መልካም፣ ክፉና ስሕተት

ልናምነው የሚገባን ምንድን ነው? ስለ ተፈጥሮ ክርስቲያን ሊያውቀው የሚያስፈልገው፥ የፈጣሪ በጎነት የነገሮች ሁሉ ምክንያት መሆኑን ብቻ ነው

እንግዲህ ሃይማኖትን በሚመለከት ልናምነው የሚገባን ምንድን ነው ተብሎ ሲጠየቅ፥ ግሪኮች physici (ፊዚኪ፥ የተፈጥሮ ተመራማሪዎች) ብለው የሚጠሯቸው ሰዎች እንዳደረጉት የነገሮችን ተፈጥሮ መመርመር አያስፈልግም፤ ክርስቲያን የንጥረ ነገሮችን ኀይልና ብዛት፥—የሰማይ አካላትን እንቅስቃሴ፥ ሥርዓትና ግርዶሽ፥ የሰማያትን ቅርጽ፥ የእንስሳትን፥ የዕፀዋትን፥ የድንጋዮችን፥ የምንጮችን፥ የወንዞችንና የተራሮችን ዓይነትና ባሕርይ፥ የዘመን አቈጣጠርንና ርቀቶችን፥ የሚመጡ ማዕበሎችን ምልክቶች፥ እነዚያ ፈላስፎች ያገኟቸውን ወይም አገኘናቸው ብለው የሚያስቧቸውን ሌሎች ሺህ ነገሮችንም ባያውቅ ብለንም ልንሰጋ አይገባንም። እነዚህ ሰዎች ራሳቸው እንኳ ያን ያህል ታላቅ ተሰጥኦ የተቸራቸው፥ በቅናት የሚነዱ፥ የተትረፈረፈ የትርፍ ጊዜ ያላቸው፥ አንዳንዱን ነገር በሰው ግምት እየተከታተሉ፥ ሌላውንም በታሪክና በልምድ እርዳታ እየመረመሩ ቢሆኑም፥ ሁሉንም ነገር አላገኙም፤ የሚመኩባቸውም ግኝቶቻቸው ብዙውን ጊዜ ከእርግጠኛ እውቀት ይልቅ ግምቶች ብቻ ናቸው። ለክርስቲያን የሚበቃው ይህን ማመን ነው፦ ሰማያዊም ሆኑ ምድራዊ፥ የሚታዩም ሆኑ የማይታዩ፥ የተፈጠሩ ነገሮች ሁሉ ብቸኛ ምክንያት የፈጣሪ፥ የአንዱ እውነተኛ አምላክ በጎነት መሆኑን፤ ከእርሱ በቀር ህልውናውን ከእርሱ ያላገኘ ምንም ነገር እንደሌለ፤ እርሱም ሥላሴ መሆኑን፥—ይኸውም አብ፥ ከአብ የተወለደ ወልድ፥ ከዚያው ከአብ የሚሠርፅ መንፈስ ቅዱስ፥ ነገር ግን የአብና የወልድ አንድና ያው መንፈስ መሆኑን ማመን ነው።

ፍጹም በጎ የሆነው ፈጣሪ ሁሉን መልካም አድርጎ ፈጠረ

በዚህ መንገድ ፍጹም በጎ፥ በእኩልነት በጎና በማይለወጥ ሁኔታ በጎ በሆነው በሥላሴ ሁሉም ነገር ተፈጠረ፤ እነዚህም ፍጹም በጎ፥ በእኩልነት በጎና በማይለወጥ ሁኔታ በጎ አይደሉም፤ ቢሆንም እያንዳንዳቸው ለየብቻቸው ሲታዩ እንኳ መልካሞች ናቸው። በአንድነት ሲታዩ ግን እጅግ መልካሞች ናቸው፤ ምክንያቱም ጥምረታቸው ድንቅ ሥርዓቱንና ውበቱን ሁሉ የያዘውን ዓለም ያስገኛልና።

በዓለም ውስጥ ክፉ የሚባለው የመልካም ነገር አለመኖር ብቻ ነው

በዓለም ውስጥ ክፉ የሚባለው ነገር እንኳ በሥርዓት ሲያዝና በራሱ ስፍራ ሲቀመጥ መልካሙን ይበልጥ እንድናደንቅ ብቻ ያደርገናል፤ መልካሙን ከክፉው ጋር ስናነጻጽረው ይበልጥ እንደሰትበታለንና፥ ይበልጥም እናከብረዋለንና። አሕዛብ እንኳ እንደሚመሰክሩት በሁሉ ላይ ከሁሉ የላቀ ሥልጣን ያለው ሁሉን ቻዩ እግዚአብሔር፥ ራሱ ፍጹም በጎ ስለ ሆነ፥ ከክፉ እንኳ መልካምን ሊያወጣ የሚችል እጅግ ሁሉን ቻይና በጎ ባይሆን ኖሮ በሥራዎቹ መካከል ምንም ክፉ ነገር እንዲኖር ፈጽሞ ባልፈቀደ ነበር። ክፉ የምንለው ነገር የመልካም ነገር አለመኖር ካልሆነ ሌላ ምንድን ነው? በእንስሳት አካል ውስጥ በሽታና ቍስል የጤንነት አለመኖር እንጂ ሌላ ምንም አይደሉም፤ ፈውስ በተገኘ ጊዜ በአካሉ ውስጥ የነበሩት ክፉ ነገሮች፥—ማለትም በሽታዎቹና ቍስሎቹ፥—ከአካሉ ወጥተው ሌላ ስፍራ ይኖራሉ ማለት አይደለም፤ ይልቁንም ፈጽሞ መኖራቸው ያከትማል፤ ቍስሉ ወይም በሽታው ራሱን የቻለ ህላዌ አይደለምና፥ ይልቁንም በሥጋዊው ህላዌ ላይ ያለ ጕድለት ነው፤—ሥጋ ራሱ ግን ራሱን የቻለ ህላዌ ስለ ሆነ መልካም ነገር ነው፤ እነዚያ ክፉ ነገሮች፥—ማለትም ጤንነት የምንለው የበጎ ነገር መጓደሎች፥—በእርሱ ላይ የሚደርሱ ተቀጽላዎች ብቻ ናቸው። እንደዚሁም በነፍስ ውስጥ ነውሮች የሚባሉት የተፈጥሮ በጎ ነገር መጓደሎች እንጂ ሌላ አይደሉም። በተፈወሱም ጊዜ ወደ ሌላ ስፍራ አይዛወሩም፤ በተፈወሰችው ነፍስ ውስጥ መኖራቸው ሲያከትም በሌላ በየትኛውም ስፍራ ሊኖሩ አይችሉም።

ፍጥረታት ሁሉ መልካም ሆነው ተፈጠሩ፤ ነገር ግን ፍጹም መልካም ሆነው ስላልተፈጠሩ ለመበላሸት የተጋለጡ ናቸው

እንግዲህ የሁሉ ፈጣሪ ፍጹም በጎ ስለ ሆነ፥ ያሉት ነገሮች ሁሉ ራሳቸው መልካሞች ናቸው። ነገር ግን እንደ ፈጣሪያቸው ፍጹምና የማይለወጥ በጎነት ስለሌላቸው፥ መልካምነታቸው ሊቀንስም ሊጨምርም ይችላል። መልካም ነገር መቀነሱ ግን ክፉ ነው፤ ይሁን እንጂ የቱንም ያህል ቢቀንስ፥ ያ ነገር መኖሩን እንዲቀጥል ከተፈለገ፥ ህልውናውን የሚያቆም አንዳች መልካም ነገር ሊቀርለት የግድ ነው። ህልውና ያለው ነገር የቱንም ያህል ትንሽ ወይም የትኛውም ዓይነት ቢሆን፥ ህልውና ያለው ነገር ያደረገውን መልካምነት ያን ነገር ራሱን ሳያጠፉ ማጥፋት አይቻልምና። ያልተበላሸ ባሕርይ በትክክል የተከበረ ነው። ይልቁንም ደግሞ የማይበላሽ ከሆነ ያለ ጥርጥር ይበልጥ ውድ ሆኖ ይቈጠራል። ሲበላሽ ግን መበላሸቱ ክፉ ነው፤ ምክንያቱም አንዳች ዓይነት መልካም ነገር ይጓደልበታልና። ምንም መልካም ነገር ካልተጓደለበት ጉዳት አይደርስበትም፤ ነገር ግን ጉዳት ይደርስበታል፤ ስለዚህ መልካም ነገር ይጓደልበታል። ስለዚህ አንድ ነገር በመበላሸት ሂደት ውስጥ እስካለ ድረስ፥ በእርሱ ውስጥ የሚጓደልበት አንዳች መልካም ነገር አለ፤ ሊበላሽ የማይችል የዚያ ነገር አንድ ክፍል ቢቀር፥ ይህ በእርግጥ የማይበላሽ ነገር ይሆናል፤ በዚህም የመበላሸቱ ሂደት ይህን ታላቅ መልካም ነገር ገልጦ ያሳያል። መበላሸቱን ካላቆመ ግን፥ መበላሸት ሊያጓድልበት የሚችለውን መልካም ነገር መያዙንም ሊያቆም አይችልም። ነገር ግን በመበላሸት ፈጽሞና ሙሉ በሙሉ ቢጠፋ፥ ምንም መልካም ነገር አይቀርም፤ ምክንያቱም ምንም ህልውና ያለው ነገር አይኖርምና። ስለዚህ መበላሸት መልካሙን ሊያጠፋ የሚችለው ህልውና ያለውን ነገር በማጥፋት ብቻ ነው። እንግዲህ ህልውና ያለው ነገር ሁሉ መልካም ነው፤ ሊበላሽ የማይችል ከሆነ ታላቅ መልካም ነው፤ ሊበላሽ የሚችል ከሆነ ትንሽ መልካም ነው፤ በማናቸውም ሁኔታ ግን መልካም መሆኑን የሚክዱ ሰነፎች ወይም አላዋቂዎች ብቻ ናቸው። በመበላሸትም ፈጽሞ ቢጠፋ፥ መበላሸቱ ራሱ ሊኖርበት የሚችል ምንም ነገር ስለማይቀር መኖሩን ማቆሙ የግድ ነው።

መልካም በሌለበት ክፉ ሊኖር አይችልም፤ ክፉ ሰውም ክፉ መልካም ነው

ስለዚህ ምንም መልካም ነገር ከሌለ ክፉ የምንለው ምንም ነገር የለም። ከክፉ ፈጽሞ ነጻ የሆነ መልካም ፍጹም መልካም ነው። በሌላ በኩል ክፉን የያዘ መልካም ነውር ያለበት ወይም ያልተሟላ መልካም ነው፤ መልካም በሌለበትም ክፉ ሊኖር አይችልም። ከዚህ ሁሉ አንድ አስገራሚ ውጤት ላይ እንደርሳለን፦ ህልውና ያለው ነገር ሁሉ ህልውና ያለው ነገር እስከ ሆነ ድረስ መልካም ስለ ሆነ፥ ነውር ያለበትን ነገር ክፉ ነገር ነው ስንል፥ መልካም የሆነው ክፉ ነው፥ ከመልካም ነገር በቀርም ክፉ ሊሆን የሚችል የለም ያልን ይመስላል፤ ምክንያቱም ህልውና ያለው ነገር ሁሉ መልካም ነው፤ ክፉም ሁሉ ህልውና ባለው ነገር ውስጥ ካልሆነ በቀር ሊኖር አይችልም። እንግዲህ መልካም ከሆነ ነገር በቀር ምንም ነገር ክፉ ሊሆን አይችልም። ይህም ሲነገር እርስ በርሱ የሚጋጭ ቢመስልም፥ የማመዛዘን ጥብቅነት ግን ከዚህ መደምደሚያ እንድናመልጥ አይፈቅድልንም። ሆኖም የነቢዩን ፍርድ እንዳንቀበል መጠንቀቅ አለብን፦ «ክፉውን መልካም መልካሙንም ክፉ ለሚሉ፥ ጨለማውን ብርሃን ብርሃኑንም ጨለማ ለሚያደርጉ፥ መራራውን ጣፋጭ ጣፋጩንም መራራ ለሚያደርጉ ወዮላቸው።» ጌታችን ግን እንዲህ ይላል፦ «ክፉ ሰውም ከልብ ክፉ መዝገብ ክፉውን ያወጣል።» እንግዲህ ክፉ ሰው ክፉ ነገር ካልሆነ ሌላ ምንድን ነው? ሰው ህልውና ያለው ነገር ነውና። ሰው ህልውና ያለው ነገር በመሆኑ መልካም ነገር ከሆነ፥ ክፉ ሰው ክፉ መልካም ካልሆነ ሌላ ምንድን ነው? ሆኖም እነዚህን ሁለት ነገሮች በጥንቃቄ ስንለያቸው፥ ክፉ የሆነው ሰው በመሆኑ፥ ወይም መልካም የሆነው ኃጢአተኛ በመሆኑ እንዳልሆነ እናገኛለን፤ ይልቁንም መልካም የሆነው ሰው በመሆኑ፥ ክፉ የሆነውም ኃጢአተኛ በመሆኑ ነው። እንግዲህ፦ «ሰው መሆን ክፉ ነው» ወይም፦ «ኃጢአተኛ መሆን መልካም ነው» የሚል ማንም ቢሆን በነቢዩ ውግዘት ሥር ይወድቃል፦ «ክፉውን መልካም መልካሙንም ክፉ ለሚሉ ወዮላቸው!» የሚወቅሰው የእግዚአብሔርን ሥራ፥ ማለትም ሰውን ነውና፤ የሚያመሰግነውም የሰውን ጕድለት፥ ማለትም ኃጢአተኛነትን ነውና። ስለዚህ ህልውና ያለው ነገር ሁሉ ጕድለት ያለበት ቢሆን እንኳ፥ ህልውና ያለው ነገር እስከ ሆነ ድረስ መልካም ነው፤ ጕድለት ያለበት እስከ ሆነ ድረስ ደግሞ ክፉ ነው።

