቴዎስ 2:4 አነጋገር ትርጓሜ፦ «ሰዎች ሁሉ እንዲድኑ የሚወድ»

ስለዚህ በቅዱሳት መጻሕፍት እርሱ «ሰዎች ሁሉ እንዲድኑ … ይወዳል» ተብሎ ስንሰማና ስናነብ፥ ሰዎች ሁሉ እንደማይድኑ በሚገባ ብናውቅም፥ በዚህ ምክንያት የእግዚአብሔርን ሁሉን ቻይነት ልንገድብ አይገባንም፤ ይልቁንም «ሰዎች ሁሉ እንዲድኑ የሚወድ» የሚለውን መጽሐፍ፥ እግዚአብሔር መዳኑን ካልፈቀደ በቀር ማንም እንደማይድን የሚያመለክት አድርገን ልናስተውለው ይገባናል፤ ይህም መዳኑን የማይፈልገው ሰው የለም ማለት ሳይሆን፥ ከፈቃዱ ውጭ ማንም አይድንም ማለት ነው፤ ስለዚህም እርሱ ከፈቀደው የግድ ይፈጸማልና መዳናችንን እንዲፈቅድ ልንለምነው ይገባናል። ሐዋርያውም ይህን አነጋገር ሲጠቀም ይናገር የነበረው ወደ እግዚአብሔር ስለሚቀርብ ጸሎት ነበር። በዚሁ መሠረትም በወንጌል ያለውን፦ «ለሰው ሁሉ የሚያበራው እውነተኛው ብርሃን ወደ ዓለም ይመጣ ነበር» የሚለውን አነጋገር እንተረጒማለን፤ ይህም ያልበራለት ሰው የለም ማለት ሳይሆን፥ ከእርሱ በቀር ማንም አይበራለትም ማለት ነው። ወይም፦ «ሰዎች ሁሉ እንዲድኑ የሚወድ» ተብሎ የተነገረው መዳኑን የማይፈልገው ሰው የለም ማለት ሳይሆን (እንዲህ ከሆነማ ቢያደርግላቸው ኖሮ ንስሐ በገቡ ነበር ባላቸው በአንዳንዶች ፊት ተአምራትን ሊያደርግ ያልፈቀደበትን ነገር እንዴት እናብራራዋለን?)፥ ነገር ግን «ሰዎች ሁሉ» በሚለው የሰውን ዘር በልዩ ልዩ ማዕረጉና ሁኔታው ሁሉ ልናስተውል ይገባናል ማለት ነው፤—ነገሥታትን፥ ተገዢዎችን፤ መኳንንትን፥ ተራውን ሕዝብ፥ ከፍተኞችን፥ ዝቅተኞችን፥ የተማሩትንና ያልተማሩትን፤ በሰውነታቸው ጤነኞቹን፥ ደካሞቹን፥ ብልሆቹን፥ ደንቆሮዎቹን፥ ሞኞቹን፥ ባለጠጎቹን፥ ድሆቹን፥ መካከለኛ ኑሮ ያላቸውንም፤ ወንዶችን፥ ሴቶችን፥ ሕፃናትን፥ ልጆችን፥ ጐረምሶችን፤ ወጣቶችን፥ ጎልማሶችንና ሽማግሌዎችን፤ ከቋንቋ ሁሉ፥ ከልማድ ሁሉ፥ ከጥበብ ሁሉ፥ ከሙያ ሁሉ የሆኑትን፥ ሊቈጠሩ ከማይችሉ የፈቃድና የኅሊና ልዩነቶች ሁሉ ጋር፥ በሰዎች መካከልም ልዩነትን የሚፈጥር ሌላ ማናቸውም ነገር ቢኖር። ከእነዚህ ሁሉ ክፍሎች መካከል እግዚአብሔር በአንድያ ልጁ በጌታችን በኩል በአሕዛብ ሁሉ ዘንድ ሰዎች እንዲድኑ የማይፈልግበትና ስለዚህም የማያድንበት የትኛው ነው? ሁሉን ቻዩ የፈቀደው ማናቸውም ነገር ቢሆን በከንቱ ሊፈቅድ አይችልምና። እንግዲህ ሐዋርያው ስለ ሰዎች ሁሉ ጸሎት እንዲደረግ አዝዞ ነበር፤ በተለይም፦ «ስለ ነገሥታትና በሥልጣን ስላሉ ሁሉ» ብሎ ጨምሮ ነበር፤ እነርሱም በዓለማዊ ማዕረግ ትዕቢትና ግርማ ምክንያት ከክርስቲያን እምነት ትሕትና የሚሸሹ ሊመስሉ ይችሉ ነበር። ከዚያም፦ «ይህ በመድኃኒታችን በእግዚአብሔር ፊት መልካምና ደስ የሚያሰኝ ነው» ብሎ፥ ማለትም ለእንደነዚህ ላሉት ጸሎት መደረጉ መልካም እንደ ሆነ ከተናገረ በኋላ፥ የተስፋ መቍረጥን ምክንያት ሁሉ ሊያስወግድ እንደሚፈልግ ያህል ወዲያውኑ፦ «ሰዎች ሁሉ እንዲድኑ ወደ እውነትም እውቀት እንዲደርሱ የሚወድ» ብሎ ይጨምራል። እንግዲህ እግዚአብሔር በታላቅ ዝቅ ማለቱ ለትሑታን ጸሎት የከፍተኞችን መዳን መስጠት መልካም ሆኖ አግኝቶታል፤ ለዚህም በእርግጥ ብዙ ምሳሌዎች አሉን። ጌታችንም ደግሞ በወንጌል ፈሪሳውያንን፦ «… ከአዝሙድና ከጤና አዳም ከአትክልትም ሁሉ አሥራት ስለምታወጡ …» ባላቸው ጊዜ ይህንኑ የአነጋገር ዘይቤ ይጠቀማል። ፈሪሳውያን የሌሎችን ገንዘብ፥ ወይም በሌሎች አገሮች የሚኖሩትን ሰዎች ሁሉ አትክልት ሁሉ አሥራት አያወጡም ነበርና። እንግዲህ በዚህ ስፍራ «አትክልትም ሁሉ» በሚለው የአትክልትን ዓይነት ሁሉ ልናስተውል እንደሚገባን፥ እንዲሁ በቀደመው ክፍል «ሰዎች ሁሉ» በሚለው የሰዎችን ዓይነት ሁሉ ልናስተውል እንችላለን። ሁሉን ቻዩ እግዚአብሔር ያልተደረገን ነገር እንዲደረግ እንደ ፈቀደ እንድናምን እስካልተገደድን ድረስ፥ በሌላ በማናቸውም በወደድነው መንገድ ልንተረጒመው እንችላለን፤ ጥርጣሬዎችን ሁሉ ወደ ጎን ትተን፥ መዝሙረኛው ስለ እርሱ እንደሚዘምር፥ «በሰማይና በምድር የወደደውን ሁሉ አደረገ» ከሆነ፥ ያላደረገውን ማናቸውንም ነገር ሊያደርግ በእርግጥ አልፈቀደም።

