Chương 8 · 55 phút đọc · 1 giờ 11 phút nghe
Quyển Tám
Chương I
Lạy Đức Chúa Trời của con, xin cho con, với lòng tạ ơn, được nhớ lại và xưng nhận với Chúa những sự thương xót của Chúa trên con. Nguyện xương cốt con được thấm đẫm tình yêu của Chúa, và nguyện chúng thưa cùng Chúa rằng: Lạy Chúa, có ai giống như Chúa chăng? Chúa đã mở lòi tói con, con sẽ dâng của lễ thù ân cho Chúa. Và Chúa đã bẻ gãy chúng thế nào, con sẽ thuật lại; và hết thảy những ai thờ phượng Chúa, khi nghe điều này, sẽ nói: “Chúc tụng Chúa, trên trời và dưới đất; danh Ngài lớn lao và lạ lùng thay.” Lời Chúa đã bám chặt trong lòng con, và con bị Chúa rào kín bốn phía. Về sự sống đời đời của Chúa, bây giờ con đã chắc chắn, dù con chỉ thấy điều ấy như trong một cái gương, cách mập mờ. Dầu vậy, con đã thôi nghi ngờ rằng có một bản thể không hư nát, là nguồn gốc của mọi bản thể khác; con cũng không còn ao ước được chắc chắn hơn về Chúa, mà là được vững vàng hơn trong Chúa. Nhưng còn đời sống tạm bợ của con, thì mọi sự đều chao đảo, và lòng con cần phải được tẩy sạch men cũ. Con Đường, tức chính Đấng Cứu Thế, làm con rất đẹp lòng, nhưng con vẫn còn chùn bước, chưa dám đi qua sự chật hẹp của nó. Và Chúa đã đặt vào trí con, và điều ấy có vẻ tốt trước mắt con, là đi đến cùng Simplicianus, người mà con thấy là một tôi tớ tốt lành của Chúa; và ân điển Chúa chiếu sáng trong ông. Con cũng đã nghe rằng từ thuở còn rất trẻ ông đã sống hết lòng tận hiến cho Chúa. Nay ông đã cao tuổi; và nhờ quãng đời dài lâu như thế, sống trong sự sốt sắng bước theo đường lối Chúa, con nghĩ hẳn ông đã thu được nhiều kinh nghiệm; và quả thật là vậy. Từ kho kinh nghiệm ấy, con mong ông chỉ cho con (khi con bày tỏ cho ông những nỗi băn khoăn của mình) con đường nào thích hợp nhất cho một người ở vào hoàn cảnh như con để bước đi trong các nẻo đường của Chúa.
Vì con thấy Hội Thánh đông đầy; người thì đi đường này, kẻ thì đi đường kia. Nhưng con không vui vì mình đang sống một đời sống thế tục; phải, nay khi những ham muốn của con không còn nung đốt con như xưa bằng hy vọng về danh vọng và lợi lộc, thì phải chịu một ách nô lệ nặng nề như thế quả là một gánh rất khổ sở. Vì so với sự ngọt ngào của Chúa, và vẻ đẹp của nhà Chúa mà con yêu mến, những điều ấy không còn làm con vui thích nữa. Nhưng con vẫn còn bị trói buộc bởi tình yêu đối với người nữ; sứ đồ cũng không cấm con cưới vợ, dù ông khuyên con điều tốt hơn, vì ông rất muốn mọi người đều được giống như ông. Nhưng con yếu đuối, nên đã chọn chỗ dễ dãi hơn; và chỉ vì điều này mà trong mọi sự khác con bị nhồi lên dập xuống, mòn mỏi và hao mòn vì những nỗi lo làm héo hắt, bởi vì trong những việc khác con bị ép trái ý mình phải uốn mình theo một đời sống hôn nhân, là điều con đã phó mình cho và bị nó trói buộc. Con đã nghe từ miệng của Lẽ Thật rằng có người tự mình làm nên hoạn vì cớ nước thiên đàng; nhưng Ngài phán: Người nào lãnh nổi lời ấy thì hãy lãnh lấy. Hẳn thật, hết thảy những người không biết Đức Chúa Trời đều là hư không, và không thể từ những vật