መልካምና ክፉ፥ ተቃራኒ ባሕርያት በአንድ ነገር ላይ በአንድ ጊዜ ሊነገሩ አይችሉም ከሚለው ሕግ የተለዩ ናቸው። ክፉ የሚበቅለው በመልካም ውስጥ ነው፤ ከመልካምም ውጭ ሊኖር አይችልም

እንግዲህ መልካምና ክፉ ብለን የምንጠራቸውን እነዚህን ተቃራኒዎች በሚመለከት፥ ሁለት ተቃራኒዎች በአንድ ጊዜ ስለ አንድ ነገር ሊነገሩ አይችሉም የሚለው የአመክንዮ ሊቃውንት ሕግ አይሠራም። ማንኛውም የአየር ሁኔታ በአንድ ጊዜ ጨለማም ብሩህም አይሆንም፤ ማንኛውም ምግብ ወይም መጠጥ በአንድ ጊዜ ጣፋጭም መራራም አይሆንም፤ ማንኛውም አካል በአንድ ጊዜና በአንድ ስፍራ ጥቍርም ነጭም አይሆንም፤ ማንኛውም በአንድ ጊዜና በአንድ ስፍራ አስቀያሚም ውብም አይሆንም። ይህም ሕግ ብዙዎቹን፥ እንዲያውም ሁሉንም ማለት ይቻላል፥ ተቃራኒዎች በሚመለከት የሚሠራ ሆኖ ይገኛል፤ ይኸውም በአንድ ነገር ውስጥ በአንድ ጊዜ ሊኖሩ አለመቻላቸው ነው። ነገር ግን መልካምና ክፉ ተቃራኒዎች መሆናቸውን ማንም ሊጠራጠር ባይችልም፥ በአንድ ጊዜ ሊኖሩ መቻላቸው ብቻ ሳይሆን፥ ክፉ ያለ መልካም ወይም መልካም ባልሆነ ነገር ውስጥ ሊኖር አይችልም። መልካም ግን ያለ ክፉ ሊኖር ይችላል። ሰው ወይም መልአክ ኃጢአተኛ ሳይሆን ሊኖር ይችላልና፤ ከሰው ወይም ከመልአክ በቀር ግን ምንም ነገር ኃጢአተኛ ሊሆን አይችልም፤ ሰው ወይም መልአክ እስከ ሆነ ድረስ መልካም ነው፤ ኃጢአተኛ እስከ ሆነ ድረስ ደግሞ ክፉ ነው። እነዚህ ሁለት ተቃራኒዎችም ይህን ያህል አብረው የሚኖሩ ናቸው፤ መልካም በክፉው ውስጥ ባይኖር ኖሮ ክፉም ሊኖር ባልቻለ ነበር፤ ምክንያቱም ሊበላሽ የሚችል ምንም ነገር ባይኖር ኖሮ መበላሸት የሚኖርበት ስፍራም ሆነ የሚመነጭበት ምንጭ ባላገኘ ነበር፤ ከመልካም ነገር በቀርም ምንም ሊበላሽ አይችልም፤ መበላሸት የመልካምን መጥፋት እንጂ ሌላ አይደለምና። እንግዲህ ክፉ ነገሮች የተገኙት ከመልካም ነገር ነው፤ ከመልካም ነገር ውጭም አይኖሩም፤ ማንኛውም ክፉ ባሕርይ ሊገኝበት የሚችል ሌላ ምንጭም አልነበረም። ቢኖር ኖሮ፥ ያ ነገር ህልውና ያለው ነገር እስከ ሆነ ድረስ በእርግጥ መልካም ነበር፤ የማይበላሽ ህልውና ያለው ነገር ታላቅ መልካም በሆነ ነበር፤ የሚበላሽ የሆነው እንኳ በተወሰነ ደረጃ መልካም መሆን አለበት፤ መበላሸት ሊጎዳው የሚችለው በእርሱ ያለውን መልካም ነገር በማበላሸት ብቻ ነውና።

ቀደም ብሎ የቀረበው ክርክር፦ «መልካም ዛፍ ክፉ ፍሬ ማፍራት … አይቻለውም» ከሚለው ከጌታችን ቃል ጋር በምንም መንገድ አይጋጭም

ነገር ግን ክፉ ከመልካም ይወጣል ስንል፥ ይህ፦ «መልካም ዛፍ ክፉ ፍሬ ማፍራት … አይቻለውም» ከሚለው ከጌታችን ቃል ጋር ይጋጫል ተብሎ አይታሰብ። እውነት የሆነው እርሱ እንደሚለው፥ ከእሾህ ወይን አይለቀምም፤ ምክንያቱም ወይን በእሾህ ላይ አይበቅልምና። ነገር ግን በመልካም መሬት ላይ የወይን ተክልም እሾህም ሊበቅሉ እንደሚችሉ እናያለን። እንደዚሁም ክፉ ዛፍ መልካም ፍሬ ማፍራት እንደማይችል ሁሉ፥ ክፉ ፈቃድም መልካም ሥራን ሊያስገኝ አይችልም። ነገር ግን መልካም ከሆነው ከሰው ባሕርይ መልካም ፈቃድም ሆነ ክፉ ፈቃድ ሊመነጭ ይችላል። በእርግጥም በመጀመሪያ ክፉ ፈቃድ ሊመነጭበት የሚችል ምንጭ፥ መልካም ከነበረው ከመልአክ ወይም ከሰው ባሕርይ በቀር ሌላ አልነበረም። ጌታችን ራሱም ስለ ዛፉና ስለ ፍሬው በተናገረበት በዚያው ስፍራ ይህን በግልጽ ያሳያል። እንዲህ ይላልና፦ «ዛፍዋን መልካም፥ ፍሬዋንም መልካም አድርጉ፥ ወይም ዛፍዋን ክፉ ፍሬዋንም ክፉ አድርጉ፤»—በዚህም ክፉ ፍሬ በመልካም ዛፍ ላይ፥ መልካም ፍሬም በክፉ ዛፍ ላይ እንደማይበቅል፥ ነገር ግን መሬቱ ራሱ፥—በዚህም በዚያን ጊዜ ይናገራቸው የነበሩትን ሰዎች ማለቱ ነው፥—ሁለቱንም ዓይነት ዛፍ ሊያበቅል እንደሚችል በበቂ ሁኔታ በግልጽ ያስጠነቅቀናል።

ለሰው ብፅዕና የተፈጥሮን ታላላቅ ነውጦች ምክንያት ማወቅ አስፈላጊ አይደለም፤ የመልካምንና የክፉን ምክንያት ማወቅ ግን አስፈላጊ ነው

