Chương 9 · 1 giờ 1 phút đọc · 1 giờ 18 phút nghe
Quyển Chín
Chương I
Lạy Chúa, con là tôi tớ Chúa; con là tôi tớ Chúa, con trai của con đòi Chúa: Chúa đã mở lòi tói con. Con sẽ dâng của lễ thù ân cho Chúa. Nguyện lòng con và lưỡi con ngợi khen Chúa; phải, nguyện hết thảy xương cốt con nói rằng: Lạy Chúa, có ai giống như Chúa chăng? Nguyện chúng nói vậy, và xin Chúa đáp lời con, và hãy nói cùng linh hồn con: Ta là sự cứu rỗi ngươi. Con là ai, và con là gì? Có điều ác nào mà con chưa từng phạm, nếu không bằng việc làm, thì bằng lời nói, nếu không bằng lời nói, thì bằng ý muốn? Nhưng lạy Chúa, Chúa là Đấng nhân lành và thương xót, và tay hữu Chúa đã đoái xem đến vực sâu của sự chết trong con, và từ đáy lòng con đã tát cạn vực thẳm của sự hư hoại ấy. Và trọn ân tứ này của Chúa là: không muốn điều con muốn, và muốn điều Chúa muốn. Nhưng suốt bao nhiêu năm ấy, ý chí tự do của con ở đâu, và từ nơi thầm kín thấp sâu nào nó đã được gọi ra trong khoảnh khắc, để con cúi cổ mang ách dễ chịu của Chúa, và để vai con gánh lấy gánh nhẹ nhàng của Chúa, lạy Đấng Christ Giê-xu, là Đấng Giúp Đỡ và Đấng Cứu Chuộc của con? Bỗng chốc, việc thiếu vắng những thú vui ngọt ngào của các trò phù phiếm kia lại trở nên ngọt ngào biết bao đối với con! Và điều con từng sợ phải lìa bỏ, nay lìa bỏ lại là một niềm vui. Vì chính Chúa đã ném chúng ra khỏi con, ôi Chúa là sự ngọt ngào chân thật và tối cao. Chúa ném chúng ra, và thay vào chỗ chúng, chính Chúa bước vào, ngọt ngào hơn mọi khoái lạc, dù chẳng phải cho thịt và huyết; sáng hơn mọi ánh sáng, nhưng ẩn kín hơn mọi chiều sâu; cao hơn mọi vinh dự, nhưng chẳng phải cho những kẻ tự cao trong ý tưởng mình. Bấy giờ linh hồn con đã được tự do khỏi những mối lo cắn rứt của sự chạy chọt và thu vén, của sự lăn lóc trong ô uế, và của việc gãi cái ngứa của dục vọng. Và cái lưỡi thơ trẻ của con đã tự do thưa chuyện với Chúa, là sự sáng láng của con, là sự giàu có của con, là sự cứu rỗi của con, là Chúa, Đức Chúa Trời của con.
Chương II
Và con đã quyết định trước mặt Chúa, không phải ồn ào giật phăng, nhưng nhẹ nhàng rút sự phục vụ của lưỡi con ra khỏi những phiên chợ của nghề buôn môi miệng: để những người trẻ, chẳng phải là kẻ học luật pháp của Chúa, cũng chẳng học sự bình an của Chúa, mà học những điều điên rồ dối trá và những cuộc giao tranh nơi tòa án, không còn mua từ miệng con khí giới cho sự điên cuồng của họ nữa. Và thật đúng lúc, bấy giờ chỉ còn rất ít ngày nữa là đến kỳ nghỉ mùa hái nho; con quyết định chịu đựng qua những ngày ấy, rồi theo cách thông thường mà xin từ giã, và vì đã được Chúa mua lại, con sẽ không bao giờ trở lại để bị đem bán nữa. Vậy, chủ ý của chúng con thì Chúa biết; nhưng loài người, ngoài các bạn hữu của chúng con, thì không ai biết. Vì chúng con đã đồng ý với nhau không để lộ ra cho bất cứ ai: dẫu rằng Chúa đã ban cho chúng con, là những kẻ nay đang đi lên từ trũng khóc lóc và hát bài ca lên đền ấy, những mũi tên nhọn và than đỏ hực để chống lại cái lưỡi xảo quyệt, là cái lưỡi làm như thể khuyên bảo cho chúng con, nhưng lại ngăn trở, và vì yêu thương mà nuốt chửng chúng con, như nó nuốt đồ ăn của nó.
Chúa đã đâm thấu lòng chúng con bằng lòng yêu thương của Chúa, và chúng con mang những lời Chúa như thể đã cắm chặt trong ruột gan mình: và gương của các tôi tớ Chúa, là những người từ đen tối Chúa đã làm cho sáng láng, từ chết Chúa đã làm cho sống, được chất chồng trong kho chứa của tư tưởng chúng con, đã nhen lửa và thiêu rụi sự uể oải nặng nề kia của chúng con, để chúng con không chìm xuống vực sâu; và chúng nung đốt chúng con mãnh liệt đến nỗi mọi luồng gió của những cái lưỡi xảo quyệt từ những kẻ chống đối chỉ có thể thổi bùng chúng con lên dữ dội hơn, chứ không dập tắt được. Tuy nhiên, vì cớ danh Chúa, là danh Chúa đã làm cho được tôn thánh khắp đất, nên lời nguyện và chủ ý này của chúng con hẳn cũng sẽ có người khen ngợi, thì dường như là phô trương nếu con không chờ đến kỳ nghỉ nay đã gần kề, mà lại từ bỏ trước một chức vụ công khai vốn ở trước mắt mọi người; đến nỗi mọi người nhìn vào việc làm này của con, và thấy mùa hái nho mà con muốn đi trước nó đã gần kề biết bao, sẽ bàn tán nhiều về con, như thể con muốn tỏ ra mình là một nhân vật lớn. Và con được ích gì, khi để người ta suy đoán và bàn cãi về chủ ý của con, và để sự lành của chúng con trở nên cớ gièm chê.
Hơn nữa, lúc đầu con đã bối rối vì ngay trong mùa hạ ấy, phổi con bắt đầu suy yếu vì lao lực quá nhiều với văn chương, khó thở sâu, và qua cơn đau trong ngực thì cho thấy phổi đã bị tổn thương, không chịu nổi việc nói trọn tiếng hay nói lâu; điều ấy đã làm con bối rối, vì nó gần như buộc con phải đặt gánh dạy học xuống, hoặc nếu con được chữa lành và bình phục, thì ít ra cũng phải tạm ngưng. Nhưng khi niềm khao khát trọn vẹn được thong thả, để con thấy rằng Chúa là Chúa, đã trỗi dậy và được vững lập trong con; lạy Đức Chúa Trời của con, Chúa biết, con thậm chí bắt đầu vui mừng vì mình có được cái cớ phụ này, mà lại chẳng phải là cớ giả vờ, là cái cớ có thể phần nào làm dịu sự phật lòng của những người vì cớ con cái mình mà muốn con không bao giờ có được sự tự do của các con cái Chúa. Vậy, đầy dẫy niềm vui như thế, con chịu đựng cho đến khi khoảng thời gian ấy trôi qua; có lẽ là chừng hai mươi ngày, nhưng con đã chịu đựng chúng cách can đảm; phải chịu đựng, vì lòng tham trước kia từng gánh một phần công việc nặng nề này đã lìa bỏ con, và con chỉ còn lại một mình, và hẳn đã bị đè bẹp, nếu sự nhẫn nại không thế vào chỗ ấy. Có lẽ vài tôi tớ của Chúa, là anh em con, sẽ nói rằng con đã phạm tội trong việc này, là với tấm lòng đã trọn vẹn hướng về sự phục vụ Chúa, con lại để mình ngồi dù chỉ một giờ trên chiếc ghế của sự dối trá. Con cũng không muốn tranh cãi. Nhưng lạy Chúa rất nhân từ, chẳng phải Chúa đã tha thứ và xóa bỏ cả tội này nữa, cùng với các tội khác vô cùng ghê tởm và chết người của con, trong dòng nước thánh sao?
Chương III
Verecundus hao mòn vì lo lắng về phước hạnh này của chúng con, vì bị cầm giữ bởi những dây ràng buộc trói ông rất chặt, ông thấy mình sẽ phải xa cách chúng con. Vì chính ông chưa phải là Cơ Đốc nhân, còn vợ ông là một tín hữu; vậy mà chính điều này, hơn bất cứ xiềng xích nào khác, đã cản trở và ngăn ông khỏi cuộc hành trình mà chúng con nay đã khởi sự. Vì ông nói ông không muốn làm Cơ Đốc nhân theo bất cứ điều kiện nào khác ngoài chính những điều kiện mà ông không thể giữ. Tuy vậy, ông đã nhã nhặn mời chúng con ở lại ngôi nhà nơi thôn dã của ông bao lâu tùy ý chúng con lưu lại đó. Lạy Chúa, Chúa sẽ báo đáp ông trong kỳ kẻ công bình sống lại, vì Chúa đã ban cho ông phần của người công chính rồi. Vì dù trong khi chúng con vắng mặt, lúc đã ở Rô-ma, ông lâm bệnh phần thân thể, và trong cơn bệnh ấy đã trở nên Cơ Đốc nhân và là một tín hữu, rồi lìa đời này; thì Chúa đã thương xót không chỉ riêng ông, mà cả chúng con nữa: kẻo khi nhớ đến lòng tốt vô cùng của người bạn ấy đối với chúng con, mà lại không thể kể ông vào trong bầy chiên của Chúa, chúng con phải quặn thắt trong nỗi buồn không sao chịu nổi. Tạ ơn Chúa, lạy Đức Chúa Trời của chúng con, chúng con thuộc về Chúa: những lời Chúa nhắc nhở và yên ủi chúng con nói với chúng con rằng: Chúa là Đấng thành tín trong lời hứa, nay Chúa báo đáp Verecundus vì ngôi nhà nơi thôn dã của ông ở Cassiacum, nơi chúng con đã được an nghỉ trong Chúa khỏi cơn sốt của thế gian, bằng sự tươi mát đời đời của Thiên Đàng Chúa: vì Chúa đã tha thứ tội lỗi ông trên đất, trên ngọn núi phì nhiêu ấy, ngọn núi tuôn sữa ấy, là núi của chính Chúa.