እግዚአብሔር የመጀመሪያውን ሰው ኃጢአት አስቀድሞ ዐውቆ የገዛ አሳቡን በዚያው መሠረት አዘጋጀ

ስለዚህ እግዚአብሔር፥ ሰው በተፈጠረበት የንጽሕና ሁኔታ ጸንቶ ለመኖር የማይናወጥ ፈቃድ እንደሚኖረው አስቀድሞ አይቶ ቢሆን ኖሮ፥ የመጀመሪያውን ሰው እንኳ በተፈጠረበት በዚያ የድኅነት ሁኔታ ሊጠብቀው፥ ልጆችንም ከወለደ በኋላ በተገቢው ጊዜ ሞት ጣልቃ ሳይገባ ወደ ተሻለ ስፍራ ሊያፈልሰው በፈቀደ ነበር፤ በዚያም ከኃጢአት ብቻ ሳይሆን ኃጢአትን ከመሥራት ምኞት እንኳ ነጻ በሆነ ነበር። ነገር ግን ሰው ነጻ ፈቃዱን ለክፉ እንደሚጠቀምበት፥ ማለትም ኃጢአት እንደሚሠራ አስቀድሞ ስላየ፥ እግዚአብሔር የገዛ አሳቡን ይልቁንም ሰውን በኃጢአተኛነቱ እንኳ መልካም ለማድረግ በማሰብ አዘጋጀ፤ በዚህም የሁሉን ቻዩ መልካም ፈቃድ በሰው ክፉ ፈቃድ ከንቱ እንዳይሆን፥ ነገር ግን ያም ቢኖር እንዲፈጸም ነው።

ሰው መልካምን ወይም ክፉን ሊመርጥ እንዲችል ሆኖ ተፈጠረ፤ በሚመጣው ሕይወት ክፉን መምረጥ የማይቻል ይሆናል

ሰው በመጀመሪያ ትክክለኛውን ለመፈለግም ስሕተቱን ለመፈለግም በሥልጣኑ እንዲሆን ተደርጎ መፈጠሩ ተገቢ ነበር፤ የመጀመሪያውን ቢፈልግ ያለ ብድራት ሳይሆን፥ ሁለተኛውን ቢፈልግም ያለ ቅጣት ሳይሆን። በሚመጣው ሕይወት ግን ክፉን መፈለግ በሥልጣኑ አይሆንም፤ ሆኖም ይህ የፈቃዱን ነጻነት ምንም አይገድብም። በተቃራኒው፥ የኃጢአት ባሪያ መሆን ፈጽሞ በማይቻልበት ጊዜ ፈቃዱ እጅግ ነጻ ይሆናል። ብፅዕናን እጅግ ስለምንመኝ ከጕስቍልና የምንሸሽ ብቻ ሳንሆን በሌላ መንገድ ማድረግ ፈጽሞ የማይቻለን ስንሆን፥ ፈቃድን ልንነቅፍ፥ ወይም ፈቃድ አይደለም፥ ወይም ነጻ ሊባል አይገባውም ልንል ፈጽሞ አናስብም። እንግዲህ ነፍስ አሁን እንኳ ጕስቍልናን መመኘት እንደማይቻላት፥ እንዲሁ ወደ ፊት ኃጢአትን መመኘት ፈጽሞ አይቻላትም። ነገር ግን ከኃጢአት ሊቈጠብ የሚችል አእምሮ ያለው ፍጥረት ምን ያህል መልካም እንደ ሆነ፥ ፈጽሞ ኃጢአት ሊሠራ የማይችለው ደግሞ ምን ያህል እንደሚበልጥ ሊያሳይ የፈቀደበት የእግዚአብሔር ሥርዓት ሊሻር አይገባውም ነበር፤ ልክ ሰው ሞትን ማምለጥ በሚችልበት ጊዜ የነበረው አለመሞት የበታች ዓይነት ቢሆንም አለመሞት እንደ ነበረ፥ ለወደፊቱ ግን ሰው መሞት ፈጽሞ የማይቻለው የሚሆንበት ይበልጥ ፍጹም የሆነ አለመሞት ተጠብቆአል።

