የእጅ መጽሐፍ፦ እምነት፣ ተስፋና ፍቅር

ደራሲው ለሎረንቲዎስ የእውነተኛ ጥበብን ስጦታ ይመኛል

ውድ ልጄ ሎረንቲዎስ ሆይ፥ በእውቀት እያደግህ መሄድህን ሳይ የሚሰማኝን ደስታ፥ ጠቢብ ሰው እንድትሆንም ያለኝን ጽኑ ምኞት በቃላት ልገልጸው አልችልም። ጠቢብ ስል ግን ስለ እነርሱ፦ «ጥበበኛ የት አለ? ጻፊስ የት አለ? የዚች ዓለም መርማሪስ የት አለ? እግዚአብሔር የዚችን ዓለም ጥበብ ሞኝነት እንዲሆን አላደረገምን?» ተብሎ ከተነገረላቸው ወገን እንድትሆን አይደለም፤ ይልቁንም ስለ እነርሱ፦ «የጠቢባን ብዛት የዓለም ደኅንነት ነው» ተብሎ ከተነገረላቸው ወገን እንድትሆን ነው፤ ሐዋርያውም፦ «ለበጎ ነገር ጥበበኞች ለክፉም የዋሆች እንድትሆኑ እወዳለሁ» ብሎ የሚነግራቸው ሰዎች እንዲሆኑ የሚመኘውን ዓይነት ሰው እንድትሆን ነው። ማንም በራሱ ሊኖር እንደማይችል ሁሉ፥ ማንም በራሱ ጠቢብ ሊሆን አይችልም፤ ጠቢብ የሚሆነው፦ «ጥበብ ሁሉ ከጌታ ዘንድ ነው» ተብሎ በተጻፈለት በእርሱ ብርሃን ሲበራለት ብቻ ነው።

እግዚአብሔርን መፍራት የሰው እውነተኛ ጥበብ ነው

የሰው እውነተኛ ጥበብ እግዚአብሔርን መምሰል ነው። ይህንንም በቅዱሱ በኢዮብ መጽሐፍ ውስጥ ታገኘዋለህ። በዚያ ጥበብ ራሷ ለሰው እንዲህ ብላ እንደ ተናገረች እናነባለን፦ «እነሆ፥ እግዚአብሔርን መፍራት [pietas] እርሱ ጥበብ ነው።» በዚያ ስፍራ pietas የተባለው ቃል ምን ማለት እንደ ሆነ ደግመህ ብትጠይቅ፥ ግሪኩ ይበልጥ በግልጽ θεοσέβεια (ቴዎሴቤያ) ብሎ ይጠራዋል፤ ትርጓሜውም እግዚአብሔርን ማምለክ ነው። ግሪኮች አንዳንድ ጊዜ እግዚአብሔርን መምሰልን εὐσέβεια (ኤውሴቤያ) ብለው ይጠሩታል፤ ይህም ትክክለኛ አምልኮ ማለት ነው፤ ይህም ቢሆን በተለይ የሚያመለክተው እግዚአብሔርን ማምለክን እንደ ሆነ የታወቀ ነው። ነገር ግን የሰው እውነተኛ ጥበብ በምን እንደሚገኝ ስንበይን፥ ለመጠቀም ከሁሉ ይበልጥ የሚስማማው ቃል እግዚአብሔርን መፍራትን በግልጽ የሚገልጸው ነው። ታላላቅ ጉዳዮችን በጥቂት ቃላት እንዳብራራልህ የምትጓጓ አንተ፥ ከዚህ ያጠረ አገላለጽ ልትፈልግ ትችላለህን? ወይስ ምናልባት ይህ አገላለጽ ራሱ በአጭሩ እንዲብራራልህ፥ እግዚአብሔርን በትክክል የማምለኪያውንም መንገድ በአጭር ንግግር እንድገልጥልህ ትጓጓለህ?