Bấy giờ ông thì buồn, còn Nebridius thì vui. Vì dù anh ấy cũng vậy, khi chưa là Cơ Đốc nhân, đã sa vào hố của sai lầm vô cùng độc hại kia, tin rằng xác thịt của Con Chúa chỉ là một bóng ma: nhưng khi ra khỏi đó, anh ấy đã tin như chúng con; dù chưa được nhận bí tích nào của Hội Thánh Chúa, nhưng là một người tìm kiếm lẽ thật vô cùng nhiệt thành. Không lâu sau sự hoán cải của chúng con và sự tái sinh bởi phép báp-têm của Chúa, anh ấy, khi đã là một chi thể trung tín của Hội Thánh Công giáo, và đang hầu việc Chúa trong sự trong sạch và tiết độ trọn vẹn giữa dân mình ở châu Phi, cả nhà anh nhờ anh mà trước hết đã trở nên Cơ Đốc nhân, thì Chúa đã giải thoát anh khỏi xác thịt; và nay anh ấy sống trong lòng Áp-ra-ham. Dù điều được biểu thị bởi chữ lòng ấy là gì đi nữa, thì Nebridius của con, người bạn dấu yêu của con, và là con của Chúa, lạy Chúa, từ một người được giải phóng mà được nhận làm con, đang sống ở đó: anh ấy sống ở đó. Vì còn có chỗ nào khác cho một linh hồn như thế? Anh ấy sống ở đó, là nơi mà anh từng hỏi con, một kẻ nghèo nàn thiếu kinh nghiệm, rất nhiều điều. Nay anh không còn ghé tai vào miệng con, mà đặt miệng thuộc linh của anh nơi nguồn của Chúa, và uống bao nhiêu tùy sức anh có thể nhận, uống sự khôn ngoan tương xứng với cơn khát của mình, hạnh phúc đời đời không cùng. Con cũng không nghĩ rằng anh say sưa với điều ấy đến nỗi quên con; vì lạy Chúa, chính Chúa, là Đấng anh đang uống, vẫn nhớ đến chúng con. Vậy bấy giờ chúng con đã như thế, an ủi Verecundus, người buồn bã, trong chừng mực tình bạn cho phép, vì sự hoán cải của chúng con lại theo cách ấy; và khuyên ông trở nên tín hữu, theo đúng phần của ông, tức là trong bậc sống hôn nhân; và chờ đợi Nebridius theo chúng con, là điều mà, vì ở rất gần, anh ấy hầu như sắp làm: và rồi, kìa! những ngày ấy rốt cuộc cũng trôi qua; vì chúng dường như dài và nhiều lắm, bởi lòng con yêu mến sự tự do thong thả, để con được hát cho Chúa từ tận tủy xương mình: Lòng con đã thưa cùng Chúa rằng: Con đã tìm mặt Chúa; lạy Chúa, con sẽ tìm mặt Chúa.
Chương IV
Nay đã đến ngày con thật sự được giải thoát khỏi chức giáo sư hùng biện, là chức mà trong tư tưởng con đã được giải thoát rồi. Và việc ấy đã thành. Chúa đã giải cứu lưỡi con, khỏi nơi mà trước đó Chúa đã giải cứu lòng con. Và con chúc tụng Chúa, lòng đầy vui mừng; cùng với mọi người nhà con lui về biệt thự nơi thôn dã. Những gì con đã làm ở đó trong việc viết lách, là việc nay đã được ghi danh vào sự phục vụ Chúa, dù vẫn còn, trong khoảng thời gian như để xả hơi này, thở hổn hển vì vừa ra khỏi trường học của sự kiêu ngạo, thì các sách của con có thể làm chứng, cả những điều con đã tranh luận với người khác, lẫn những điều con một mình bàn với chính mình trước mặt Chúa: còn những điều với Nebridius, người vắng mặt, thì các Thư của con làm chứng. Và bao giờ con mới có thì giờ để kể lại hết mọi ơn lớn Chúa đã ban cho chúng con vào lúc ấy, nhất là khi con đang vội vàng hướng đến những sự thương xót còn lớn hơn nữa? Vì ký ức con gọi con trở lại, và lạy Chúa, con lấy làm vui thích mà xưng nhận với Chúa, bởi những mũi nhọn bề trong nào Chúa đã thuần phục con; và thể nào Chúa đã san bằng con, hạ các núi các gò của những tưởng tượng cao ngạo trong con, làm cho ngay những chỗ quanh quẹo của con, và làm cho bằng những con đường gập ghềnh của con; và thể nào Chúa cũng đã khuất phục người anh em của lòng con là Alypius, khiến anh ấy phục danh Con Một của Chúa, là Chúa và Cứu Chúa chúng ta, Chúa Giê-xu Christ, là danh mà ban đầu anh ấy không chịu để cho chèn vào các tác phẩm của chúng con. Vì anh ấy thà muốn chúng mang hương vị của những cây hương nam cao ngất của các trường phái, là những cây mà Chúa nay đã bẻ gãy, hơn là mùi vị của những thảo dược lành mạnh của Hội Thánh, là phương thuốc giải độc chống lại loài rắn.
Ôi, lạy Đức Chúa Trời của con, con đã thưa với Chúa bằng những lời lẽ nào khi con đọc các Thi Thiên của Đa-vít, những bài ca trung tín ấy, những âm thanh của lòng sùng kính, là những điều chẳng dung chứa tâm thần kiêu căng, khi con hãy còn là một người học đạo, một kẻ mới tập sự trong tình yêu chân thật dành cho Chúa, đang nghỉ ngơi tại biệt thự ấy, cùng với Alypius cũng là người học đạo, và mẹ con gắn bó bên chúng con, trong y phục của người nữ mà mang đức tin của người nam, với sự điềm tĩnh của tuổi già, lòng yêu thương của người mẹ, và sự tin kính của một Cơ Đốc nhân! Ôi, con đã thốt lên với Chúa những lời lẽ nào trong các Thi Thiên ấy, và con đã được chúng nhen lửa hướng về Chúa thế nào, và nóng cháy muốn đọc vang chúng ra, nếu có thể, khắp cả thế gian, để chống lại sự kiêu ngạo của loài người! Thế mà chúng vẫn được hát khắp cả thế gian, và chẳng ai có thể ẩn mình khỏi hơi nóng của Chúa. Con đã giận phái Ma-ni với nỗi đau buồn mãnh liệt và cay đắng biết bao! rồi con lại thương hại họ, vì họ không biết những bí tích ấy, những phương thuốc ấy, và điên cuồng chống lại phương thuốc giải độc lẽ ra đã có thể chữa họ khỏi cơn điên của mình. Ước gì bấy giờ họ ở đâu đó gần con, và không cho con biết họ ở đó, có thể nhìn thấy nét mặt con và nghe những lời con nói, khi con đọc Thi Thiên thứ tư trong thời gian nghỉ ngơi ấy, và thấy Thi Thiên ấy đã tác động trên con thế nào: Khi con kêu cầu, Đức Chúa Trời của sự công bình con đã nghe con; khi con bị gian truân, Chúa đã để con trong nơi rộng rãi. Lạy Chúa, xin hãy thương xót con, và nghe lời cầu nguyện con. Ước gì họ có thể nghe được những điều con thốt ra về những lời này, mà con không biết họ có nghe hay không, kẻo họ nghĩ rằng con nói vì cớ họ! Vì thật ra con sẽ không nói cùng những điều ấy, cũng không nói theo cùng một cách, nếu con nhận thấy họ đang nghe và nhìn con; và nếu con có nói, họ cũng sẽ không đón nhận như khi con nói bởi chính mình và cho chính mình trước mặt Chúa, từ những cảm xúc tự nhiên của linh hồn con.