የእግዚአብሔር ጸጋ ከውድቀቱ በኋላ እንደ ሆነ ሁሉ ከውድቀቱ በፊትም ለሰው መዳን አስፈላጊ ነበር

የመጀመሪያውን አለመሞት ሰው ነጻ ፈቃዱን በመጠቀሙ አጣው፤ ሁለተኛውን ግን በጸጋ ያገኘዋል፤ ኃጢአት ባይሠራ ኖሮ ግን በብቃቱ ባገኘው ነበር። በዚያም ሁኔታ ቢሆን ግን ያለ ጸጋ ምንም ብቃት ሊኖር ባልቻለም ነበር፤ የሰው ነጻ ፈቃድ ብቻውን ኃጢአትን ለማምጣት በቂ ቢሆንም፥ እግዚአብሔር ከማይለወጠው ቸርነቱ ድርሻ በመስጠት ባይረዳው ኖሮ፥ ነጻ ፈቃዱ በጽድቅ ጸንቶ ለመኖር ባልበቃውም ነበርና። ልክ ሰው በፈቀደ ጊዜ ሊሞት በሥልጣኑ እንደ ሆነ (ሌሎቹን መንገዶች ሳንጠቅስ፥ ማንም ሰው ምግብን በመተው ብቻ ሕይወቱን ሊያጠፋ ይችላልና)፥ ነገር ግን ምግብና ሌሎች የሕይወት መንገዶች ሳይኖሩ ፈቃድ ብቻውን ሕይወትን ሊጠብቅ እንደማይችል፥ እንዲሁ በገነት የነበረው ሰው ጽድቅን በመተው ብቻ በፈቃዱ ብቻ ራሱን ሊያጠፋ ይችል ነበር፤ የጽድቅን ሕይወት መጠበቅ ግን፥ በፈጣሪው ኃይል ካልተደገፈ በቀር፥ ከፈቃዱ አቅም በላይ በሆነ ነበር። ከውድቀቱ በኋላ ግን እግዚአብሔር ምሕረቱን ይበልጥ አብዝቶ ማድረግ አስፈለገ፤ ፈቃዱ ራሱ በኃጢአትና በሞት ከተያዘበት ባርነት ነጻ መውጣት ነበረበትና። ፈቃዱም ነጻነቱን በምንም መጠን ከራሱ አላገኘውም፤ ነገር ግን በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን ከሚመጣው ከእግዚአብሔር ጸጋ ብቻ ነው ያገኘው፤ ስለዚህ ወደ ዘላለማዊ ስጦታው የሚያደርሱንን የእግዚአብሔርን ሌሎች ስጦታዎች ሁሉ የምንቀበልበት ፈቃድ ራሱ፥ መጽሐፍ እንደሚል፥ በጌታ የተዘጋጀ ነው።

የዘላለም ሕይወት የመልካም ሥራ ብድራት ቢሆንም ራሱ የእግዚአብሔር ስጦታ ነው

ስለዚህ የመልካም ሥራ ብድራት እንደ ሆነ የማያጠራጥረውን የዘላለም ሕይወትን ራሱን እንኳ ሐዋርያው የእግዚአብሔር ስጦታ ብሎ ይጠራዋል። «የኃጢአት ደመወዝ» ይላል፥ «ሞት ነውና፤ የእግዚአብሔር የጸጋ ስጦታ ግን በክርስቶስ ኢየሱስ በጌታችን የዘላለም ሕይወት ነው።» ደመወዝ (stipendium፥ ስቲፔንዲዩም) ለወታደራዊ አገልግሎት ዋጋ ሆኖ የሚከፈል ነው፤ ስጦታ አይደለም፤ ስለዚህ ሞት ያለ ምክንያት ሳይሆን ለኃጢአት የሚገባ ዋጋ ሆኖ እንደ ተሰጠ ለማሳየት፦ «የኃጢአት ደመወዝ ሞት ነው» ይላል። ስጦታ ግን ፈጽሞ ያልተገባ ካልሆነ በቀር ስጦታ አይደለም። እንግዲህ የሰው መልካም ብቃቶች ራሳቸው የእግዚአብሔር ስጦታ እንደ ሆኑ ልናስተውል ይገባናል፤ ስለዚህ እነዚህ የዘላለም ሕይወትን ብድራት ሲያገኙ፥ በጸጋ ላይ የተሰጠ ጸጋ ብቻ ነው። እንግዲህ ሰው ያለ መለኮታዊ ርዳታ በቅንነቱ ጸንቶ መኖር ባይችልም፥ በገዛ ፈቃዱ ብቻ ከእርሱ ሊወጣ እንዲችል ሆኖ ቅን ተደርጎ ተፈጠረ። ከእነዚህም መንገዶች የትኛውን ቢመርጥ፥ የእግዚአብሔር ፈቃድ፥ ወይ በእርሱ በኩል ወይ በእርሱ ላይ፥ በተፈጸመ ነበር። ስለዚህ ከእግዚአብሔር ፈቃድ ይልቅ የራሱን ፈቃድ ማድረግን ስለ መረጠ፥ የእግዚአብሔር ፈቃድ በእርሱ ላይ ተፈጸመ፤ እግዚአብሔር የሰውን ዘር ከሚያስገኘው ከአንዱና ከዚያው የጥፋት ጅምላ አንዱን ዕቃ ለክብር፥ ሌላውን ለውርደት ይሠራልና፤ ለክብር በምሕረት፥ ለውርደት በፍርድ፤ ይኸውም ማንም በሰው እንዳይመካ፥ ስለዚህም በራሱ እንዳይመካ ነው።