tốt lành thấy được mà tìm ra Đấng tốt lành. Nhưng con không còn ở trong sự hư không ấy nữa; con đã vượt qua nó; và nhờ lời chứng chung của mọi tạo vật Chúa, con đã tìm thấy Chúa là Đấng Tạo Hóa của chúng con, và Ngôi Lời của Chúa, là Đức Chúa Trời ở cùng Chúa, và cùng với Chúa là một Đức Chúa Trời, là Đấng mà bởi Ngài Chúa đã dựng nên muôn vật. Lại còn một hạng người không tin kính khác, là những kẻ dẫu biết Đức Chúa Trời, mà không làm sáng danh Ngài là Đức Chúa Trời, và không tạ ơn Ngài nữa. Con cũng đã sa vào hạng này, nhưng tay hữu Chúa nâng đỡ con, kéo con ra khỏi đó, và Chúa đặt con vào nơi con có thể hồi phục. Vì Chúa đã phán cùng loài người: Này, kính sợ Chúa, ấy là sự khôn ngoan; và: Chớ khôn ngoan theo mắt mình; vì những kẻ tự xưng mình là khôn ngoan, mà trở nên điên dại. Nhưng nay con đã tìm được hột châu quí giá, mà lẽ ra con phải bán hết gia tài mình mà mua, vậy mà con còn do dự.
Chương II
Vậy con đến cùng Simplicianus, là người cha của Ambrose (nay là giám mục) trong việc nhận lãnh ân điển của Chúa, và là người mà Ambrose thật lòng yêu mến như cha. Con thuật cho ông nghe những nẻo quanh co trong cuộc lang thang của con. Nhưng khi con nhắc rằng con đã đọc mấy cuốn sách của phái Plato mà Victorinus, nguyên giáo sư hùng biện tại Rô-ma (người đã qua đời là một Cơ Đốc nhân, như con đã nghe), đã dịch sang tiếng La-tinh, thì ông bày tỏ niềm vui vì con đã không gặp phải những tác phẩm của các triết gia khác, đầy những ngụy biện và lừa dối, theo sơ học của thế gian, trong khi phái Plato bằng nhiều cách dẫn người ta đến chỗ tin Đức Chúa Trời và Ngôi Lời của Ngài. Rồi để khuyên con hướng về sự khiêm nhường của Đấng Christ, là điều giấu kín với kẻ khôn ngoan và tỏ ra cho những con trẻ, ông kể về chính Victorinus, người mà ông đã quen biết rất thân khi còn ở Rô-ma; và về người ấy ông đã thuật lại điều mà con sẽ không giấu. Vì điều ấy chứa đựng lời ca ngợi lớn lao về ân điển của Chúa, đáng được xưng tụng với Chúa: thể nào ông lão ấy, rất uyên bác và tinh thông các môn học khai phóng, đã đọc và cân nhắc biết bao tác phẩm của các triết gia; là thầy dạy của biết bao nghị viên quý tộc, người mà, như một tượng đài ghi nhớ việc ông chu toàn chức vụ cách xuất sắc, đã (điều mà người đời này coi là vinh dự cao quý) vừa xứng đáng được, vừa thật sự được dựng một bức tượng tại Quảng trường Rô-ma; ông, cho đến tuổi ấy, vẫn là một người thờ hình tượng, dự phần vào những nghi lễ phạm thánh mà hầu hết giới quý tộc Rô-ma đều đắm mình vào, và đã khơi dậy trong dân chúng lòng yêu mến
Thần Anubis biết sủa, cùng hết thảy
Những thần quái vật đủ loài, từng giao chiến
Chống thần Neptune, nữ thần Venus và nữ thần Minerva:
những thần mà Rô-ma từng chinh phục, nay lại tôn thờ, tất cả những điều mà ông lão Victorinus đã bao năm dùng tài hùng biện vang như sấm mà bênh vực;—nay ông không hổ thẹn trở nên con của Đấng Christ của Chúa, và em bé mới sinh từ suối nước của Chúa; cúi cổ mang ách khiêm nhường, và khuất phục vầng trán mình dưới sự sỉ nhục của Thập Tự Giá.