Con run rẩy vì sợ hãi, rồi lại bừng lên hy vọng, và vui mừng trong sự thương xót của Chúa, lạy Cha; và mọi điều ấy tuôn ra cả qua đôi mắt lẫn giọng nói của con, khi Thần tốt lành của Chúa quay về phía chúng con mà phán: Hỡi các con loài người, lòng chậm chạp cho đến bao giờ? Sao các ngươi ưa mến điều hư không, và tìm sự dối trá? Vì con đã từng ưa mến điều hư không, và tìm sự dối trá. Và lạy Chúa, Chúa đã tôn vinh Đấng Thánh của Chúa rồi, khiến Ngài sống lại từ kẻ chết, và đặt Ngài ngồi bên hữu Chúa, để từ trên cao Ngài sai xuống lời hứa của Ngài, là Đấng Yên Ủi, tức là Thần lẽ thật. Và Ngài đã sai Đấng ấy đến rồi, nhưng con không biết; Ngài đã sai Đấng ấy đến, vì Ngài nay đã được tôn vinh, khi sống lại từ kẻ chết và thăng lên trời. Vì cho đến lúc ấy, Đức Thánh Linh chưa ban xuống, vì Đức Chúa Jêsus chưa được vinh hiển. Và vị tiên tri kêu lên: Lòng chậm chạp cho đến bao giờ? Sao các ngươi ưa mến điều hư không, và tìm sự dối trá? Phải biết rằng Chúa đã tôn vinh Đấng Thánh của Ngài. Ông kêu lên: Cho đến bao giờ? Ông kêu lên: Phải biết rằng: còn con thì đã bao lâu không biết, cứ ưa mến điều hư không và tìm sự dối trá: vậy nên con nghe mà run sợ, vì lời ấy được phán cho những kẻ như con, mà con nhớ chính mình đã từng là như vậy. Vì trong những ảo tưởng mà con từng coi là lẽ thật, có sự hư không và sự dối trá; và con đã nói lớn nhiều điều cách tha thiết và mạnh mẽ, trong nỗi cay đắng của ký ức mình. Ước gì những kẻ đến nay vẫn còn ưa mến điều hư không và tìm sự dối trá đã nghe được những điều ấy! Có lẽ họ đã bối rối, và mửa nó ra; và Chúa sẽ nghe họ khi họ kêu cầu Chúa; vì Ngài đã thật sự chịu chết trong xác thịt vì chúng ta, là Đấng nay đang cầu nguyện thế cho chúng ta trước mặt Chúa.
Con lại đọc tiếp: Hãy giận, mà chớ phạm tội. Và lạy Đức Chúa Trời của con, con đã cảm động biết bao, là kẻ nay đã học biết giận chính mình về những điều đã qua, để trong thời gian sắp tới con khỏi phạm tội! Phải, giận cách chính đáng; vì chẳng phải một bản chất khác thuộc về một dân của bóng tối đã phạm tội thay cho con, như lời những kẻ không giận chính mình vẫn nói, là những kẻ tự chấp chứa cho mình sự giận về ngày thạnh nộ, và về ngày hiện ra sự phán xét công bình của Chúa. Những điều tốt lành của con nay cũng không còn ở bên ngoài, cũng không được tìm kiếm bằng con mắt xác thịt dưới mặt trời trần gian ấy; vì những kẻ muốn tìm niềm vui từ bên ngoài thì chẳng mấy chốc trở nên hư không, và hao mòn mình trên những sự thấy được và tạm thời, và trong những ý tưởng đói khát của mình, họ liếm chính những cái bóng của chúng. Ôi, ước gì họ mệt mỏi vì cơn đói ấy, và nói: Ai sẽ cho chúng ta thấy phước? Và chúng con sẽ nói, và họ sẽ nghe: Sự sáng của mặt Chúa đã được in dấu trên chúng con. Vì chúng con không phải là sự sáng soi sáng mọi người, nhưng chúng con được Chúa soi sáng; để chúng con, là những kẻ lúc trước còn tối tăm, nên người sáng láng trong Chúa. Ôi, ước gì họ có thể thấy Đấng Đời Đời ở bề trong, là Đấng mà con, khi đã nếm biết, lấy làm buồn vì không thể chỉ cho họ thấy, bao lâu họ còn mang lòng mình đến với con trong đôi mắt cứ lang thang bên ngoài, xa cách Chúa, trong khi họ nói: Ai sẽ cho chúng ta thấy phước? Vì tại đó, nơi con giận chính mình trong phòng riêng, nơi con bị đâm thấu bề trong, nơi con đã dâng của lễ, giết chết người cũ của mình và khởi sự chủ ý của một đời sống mới, đặt lòng tin cậy nơi Chúa,—tại đó Chúa đã bắt đầu trở nên ngọt ngào đối với con, và đã đặt sự vui mừng vào lòng con. Và con kêu lên, khi đọc điều này bên ngoài mà tìm thấy nó bên trong. Con cũng chẳng muốn được thêm nhiều của cải thế gian; làm hao phí thời gian, và bị thời gian làm hao mòn; trong khi con đã có, trong Bản Thể Đơn Thuần đời đời của Chúa, một thứ lúa mì, rượu nho và dầu khác.
Và với một tiếng kêu lớn của lòng mình, con kêu lên trong câu kế tiếp: Ôi, trong bình an! Ôi, trong chính Đấng Bất Biến! Ôi, ông đã nói gì: Con sẽ nằm và ngủ, vì ai sẽ ngăn trở chúng con, khi lời đã chép được ứng nghiệm: Sự chết đã bị nuốt mất trong sự thắng? Và Chúa, vượt trên hết thảy, là chính Đấng Bất Biến ấy, là Đấng không hề thay đổi; và trong Chúa có sự yên nghỉ khiến quên hết mọi nhọc nhằn, vì chẳng có ai khác ở cùng Chúa, chúng con cũng chẳng phải tìm kiếm nhiều điều khác, là những điều vốn chẳng phải là Chúa: nhưng lạy Chúa, chỉ một mình Chúa đã khiến con được ở trong sự trông cậy. Con đọc, và lòng bừng cháy; con chẳng biết phải làm gì cho những kẻ điếc và chết ấy, mà chính con từng ở trong số họ, một kẻ độc hại, một kẻ la lối cay đắng và mù quáng chống lại những sách vở ấy, là những sách ngọt ngào bằng mật của trời, và sáng láng bằng ánh sáng của chính Chúa: và con bị sự sốt sắng tiêu nuốt vì cớ những kẻ thù của Kinh Thánh này.
Bao giờ con mới nhớ lại hết mọi điều đã xảy ra trong những ngày nghỉ thánh ấy? Nhưng con không quên, và cũng sẽ không bỏ qua sự nghiêm khắc của ngọn roi Chúa, và sự mau chóng lạ lùng của lòng thương xót Chúa. Bấy giờ Chúa đã hành hạ con bằng cơn đau răng; và khi cơn đau ấy lên đến mức con không thể nói được, thì trong lòng con nảy ra ý muốn xin hết thảy bạn hữu có mặt cầu nguyện cho con với Chúa, là Đức Chúa Trời của mọi sự chữa lành. Con viết điều này trên tấm sáp, rồi đưa cho họ đọc. Ngay khi chúng con vừa khiêm nhường sùng kính quỳ gối xuống, cơn đau ấy liền biến mất. Nhưng đó là cơn đau gì? và nó đã biến đi thế nào? Lạy Chúa của con, Đức Chúa Trời của con, con kinh hãi; vì từ thuở ấu thơ con chưa từng trải qua điều gì như vậy. Và quyền năng của cái gật đầu của Chúa đã thấm sâu vào con, và vui mừng trong đức tin, con ngợi khen danh Chúa. Và đức tin ấy không để con yên lòng về những tội lỗi đã qua của mình, là những tội chưa được tha cho con bởi phép báp-têm của Chúa.
Chương V
Kỳ nghỉ mùa hái nho đã hết, con báo cho người Milan biết hãy tìm cho học trò của họ một thầy khác để bán chữ nghĩa cho chúng; vì con đã chọn hầu việc Chúa, và vì khó thở cùng cơn đau trong ngực, con không còn đủ sức đảm đương chức giáo sư. Và qua thư từ, con trình bày với vị giám mục của Chúa, là thánh nhân Ambrose, những sai lầm trước kia và những ước muốn hiện nay của con, xin ông khuyên con nên đọc phần nào trong Kinh Thánh của Chúa là tốt nhất, để trở nên sẵn sàng và xứng hợp hơn mà nhận lãnh ân điển lớn lao dường ấy. Ông khuyên con đọc tiên tri Ê-sai: con tin là vì hơn hết thảy những vị khác, ông là người báo trước Phúc Âm và sự kêu gọi dân ngoại cách rõ ràng hơn. Nhưng con, vì không hiểu bài đọc đầu tiên trong sách ông, và tưởng rằng toàn bộ đều như vậy, nên đã gác lại, để đọc lại khi đã quen thuộc hơn với chính những lời của Chúa chúng ta.