እግዚአብሔር በእምነት፣ በተስፋና በፍቅር ይመለካል

እንግዲህ እግዚአብሔር በእምነት፥ በተስፋና በፍቅር ይመለካል ብዬ ብመልስልህ፥ ይህ መልስ እጅግ አጭር ነው ብለህ ወዲያውኑ ትናገራለህ፤ የእነዚህንም የሦስቱን ጸጋዎች ጉዳዮች፥ ማለትም የምናምነውን፥ ተስፋ የምናደርገውንና የምንወደውን በአጭሩ እንድገልጥልህ ትለምነኛለህ። ይህንንም ባደረግሁ ጊዜ በደብዳቤህ ለጠየቅሃቸው ጥያቄዎች ሁሉ መልስ ታገኛለህ። የደብዳቤህን ቅጂ አስቀምጠህ ከሆነ በቀላሉ አውጥተህ ደግመህ ልታነበው ትችላለህ፤ ካላስቀመጥህ ግን እኔ ሳስታውስህ ማስታወሱ አያስቸግርህም።

ሎረንቲዎስ ያቀረባቸው ጥያቄዎች

ሁልጊዜ ከአጠገብህ ልታኖረው የምትችለውን፥ ላቀረብካቸውም ጥያቄዎች መልስ የያዘ አንድ ዓይነት የእጅ መጽሐፍ እንድጽፍልህ እንደምትጓጓ ትናገራለህ፤ ጥያቄዎቹም ማለትም፦ የሰው ዋነኛ የሕይወት ግብ ምን ሊሆን ይገባዋል፤ ከልዩ ልዩ ኑፋቄዎች አንጻር በተለይ ሊርቀው የሚገባው ምንድን ነው፤ ሃይማኖት በአእምሮ የሚደገፈው እስከ ምን ድረስ ነው፤ እምነት ብቻውን በሚቆምበት ጊዜ ለእምነት ምንም ድጋፍ የማይሰጠው በአእምሮ ውስጥ ያለው ምንድን ነው፤ የሃይማኖት መነሻው ምንድን ነው፥ መድረሻውስ ምንድን ነው፤ የትምህርቱ ሁሉ ድምር ምንድን ነው፤ የኵላዊው እምነት እርግጠኛና ትክክለኛ መሠረት ምንድን ነው የሚሉ ናቸው። እነዚህን የእምነትን፥ የተስፋንና የፍቅርን ትክክለኛ ጉዳዮች በሚገባ ካወቅህ፥ ለእነዚህ ጥያቄዎች ሁሉ መልሱን እንደምታውቅ ጥርጥር የለውም። በሃይማኖት ልንከተላቸው የሚገቡ ዋነኞቹ፥ እንዲያውም ብቸኞቹ ጉዳዮች እነዚህ ናቸውና። እነዚህን የሚቃወም ሰው ወይ ለክርስቶስ ስም ፈጽሞ ባዕድ ነው፥ ወይም መናፍቅ ነው። እነዚህም በአእምሮ ሊጠበቁ ይገባል፤ አእምሮም መነሻው ወይ የሥጋ የስሜት ሕዋሳት ወይም የልቡና ውስጣዊ ማስተዋል መሆን አለበት። በሥጋ የስሜት ሕዋሳታችን ያልተለማመድነውን፥ በአእምሯችንም ልንደርስበት ያልቻልነውን ነገር ግን፥ በትክክል መለኮታዊ የተባሉትን መጻሕፍት በጻፉት፥ በመለኮታዊም እርዳታ በሥጋ ስሜትም ሆነ በአእምሮ ማስተዋል እነዚያን ነገሮች ለማየት ወይም አስቀድመው ለማየት በተቻላቸው ምስክሮች ቃል ላይ ተመሥርተን ያለ ጥርጥር ልናምነው ይገባናል።