እንግዲህ ከእነዚህ ነገሮች አንጻር፥ «የነገሮችን ምክንያት ማወቅ የቻለ ሰው ብፁዕ ነው» በሚለው በማሮ (በቨርጅል) ስንኝ ደስ ስንሰኝ፥ ለብፅዕና የታላላቆቹን የተፈጥሮ ነውጦች ምክንያት፥ በተፈጥሮ ግዛት እጅግ ስውር ጓዳዎች ውስጥ ተሰውረው ያሉትን ምክንያቶች፥ «ኀይሉ ጥልቅ ባሕሮችን አሳብጦ ድንበራቸውን እንዲጥሱ፥ ደግሞም ወደ ራሳቸው ተመልሰው እንዲረጋጉ የሚያደርገው የምድር መናወጥ ከወዴት እንደሚመጣ» ማወቅ አስፈላጊ ነው ብለን ልናስብ አይገባም። ነገር ግን ይህ ሕይወት የተሞላባቸውን ስሕተቶችና መከራዎች ለማስወገድ፥ ሰው በዚህ ሕይወት ሊያውቃቸው እስከሚችለው ድረስ የመልካምንና የክፉን ምክንያቶች ማወቅ ይገባናል። ግባችን ምንጊዜም ምንም መከራ የማያስጨንቀን፥ ምንም ስሕተትም የማያስተን ወደዚያ የብፅዕና ሁኔታ መድረስ መሆን አለበትና። የተፈጥሮ ነውጦችን ምክንያት ማወቅ ካለብን፥ ከራሳችን ጤንነት ጋር የተያያዙትን ከማወቅ ይበልጥ የሚገደን የለም። ነገር ግን እነዚህን ባለማወቃችን ወደ ሐኪሞች ለመሄድ ስለምንገደድ፥ በምድርና በሰማያት ውስጥ ተሰውረው ያሉትን ምሥጢራት አለማወቃችንንም በብዙ ትዕግሥት ልንሸከመው የምንችል ይመስላል።

የስሕተት ባሕርይ። ስሕተት ሁሉ ጎጂ አይደለም፤ ሆኖም ሰው በተቻለው መጠን ስሕተትን ማስወገድ ግዴታው ነው

በታላላቅ ነገሮች ብቻ ሳይሆን በትናንሽ ነገሮች እንኳ ስሕተትን በተቻለ መጠን በከፍተኛ ጥንቃቄ ማስወገድ ቢገባንም፥ ከድንቁርና በቀርም ልንሳሳት ባንችልም፥ አንድ ሰው አንድን ነገር ባያውቅ ወዲያውኑ ወደ ስሕተት ይወድቃል ማለት አይደለም። ይህ ይልቁንም የማያውቀውን የሚያውቅ የሚመስለው ሰው ዕጣ ፈንታ ነው። ሐሰት የሆነውን እውነት እንደ ሆነ አድርጎ ይቀበላልና፤ የስሕተት ዋና ምንነትም ይኸው ነው። ነገር ግን አንድ ሰው የሚሳሳትበት ጉዳይ ምን እንደ ሆነ እጅግ ታላቅ ቁም ነገር ነው። በአንድና በዚያው ጉዳይ ላይ የተማረውን ሰው ካልተማረው፥ ያልተሳሳተውንም ከተሳሳተው አስበልጠን መምረጣችን ትክክል ነውና። በተለያዩ ጉዳዮች ግን፥—ማለትም አንዱ ሰው አንድ ነገር፥ ሌላውም ሌላ ነገር ሲያውቅ፥ የመጀመሪያው የሚያውቀው ጠቃሚ፥ ሁለተኛው የሚያውቀው ግን ያን ያህል ጠቃሚ ያልሆነ ወይም እንዲያውም ጎጂ ሲሆን፥—ሁለተኛው የሚያውቃቸውን ነገሮች በሚመለከት፥ ከሁለተኛው እውቀት የመጀመሪያውን ድንቁርና አስበልጦ የማይመርጥ ማን ነው? ድንቁርና ከእውቀት የሚሻልባቸው ጉዳዮች አሉና። እንደዚሁም ከትክክለኛው መንገድ መውጣት አንዳንድ ጊዜ ጥቅም አስገኝቷል፥—ይህም በጉዞ እንጂ በምግባር አይደለም። እኔ ራሴ ሁለት መንገዶች በሚገናኙበት ስፍራ የተሳሳተ መንገድ ይዤ ስለ ሄድሁ፥ የታጠቁ የዶናጢስቶች ቡድን አድፍጠው ይጠብቁኝ በነበረበት ስፍራ ሳላልፍ ቀረሁ። ያም ሆኖ በዙሪያ ጥምጥም መንገድ ቢሆንም ወደማቀናበት ስፍራ ደረስሁ፤ ስለ ድብቅ አደጋውም በሰማሁ ጊዜ በስሕተቴ ራሴን እንኳን ደስ አለህ አልሁ፤ ስለ እርሱም እግዚአብሔርን አመሰገንሁ። እንግዲህ እንዲህ ያለ ስሕተት የሠራ መንገደኛ ከመሆን ይልቅ ምንም ያልተሳሳተ የመንገድ ሽፍታ መሆንን የሚመርጥ ማን ነው? ምናልባትም የባለቅኔዎች አለቃ በመከራ ላይ ባለ አፍቃሪ አፍ፦ «እንዴት ጠፋሁ! ክፉ ስሕተት እንዴት ወሰደኝ!» የሚሉትን ቃላት ያኖረው ስለዚህ ይሆናል፤ ምንም ጉዳት የማያደርስ ብቻ ሳይሆን አንዳች እውነተኛ ጥቅም የሚያስገኝ መልካም ስሕተት አለና። ነገር ግን የእውነትን ባሕርይ ይበልጥ በቅርበት ስንመረምር፥ መሳሳት ማለት ሐሰትን እውነት፥ እውነትንም ሐሰት አድርጎ መውሰድ፥ ወይም እርግጠኛውን እንደ አጠራጣሪ፥ አጠራጣሪውንም እንደ እርግጠኛ መያዝ መሆኑን፥ በነፍስ ውስጥ ያለ ስሕተትም ስንናገረው ወይም፦ «አዎን አዎን ወይም አይደለም አይደለም» ብለን ስንስማማበት ውብና አሳማኝ መስሎ በታየው መጠን አስጸያፊና አስቀያሚ መሆኑን ስናስተውል፥—በእውነት ይህ የምንኖረው ሕይወት፥ ሕይወትን ለመጠበቅ ሲባል አንዳንድ ጊዜ ወደ ስሕተት መውደቅ አስፈላጊ በመሆኑ ብቻ እንኳ እጅግ ጐስቋላ ነው። እውነት ራሷ የነፍስ ሕይወት በሆነችበት፥ ማንም በማያታልልበትና ማንም በማይታለልበት በዚያኛው ሕይወት እንዲህ ያለ ነገር እንዳይሆን እግዚአብሔር ይጠብቀን። እዚህ ግን ሰዎች ያታልላሉ ይታለላሉም፤ በውሸታሞችም በመታመን ራሳቸው ከሚሳሳቱበት ጊዜ ይልቅ ሌሎችን በሚያሳስቱበት ጊዜ ይበልጥ የሚያሳዝኑ ናቸው። ሆኖም አስተዋይ ነፍስ ከሐሰት እጅግ ስለምትሸሽና ከስሕተት ጋር በብርቱ ስለምትታገል፥ ማታለልን የሚወዱት እንኳ መታለልን ፈጽሞ አይፈልጉም። ውሸታም ራሱ እንደሚሳሳት አያስብምና፥ ይልቁንም በእርሱ የሚታመነውን ሌላውን ሰው ወደ ስሕተት እንደሚመራ ያስባል። እውነቱን ራሱ የሚያውቅ ከሆነም፥ በሚዋሽበት ጉዳይ በእርግጥ አይሳሳትም፤ ነገር ግን ውሸቱ ምንም ጉዳት እንደማያደርስበት በማሰቡ ይታለላል፤ ኃጢአት ሁሉ ኃጢአት ከተሠራበት ሰው ይልቅ ኃጢአተኛውን ይበልጥ ይጎዳዋልና።