Chương VI
Từ đó, khi đã đến lúc con phải ghi danh xin nhận phép báp-têm, chúng con rời thôn dã và trở về Milan. Alypius cũng vui lòng cùng con được sinh lại trong Chúa, vì anh ấy đã mặc lấy sự khiêm nhường xứng hợp với các bí tích của Chúa; và là một người chế ngự thân thể vô cùng dũng cảm, đến nỗi với sự liều lĩnh khác thường, anh đi chân trần trên mặt đất băng giá của nước Ý. Chúng con cũng đem theo cậu bé Adeodatus, con trai con theo xác thịt, sinh ra từ tội lỗi của con. Chúa đã dựng nên cậu cách tuyệt vời. Cậu chưa đầy mười lăm tuổi, mà trí thông minh đã vượt hơn nhiều bậc đạo mạo và uyên bác. Lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, con xưng nhận với Chúa những ân tứ của Chúa, là Đấng Tạo Hóa muôn vật, và dư sức sửa lại những sự méo mó của chúng con: vì nơi cậu bé ấy con chẳng có phần gì ngoài tội lỗi. Vì việc chúng con nuôi dạy cậu trong sự răn dạy của Chúa, ấy là chính Chúa, chứ không ai khác, đã cảm thúc chúng con làm. Con xưng nhận với Chúa những ân tứ của Chúa. Có một cuốn sách của chúng con tựa là “Người Thầy”; đó là cuộc đối thoại giữa cậu và con. Chúa biết rằng mọi điều trong đó được gán cho người đối đáp với con đều là ý tưởng của cậu, khi cậu mười sáu tuổi. Con còn thấy nơi cậu nhiều điều khác nữa, và còn đáng khâm phục hơn. Tài năng ấy khiến con kinh sợ. Và ai ngoài Chúa có thể là Đấng làm nên những điều kỳ diệu như vậy? Chẳng bao lâu Chúa đã cất mạng sống cậu khỏi mặt đất: và nay con nhớ đến cậu mà không lo lắng, chẳng sợ gì cho tuổi thơ hay tuổi trẻ của cậu, hay cho trọn con người cậu. Chúng con đem cậu theo, người đồng thời với chúng con trong ân điển, để được nuôi dạy trong sự răn dạy của Chúa: và chúng con đã nhận phép báp-têm, và nỗi lo âu về đời sống đã qua tan biến khỏi chúng con. Trong những ngày ấy, con chẳng hề chán sự ngọt ngào kỳ diệu của việc suy ngẫm chiều sâu của những ý định Chúa liên quan đến sự cứu rỗi loài người. Con đã khóc biết bao trong các thánh ca và bài ca của Chúa, xúc động tận đáy lòng bởi tiếng hát của Hội Thánh Chúa với những giọng hòa êm dịu! Những tiếng hát ấy chảy vào tai con, và Lẽ Thật thấm vào lòng con, từ đó những cảm xúc của lòng sùng kính trong con tràn ra, và nước mắt tuôn rơi, và con được hạnh phúc trong đó.
Chương VII
Hội Thánh tại Milan chưa bắt đầu dùng cách yên ủi và khích lệ này được bao lâu, anh em sốt sắng hòa hợp cùng nhau cả tiếng hát lẫn tấm lòng. Vì chỉ mới một năm, hoặc hơn chẳng bao nhiêu, từ khi Justina, mẹ của hoàng đế Valentinian còn nhỏ tuổi, bắt bớ Ambrose tôi tớ Chúa, vì cớ tà thuyết của bà, là tà thuyết mà bà đã bị phái Arius quyến dụ theo. Dân chúng sốt sắng thức canh trong nhà thờ, sẵn sàng chết với vị giám mục của mình, là tôi tớ Chúa. Ở đó, mẹ con, tớ gái của Chúa, gánh một phần lớn trong những nỗi lo âu và những đêm thức canh ấy, đã sống cho sự cầu nguyện. Còn chúng con, dù chưa được hơi nóng của Thánh Linh Chúa sưởi ấm, vẫn bị khuấy động khi thấy thành phố kinh ngạc và xao xuyến. Bấy giờ lần đầu tiên người ta thiết lập lệ hát các thánh ca và Thi Thiên theo cách của các Hội Thánh Đông phương, kẻo dân chúng ngã lòng vì nỗi buồn kéo dài mệt mỏi: và từ ngày ấy đến nay tập quán ấy vẫn được giữ, nhiều (phải, gần như tất cả) hội chúng của Chúa ở khắp các nơi khác trên thế giới cũng noi theo điều này.
Bấy giờ, qua một khải tượng, Chúa đã tỏ cho vị giám mục vừa nói trên của Chúa biết nơi thi thể của các thánh tử đạo Gervasius và Protasius được giấu kín (là những thi thể mà Chúa đã cất giữ không hư nát trong kho tàng kín nhiệm của Chúa suốt bao nhiêu năm), để từ đó, đúng lúc, Chúa đem chúng ra mà dẹp cơn giận dữ của một người đàn bà, nhưng là một hoàng hậu. Vì khi các thi thể ấy được tìm thấy và đào lên, rồi được rước cách trọng thể về Đại Giáo Đường Ambrose, thì không chỉ những người bị tà ma quấy nhiễu (chính các quỷ cũng tự xưng ra) được chữa lành, mà còn có một người đã mù nhiều năm, là một công dân được cả thành biết đến, khi hỏi và nghe biết lý do của niềm vui náo nhiệt nơi dân chúng, đã vùng dậy, xin người dẫn đường đưa mình đến đó. Được dẫn đến nơi, ông xin được phép lấy khăn tay chạm vào kiệu của các thánh Chúa, là những người mà sự chết là quí báu trước mặt Chúa. Khi ông đã làm vậy và đặt khăn lên mắt, thì mắt ông liền được mở. Từ đó tiếng đồn lan ra, từ đó lời ngợi khen Chúa bừng lên, chiếu sáng; từ đó tâm trí của kẻ thù kia, dù không quay về với sự lành mạnh của đức tin, thì cũng bị đẩy lui khỏi cơn cuồng bạo bắt bớ của bà. Tạ ơn Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con. Chúa đã dẫn ký ức con từ đâu và đến đâu như vậy, để con cũng xưng nhận những điều này với Chúa? là những điều, dù lớn lao, con đã để trôi qua trong sự quên lãng. Thế mà bấy giờ, khi mùi dầu thơm của Chúa tỏa hương ngào ngạt như thế, chúng con vẫn chẳng chạy theo Chúa. Vì vậy con càng khóc nhiều hơn giữa tiếng hát các thánh ca của Chúa, trước kia thì than thở khát khao Chúa, và rốt cuộc được hít thở trong Chúa, trong chừng mực hơi thở có thể vào được ngôi nhà bằng cỏ này của chúng con.
Chương VIII
Chúa, là Đấng khiến những người đồng một lòng ở chung một nhà, cũng đã đem Euodius, một thanh niên cùng thành với chúng con, đến hiệp với chúng con. Anh ấy vốn là một viên chức trong triều, đã được hoán cải về với Chúa và nhận phép báp-têm trước chúng con: và từ bỏ binh nghiệp thế tục, anh đã thắt lưng cho binh nghiệp của Chúa. Chúng con ở cùng nhau, định sẽ sống chung với nhau trong chủ ý sùng kính của mình. Chúng con tìm xem ở đâu có thể hầu việc Chúa cách hữu ích nhất, và cùng nhau trở về châu Phi: trên đường về, khi đến Ostia, mẹ con lìa đời. Con bỏ qua nhiều điều, vì con đang vội vã nhiều. Lạy Đức Chúa Trời của con, xin nhận lấy những lời xưng nhận và tạ ơn của con về vô số điều mà con lặng thinh không nói. Nhưng con sẽ không bỏ qua bất cứ điều gì linh hồn con muốn nói ra về tớ gái ấy của Chúa, người đã sinh ra con, cả trong xác thịt, để con được sinh ra cho ánh sáng tạm thời này, lẫn trong tấm lòng, để con được sinh ra cho Ánh Sáng đời đời. Con muốn nói, không phải về những ân tứ của bà, mà về những ân tứ của Chúa trong bà; vì bà chẳng tự dựng nên hay tự giáo dưỡng mình. Chúa đã dựng nên bà; cha mẹ bà cũng chẳng biết người sẽ ra từ họ là người thế nào. Và cây phủ việt của Đấng Christ của Chúa, sự răn dạy của Con Một Chúa, trong một gia đình Cơ Đốc, một chi thể tốt của Hội Thánh Chúa, đã giáo dưỡng bà trong sự kính sợ Chúa. Tuy vậy, về sự giáo dưỡng tốt đẹp của mình, bà thường không khen sự chăm chỉ của mẹ mình cho bằng sự chăm chỉ của một người tớ gái già lụ khụ, là người đã từng cõng cha bà khi ông còn bé, như các em nhỏ thuở ấy thường được các cô gái lớn cõng trên lưng. Vì lẽ ấy, cũng như vì tuổi tác cao và nếp sống tuyệt vời của mình, người tớ gái ấy rất được các chủ nhà trong gia đình Cơ Đốc ấy kính trọng. Bởi đó, việc trông nom các con gái của chủ cũng được giao cho bà, và bà chăm chút việc ấy cách cẩn trọng, khi cần thì nghiêm khắc kiềm chế các cô với một sự nghiêm nghị thánh khiết, và dạy dỗ các cô với sự khôn ngoan chín chắn. Vì ngoại trừ những giờ các cô được ăn uống rất điều độ nơi bàn ăn của cha mẹ, bà không để các cô, dù khát cháy cổ, uống ngay cả nước lã; để ngăn ngừa một thói quen xấu, và thêm lời khuyên lành mạnh này: “Bây giờ các cô uống nước, vì các cô chưa có rượu trong tay mình; nhưng khi các cô lấy chồng, và được làm bà chủ của hầm rượu và tủ chạn, các cô sẽ coi khinh nước lã, nhưng thói quen uống thì vẫn còn đó.” Bằng phương pháp dạy dỗ ấy, cùng với uy quyền bà có, bà đã kiềm chế được sự tham ăn của tuổi thơ, và uốn nắn chính cơn khát của các cô đến một sự tiết độ tuyệt vời, đến nỗi điều gì các cô không nên làm, thì các cô cũng không muốn làm.