ለእነዚህ ጥያቄዎች የተሰጡ አጭር መልሶች

ደግሞም ልቡና የዚያን በፍቅር የሚሠራ እምነት የመጀመሪያ ትምህርቶች በተቀበለ ጊዜ፥ በሕይወት ንጽሕና ወደ ማየት ለመድረስ ይተጋል፤ በዚያም ልበ ንጹሖችና ፍጹማን ያን ሊነገር የማይችለውን ውበት ያውቃሉ፤ ያንንም ውበት በሙላት ማየት ከሁሉ የላቀ ብፅዕና ነው። መነሻው ምንድን ነው፥ መድረሻውስ ምንድን ነው ላልከው ጥያቄ በእርግጥ መልሱ ይኸው ነው፦ በእምነት እንጀምራለን፥ በማየትም ፍጹማን እንሆናለን። የትምህርቱ ሁሉ ድምርም ይኸው ነው። የኵላዊው እምነት እርግጠኛና ትክክለኛ መሠረት ግን ክርስቶስ ነው። ሐዋርያው፦ «ከተመሠረተው በቀር ማንም ሌላ መሠረት ሊመሠርት አይችልምና፥ እርሱም ኢየሱስ ክርስቶስ ነው» ይላል። አንዳንድ መናፍቃን ይህን ከእኛ ጋር በጋራ የሚቀበሉት ሊመስል ስለሚችል ብቻ፥ ይህ የኵላዊው እምነት ትክክለኛ መሠረት መሆኑን መካድ የለብንም። ክርስቶስን የሚመለከቱትን ነገሮች በጥንቃቄ ብንመረምር፥ ራሳቸውን ክርስቲያኖች ብለው በሚጠሩ በእነዚያ መናፍቃን መካከል ክርስቶስ ያለው በስም ብቻ እንደ ሆነ እናገኛለን፤ በሥራና በእውነት ግን እርሱ በመካከላቸው የለም። ይህን ማሳየት ግን ብዙ ጊዜ ይወስድብናል፤ በክርስቲያን ስም የተነሡትን፥ ያሉትንና ሊነሡ የሚችሉትን ኑፋቄዎች ሁሉ መዘርዘርና ይህ በእያንዳንዳቸው ላይ እውነት መሆኑን ማሳየት ያስፈልገናልና፤—ይህም ማብቂያ የሌለው እስኪመስል ድረስ እጅግ ብዙ መጻሕፍትን የሚጠይቅ ውይይት ነው።

እንደዚህ ባለ የእጅ መጽሐፍ ውስጥ ክርክር ቦታ የለውም

እንግዲህ የምትለምነኝ የእጅ መጽሐፍ ነው፤ ይኸውም በእጅ ሊያዝ የሚችል እንጂ መደርደሪያህን የሚያጨናንቅ አይደለም። እንግዲያስ ቀደም ብዬ እንዳልሁት እግዚአብሔር ወደሚመለክባቸው ወደ ሦስቱ ጸጋዎች—ወደ እምነት፥ ወደ ተስፋና ወደ ፍቅር—ልመለስ፤ የእያንዳንዳቸውን እውነተኛና ትክክለኛ ጉዳዮች መግለጽ ቀላል ነው። ነገር ግን ይህን እውነተኛ ትምህርት ተቃራኒ አሳብ ከሚይዙ ሰዎች ጥቃት ለመከላከል እጅግ የሰፋና የተብራራ ትምህርት ያስፈልጋል። ይህንንም ትምህርት የምናገኝበት እውነተኛው መንገድ አጭር ድርሰት በእጅ መቀበል ሳይሆን በልብ ውስጥ ታላቅ ቅንዓት መቀጣጠሉ ነው።