መዋሸት ፈጽሞ አይፈቀድም፤ ነገር ግን ውሸቶች እንደ ዓላማቸውና እንደ ጉዳያቸው በበደል መጠን እጅግ ይለያያሉ

ነገር ግን እዚህ ላይ እጅግ አስቸጋሪና እጅግ የተወሳሰበ ጥያቄ ይነሣል፤ ስለ እርሱም መልስ መስጠት አስፈላጊ ሆኖ ስላገኘሁት በአንድ ወቅት ትልቅ መጽሐፍ ጽፌአለሁ። ጥያቄውም ይህ ነው፦ መልካም ሰው በማንኛውም ጊዜ ውሸት መናገር ግዴታው ሊሆን ይችላልን? አንዳንዶች በሐሰት መማል እንኳ፥ የእግዚአብሔርን አምልኮ ስለሚመለከቱ ጉዳዮችና ስለ እግዚአብሔር ባሕርይ ራሱም ሐሰትን መናገር መልካምና ቅዱስ ሥራ የሚሆንባቸው ጊዜያት አሉ እስከ ማለት ይደርሳሉና። ለእኔ ግን ውሸት ሁሉ ኃጢአት መሆኑ እርግጠኛ ነገር ይመስለኛል፤ ምንም እንኳ አንድ ሰው በምን ዓላማና በምን ጉዳይ እንደሚዋሽ ታላቅ ልዩነት የሚያመጣ ቢሆንም። ሌላውን ለመርዳት የሚዋሽ ሰው ኃጢአት ሌላውን ለመጉዳት እንደሚዋሽ ሰው ኃጢአት የከፋ አይደለምና፤ በውሸቱ መንገደኛን ወደ ተሳሳተ መንገድ የሚመራ ሰውም በሐሰት ወይም በአሳሳች ገለጻ የሕይወትን አካሄድ በሙሉ የሚያጣምመውን ሰው ያህል ጉዳት አያደርስም። እርግጥ ነው፥ እውነት ነው ብሎ በማመን ሐሰትን የሚናገር ማንም ሰው ውሸታም ተብሎ ሊፈረድበት አይገባም፤ እንዲህ ያለው ሰው አውቆ አያታልልምና፥ ይልቁንም ራሱ ተታልሏል። በዚሁ መርሕም፥ አንድ ሰው በግዴለሽነት ሐሰትን ተቀብሎ እውነት አድርጎ ቢይዘው፥ አንዳንድ ጊዜ በችኩልነት ሊከሰስ ቢችልም፥ በመዋሸት ሊከሰስ አይገባም፤ በሌላ በኩል ግን ሐሰት ነው ብሎ በማመን እውነትን የሚናገር ሰው፥ በራሱ ኅሊና እስከሚመለከተው ድረስ ውሸታም ነው። የማያምነውን በመናገሩ፥ ነገሩ በእውነቱ እውነት ቢሆን እንኳ፥ ለራሱ ኅሊና ሐሰት የሆነውን ይናገራልና፤ ሳያውቅ በአፉ እውነትን የሚናገር፥ በልቡ ግን ለመዋሸት የሚፈልግ ሰውም በምንም መንገድ ከውሸት ነጻ አይደለም። ስለዚህ የተነገረውን ጉዳይ ሳይሆን የተናጋሪውን ዓላማ ብቻ ስንመለከት፥ ሳያውቅ ሐሰትን የሚናገር ሆኖም ሁልጊዜ እውነት ነው ብሎ የሚያስብ ሰው፥ ሳያውቅ እውነትን ከሚናገር ነገር ግን በኅሊናው ለማታለል ከሚያስብ ሰው የተሻለ ሰው ነው። የመጀመሪያው አንድ ነገር እያሰበ ሌላ ነገር አይናገርምና፤ ሁለተኛው ግን ቃሉ በእውነቱ እውነት ቢሆንም በልቡ አንድ ሐሳብ፥ በከንፈሩ ደግሞ ሌላ አለው፤ የውሸትም ዋና ምንነት ይኸው ነው። ነገር ግን እውነትንና ሐሰትን ከተነገሩት ጉዳዮች አንጻር ስንመለከት፥ አንድ ሰው የሚያታልልበት ወይም የሚታለልበት ጉዳይ እጅግ ታላቅ ቁም ነገር ይሆናል። በሰው የራሱ ኅሊና በኩል ሲታይ ከመታለል ማታለል የከፋ ክፉ ቢሆንም፥ ለእግዚአብሔር ትክክለኛ አምልኮ እውቀታቸውና እምነታቸው አስፈላጊ በሆኑ ጉዳዮች ወደ ስሕተት ከመመራት ይልቅ ሃይማኖትን በማይመለከቱ ጉዳዮች መዋሸት እጅግ ያነሰ ክፉ ነው። ይህንንም በምሳሌ ለማስረዳት፦ አንድ ሰው ስለ ሞተ ሰው እውነት አለመሆኑን እያወቀ ገና በሕይወት አለ ቢል፥ ሌላው ሰው ደግሞ ተታልሎ ክርስቶስ ከተወሰነ ዘመን በኋላ (ዘመኑን የፈለግኸውን ያህል አርዝመው) ይሞታል ብሎ ቢያምን፥ እንደ ሁለተኛው ከመታለል እንደ መጀመሪያው መዋሸት በማይነጻጸር ሁኔታ የተሻለ አይሆንምን? አንድን ሰው ወደ መጀመሪያው ስሕተት መምራትስ በማንም ሰው ወደ ሁለተኛው ስሕተት ከመመራት እጅግ ያነሰ ክፉ አይሆንምን?