Thế nhưng (như tớ gái của Chúa đã kể cho con là con trai bà nghe), bà đã từng bị thói ham rượu lén lút len vào. Vì khi (theo lệ thường) cha mẹ sai bà, như sai một cô gái điều độ, đi rót rượu từ thùng lớn, thì bà cầm bình hứng dưới vòi, và trước khi đổ rượu vào chai, bà nhấp một chút bằng đầu môi; vì nhiều hơn thế thì bản năng của bà không chịu. Bà làm điều ấy chẳng phải vì thèm uống, nhưng vì sự sôi nổi của tuổi trẻ, là điều thường tràn ra thành những trò tinh nghịch vui đùa, mà nơi tâm hồn người trẻ vẫn thường được kiềm giữ bởi sự nghiêm trang của các bậc lớn tuổi. Và cứ thế, mỗi ngày thêm từng chút vào chút ít ấy (vì kẻ khinh dể những việc nhỏ sẽ sa ngã dần dần từng chút một), bà đã rơi vào một thói quen đến nỗi tham lam uống cạn chén nhỏ của mình gần như đầy tràn rượu. Khi ấy, bà lão khôn ngoan kia ở đâu, và những lời ngăn cấm nghiêm khắc của bà ở đâu? Có điều gì giúp được để chống lại một căn bệnh thầm kín, nếu bàn tay chữa lành của Chúa, lạy Chúa, không canh giữ chúng con? Khi cha, mẹ và những người dạy dỗ vắng mặt, thì Chúa hiện diện, là Đấng đã dựng nên, Đấng kêu gọi, Đấng cũng dùng những người được đặt trên chúng con mà làm nên điều gì đó cho sự cứu rỗi linh hồn chúng con; lạy Đức Chúa Trời của con, khi ấy Chúa đã làm gì? Chúa đã chữa trị bà thế nào? Chúa đã chữa lành bà ra sao? Há chẳng phải Chúa đã từ một linh hồn khác đem ra một lời mỉa mai cứng cỏi và sắc bén, như một con dao mổ lấy ra từ kho tàng kín giấu của Chúa, và chỉ bằng một nhát chạm đã cắt bỏ hết thảy chất nhơ nhớp ấy sao? Vì một người tớ gái thường cùng bà xuống hầm rượu, khi cãi nhau (như vẫn thường xảy ra) với cô chủ nhỏ của mình, lúc chỉ có hai người với nhau, đã đem lỗi ấy ra mà mỉa mai bà, bằng lời sỉ nhục cay đắng nhất, gọi bà là đồ bợm rượu. Bị lời mỉa mai ấy đâm thấu tâm can, bà nhìn thấy sự xấu xa của lỗi mình, và lập tức lên án nó và từ bỏ nó. Như bạn bè xu nịnh làm cho người ta hư hỏng, thì kẻ thù hay trách móc phần nhiều lại sửa trị người ta. Tuy vậy, Chúa không báo trả họ theo điều Chúa làm qua họ, nhưng theo điều chính họ đã toan tính. Vì người tớ gái ấy trong cơn giận chỉ muốn chọc tức cô chủ nhỏ của mình, chứ không muốn sửa đổi cô; và đã làm điều đó cách kín đáo, hoặc vì thời gian và nơi chốn của cuộc cãi vã đã đưa đẩy họ như thế, hoặc vì sợ chính mình cũng bị trách giận vì đã để lộ chuyện ấy muộn màng như vậy. Nhưng Chúa, lạy Chúa, là Đấng Cai Quản muôn vật trên trời và dưới đất, Đấng xoay những dòng chảy sâu thẳm nhất theo ý định của Chúa, cùng cơn xáo động có trật tự của dòng thủy triều thời gian, đã dùng chính sự bệnh hoạn của một linh hồn mà chữa lành một linh hồn khác; để không ai, khi nhận thấy điều này, lại quy nó cho quyền năng của chính mình, ngay cả khi một người khác mà người ấy mong được sửa đổi, đã được sửa đổi qua lời nói của người ấy.
Chương IX
Được nuôi dạy cách khiêm tốn và điều độ như thế, và được Chúa khiến cho vâng phục cha mẹ hơn là được cha mẹ khiến cho vâng phục Chúa, nên vừa đến tuổi lấy chồng, bà được gả cho một người chồng, và bà phục vụ ông như phục vụ chủ mình; bà hết lòng tìm cách đem ông về cho Chúa, rao giảng Chúa cho ông chỉ bởi cách ăn ở của mình; bởi đó Chúa trang sức cho bà, khiến bà được chồng kính trọng, mến yêu và khâm phục. Bà cũng chịu đựng sự bất trung của chồng nơi giường chiếu đến nỗi chưa bao giờ cãi nhau với ông về chuyện ấy. Vì bà trông đợi sự thương xót của Chúa trên ông, để khi tin Chúa, ông sẽ được trở nên trong sạch. Nhưng ngoài điều đó, ông lại là người nóng nảy, nồng nhiệt trong tình cảm thế nào thì cũng nóng nảy trong cơn giận thế ấy; nhưng bà đã học được cách không chống cự người chồng đang giận, không những bằng việc làm, mà ngay cả bằng lời nói cũng không. Chỉ khi ông đã nguôi ngoai và bình tĩnh, và sẵn lòng lắng nghe, bà mới giải bày việc mình đã làm, nếu tình cờ ông đã nổi giận quá vội vàng. Tóm lại, trong khi nhiều bà vợ có chồng hiền hơn mà vẫn mang trên mặt những dấu vết nhục nhã, lại hay chê trách nếp sống của chồng mình trong những lúc chuyện trò thân mật, thì bà lại trách cái lưỡi của họ, như nói đùa mà thật ra là khuyên bảo nghiêm túc: “Từ lúc nghe người ta đọc tờ hôn thú cho mình, họ nên coi đó như những tờ giao kèo khiến mình trở thành tôi tớ; vậy nên, ghi nhớ thân phận mình, họ không được ngẩng đầu chống lại chủ mình.” Và khi họ, vốn biết bà phải chịu đựng một người chồng nóng tính đến thế nào, lấy làm lạ rằng chưa từng nghe nói, cũng chẳng thấy dấu hiệu nào cho biết Patricius đã đánh vợ, hoặc giữa hai người từng có sự bất hòa trong nhà, dù chỉ một ngày, và họ thân tình hỏi bà lý do, thì bà dạy họ cách cư xử của mình như đã kể trên. Những bà vợ nào làm theo thì nhận được điều tốt và trở lại cảm tạ; những ai không làm theo thì chẳng được nhẹ nhõm gì, và tiếp tục chịu khổ.
Mẹ chồng bà cũng vậy, lúc đầu bị những lời xầm xì của bọn đầy tớ xấu xa xúi giục mà nổi giận với bà, nhưng bà đã chinh phục được bằng sự kính cẩn, sự nhẫn nại bền bỉ và lòng nhu mì, đến nỗi chính bà mẹ chồng tự ý tố giác với con trai mình những cái lưỡi hay xen vào chuyện người khác, là những kẻ đã làm xáo trộn sự hòa thuận trong nhà giữa bà và con dâu, và xin con trai trị chúng. Rồi khi ông, vì vâng lời mẹ và để giữ nếp nhà cho có trật tự, đã dùng roi vọt sửa trị những kẻ bị tố giác, theo ý muốn của người đã tố giác chúng, thì bà hứa sẽ ban phần thưởng tương tự cho bất cứ ai, vì muốn làm vừa lòng bà, mà nói xấu con dâu bà với bà; và từ đó không ai còn dám nữa, họ sống với nhau trong sự ngọt ngào lạ lùng của lòng tử tế dành cho nhau.
Lạy Đức Chúa Trời của con, là sự thương xót của con, Chúa cũng ban ân tứ lớn lao này cho người tớ gái hiền lành ấy của Chúa, là người mà trong lòng dạ người Chúa đã dựng nên con: ấy là giữa bất cứ những bên nào bất đồng và xích mích, hễ khi nào có thể, bà đều tỏ ra là người hòa giải đến nỗi, dù nghe từ cả hai phía những lời cay đắng nhất, như thứ giận dữ sưng phồng và chưa tiêu hóa thường bùng ra, khi những điều chua chát của mối thù hằn được trút ra bằng những lời lẽ gay gắt với một người bạn có mặt để nói về một kẻ thù vắng mặt, bà chẳng bao giờ tiết lộ cho bên này điều gì của bên kia, ngoại trừ những điều có thể giúp họ hòa giải với nhau. Điều này có lẽ con sẽ cho là một điều tốt nhỏ nhoi, nếu con không đau lòng mà biết vô số người, vì một sự lây nhiễm tội lỗi khủng khiếp và lan tràn nào đó, chẳng những tiết lộ cho những người đang giận nhau những lời đã nói ra trong cơn giận, mà còn thêm vào những điều chưa hề được nói; trong khi đối với một tấm lòng nhân hậu thật sự, đáng lẽ việc không khơi thêm hay làm tăng mối hiềm khích bằng những lời ác phải là điều quá nhỏ, nếu người ta không đồng thời ra sức dùng lời lành mà dập tắt nó. Bà là người như vậy, vì chính Chúa, Đấng Dạy Dỗ thâm sâu nhất của bà, đã dạy bà trong trường học của tấm lòng.