ከእግዚአብሔር ጋር ሊያስታርቀን መካከለኛ አስፈላጊ ነበር፤ ይህም መካከለኛ አምላክ ባይሆን ኖሮ ቤዛችን ሊሆን ባልቻለም ነበር

በእግዚአብሔርና በሰው መካከል ባለው በአንዱ መካከለኛ፥ ሰው በሆነው በክርስቶስ ኢየሱስ በኩል እንኳ፥ እርሱ ደግሞ አምላክ ባይሆን ኖሮ ልንቤዥ ባልቻልን ነበርና። አዳም በተፈጠረ ጊዜ ጻድቅ ሰው ስለ ነበረ መካከለኛ አላስፈለገውም ነበር። ኃጢአት ግን በእግዚአብሔርና በሰው ዘር መካከል ሰፊ ገደል ባኖረ ጊዜ፥ ከሰው ዘር ብቻውን ያለ ኃጢአት የተወለደ፥ የኖረና የሞተ መካከለኛ ከእግዚአብሔር ጋር እንዲያስታርቀን፥ ለሥጋችንም እንኳ ለዘላለም ሕይወት የሚሆን ትንሣኤን እንዲያስገኝልን ተገቢ ሆነ፤ ይኸውም የሰው ትዕቢት በእግዚአብሔር ትሕትና እንዲጋለጥና እንዲፈወስ፤ እግዚአብሔር ሰውን ሊመልሰው ሥጋ በለበሰ ጊዜ ሰው ከእግዚአብሔር ምን ያህል እንደ ራቀ እንዲታይ፤ ሰው በሆነው አምላክ የመታዘዝ ሕይወት ለማይታዘዘው ሰው ምሳሌ እንዲሰጥ፤ አንድያ ልጁ ቀዳሚ ብቃት የሌለውን መልክ፥ የባሪያን መልክ በመያዙ የጸጋ ምንጭ እንዲከፈት፤ ለተቤዡት ተስፋ የተሰጠው የሥጋ ትንሣኤ መያዣ በቤዛው ትንሣኤ እንዲሰጥ፤ ዲያብሎስ አታለልሁት ብሎ በሚመካበት በዚያው ባሕርይ እንዲሸነፍ፥ ሆኖም ትዕቢት ዳግመኛ እንዳይበቅል ሰው እንዳይከብር፤ በአጭሩም፥ አስተዋዮች ሊያዩአቸውና ሊገልጹአቸው፥ ወይም ሊገልጹአቸው ሳይችሉ ሊያዩአቸው የሚችሉትን፥ ከመካከለኛው አካል እጅግ ታላቅ ምሥጢር የሚፈሱትን ጥቅሞች ሁሉ በማሰብ ነው።