Lạy Chúa, lạy Chúa, là Đấng đã hạ các từng trời, và giáng xuống, đụng đến núi, thì núi xông khói lên, Chúa đã dùng cách nào mà vào được trong lòng ấy? Ông thường đọc (như Simplicianus kể) Kinh Thánh thánh khiết, hết sức chuyên cần tìm kiếm và tra cứu mọi trước tác Cơ Đốc, và nói với Simplicianus (không công khai, nhưng riêng tư và như một người bạn): “Ông nên biết rằng tôi đã là Cơ Đốc nhân rồi.” Simplicianus đáp: “Tôi sẽ không tin, cũng chẳng kể ông vào hàng Cơ Đốc nhân, trừ khi tôi thấy ông trong Hội Thánh của Đấng Christ.” Victorinus đùa lại: “Vậy ra tường vách làm nên Cơ Đốc nhân sao?” Và ông thường nói điều này, rằng ông đã là Cơ Đốc nhân rồi; Simplicianus cũng thường đáp y như thế, và câu đùa về “tường vách” cũng thường được Victorinus nhắc lại. Vì ông sợ làm mất lòng bạn bè mình, là những kẻ kiêu ngạo thờ quỷ thần, mà ông tưởng rằng từ đỉnh cao phẩm giá kiểu Ba-by-lôn của họ, như từ những cây hương nam Li-ban mà Chúa chưa bẻ gãy, sức nặng của sự thù ghét sẽ đổ xuống trên ông. Nhưng sau khi nhờ đọc sách và suy nghĩ thiết tha ông đã có được sự vững vàng, và sợ bị Đấng Christ chối trước mặt các thiên sứ thánh, nếu bây giờ ông sợ xưng nhận Ngài trước mặt người ta, và tự thấy mình mắc một tội nặng, vì hổ thẹn về các bí tích của sự khiêm nhường của Ngôi Lời Chúa, mà lại không hổ thẹn về những nghi lễ phạm thánh của các quỷ thần kiêu ngạo kia, là những kẻ mà ông đã bắt chước sự kiêu ngạo và theo nghi lễ của chúng, thì ông trở nên dạn mặt trước sự hư không, và biết thẹn mặt trước lẽ thật, rồi bất chợt và bất ngờ nói với Simplicianus (như chính ông kể cho con): “Chúng ta hãy đến Hội Thánh; tôi muốn trở thành Cơ Đốc nhân.” Simplicianus, không nén nổi vui mừng, liền đi với ông. Và sau khi được nhận vào bí tích đầu tiên và trở thành người học đạo, ít lâu sau ông lại ghi danh xin nhận phép báp-têm để được tái sinh, trong khi Rô-ma kinh ngạc, còn Hội Thánh thì vui mừng. Kẻ kiêu ngạo thấy, bèn tức giận, nghiến răng, và bị tiêu tan. Nhưng Chúa là Đức Chúa Trời là niềm hy vọng của tôi tớ Chúa, và người chẳng nể vì những điều hư không và sự điên cuồng dối trá.
Sau cùng, khi đến giờ tuyên xưng đức tin (mà tại Rô-ma những ai sắp đến gần ân điển của Chúa đều đọc lên từ một chỗ cao, trước mặt hết thảy các tín hữu, theo một bản văn định sẵn đã học thuộc lòng), thì các trưởng lão, ông kể, đã đề nghị cho Victorinus (như vẫn làm với những người có vẻ vì e thẹn mà sợ hãi) được tuyên xưng cách kín đáo hơn; nhưng ông lại chọn tuyên xưng sự cứu rỗi của mình trước mặt đoàn dân thánh. “Vì điều ông dạy trong thuật hùng biện đâu phải là sự cứu rỗi, vậy mà ông vẫn công khai giảng dạy nó: thì huống chi khi rao ra lời Chúa, ông lại càng không nên sợ bầy chiên hiền lành của Chúa, khi chính ông, lúc rao ra lời lẽ của mình, đã chẳng sợ một đám đông cuồng loạn!” Vậy khi ông bước lên để tuyên xưng, mọi người, vì đều biết ông, thì thầm gọi tên ông với nhau bằng giọng chúc mừng. Mà ở đó ai lại chẳng biết ông? và một tiếng xì xào khẽ chạy qua mọi miệng của đoàn dân đang vui mừng: Victorinus! Victorinus! Niềm hân hoan bùng lên bất chợt khi họ thấy ông; rồi bất chợt họ lặng im để nghe ông. Ông tuyên xưng đức tin chân thật với một sự dạn dĩ tuyệt vời, và ai nấy đều muốn kéo ông vào tận đáy lòng mình; phải, bằng tình yêu và niềm vui họ đã kéo ông vào đó; đó chính là đôi tay mà họ dùng để kéo ông.