Sau cùng, chính chồng bà, vào lúc gần cuối đời sống trên đất, cũng được bà đem về cho Chúa; và khi ông đã là tín hữu, bà không còn phải than phiền về điều nơi ông mà trước khi ông tin, bà đã phải chịu đựng. Bà cũng là đầy tớ của các tôi tớ Chúa; ai trong số họ biết bà đều nhờ bà mà hết lòng ngợi khen, tôn kính và yêu mến Chúa; vì qua chứng cớ của những bông trái của một nếp sống thánh, họ nhận ra sự hiện diện của Chúa trong lòng bà. Vì bà vốn chỉ có một chồng mà thôi, đã báo đáp cha mẹ, đã cai quản nhà mình cách tin kính, được tiếng khen vì việc phước đức mình, đã nuôi con cái, bao lần lại chịu đau đớn của sự sanh nở vì chúng, mỗi khi thấy chúng đi lệch khỏi Chúa. Sau hết, lạy Chúa, đối với hết thảy chúng con là tôi tớ Chúa (là những người mà nhờ ân tứ của chính Chúa, Chúa cho phép được lên tiếng), chúng con, là những người trước khi bà an giấc trong Chúa đã sống hiệp một với nhau sau khi nhận ân điển của phép báp-têm của Chúa, bà đã chăm sóc chúng con như thể bà là mẹ của hết thảy chúng con; và đã phục vụ chúng con như thể bà là con của hết thảy chúng con.
Chương X
Khi ngày bà sắp lìa đời đã gần kề (ngày ấy Chúa biết rõ, còn chúng con thì không biết), thì xảy ra rằng, như con tin, chính Chúa đã sắp đặt như vậy bằng những đường lối kín giấu của Chúa, bà và con đứng riêng với nhau, tựa bên một khung cửa sổ nhìn xuống khu vườn của ngôi nhà nơi chúng con đang trọ, tại Ostia; ở đó, xa khỏi sự ồn ào của người đời, chúng con đang lấy lại sức sau những mệt nhọc của một chuyến đi dài, để chuẩn bị cho chuyến vượt biển. Khi ấy chúng con cùng nhau trò chuyện, chỉ hai người, thật êm đềm; và quên lửng sự ở đằng sau, mà bươn theo sự ở đằng trước, chúng con cùng nhau tìm hiểu, trước sự hiện diện của Lẽ Thật, là chính Chúa, xem sự sống đời đời của các thánh đồ sẽ như thế nào, là điều mà mắt chưa thấy, tai chưa nghe, và lòng người chưa nghĩ đến. Nhưng dầu vậy, chúng con vẫn há miệng của tấm lòng mà khát khao những dòng nước thiên thượng từ nguồn của Chúa, là nguồn sự sống ở nơi Chúa; để khi được thấm nhuần từ đó tùy theo sức mình, chúng con có thể phần nào suy gẫm về một sự mầu nhiệm cao cả dường ấy.
Và khi cuộc trò chuyện của chúng con đi đến chỗ này, là sự vui thích cao nhất của các giác quan trần thế, trong ánh sáng vật chất tinh khiết nhất, nếu đem so với sự ngọt ngào của sự sống ấy, thì chẳng những không đáng so sánh, mà ngay cả nhắc đến cũng không đáng; chúng con, nâng mình lên với một tình cảm nồng nàn hơn hướng về “Chính Đấng Ấy”, đã dần dần đi qua mọi vật hữu hình, ngay cả chính bầu trời, nơi mặt trời, mặt trăng và các ngôi sao chiếu sáng trên đất; phải, chúng con còn bay vút lên cao hơn nữa, bằng sự suy ngẫm bề trong, bằng lời trò chuyện, và bằng sự chiêm ngưỡng các công việc của Chúa; rồi chúng con đến với chính tâm trí mình, và vượt qua chúng, để đạt đến miền dư dật không bao giờ cạn ấy, nơi Chúa nuôi Y-sơ-ra-ên đời đời bằng lương thực của lẽ thật, và nơi sự sống là Sự Khôn Ngoan, bởi Ngài mà muôn vật này được dựng nên, cả những gì đã có và những gì sẽ có; còn chính Ngài thì không được dựng nên, nhưng hằng có, như Ngài đã có, và cũng sẽ có như vậy mãi mãi; phải, đúng hơn, “đã có” và “sẽ có” không ở trong Ngài, nhưng chỉ có “đang có”, vì Ngài là đời đời. Vì “đã có” và “sẽ có” thì không phải là đời đời. Và trong khi chúng con đang trò chuyện và khao khát Ngài, chúng con đã thoáng chạm đến Ngài bằng tất cả sức lực của tấm lòng; rồi chúng con thở dài, và để lại nơi đó, buộc chặt, trái đầu mùa của Đức Thánh Linh; và trở về với những tiếng nói của miệng mình, nơi lời được nói ra có khởi đầu và kết thúc. Và điều gì giống như Ngôi Lời của Chúa, là Chúa chúng con, Đấng tồn tại trong chính Ngài mà không hề cũ đi, và làm mới lại hết thảy muôn vật?
Vậy chúng con nói rằng: Nếu đối với người nào đó, sự xôn xao của xác thịt lặng im, lặng im những hình ảnh của đất, của nước và của không khí, lặng im cả vòm trời, phải, chính linh hồn cũng lặng im với chính mình, và nhờ không nghĩ đến bản thân mà vượt lên trên bản thân, lặng im mọi giấc mơ và mọi sự mặc khải tưởng tượng, mọi lưỡi và mọi dấu hiệu, và bất cứ điều gì chỉ hiện hữu trong sự chuyển qua, vì nếu ai nghe được, thì hết thảy những điều ấy đều nói: Chúng tôi chẳng tự dựng nên mình, nhưng Đấng hằng còn đời đời đã dựng nên chúng tôi—Vậy nếu sau khi nói điều ấy, chúng cũng lặng im, chỉ khiến tai chúng ta hướng về Đấng đã dựng nên chúng, và một mình Ngài phán, không qua chúng nhưng bởi chính Ngài, để chúng ta nghe Lời của Ngài, không qua một lưỡi xác thịt nào, cũng không qua tiếng thiên sứ, chẳng qua tiếng sấm, cũng chẳng qua ẩn ngữ mập mờ của một hình bóng, nhưng có thể nghe chính Đấng mà chúng ta yêu mến trong những điều ấy, có thể nghe chính Ngài mà không cần đến những điều ấy (như hai chúng con khi ấy đã cố vươn lên, và trong một ý nghĩ chớp nhoáng đã chạm đến Sự Khôn Ngoan Đời Đời, là Đấng hằng còn trên muôn vật);—nếu điều này có thể kéo dài mãi, và những khải tượng khác, thuộc loại khác xa, được cất đi, và chỉ một điều này cuốn hút, thu hút và bao bọc người chiêm ngưỡng nó giữa những niềm vui bề trong ấy, để sự sống được đời đời giống như khoảnh khắc thấu hiểu duy nhất mà chúng ta vừa khao khát; thì há chẳng phải đó là: Hãy đến hưởng sự vui mừng của chúa ngươi sao? Và khi nào điều ấy sẽ đến? Phải chăng là khi hết thảy chúng ta đều sống lại, dù không phải hết thảy chúng ta đều sẽ được biến hóa?
Con đã nói những điều như thế, và dù không đúng theo cách này, với chính những lời này, thì lạy Chúa, Chúa biết rằng trong ngày hôm ấy, khi chúng con đang nói về những điều này, và thế gian này cùng mọi thú vui của nó, trong lúc chúng con nói, đã trở nên đáng khinh đối với chúng con, thì mẹ con nói: “Con ơi, phần mẹ, mẹ chẳng còn vui thích gì nữa trong bất cứ điều gì của đời này. Mẹ còn làm gì ở đây nữa, và mẹ còn ở đây để làm gì, mẹ không biết, vì giờ đây những hy vọng của mẹ trong đời này đã thành tựu. Chỉ có một điều khiến mẹ mong được nán lại ít lâu trong đời này, là được thấy con trở thành một Cơ Đốc nhân Công giáo trước khi mẹ qua đời. Đức Chúa Trời của mẹ đã làm cho mẹ điều ấy còn dư dật hơn nữa, để giờ đây mẹ còn được thấy con khinh bỏ hạnh phúc trần gian mà trở nên tôi tớ của Ngài: vậy mẹ còn làm gì ở đây nữa?”
