የመጀመሪያዎቹ የሚስዮናዊነት ገጠመኞች

በማርች 1 ቀን 1854 ሻንጋይ ላይ ስወርድ ፈጽሞ ባልጠበቅኋቸው ችግሮች ተከብቤ ራሴን አገኘሁ። «ቀይ ጥምጣሞች» በመባል የሚታወቁ የዐማፅያን ቡድን የአገሬውን ከተማ ይዘው ነበር፤ በከተማዋም ላይ ከአርባ እስከ ሃምሳ ሺህ ሰዎች ያሉት የንጉሠ ነገሥቱ ጦር ሰፍሮ ነበር፤ ይህም ጦር ለትንሹ የአውሮፓውያን ማኅበረሰብ ከዐማፅያኑ ራሳቸው እጅግ የበለጠ የችግርና የአደጋ ምንጭ ነበር። ከመርከብ እንደ ወረድሁ፣ ከውጭ አገር ሰዎች መኖሪያ ሰፈር ውጭ መኖር የማይቻል እንደ ሆነ ተነገረኝ፤ በውጭ አገር ሰዎቹ ይዞታ ውስጥ ደግሞ በምንም ዋጋ መኖሪያ ክፍል ማግኘት ያስቸግር ነበር። አሁን ሦስት ሽልንግ ገደማ የሚያወጣው ዶላር ዋጋው ወደ ስምንት ሽልንግ ከዘጠኝ ፔኒ ከፍ ብሎ ነበር፤ በእንግሊዝ ገንዘብ አነስተኛ ገቢ ብቻ ላለው ሰውም ተስፋው በእርግጥ ጨለማ ነበር። ይሁን እንጂ ሦስት የመተዋወቂያ ደብዳቤዎች ነበሩኝ፤ በተለይም ከተላክሁላቸው ሰዎች ከአንዱ — ወዳጆቹን በሚገባ የማውቃቸውና እጅግ የማከብራቸው ከነበሩት — ምክርና ርዳታ እንደማገኝ ተማምኜ ነበር። በእርግጥ ወዲያውኑ ፈለግሁት፤ ነገር ግን እኔ በባሕር ጉዞ ላይ ሳለሁ በትኩሳት ሞቶ ከአንድ ወይም ከሁለት ወር በፊት እንደ ተቀበረ ብቻ ተረዳሁ።

በዚህ ዜና አዝኜ ሌላው የመተዋወቂያ ደብዳቤዬ የተጻፈለትን ሚስዮናዊ ጠየቅሁ፤ ነገር ግን ሌላ ቅሬታ ይጠብቀኝ ነበር — ወደ አሜሪካ ሄዶ ነበር። ሦስተኛው ደብዳቤ ቀረ፤ ነገር ግን የሰጠኝ ሰው ብዙም የማላውቀው ስለ ነበረ ከሁለቱ ይልቅ ከእርሱ ያነሰ ጠብቄ ነበር። ይሁን እንጂ የእግዚአብሔር የርዳታ መስመር ሆኖ ተገኘ። ደብዳቤው የተጻፈለት የለንደን ሚስዮኑ ቄስ ዶክተር ሜድኸርስት ከዶክተር ሎክሃርት ጋር አስተዋወቀኝ፤ እርሱም በደግነት ለስድስት ወር ከእርሱ ጋር እንድኖር ፈቀደልኝ። ዶክተር ሜድኸርስት የመጀመሪያ የቻይንኛ ቋንቋ አስተማሪዬን አፈላልጎ አገኘልኝ፤ እርሱም፣ ዶክተር ኤድኪንስና ሟቹ አቶ አሌክሳንደር ዋይሊ በቋንቋው ብዙ ረዱኝ።

እነዚያ በእርግጥ የሁከትና የአደጋ ጊዜያት ነበሩ። አንድ ቀን ከአቶ ዋይሊ ጋር ከከተማዋ ስንወጣ፣ ከኋላችን የነበረውን አንድ ጓደኛችንን በምሥራቁ በር ጥቂት ስንጠብቅ፣ እርሱ ከሁለት ተሸካሚ ሠራተኞች ጋር ጨዋታ ጀመረ። ጓደኛችን ሳይደርስ ከወንዙ ማዶ ካሉት የመድፍ ምሽጎች በከተማዋ ላይ ጥቃት ተጀመረ፤ የጥይቶቹ ፉጨት በማያስደስት ሁኔታ ቅርብ ስለ ነበረ አደጋው ወደሚያንስበት ስፍራ በፍጥነት ሄድን። ተሸካሚዎቹ ግን እንደ አለመታደል ሆኖ ብዙ ቆዩና ቈሰሉ። ወደ ሰፈሩ በደረስን ጊዜ አንድ ነገር ለመግዛት ለጥቂት ደቂቃዎች ቆምን፤ ከዚያም ወዲያውኑ ወደ ለንደን ሚስዮን ግቢ ሄድን፤ በዚያም በሆስፒታሉ በር ላይ አቶ ዋይሊ ያነጋገራቸውን ሁለቱን ምስኪን ተሸካሚዎች፣ አራቱም ቍርጭምጭሚቶቻቸው በመድፍ ጥይት ክፉኛ ተሰባብረው አገኘናቸው። ምስኪኖቹ ሰዎች እግራቸው እንዲቈረጥ እንቢ አሉ፤ ሁለቱም ሞቱ። እኛ ምን ያህል ለጥቂት እንዳመለጥን ተሰማን።