የሃይማኖት መግለጫውና የጌታ ጸሎት እምነትን፣ ተስፋንና ፍቅርን ይጠይቃሉ

የሃይማኖት መግለጫውና የጌታ ጸሎት በእጅህ አሉና። ከእነዚህ ይልቅ ለመስማት ወይም ለማንበብ ያጠረ ምን አለ? በቃል ለመያዝስ ከእነርሱ የቀለለ ምን አለ? የሰው ዘር በኃጢአት ምክንያት በከባድ የመከራ ሸክም ሥር ሲቃትት፥ የመለኮታዊ ርኅራኄም እጅግ ባስፈለገው ጊዜ፥ ከነቢያት አንዱ የእግዚአብሔርን የጸጋ ዘመን አስቀድሞ አይቶ፦ «እንዲህም ይሆናል፤ የጌታን ስም የሚጠራ ሁሉ ይድናል» ብሎ ተናገረ። የጌታ ጸሎት የተገኘው ከዚህ ነው። ሐዋርያው ግን ይህንኑ ጸጋ ለማወደስ ይህን የትንቢት ምስክርነት ከጠቀሰ በኋላ ወዲያውኑ፦ «እንግዲህ ያላመኑበትን እንዴት አድርገው ይጠሩታል?» ብሎ ጨመረ። የሃይማኖት መግለጫ የተገኘው ከዚህ ነው። በእነዚህ በሁለቱ ሦስቱ ጸጋዎች በምሳሌ ተገልጠውልሃል፦ እምነት ያምናል፥ ተስፋና ፍቅር ይጸልያሉ። ነገር ግን ያለ እምነት ሁለቱ የኋለኞቹ ሊኖሩ አይችሉም፤ ስለዚህ እምነትም ይጸልያል ማለት እንችላለን። ስለዚህም፦ «ያላመኑበትን እንዴት አድርገው ይጠሩታል?» ተብሎ ተጽፏል።