በሞትና በትንሣኤ መካከል ባለው ጊዜ የነፍስ ሁኔታ

ደግሞም በሰው ሞትና በመጨረሻው ትንሣኤ መካከል ባለው ጊዜ ነፍስ በተሰወረ ማረፊያ ትኖራለች፤ በዚያም በምድር በኖረችው ሕይወት ባገኘችው ብቃት መጠን ዕረፍትን ታገኛለች ወይም መከራን ትቀበላለች።

የሙታን ነፍሳት በሕይወት ካሉ ወዳጆቻቸው ምሥጢራትና ምጽዋት የሚያገኙት ጥቅም

የሙታን ነፍሳት የመካከለኛውን መሥዋዕት በሚያቀርቡላቸው ወይም ስለ እነርሱ በቤተ ክርስቲያን ምጽዋት በሚሰጡላቸው በሕይወት ባሉ ወዳጆቻቸው እግዚአብሔርን መምሰል እንደሚጠቀሙ ሊካድ አይቻልም። ነገር ግን እነዚህ አገልግሎቶች የሚጠቅሙት በሕይወታቸው ዘመን እንደነዚህ ያሉ አገልግሎቶች ሊረዷቸው የሚችሉበትን ብቃት ላገኙት ብቻ ነው። ከሞት በኋላ እነዚህን አገልግሎቶች እስከማያስፈልገው ድረስ መልካም ያልሆነ፥ ከሞት በኋላም እንደነዚህ ያሉ አገልግሎቶች ምንም እስከማይጠቅሙት ድረስ ክፉ ያልሆነ የሕይወት ዓይነት አለና፤ በሌላ በኩልም እነርሱን እስከማያስፈልገው ድረስ መልካም የሆነ የሕይወት ዓይነት አለ፤ ደግሞም ሕይወት ካለፈ በኋላ ምንም ርዳታ እስከማይሰጡት ድረስ ክፉ የሆነ አለ። ስለዚህ ከዚህ ሕይወት በኋላ የሰውን መከራ ሊያቃልል ወይም ሊያከብድ የሚችል ብቃት ወይም ጕድለት ሁሉ የሚገኘው በዚህ ሕይወት ነው። እንግዲህ ማንም እዚህ ለማግኘት ቸል ያለውን ብቃት ከሞተ በኋላ በእግዚአብሔር ዘንድ አገኛለሁ ብሎ ተስፋ ማድረግ የለበትም። በዚህም መሠረት ቤተ ክርስቲያን ስለ ሙታን የምታከናውናቸው አገልግሎቶች፦ «መልካም ቢሆን ወይም ክፉ እንዳደረገ፥ እያንዳንዱ በሥጋው የተሠራውን በብድራት ይቀበል ዘንድ ሁላችን በክርስቶስ በፍርድ ወንበር ፊት ልንገለጥ ይገባናልና።» የሚለውን የሐዋርያውን ቃል በምንም መንገድ እንደማይቃረኑ ግልጽ ነው፤ እኔ የምናገርላቸውን እንደነዚህ ያሉትን አገልግሎቶች ለሰው የሚጠቅሙ የሚያደርጋቸው ብቃት የሚገኘው በሥጋ በሚኖርበት ጊዜ ነውና። እነዚህ አገልግሎቶች ለሁሉም የሚጠቅሙ አይደሉም። ሰዎች በሥጋ ከሚኖሩት ልዩ ልዩ የሕይወት ዓይነት በቀር ለሁሉም የማይጠቅሙት ስለ ምንድር ነው? እንግዲህ የመሠዊያውም ሆነ የምጽዋት መሥዋዕት ስለ ተጠመቁት ሙታን ሁሉ በሚቀርብበት ጊዜ፥ እጅግ መልካም ለሆኑት የምስጋና መሥዋዕት ናቸው፤ እጅግ ክፉ ላልሆኑት የማስተስረያ መሥዋዕት ናቸው፤ እጅግ ክፉ ለሆኑት ደግሞ፥ ሙታንን ባይረዱም እንኳ፥ በሕይወት ላሉት አንድ ዓይነት መጽናኛ ናቸው። በሚጠቅሙበትም ስፍራ ጥቅማቸው ወይ ሙሉ የኃጢአት ስርየት ማስገኘት፥ ወይ ቢያንስ ኵነኔውን ይበልጥ የሚታገሡት ማድረግ ነው።