በሌላ ጊዜ ደግሞ፣ በማለዳ፣ ምናልባት ሦስት አራተኛ ማይል ርቆ የሚካሄደውን ውጊያ ለመመልከት ከሚስዮናውያኑ ከአንዱ ጋር በበረንዳው ላይ ተቀላቅዬ ነበር፤ በድንገትም ኃይሉ የደከመ አንድ ጥይት በመካከላችን አልፎ በበረንዳው ግድግዳ ውስጥ ተቀበረ። በሌላ ቀን ወዳጄ አቶ ዋይሊ ከምሳ በኋላ አንድ መጽሐፍ ጠረጴዛው ላይ ረስቶ፣ ከአምስት ደቂቃ ያህል በኋላ ሊወስደው ሲመለስ፣ ተቀምጦበት የነበረው ወንበር የክንድ መደገፊያ በጥይት ተመትቶ ፈጽሞ ተገንጥሎ አገኘው። ነገር ግን በእነዚህና በሌሎች ብዙ አደጋዎች መካከል እግዚአብሔር ጠበቀን።

ከዶክተር ሎክሃርት ጋር ስድስት ወር ከቆየሁ በኋላ ከሰፈሩ ውጭ የአገሬውን ሰዎች ቤት ተከራይቼ በቻይናውያን ጎረቤቶቼ መካከል ትንሽ የሚስዮን ሥራ ጀመርሁ፤ ይህም ለጥቂት ወራት ሊቀጥል ቻለ። ፈረንሳውያን ከንጉሠ ነገሥቱ ወገኖች ጋር ተባብረው ከተማዋን ባጠቁ ጊዜ የቤቴ አቀማመጥ እጅግ አደገኛ ስለ ሆነ፣ በመጨረሻዎቹ ጥቂት ሳምንታት በየሌሊቱ በሚደጋገሙ ግጭቶች ምክንያት ከቀን በቀር ለመተኛት መሞከርን ተውሁ። አንድ ሌሊት እሳት እጅግ ቅርብ ሆኖ ታየ፤ ለማምለጥ መሞከር አስፈላጊ እንደ ሆነ ለማየትም በቤቱ ጣሪያ ላይ ወዳዘጋጀሁት ትንሽ የመመልከቻ ስፍራ ወጣሁ። በዚያ ሳለሁ አንድ የመድፍ ጥይት በአደባባዩ ማዶ ያለውን የጣሪያ ጫፍ መታ፤ የተሰባበሩ የጣሪያ ጡብ ቁርጥራጮችም በዙሪያዬ ሁሉ ዘነቡ፤ ጥይቱ ራሱም ከታች ወዳለው ግቢ ተንከባለለ። ክብደቱ አራት ወይም አምስት ፓውንድ ነበር፤ ጥቂት ኢንች ከፍ ብሎ ቢመጣ ኖሮ ምናልባት ኃይሉን በሕንጻው ላይ ሳይሆን በእኔ ላይ ይጨርስ ነበር። ውዲቱ እናቴ ያን ጥይት ለብዙ ዓመታት አስቀምጣው ነበር። ከዚህ ብዙም ሳይቆይ ቤቱን ትቼ ወደ ውጭ አገር ሰዎች ሰፈር መመለስ ነበረብኝ — ይህም እርምጃ ፈጽሞ ያልዘገየ ነበር፤ የመጨረሻዎቹ ዕቃዎቼ ከመውጣታቸው በፊት ቤቱ ተቃጥሎ ከመሬት ጋር ተደባልቋልና።