የሰዎች ስሕተቶች በሚያስከትሏቸው ክፉ ነገሮች መጠን እጅግ ይለያያሉ፤ ሆኖም ስሕተት ሁሉ በራሱ ክፉ ነው

እንግዲህ በአንዳንድ ነገሮች መታለል ታላቅ ክፉ ነው፤ በአንዳንዶቹ ትንሽ ክፉ ነው፤ በአንዳንዶቹ ምንም ክፉ አይደለም፤ በአንዳንዶቹ ደግሞ እውነተኛ ጥቅም ነው። ሰው ወደ ዘላለም ሕይወት የሚመራውን ባያምን ወይም ወደ ዘላለም ሞት የሚመራውን ቢያምን የሚታለለው ለራሱ ከባድ ጉዳት ነው። ሰው ሐሰትን እውነት አድርጎ በመውሰድ በራሱ ላይ ጊዜያዊ ችግሮችን ሲያመጣ መታለሉ ትንሽ ክፉ ነው፤ የአማኙ ትዕግሥት እነዚህን እንኳ ወደ መልካም ጥቅም ይለውጣቸዋልና፤ ለምሳሌ ክፉውን ሰው መልካም ነው ብሎ በመውሰድ ከእርሱ ጉዳት ሲደርስበት። ነገር ግን ክፉውን ሰው መልካም ነው ብሎ የሚያምን፥ ሆኖም ምንም ጉዳት የማይደርስበት ሰው በመታለሉ ምንም አይጎዳም፤ በነቢዩም፦ «ክፉውን መልካም መልካሙንም ክፉ ለሚሉ ወዮላቸው!» በሚለው ውግዘት ሥር አይወድቅም። ይህ የተነገረው ስለ ክፉ ሰዎች ሳይሆን ሰዎችን ክፉ ስለሚያደርጓቸው ነገሮች እንደ ሆነ ልናስተውል ይገባናልና። ስለዚህ ምንዝርናን መልካም ነው የሚል ሰው በዚያ በነቢዩ ውግዘት ሥር በትክክል ይወድቃል። አመንዝራውን ግን ንጹሕ ነው ብሎ በማሰብ፥ አመንዝራ መሆኑንም ባለማወቅ መልካም ነው የሚል ሰው፥ ስለ መልካምና ስለ ክፉ ባሕርይ በምንም አይሳሳትም፤ የሚሳሳተው ስለ ሰዎች ስውር ምግባር ብቻ ነው። ሰውየውን መልካም ብሎ የሚጠራው ያለ ጥርጥር መልካም የሆነውን ነገር እንደ ሆነ በማመን ነው፤ አመንዝራውን ክፉ፥ ንጹሑንም መልካም ብሎ ይጠራል፤ ይህንንም ሰው መልካም ብሎ የሚጠራው አመንዝራ መሆኑን ባለማወቅ፥ ንጹሕ እንደ ሆነ በማመን ነው። ደግሞም ቀደም ሲል በእኔ ላይ አንድ ጊዜ እንደ ደረሰ እንደ ተናገርሁት፥ አንድ ሰው በመሳሳቱ ከሞት ቢያመልጥ፥ ከስሕተቱ አንዳች ጥቅም እንኳ ያገኛል። ነገር ግን በአንዳንድ ሁኔታዎች ሰው በራሱ ላይ ምንም ጉዳት ሳይደርስበት፥ ወይም ለራሱ አንዳች ጥቅም እንኳ እያገኘ ሊታለል ይችላል ስል፥ ስሕተቱ በራሱ ክፉ አይደለም ወይም በማናቸውም መንገድ መልካም ነው ማለቴ አይደለም፤ የምጠቅሰው በስሕተቱ ምክንያት የተወገደውን ክፉ ወይም የተገኘውን ጥቅም ብቻ ነው። ስሕተቱ በራሱ ሲታይ ክፉ ነውና፤ ታላቅ ጉዳይን የሚመለከት ከሆነ ታላቅ ክፉ፥ ትንሽ ጉዳይን የሚመለከት ከሆነ ትንሽ ክፉ ነው፥ ሆኖም ሁልጊዜ ክፉ ነው። ሐሰትን እውነት እንደ ሆነ አድርጎ መቀበል፥ እውነትንም ሐሰት እንደ ሆነ አድርጎ መጣል፥ ወይም አጠራጣሪውን እንደ እርግጠኛ፥ እርግጠኛውንም እንደ አጠራጣሪ መያዝ ክፉ መሆኑን አእምሮው ጤናማ የሆነ ማን ሊክድ ይችላል? ነገር ግን አንድን ሰው በእውነቱ ክፉ ሆኖ ሳለ መልካም ነው ብሎ ማሰብ አንድ ነገር ነው፥ ይህም ስሕተት ነው፤ በስሕተቱ ምክንያት ተጨማሪ ጉዳት አለመድረሱ ደግሞ ሌላ ነገር ነው፥ ይኸውም መልካም ነው ብለን የምናስበው ክፉ ሰው ምንም ጉዳት ባያደርስብን ነው። እንደዚሁም፥ በትክክለኛው መንገድ ላይ ሳንሆን በትክክለኛው መንገድ ላይ ነን ብሎ ማሰብ አንድ ነገር ነው፤ ክፉ የሆነው ይህ ስሕተታችን አንዳች መልካም ነገር ሲያስገኝ፥ ለምሳሌ ከክፉ ሰዎች ድብቅ አደጋ ሲያድነን፥ ደግሞ ሌላ ነገር ነው።

ስሕተት ሁሉ ኃጢአት አይደለም። ስሕተትን ለማስወገድ በማናቸውም ጉዳይ ከማመን መቈጠብ አለብን የሚለውን የአካዳሚያ ፈላስፎችን አስተሳሰብ መመርመር