ከትንሣኤ በኋላ ሁለት የተለያዩ መንግሥታት ይኖራሉ፤ አንዱ የዘላለም ብፅዕና፣ ሌላው የዘላለም ጕስቍልና

ከትንሣኤ በኋላ ግን፥ የመጨረሻው ዓለም አቀፍ ፍርድ በተፈጸመ ጊዜ፥ እያንዳንዳቸው የተለየ ድንበር ያላቸው ሁለት መንግሥታት ይኖራሉ፤ አንዱ የክርስቶስ፥ ሌላው የዲያብሎስ፤ አንዱ ከመልካሞች፥ ሌላው ከክፉዎች የተሠራ፤—ሁለቱም ግን ከመላእክትና ከሰዎች የተሠሩ ናቸው። የመጀመሪያዎቹ ኃጢአትን ለመሥራት ፈቃድ፥ ሁለተኞቹም ኃይል አይኖራቸውም፤ ሁለቱም ሞትን ለመምረጥ ምንም ኃይል አይኖራቸውም፤ ነገር ግን የመጀመሪያዎቹ በዘላለም ሕይወት በእውነትና በብፅዕና ይኖራሉ፤ ሁለተኞቹ ደግሞ የመሞት ኃይል ሳይኖራቸው በዘላለም ሞት ውስጥ ጕስቍል ኑሮን እየጐተቱ ይኖራሉ፤ ሕይወቱም ሞቱም ሁለቱም ፍጻሜ የላቸውምና። ነገር ግን በመጀመሪያዎቹ መካከል አንዱ ከሌላው ይልቅ እጅግ የላቀ ብፁዕ የሚሆንበት የብፅዕና ደረጃዎች ይኖራሉ፤ በሁለተኞቹም መካከል አንዱ ከሌላው ይልቅ ጕስቍልናው የሚቻል የሚሆንበት የጕስቍልና ደረጃዎች ይኖራሉ።