Chương XI
Con đã đáp lại bà thế nào về những điều ấy, con không còn nhớ. Vì chỉ chừng năm ngày sau, hoặc không lâu hơn bao nhiêu, bà lên cơn sốt; và trong cơn bệnh ấy, một ngày kia bà ngất đi, và trong một lúc bị cất khỏi những sự vật hữu hình này. Chúng con vội vàng vây quanh bà; nhưng bà sớm tỉnh lại; và nhìn con cùng anh con đang đứng bên, bà ngơ ngác hỏi chúng con: “Mẹ đã ở đâu vậy?” Rồi nhìn chăm chăm vào chúng con, đang sững sờ vì đau buồn, bà nói: “Các con sẽ chôn mẹ các con ở đây.” Con nín lặng và cầm nước mắt; nhưng anh con nói đôi điều, mong cho bà, như một số phận may mắn hơn, được qua đời không phải nơi đất khách, nhưng tại quê nhà. Nghe vậy, bà với ánh mắt lo âu, đưa mắt ngăn anh lại, vì anh vẫn còn bận lòng về những điều như thế, rồi nhìn con mà nói: “Kìa, xem nó nói gì kìa”; và liền sau đó nói với cả hai chúng con: “Hãy đặt thân xác này ở bất cứ đâu; đừng để việc lo lắng về nó làm các con bận lòng chút nào: mẹ chỉ xin một điều này, là các con hãy nhớ đến mẹ nơi bàn thờ của Chúa, dù các con ở bất cứ nơi đâu.” Và khi đã bày tỏ ý ấy bằng những lời bà có thể nói được, bà lặng im, vì cơn bệnh ngày càng nặng hành hạ bà.
Nhưng con, khi suy nghĩ về những ân tứ của Chúa, lạy Đức Chúa Trời vô hình, là những ân tứ Chúa rót vào lòng các tín hữu của Chúa, từ đó nảy sinh những bông trái lạ lùng, thì con vui mừng và cảm tạ Chúa, khi nhớ lại điều con đã biết trước kia, là bà vốn luôn lo lắng và băn khoăn biết bao về nơi chôn cất mình, nơi bà đã sắm sẵn và chuẩn bị cho mình bên cạnh thi hài chồng. Vì bởi hai ông bà đã sống với nhau rất hòa thuận, nên bà cũng muốn (tâm trí con người khó lòng ôm lấy những điều thiên thượng đến dường nào) có thêm điều này vào niềm hạnh phúc ấy, và muốn người đời ghi nhớ rằng, sau cuộc lữ hành của bà nơi bên kia biển, phần trần thế của đôi vợ chồng hiệp một này đã được phép hiệp một dưới cùng một lớp đất. Nhưng sự trống rỗng ấy đã bắt đầu tan biến khỏi lòng bà từ khi nào, nhờ sự dư dật của lòng nhân từ Chúa, thì con không biết, và con vui mừng, khâm phục điều bà đã bày tỏ cho con như vậy; dù thật ra, ngay trong cuộc trò chuyện của chúng con bên cửa sổ, khi bà nói: “Mẹ còn làm gì ở đây nữa?”, thì cũng chẳng thấy nơi bà ước muốn được chết tại quê nhà. Về sau con cũng nghe rằng, khi chúng con đã ở Ostia, một hôm, lúc con vắng mặt, bà với lòng tin cậy của một người mẹ đã trò chuyện với mấy người bạn của con về sự khinh bỏ đời này và phước hạnh của sự chết; và khi họ kinh ngạc trước lòng can đảm như thế mà Chúa đã ban cho một người phụ nữ, và hỏi bà: “Bà không sợ để thân xác mình lại xa thành quê hương đến thế sao?”, thì bà đáp: “Chẳng có gì là xa đối với Đức Chúa Trời; cũng chẳng phải sợ rằng đến tận thế, Ngài lại không nhận ra chỗ Ngài phải làm cho tôi sống lại.” Vậy vào ngày thứ chín của cơn bệnh, năm bà năm mươi sáu tuổi, và năm con ba mươi ba tuổi, linh hồn tin kính và thánh khiết ấy được giải thoát khỏi thân xác.
Chương XII
Con vuốt mắt cho bà; và cùng lúc ấy một nỗi buồn lớn lao tràn vào lòng con, đang muốn trào ra thành nước mắt; đồng thời đôi mắt con, bởi mệnh lệnh mãnh liệt của tâm trí, đã uống cạn nguồn lệ của mình cho đến khô hẳn; và khốn cho con trong cuộc giằng co như thế! Nhưng khi bà trút hơi thở cuối cùng, cậu bé Adeodatus òa lên khóc lớn; rồi, bị tất cả chúng con ngăn lại, cậu nín lặng. Cũng vậy, một cảm xúc trẻ con trong con, đang tìm lối thoát trong nước mắt qua tiếng nói non trẻ của tấm lòng, cũng bị ngăn lại và làm cho im bặt. Vì chúng con nghĩ rằng không nên cử hành tang lễ ấy bằng tiếng than khóc đẫm lệ và những tiếng rên siết; vì người ta phần nhiều dùng những điều ấy để bày tỏ nỗi buồn cho người đã khuất, như thể người ấy bất hạnh, hoặc đã chết hoàn toàn; trong khi bà chẳng bất hạnh trong sự chết của mình, cũng chẳng chết hoàn toàn. Về điều này chúng con được bảo đảm bởi những lý do vững chắc, là chứng cớ của nếp sống tốt lành và đức tin thật của bà.
Vậy điều gì đã làm con đau đớn khôn nguôi trong lòng, nếu chẳng phải là một vết thương mới do sự giằng xé đột ngột khỏi thói quen ngọt ngào và thân thương nhất là được sống bên nhau? Thật vậy, con vui mừng vì lời chứng của bà, khi trong cơn bệnh cuối cùng ấy, xen những lời âu yếm với những việc con làm để phụng dưỡng bà, bà gọi con là đứa con “hiếu thảo”, và với tình thương yêu tha thiết, bà nhắc rằng chưa bao giờ bà nghe từ miệng con thốt ra một lời nào gay gắt hay trách móc đối với bà. Nhưng dầu vậy, lạy Đức Chúa Trời của con, Đấng đã dựng nên chúng con, có gì đáng so sánh giữa sự kính trọng con dành cho bà, với sự tận tụy như nô lệ của bà vì con? Vậy, khi bị mất đi niềm an ủi lớn lao như thế nơi bà, linh hồn con bị thương tích, và đời sống ấy dường như bị xé làm đôi, là đời sống mà của bà và của con hợp lại, đã chỉ làm nên một.
Vậy khi cậu bé đã nín khóc, Euodius cầm lấy sách Thi Thiên và bắt đầu hát, cả nhà chúng con cùng đáp lời theo anh, bài Thi Thiên: Tôi sẽ hát xướng về sự nhân từ và sự công bình; Hỡi Đức Giê-hô-va, tôi sẽ hát ngợi khen Ngài. Nhưng khi nghe biết việc chúng con đang làm, nhiều anh em và các nữ tín hữu tin kính đã kéo đến; và trong khi những người có phận sự lo sửa soạn việc chôn cất, theo lệ thường, thì con (ở một phần trong nhà, nơi con có thể ở cách thích đáng), cùng với những người nghĩ rằng không nên để con một mình, trò chuyện về những điều thích hợp với lúc ấy; và bằng phương thuốc xoa dịu của lẽ thật ấy, con làm dịu nỗi giày vò mà Chúa biết, còn họ thì không biết, chỉ chăm chú lắng nghe, và nghĩ rằng con chẳng hề cảm thấy chút đau buồn nào. Nhưng trong tai Chúa, nơi không ai trong họ nghe được, con trách sự yếu đuối của tình cảm mình, và kìm nén dòng thác đau buồn của con, dòng thác ấy đã chịu lùi lại đôi chút cho con; nhưng rồi lại kéo đến như con nước triều, dù không đến nỗi trào ra thành nước mắt, hay khiến nét mặt con thay đổi; vậy mà con vẫn biết điều con đang đè nén trong lòng. Và vì rất phiền lòng rằng những điều thuộc về con người này lại có quyền lực trên con đến thế, là những điều mà theo trật tự và sự sắp đặt đúng đắn của thân phận tự nhiên chúng con, tất yếu phải xảy đến, con lại đau buồn bằng một nỗi đau mới vì chính nỗi đau của mình, và như thế bị hao mòn bởi một nỗi buồn gấp đôi.