በእምነትና በተስፋ መካከል ያለው ልዩነት፣ የእምነት፣ የተስፋና የፍቅር እርስ በርስ መደጋገፍ

ደግሞስ የእምነት ጉዳይ ያልሆነ ነገር ተስፋ ሊደረግ ይችላልን? እርግጥ ነው፥ የተስፋ ጉዳይ ያልሆነ ነገር ሊታመን ይችላል። ለምሳሌ በክፉዎች ላይ በሚመጣው ቅጣት የማያምን እውነተኛ ክርስቲያን ማን ነው? ነገር ግን እንዲህ ያለው ሰው ያን ቅጣት ተስፋ አያደርግም። ያ ቅጣት በራሱ ላይ እንደ ተንጠለጠለ የሚያምንና ከሚጠብቀው ነገር በድንጋጤ የሚሸሽ ሰው ተስፋ ያደርጋል ከሚባል ይልቅ ይፈራል መባሉ ይበልጥ ትክክል ነው። ባለቅኔውም፦ «ለሚፈራ ሰው ተስፋ ማድረግ ይፈቀድለት» ሲል እነዚህን ሁለቱን የልብ ሁኔታዎች በጥንቃቄ ይለያቸዋል። ብዙውን ጊዜ ከዚህኛው እጅግ የሚበልጥ ሌላ ባለቅኔ ግን፦ «ይህን ያህል ታላቅ ኀዘን ተስፋ ማድረግ ችዬ ከሆነ» ሲል ቃሉን በስሕተት ይጠቀምበታል። አንዳንድ የሰዋስው ሊቃውንትም ይህን እንደ የንግግር ስሕተት ምሳሌ አድርገው በመውሰድ፦ «sperare [ተስፋ ማድረግ] አለ፤ ማለት የነበረበት ግን timere [መፍራት] ነው» ይላሉ። በዚህም መሠረት እምነት ክፉውንም በጎውንም ጉዳዩ ሊያደርግ ይችላል፤ በጎውም ክፉውም ይታመናልና፥ እነርሱንም የሚያምነው እምነት ክፉ ሳይሆን በጎ ነው። ደግሞም እምነት ያለፈውን፥ ያለውንና የሚመጣውን ሦስቱንም ይመለከታል። ለምሳሌ ክርስቶስ እንደ ሞተ እናምናለን፥—ይህ ያለፈ ድርጊት ነው፤ በእግዚአብሔር ቀኝ ተቀምጦ እንዳለ እናምናለን፥—ይህ አሁን ያለ ሁኔታ ነው፤ በሕያዋንና በሙታን ላይ ሊፈርድ እንደሚመጣ እናምናለን፥—ይህ ወደ ፊት የሚሆን ድርጊት ነው። ደግሞም እምነት የራስንም ሁኔታ የሌሎችንም ይመለከታል። ለምሳሌ ማንኛውም ሰው የራሱ ሕልውና ጅማሬ እንደ ነበረውና ዘላለማዊ እንዳልነበረ ያምናል፤ ስለ ሌሎች ሰዎችና ስለ ሌሎች ነገሮችም እንዲሁ ያምናል። ሃይማኖትን በሚመለከቱ ጉዳዮች ብዙዎቹ እምነቶቻችን ደግሞ ሌሎች ሰዎችን ብቻ ሳይሆን መላእክትንም ይመለከታሉ። ተስፋ ግን ጉዳዩ የሚያደርገው በጎ የሆነውን ብቻ፥ ወደ ፊት የሚሆነውን ብቻ፥ ተስፋ የሚያደርገውንም ሰው የሚመለከተውን ብቻ ነው። እንግዲህ በእነዚህ ምክንያቶች እምነት ከተስፋ መለየት ያለበት በቃላት አጠቃቀም ትክክለኛነት ብቻ ሳይሆን በባሕርያቸው የተለያዩ ስለ ሆኑ ነው። የምናምነውንም ሆነ ተስፋ የምናደርገውን አለማየታችን በእምነትና በተስፋ መካከል ያለው ብቸኛ የጋራ ነገር ነው። ለምሳሌ በዕብራውያን መልእክት እምነት (የኵላዊው እምነት ታዋቂ ተሟጋቾችም ይህን ብያኔ እንደ መለኪያ ተጠቅመውበታል) «…የማናየውንም ነገር የሚያስረዳ» ተብሎ ተበይኗል። ነገር ግን አንድ ሰው እምነቱን በቃላት፥ በምስክሮች ወይም በማናቸውም ዓይነት ማመዛዘን ላይ ሳይሆን በራሱ የስሜት ሕዋሳት ቀጥተኛ ማስረጃ ላይ መሥርቶ እንዳመነ ቢናገር፥ «አየህ፤ ስለዚህ አላመንህም» በሚል ትችት በትክክል ሊወቀስ የሚያበቃ የንግግር ስሕተት አልሠራም። ስለዚህ የእምነት ጉዳይ የሆነ ነገር የማየት ጉዳይ ሊሆን አይችልም ማለት አይደለም። ነገር ግን «እምነት» የሚለውን ቃል መጻሕፍት እንዳስተማሩን ለማይታዩ ነገሮች ብንጠቀምበት ይሻላል። ደግሞም ስለ ተስፋ ሐዋርያው እንዲህ ይላል፦ «ተስፋ የሚደረግበቱ ነገር ቢታይ ተስፋ አይደለም፤ የሚያየውንማ ማን ተስፋ ያደርገዋል? የማናየውን ግን ተስፋ ብናደርገው በትዕግሥት እንጠባበቃለን።» እንግዲህ በጎ ነገር ሊመጣ እንዳለ ስናምን፥ ይህ ተስፋ ከማድረግ ሌላ ምንም አይደለም። ታዲያ ስለ ፍቅር ምን እላለሁ? ያለ እርሱ እምነት ምንም አይጠቅምም፤ እርሱ በሌለበትም ተስፋ ሊኖር አይችልም። ሐዋርያው ያዕቆብ፦ «አጋንንት ደግሞ ያምናሉ ይንቀጠቀጡማል» ይላል፤—ይኸውም ተስፋም ፍቅርም ሳይኖራቸው፥ እኛ የምንወደውና ተስፋ የምናደርገው ሊመጣ እንዳለ ግን በማመን ይሸበራሉ ማለት ነው። ስለዚህም ሐዋርያው ጳውሎስ «በፍቅር የሚሠራ እምነት»ን ይቀበላል፥ ያመሰግናልም፤ ይህ ደግሞ ያለ ተስፋ ሊኖር እንደማይችል የታወቀ ነው። ስለዚህ ያለ ተስፋ ፍቅር የለም፥ ያለ ፍቅር ተስፋ የለም፥ ያለ እምነትም ፍቅርም ተስፋም የሉም።