እንደሚከተሉት ያሉ ስሕተቶች፥—ለምሳሌ አንድ ሰው ክፉውን ሰው ምን ዓይነት ሰው እንደ ሆነ ሳያውቅ ስለ እርሱ መልካም አስተያየት ሲኖረው፤ ወይም በሥጋ የስሜት ሕዋሳት በኩል ከሚደርሱን የተለመዱ ግንዛቤዎች ይልቅ፥ ተመሳሳይ ዓይነት ያላቸው ሌሎች ገጽታዎች ሲቀርቡልን፥ በመንፈስ እያስተዋልናቸው በሥጋ የምናስተውላቸው ሲመስለን፥ ወይም በሥጋ እያስተዋልናቸው በመንፈስ የምናስተውላቸው ሲመስለን (ሐዋርያው ጴጥሮስ መልአኩ ድንገት ከሰንሰለቱና ከእስሩ በፈታው ጊዜ ራእይንም የሚያይ ይመስለው ነበር እንደ ተባለው የሳተው ዓይነት ስሕተት)፤ ወይም በስሜት ሕዋሳት በሚታወቁ ነገሮች ራሳቸው ሸካራውን ለስላሳ፥ መራራውንም ጣፋጭ አድርገን ስንወስድ፥ ወይም የበሰበሰ ነገር ጥሩ መዓዛ ያለው ሲመስለን፤ ወይም የሠረገላ ማለፍን ነጐድጓድ አድርገን ስንወስድ፤ ወይም መንታ ልጆችን በሚመለከት ብዙ ጊዜ እንደሚሆነው፥ ሁለቱ እጅግ ስለሚመሳሰሉ አንዱን ሰው ሌላው አድርገን ስንወስድ (ስለዚህም ታላቁ ባለቅኔያችን፦ «ለወላጆች ደስ የሚያሰኝ ስሕተት» ብሎ ይጠራዋል)፥—እነዚህና እንደዚህ ያሉ ሌሎች ስሕተቶች ኃጢአት ሊባሉ ይገባቸው እንደ ሆነ እርግጠኛ አይደለሁም። እነዚያን እጅግ ስለታም አሳቢዎች፥ የአካዳሚያ ፈላስፎችን ያስጨነቃቸውን እጅግ የተወሳሰበ ጥያቄም አሁን ለመፍታት አልሞክርም፤ ጥያቄውም፦ ጠቢብ ሰው ሐሰትን በመቀበል ወደ ስሕተት ሊወድቅ ስለሚችል ለማንኛውም ነገር ስምምነቱን መስጠት ይገባዋልን? የሚል ነው፤ እነርሱ እንደሚሉት ነገሮች ሁሉ የማይታወቁ ወይም እርግጠኛ ያልሆኑ ናቸውና። እኔ ከተመለስሁ ብዙም ሳይቆይ፥ በእምነት ደጃፍ ላይ እንዳሉ ሆነው የሚያግዱኝን ተቃውሞዎች ከመንገዴ ለማስወገድ ሦስት መጻሕፍትን ጽፌአለሁ። ገና ከመጀመሪያውም በእነዚህ ፈላስፎች ክርክሮች የሚጠናከር የሚመስለውን ይህን እውነትን የማግኘት ፍጹም ተስፋ መቍረጥ ማስወገድ በእርግጥ አስፈላጊ ነበር። በእነርሱ ዘንድ ስሕተት ሁሉ እንደ ኃጢአት ይቈጠራል፤ ስሕተትንም ማስወገድ የሚቻለው ከማመን ፈጽሞ በመቈጠብ ብቻ እንደ ሆነ ያስባሉ። አጠራጣሪውን ነገር የሚቀበል ሰው ወደ ስሕተት ይወድቃል ይላሉና፤ የሰው አስተያየት በአጋጣሚ እውነት ቢሆን እንኳ፥ እውነትን ከሐሰት መለየት የማይቻል ስለ ሆነ የእውነትነቱ እርግጠኝነት የለም ብለው በእጅግ ስለታም፥ ነገር ግን እጅግ ድፍረት በሞላባቸው ክርክሮች ለማሳየት ይጥራሉ። በእኛ ዘንድ ግን «ጻድቅ በእምነት ይኖራል።» እንግዲህ ስምምነት ከተወሰደ እምነትም አብሮ ይሄዳል፤ ያለ ስምምነት ማመን አይቻልምና። እናውቃቸውም ብንሆን ባናውቃቸውም፥ ብፁዕ ወደ ሆነው ሕይወት፥ ማለትም ወደ ዘላለም ሕይወት ለመድረስ ከፈለግን ልናምናቸው የሚገቡ እውነቶች አሉ። ነገር ግን በፊታቸው የዘላለም ሕይወት እንዳለ ማወቅ ብቻ ሳይሆን፥ በአሁኑ ቅጽበት በሕይወት መኖራቸውን እንኳ ከማያውቁ ሰዎች ጋር መከራከር ይገባ እንደ ሆነ እርግጠኛ አይደለሁም፤ እንዲያውም ሊያውቁት የማይችሉት ሊሆን የማይችለውን አናውቅም ይላሉ። ማንም ሰው በሕይወት መኖሩን ሊያውቅ አለመቻሉ የማይቻል ነውና፤ በሕይወት ባይኖር ኖሮ አለማወቅ እንኳ ባልቻለ ነበርና፤ እውቀት ብቻ ሳይሆን ድንቁርናም ጭምር የሕያዋን ብቻ ባሕርይ ሊሆን ይችላልና። ነገር ግን እነርሱ በሕይወት መኖራቸውን ባለመቀበል ስሕተትን የሚያስወግዱ ይመስላቸዋል፤ ይሁን እንጂ በሕይወት የሌለ ሊሳሳት ስለማይችል ስሕተታቸው ራሱ በሕይወት መኖራቸውን ያረጋግጣል። እንግዲህ በሕይወት መኖራችን እውነት ብቻ ሳይሆን እርግጠኛ እንደ ሆነ ሁሉ፥ እውነትም እርግጠኛም የሆኑ ሌሎች ብዙ ነገሮች አሉ፤ እነዚህንም አለመቀበል የሞኝነት ጣራ እንጂ ጥበብ ተብሎ እንዲጠራ ፈጽሞ እግዚአብሔር አይፍቀድ።