Và kìa, thi hài được đưa đi chôn; chúng con đi và trở về mà không rơi lệ. Vì ngay cả trong những lời cầu nguyện chúng con dâng lên Chúa, khi của lễ cứu chuộc chúng con được dâng vì bà, lúc thi hài đã đặt bên cạnh huyệt, theo lệ thường ở đó, trước khi được hạ xuống, thì ngay cả trong những lời cầu nguyện ấy con cũng không khóc; vậy mà suốt cả ngày con buồn rầu nặng nề cách kín đáo, và với tâm trí rối bời, con cầu xin Chúa, theo sức con có thể, chữa lành nỗi buồn của con, nhưng Chúa đã không làm; như con tin, Chúa muốn qua một trường hợp này khắc sâu vào ký ức con rằng mối dây ràng buộc của mọi thói quen mạnh mẽ biết bao, ngay cả trên một linh hồn đã không còn nuôi mình bằng lời dối trá nào nữa. Con cũng thấy nên đi tắm, vì đã nghe rằng nhà tắm (balneum) có tên từ chữ Hy Lạp Balaneion, vì nó xua đuổi nỗi buồn khỏi tâm trí. Và điều này con cũng xưng nhận với sự thương xót của Chúa, lạy Cha của kẻ mồ côi, rằng con đã tắm, và vẫn y như trước khi tắm. Vì nỗi cay đắng của sự buồn rầu không thể rịn ra khỏi lòng con. Rồi con ngủ, và khi thức dậy, con thấy nỗi đau của mình đã dịu đi không ít; và khi nằm một mình trên giường, con nhớ lại những câu thơ chân thật của Ambrose của Chúa. Vì Chúa là
“Đấng Tạo Hóa muôn vật, là Chúa,
Và Đấng Cai Trị chốn cao vời,
Đấng khoác cho ban ngày ánh sáng, và đã rải
Những giấc ngủ êm khắp ban đêm,
Để cho tay chân chúng con sức lực
Làm lụng được phục hồi,
Và những tấm lòng chùng xuống, khiếp sợ được nâng lên,
Và những nỗi sầu được khuất phục.”
Rồi dần dần con nhớ lại những suy nghĩ trước kia của con về tớ gái của Chúa, về nếp sống thánh khiết của bà hướng về Chúa, về sự dịu dàng và sự chăm chút thánh khiết của bà đối với chúng con, mà con bỗng chốc bị mất đi: và con muốn khóc trước mặt Chúa, vì bà và vì chính con, cho bà và cho con. Và con để cho những giọt nước mắt mà trước đó con đã kìm giữ được tuôn tràn bao nhiêu tùy ý chúng; con đặt lòng mình yên nghỉ trên chúng; và lòng con tìm được sự an nghỉ trong chúng, vì nó ở trong tai Chúa, chứ không trong tai loài người, là kẻ hẳn sẽ giải thích tiếng khóc của con cách khinh miệt. Và giờ đây, lạy Chúa, con viết ra mà xưng nhận điều ấy với Chúa. Ai muốn thì cứ đọc, và muốn giải thích thế nào thì tùy: và nếu người ấy thấy có tội trong đó, là con đã khóc mẹ con trong một phần nhỏ của một giờ (người mẹ mà trong lúc ấy đã chết đối với mắt con, người đã khóc vì con trong bao nhiêu năm để con được sống trước mắt Chúa), thì xin người ấy đừng chế giễu con; nhưng đúng hơn, nếu người ấy là người có lòng yêu thương rộng lớn, xin người ấy hãy khóc vì tội lỗi của con trước mặt Chúa, là Cha của hết thảy anh em của Đấng Christ của Chúa.
Chương XIII
Nhưng giờ đây, với một tấm lòng đã được chữa lành khỏi vết thương ấy, là điều có lẽ đáng trách vì là một cảm xúc trần thế, con tuôn đổ trước mặt Chúa, lạy Đức Chúa Trời của chúng con, thay cho tớ gái ấy của Chúa, một loại nước mắt khác hẳn, tuôn ra từ một tâm thần bị lay động bởi ý nghĩ về những hiểm nguy của mọi linh hồn chết trong A-đam. Và dù bà đã được làm cho sống trong Đấng Christ, ngay cả trước khi được giải thoát khỏi xác thịt, đã sống để ngợi khen danh Chúa bởi đức tin và nếp sống của bà; thế nhưng con không dám nói rằng từ khi Chúa tái sinh bà bởi phép báp-têm, chưa hề có lời nào ra từ miệng bà trái với điều răn của Chúa. Con của Chúa, là Lẽ Thật, đã phán: Ai mắng anh em mình là đồ điên, thì đáng bị lửa địa ngục hành phạt. Và khốn thay cho cả đời sống đáng khen của loài người, nếu Chúa gác sự thương xót qua một bên mà tra xét nó. Nhưng vì Chúa không khắt khe tra xét tội lỗi, nên chúng con vững lòng trông cậy sẽ tìm được một chỗ nơi Chúa. Nhưng hễ ai kể ra trước mặt Chúa những công đức thật của mình, thì người ấy kể ra trước mặt Chúa điều gì nếu chẳng phải là chính những ân tứ của Chúa? Ôi, ước gì loài người biết mình chỉ là loài người; và ai khoe mình, hãy khoe mình trong Chúa.
Vậy nên, lạy Đấng là Sự Ngợi Khen của con và là Sự Sống của con, lạy Đức Chúa Trời của lòng con, con tạm gác qua một bên những việc lành của bà, là điều con vui mừng cảm tạ Chúa, mà giờ đây nài xin Chúa vì tội lỗi của mẹ con. Xin Chúa nghe con, con nài xin Chúa, nhờ Phương Thuốc chữa những vết thương của chúng con, là Đấng đã bị treo trên cây gỗ, và nay đang ngự bên hữu Chúa, cầu thay với Chúa cho chúng con. Con biết rằng bà đã làm sự thương xót, và đã hết lòng tha nợ cho những kẻ mắc nợ bà; xin Chúa cũng tha nợ cho bà, bất cứ món nợ nào bà có thể đã mắc trong ngần ấy năm, kể từ dòng nước cứu rỗi. Xin tha cho bà, lạy Chúa, xin tha, con nài xin Chúa; xin chớ đoán xét bà. Nguyện sự thương xót của Chúa được tôn cao hơn sự công bình của Chúa, vì lời Chúa là chân thật, và Chúa đã hứa ban sự thương xót cho những kẻ hay thương xót; là điều chính Chúa đã ban cho họ để họ được như thế, là Đấng sẽ thương xót kẻ Chúa muốn thương xót, và sẽ động lòng thương xót kẻ Chúa đã động lòng thương xót.
Và con tin rằng Chúa đã làm điều con xin rồi; nhưng lạy Chúa, xin hãy nhậm lễ lạc ý của miệng con. Vì bà, khi ngày lìa đời đã gần kề, chẳng hề lo nghĩ đến việc thân xác mình được khâm liệm sang trọng, hay được ướp bằng thuốc thơm; bà cũng chẳng ước muốn một mộ đài đẹp đẽ, hay được chôn tại quê nhà. Những điều ấy bà không dặn chúng con; nhưng chỉ ước ao được nhắc đến tên mình nơi Bàn Thờ của Chúa, là nơi bà đã phục vụ không bỏ sót một ngày nào: từ đó bà biết của lễ thánh được ban phát, nhờ đó tờ khế lập nghịch cùng chúng ta đã bị xóa bỏ; nhờ đó kẻ thù đã bị đánh bại, là kẻ tính sổ các tội lỗi chúng con, và tìm điều gì để buộc tội chúng con, nhưng chẳng tìm được gì nơi Ngài, là Đấng mà trong Ngài chúng con chiến thắng. Ai sẽ hoàn lại cho Ngài huyết vô tội? Ai sẽ trả lại cho Ngài cái giá mà Ngài đã dùng để mua chúng con, hầu cướp chúng con khỏi tay Ngài? Với Bí Tích của sự cứu chuộc chúng con ấy, tớ gái của Chúa đã buộc linh hồn mình bằng mối dây đức tin. Chớ để ai tách bà khỏi sự che chở của Chúa: chớ để sư tử hay con rồng xen vào bằng sức mạnh hay mưu gian. Vì bà sẽ không đáp rằng mình chẳng mắc nợ gì, kẻo bị kẻ cáo buộc xảo quyệt bắt bẻ và chiếm lấy: nhưng bà sẽ đáp rằng tội lỗi bà đã được tha bởi Đấng mà không ai có thể trả lại cho Ngài cái giá mà Ngài, là Đấng chẳng mắc nợ gì, đã trả thay cho chúng con.
Vậy nguyện bà được an nghỉ trong bình an cùng với người chồng mà trước và sau ông, bà chưa hề có ai khác; là người mà bà đã vâng phục, kết quả một cách bền lòng cho Chúa, để bà cũng đem được ông về cho Chúa. Và lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, xin hãy cảm động, xin hãy cảm động các tôi tớ Chúa là anh em con, các con trai Chúa là những người chủ của con, là những người mà con phục vụ bằng tiếng nói, bằng tấm lòng và bằng ngòi bút, để hết thảy những ai sẽ đọc những lời tự thú này, có thể nhớ đến Monica, tớ gái của Chúa, nơi Bàn Thờ của Chúa, cùng với Patricius, người chồng một thời của bà, là những người mà qua thân xác của họ Chúa đã đem con vào đời này, bằng cách nào thì con không biết. Nguyện họ với lòng tin kính nhớ đến cha mẹ con trong ánh sáng tạm bợ này, là anh em con dưới Chúa là Cha chúng con trong người Mẹ Công giáo của chúng con, và là đồng hương của con trong thành Giê-ru-sa-lem đời đời, là nơi dân lữ hành của Chúa khao khát từ cuộc Xuất Hành của họ cho đến khi họ trở về đó. Để cho lời xin sau cùng của mẹ con đối với con, nhờ những lời tự thú của con, hơn là nhờ những lời cầu nguyện của con, có thể được thành tựu cho bà cách dư dật hơn, qua những lời cầu nguyện của nhiều người.