የዚህን የመጀመሪያ ዘመን መከራዎች በበቂ ሁኔታ መግለጽ ከሞላ ጎደል አይቻልም። ስሜቱ ለሚነካ ሰው ከጦርነት ጋር የተያያዙት ዘግናኝ ነገሮች፣ ግፎችና ሥቃይ እጅግ አስከፊ ፈተና ነበሩ። የዘመኑ የገንዘብ ችግርም ቀላል አልነበረም። በዓመት ሰማንያ ፓውንድ ብቻ ገቢ እያለኝ፣ ወደ ሰፈሩ በገባሁ ጊዜ ለቤት ኪራይ መቶ ሃያ ፓውንድ ለመክፈልና የቤቱን ግማሽ ለሌላ ሰው ለማከራየት ተገደድሁ፤ የቻይና ወንጌል ስርጭት ማኅበር ኮሚቴም ዶክተር ፓርከር ከደረሰ በኋላ ስለ ሁኔታችን ይበልጥ ሲረዳ ገቢዬን ቢጨምርልኝም፣ እስከዚያው ድረስ ብዙ የሚያሠቃዩ ገጠመኞችን ማለፍ ግድ ሆኖ ነበር። እነዚህ ችግሮች እጅግ ወጣትና ያልተፈተነ ለሆነ ሠራተኛ ምን ያህል አስጨናቂ መስለው እንደ ታዩ፣ ወይም ብዙዎቹን ሁኔታዎቹን በፍንጭ እንኳ መናገር የማይችል — ይህን ማድረግ በዝምታ ርዳታ እንደ መለመን ይሆን ነበርና — የፋና ወጊ ሠራተኛ ጥልቅ ብቸኝነት ምን እንደ ሆነ ሊገነዘቡ የሚችሉ ጥቂቶች ናቸው።

ታላቁ ጠላት፦ «ይህ ሁሉ በእኔ ላይ ሆነ» የሚለውን ደጋግሞ የሚያቀርበውን ሐሳብ ለማቅረብ ሁልጊዜ ዝግጁ ነው። ወይ፣ ቃሉ ግን ምንኛ ሐሰት ነው! ብርዱ፣ ረሃቡም እንኳ፣ የአደጋ ሌሊቶች ንቃትና እንቅልፍ ማጣት፣ አንዳንድ ጊዜም የሚሰማኝ ፍጹም የብቸኝነትና የረዳት ማጣት ስሜት በመልካምና በጥበብ የተመረጡ፣ በርኅራኄና በፍቅርም የተሰፈሩ ነበሩ። የእግዚአብሔርን ቃል ይበልጥ ጣፋጭ፣ የእግዚአብሔርን መገኘት ይበልጥ እውነተኛ፣ የእግዚአብሔርን ርዳታ ይበልጥ ክቡር ሊያደርግ የሚችል ምን ሁኔታ ይኖር ነበር? በእርግጥ ራስን ባዶ የማድረግና የመዋረድ ጊዜያት ነበሩ፤ ነገር ግን የማያሳፍሩ ገጠመኞች ነበሩ፤ «አልለቅህም ከቶም አልተውህም» በሚለው በተፈተነው ተስፋው ተደግፌ እግዚአብሔር እንደሚመራኝ ወደ ፊት ለመሄድ ያለኝን ቍርጥ ሐሳብም አበረቱ። አሁንም ቢሆን የአምላክ መንገዱ ፍጹም እንደ ሆነ ማየት ይቻላል፤ ቢሆንም የዛሬው የሚስዮናዊ መንገድ በአንጻራዊነት የተስተካከለና ቀላል በመሆኑ ደስ ሊለን ይችላል።

ወደ አገሩ ውስጥ መጓዝ ከስምምነቱ ውሎች ጋር የሚቃረን ነበር፤ ብዙ ችግርም ነበረበት፤ በተለይም ከጭቃማው ሜዳ ውጊያ በኋላ ለተወሰነ ጊዜ እንዲሁ ነበር፤ በዚያ ውጊያ ሦስት መቶ ያህል የባሕር ኃይል ወታደሮችና መርከበኞች ያሉት የእንግሊዝና የአሜሪካ ጥምር ጓድ፣ ከመቶ ባነሱ በፈቃደኝነት በተሰለፉ ነዋሪዎች ታግዞ፣ የንጉሠ ነገሥቱን ሰፈር አጥቅቶ ከሠላሳ እስከ ሃምሳ ሺህ የሚደርሱ የቻይና ወታደሮችን አባረረ፤ የእኛ ጥይትና ቦምብ የሚደርስበት ርቀት የአገሬውን መድፎች ከጥቅም ውጭ አደረጋቸው። ቢሆንም በ1854 የበልግ ወራት ምናልባት አንድ ሳምንት የፈጀ ጉዞ ከዶክተር ኤድኪንስ ጋር በደኅና ተደረገ፤ እርሱም በእርግጥ ንግግሩንና ስብከቱን አከናወነ፤ እኔም መጻሕፍትን በማሰራጨት መርዳት ቻልሁ።