የወደፊቱን ቅጣት ዘላለማዊነት የሚክዱ ሰዎች አስተያየት በቅዱሳት መጻሕፍት ምንም መሠረት የለውም

እንግዲህ አንዳንዶች፥ እንዲያውም እጅግ ብዙዎች፥ በጠፉት ሰዎች ዘላለማዊ ቅጣትና ዘወትር ባልተቋረጠ ሥቃይ ላይ የሚያለቅሱትና እንዲህ እንደሚሆን አናምንም የሚሉት በከንቱ ነው፤ ይህም ቅዱሳት መጻሕፍትን በቀጥታ ስለሚቃወሙ አይደለም፤ ነገር ግን በገዛ ስሜታቸው ገፋፊነት ከባድ የሚመስለውን ሁሉ ያለዝባሉ፤ በእውነት ቃል በቃል እንዲቀበሉ ሳይሆን ለማስፈራራት የታሰቡ ናቸው ብለው የሚያስቡትን ቃላትም ይበልጥ የለዘበ ትርጉም ይሰጧቸዋል። «እግዚአብሔር» ይላሉና፥ «ምሕረት ማድረግን ረሳን? በቍጣውስ ርኅራኄውን ዘጋን?» ይህንም ከቅዱሳት መዝሙራት በአንዱ ውስጥ ያነባሉ። ነገር ግን ይህ በሌላ ስፍራ «የምሕረቱ ዕቃዎች» ተብለው ስለ ተጠሩት እንደ ተነገረ ያለ ጥርጥር ልናስተውል ይገባናል፤ እነርሱም እንኳ ከጕስቍልና ነጻ የሚወጡት በገዛ ብቃታቸው ምክንያት ሳይሆን በእግዚአብሔር ርኅራኄ ብቻ ነውና። ወይም የምንናገርላቸው ሰዎች ይህ ክፍል ለሰው ልጆች ሁሉ ይሠራል ብለው አጥብቀው ቢናገሩ፥ ስለ እነርሱ፦ «እነዚያም ወደ ዘላለም ቅጣት … ይሄዳሉ» ተብሎ የተነገረላቸው ሰዎች ቅጣት ፍጻሜ ይኖረዋል ብለው የሚያስቡበት ምንም ምክንያት የለም፤ ይህ ስለ እነርሱ፦ «ጻድቃን ግን ወደ ዘላለም ሕይወት ይሄዳሉ» ተብሎ የተነገረላቸው ሰዎች ብፅዕና በሚያበቃበት በዚያው መንገድና በዚያው ጊዜ ያበቃልና። የሚያስደስታቸው ከሆነ ግን፥ የተፈረደባቸው ሰዎች ሥቃይ በተወሰኑ ጊዜያት በተወሰነ መጠን ይቀልላል ብለው ያስቡ። በዚህም ሁኔታ እንኳ የእግዚአብሔር ቍጣ፥ ማለትም ኵነኔያቸው (ቍጣው የሚባለው ይህ ነውና፥ በእግዚአብሔር ልቡና ያለ አንዳች የተናወጠ ስሜት አይደለም)፥ በእነርሱ ላይ ይኖራል፤ ይኸውም ቍጣው ገና ቢኖርም ርኅራኄውን አይዘጋም፤ ርኅራኄውም የሚገለጠው ዘላለማዊ ቅጣታቸውን በማቆም ሳይሆን ሥቃያቸውን በማቅለል ወይም ከሥቃያቸው ዕረፍት በመስጠት ነው፤ መዝሙሩ «ቍጣውን ሊያበቃ» ወይም «ቍጣው ባለፈ ጊዜ» አይልምና፤ ነገር ግን «በቍጣው» ይላል። እንግዲህ ይህ ቍጣ ብቻውን ቢሆን፥ ወይም ሊታሰብ በሚችል እጅግ ትንሽ መጠን ቢኖር እንኳ፥ ከእግዚአብሔር መንግሥት መጥፋት፥ ከእግዚአብሔር ከተማ መሰደድ፥ ከእግዚአብሔር ሕይወት መራቅ፥ እግዚአብሔር ለሚፈሩት ካኖራትና ለሚታመኑበት ካዘጋጃት ከዚያች ታላቅ ቸርነት ምንም ድርሻ አለማግኘት፥ እጅግ ታላቅ ቅጣት ስለ ሆነ፥ ዘላለማዊ ነው ብለን ብናስበው፥ እኛ የምናውቀው ማናቸውም ሥቃይ የሰው አሳብ ሊገምተው የሚችለውን ያህል ዘመናት ሁሉ ቢቀጥል እንኳ ከእርሱ ጋር ሊነጻጸር አይችልም።

የክፉዎች ሞት እንደ ቅዱሳን ሕይወት በዚያው ትርጉም ዘላለማዊ ይሆናል

እንግዲህ ይህ የክፉዎች የማያቋርጥ ሞት፥ ማለትም ከእግዚአብሔር ሕይወት መራቃቸው፥ ሰዎች በሰብአዊ ስሜታቸው ተገፋፍተው ስለ ቅጣቶች ልዩነት፥ ወይም ስለ ወዮታቸው መቅለል ወይም መቋረጥ ምንም ቢገምቱ፥ ለዘላለም ይኖራል፤ ለሁሉም የጋራ ይሆናል፤ ልክ የቅዱሳን የዘላለም ሕይወት፥ በአንድነት በሚስማማ ብርሃን በሚያበሩት መካከል ምንም ዓይነት የማዕረግና የክብር ደረጃ ቢኖር፥ ለዘላለም እንደሚኖርና ለሁሉም የጋራ እንደሚሆን።