ስሕተት ሁልጊዜ ኃጢአት ባይሆንም ሁልጊዜ ክፉ ነው

ነገር ግን የእግዚአብሔርን መንግሥት ከማግኘት አንጻር ማመናችንም ሆነ አለማመናችን፥ እንዲያውም እውነትነታቸውም ሆነ እውነት መስለው መታየታቸው ወይም ሐሰትነታቸው ምንም ቁም ነገር የሌላቸውን ጉዳዮች በሚመለከት፥ በእንደነዚህ ያሉ ጉዳዮች መሳሳት እንደ ኃጢአት ሊቈጠር አይገባም፥ ወይም ቢያንስ እንደ እጅግ ትንሽና ቀላል ኃጢአት ይቈጠራል። ባጭሩ በእንደዚህ ያሉ ጉዳዮች የሚፈጸም ስሕተት፥ ባሕርዩና መጠኑ ምንም ቢሆን፥ «በፍቅር የሚሠራ» የክርስቶስ እምነት የሆነውን ወደ እግዚአብሔር የመቅረቢያውን መንገድ አይመለከትም። መንታ ልጆችን በሚመለከት የተፈጸመው «ለወላጆች ደስ የሚያሰኝ ስሕተት» ከዚህ መንገድ ፈቀቅ ማለት አልነበረምና፤ ሐዋርያው ጴጥሮስም ራእይ የሚያይ መስሎት አንዱን ነገር ሌላ አድርጎ በመሳሳቱ፥ ያዳነው መልአክ ከእርሱ እስኪለይ ድረስ ይንቀሳቀስባቸው የነበሩትን እውነተኛ ነገሮች ከሕልም ምናባዊ ነገሮች ባልለየ ጊዜ ከዚህ መንገድ ፈቀቅ አላለም፤ የአባቶች አለቃ ያዕቆብም በእውነት በሕይወት የነበረው ልጁ በአውሬ እንደ ተገደለ ባመነ ጊዜ ከዚህ መንገድ ፈቀቅ አላለም። በእነዚህና በሌሎች ተመሳሳይ ዓይነት የሐሰት ግንዛቤዎች በእርግጥ እንታለላለን፥ በእግዚአብሔር ላይ ያለን እምነት ግን በጽኑ ይኖራል። እንባዝናለን፥ ነገር ግን ወደ እርሱ የሚመራንን መንገድ አንለቅም። ሆኖም እነዚህ ስሕተቶች ኃጢአት ባይሆኑም፥ ሐሰትን እውነት እንደ ሆነ አድርገን እስክንቀበል፥ እውነትን ሐሰት እንደ ሆነ አድርገን እስክንጥል፥ አጠራጣሪውንም እርግጠኛ እንደ ሆነ አድርገን እስክንይዝ ድረስ ለከንቱነት በተገዛው በዚህ ሕይወት ክፉ ነገሮች መካከል ሊቈጠሩ ይገባቸዋል። ወደ ዘላለማዊ ብፅዕና በምንደርስበት በዚያ እውነተኛና እርግጠኛ እምነት ላይ ጉዳት ባያደርሱም፥ አሁን በምንኖርበት በዚህ ጕስቍልና ግን ብዙ ድርሻ አላቸው። በእርግጥም በፊታችን ያለውን እውነተኛና ፍጹም ብፅዕና አሁን የምንደሰትበት ብንሆን ኖሮ፥ በሥጋም ሆነ በልቡና በማንኛውም የስሜት ሕዋስ ለምንም ዓይነት መታለል ባልተጋለጥን ነበር።

ሌላውን ሰው ከጉዳት ለማዳን እንኳ መዋሸት አይፈቀድም

ነገር ግን ውሸት ሁሉ ኃጢአት ተብሎ ሊጠራ ይገባዋል፤ ምክንያቱም ሰው እውነቱን ሲያውቅ ብቻ ሳይሆን፥ ሰው እንደ መሆኑ ተሳስቶና ተታልሎ ሳለ እንኳ፥ በልቡ የሚያስበውን፥ እውነትም ቢሆን ወይም እውነት ነው ብሎ ቢያስበው፥ መናገር ግዴታው ነው። ውሸታም ሁሉ ግን ለማታለል ብሎ በልቡ ከሚያስበው ተቃራኒውን ይናገራል። ንግግር ለሰው የተሰጠው ሰዎች እርስ በርሳቸው እንዲተላለሉበት ሳይሆን፥ አንዱ ሰው ሐሳቡን ለሌላው እንዲያሳውቅበት መሆኑ ግልጽ ነው። እንግዲህ ንግግርን ለተመደበለት ዓላማ ሳይሆን ለማታለል መጠቀም ኃጢአት ነው። አንዳንድ ጊዜ በመዋሸት ሌላውን መጥቀም ስለሚቻል፥ ኃጢአት ያልሆነ ውሸት አለ ብለን ልናስብ አይገባም። ይህን በስርቆትም ማድረግ ይቻላልና፤ ለምሳሌ ጕድለቱ ፈጽሞ ከማይሰማው ሀብታም ሰርቀን በሚያገኘው ነገር በግልጽ ለሚጠቀም ድሃ ስንሰጥ። ስለ ምንዝርናም እንዲሁ ማለት ይቻላል፤ ለምሳሌ አንዲት ሴት ለፍላጎቷ ካልተስማማንላት በፍቅር የምትሞት ቢመስል፥ በሕይወት ብትኖር ግን በንስሐ ራሷን ልታነጻ የምትችል ብትሆን፥ ሆኖም በዚህ ምክንያት እንዲህ ያለው ምንዝርና ኃጢአት አይደለም የሚል ማንም የለም። ንጽሕናንስ ይህን ያህል ከፍ አድርገን ማክበራችን ትክክል ከሆነ፥ ለሌላ ሰው የሚገኝ ማንኛውም ጥቅም ንጽሕናን በምንዝርና እንድናረክስ የማይመራን ሆኖ ሳለ፥ እውነትን በውሸት ለማርከስ ዝግጁ የምንሆነው በእውነት ላይ ምን ቅሬታ ኖሮብን ነው? ሰውን ከጉዳት ለማዳን ካልሆነ በቀር ፈጽሞ የማይዋሹ ሰዎች እጅግ ከፍ ያለ የበጎነት ደረጃ ላይ መድረሳቸው አይካድም፤ ነገር ግን ወደዚህ ደረጃ የደረሱ ሰዎችን በሚመለከት በትክክል የሚመሰገነው፥ አንዳንድ ጊዜም የሚሸለመው ማታለላቸው ሳይሆን መልካም ዓላማቸው ነው። ማታለሉ የሚያስመሰግን ነገር ሳይደረግ ይቅር መባሉ ብቻ ይበቃል፤ በተለይም፦ «ቃላችሁ አዎን አዎን ወይም አይደለም አይደለም ይሁን፤ ከነዚህም የወጣ ከክፉው ነው» ለተባሉት ለአዲሱ ኪዳን ወራሾች። ይህን ሟች ልብስ እስከ ለበስን ድረስ ሾልኮ መግባቱን ከማያቋርጠው ከዚህ ክፉ የተነሣም ከክርስቶስ ጋር አብረው ወራሾች የሆኑት ራሳቸው፦ «በደላችንን ይቅር በለን» ይላሉ።

ቀደም ብሎ የቀረበው ውይይት ውጤቶች ማጠቃለያ

ያለ ሞት ጥላ ሕይወት፥ ያለ ስሕተት ቅይጥ እውነት፥ በምንም ኀዘን ያልተቋረጠ ብፅዕና ወደሚገኝበት ወደ መንግሥቱ ለሚመራን መንገድ ቢያንስ የሚበቃውን ያህል የመልካምንና የክፉን ምክንያቶች ማወቅ ተገቢ እንደ ሆነ ሁሉ፥ እነዚህን ጉዳዮች ውሱኑ ቦታዬ በሚጠይቀው አጭርነት ተወያይቼባቸዋለሁ። አሁንም ቢሆን የምንደሰትበት የማንኛውም መልካም ነገር ብቸኛ ምክንያት የእግዚአብሔር በጎነት መሆኑ፥ የክፉ ብቸኛ ምክንያትም መልካም ሆኖ የተፈጠረ ነገር ግን ተለዋዋጭ የሆነ ፍጡር፥ በመጀመሪያ መልአክ፥ ከዚያም ሰው፥ ከማይለወጠው መልካም መውደቁ መሆኑ ምንም ጥርጥር ሊኖረው እንደማይችል አስባለሁ።