Chương III
Lạy Đức Chúa Trời tốt lành! điều gì xảy ra trong con người, khiến người ta vui mừng về sự cứu rỗi của một linh hồn đã bị xem là tuyệt vọng, và được giải thoát khỏi hiểm nguy lớn hơn, nhiều hơn là nếu người ấy luôn có hy vọng, hoặc hiểm nguy nhỏ hơn? Vì chính Chúa nữa, lạy Cha nhân từ, cũng vui mừng cho một kẻ có tội ăn năn hơn là chín mươi chín kẻ công bình không cần phải ăn năn. Và chúng con nghe với biết bao vui mừng, mỗi lần chúng con nghe kể thể nào con chiên đi lạc được vác trên vai người chăn mà đem về trong niềm vui, và đồng bạc được hoàn lại cho kho báu của Chúa, những người lân cận chung vui với người đàn bà đã tìm được nó; và niềm vui trong buổi thờ phượng trang nghiêm của nhà Chúa khiến người ta phải rơi lệ, khi trong nhà Chúa người ta đọc về đứa con út của Chúa, rằng nó đã chết mà bây giờ lại sống, đã mất mà bây giờ lại thấy được. Vì Chúa vui mừng trong chúng con, và trong các thiên sứ thánh của Chúa, là những đấng thánh nhờ lòng yêu thương thánh khiết. Vì Chúa luôn luôn vẫn y nguyên; vì mọi vật không tồn tại y nguyên và không còn mãi mãi, thì Chúa đời đời vẫn biết chúng theo cùng một cách.
Vậy điều gì xảy ra trong linh hồn, khi nó vui thích lúc tìm thấy hay lấy lại được những điều nó yêu mến, nhiều hơn là nếu nó vẫn luôn có chúng? phải, những điều khác cũng làm chứng cho điều này; và mọi sự đều đầy những chứng nhân, kêu lên rằng: “Đúng là như vậy.” Vị tướng chiến thắng thì khải hoàn; nhưng ông đã chẳng chiến thắng nếu ông không chiến đấu; và trận chiến càng hiểm nguy bao nhiêu, thì niềm vui khải hoàn càng lớn bấy nhiêu. Cơn bão quăng quật các thủy thủ, đe dọa đắm tàu; ai nấy đều tái mặt trước cái chết đang đến gần; trời và biển lặng xuống, và họ vui mừng quá đỗi, vì đã sợ hãi quá đỗi. Một người bạn đau ốm, mạch của người báo hiệu nguy hiểm; hết thảy những ai mong người khỏi bệnh đều đau lòng cùng người. Người được phục hồi, dù chưa bước đi với sức lực như trước; vậy mà có một niềm vui như chưa từng có khi trước kia người bước đi khỏe mạnh và vững vàng. Phải, ngay cả những thú vui của đời sống con người, người ta cũng đạt được qua những khó khăn, không chỉ những khó khăn ập đến bất ngờ và trái ý mình, mà cả những phiền toái tự mình chọn lấy để tìm khoái lạc. Ăn và uống chẳng có thú vị gì, nếu trước đó không có cơn đói khát cồn cào. Những người ham uống rượu ăn một vài món mặn, để gây ra một cơn nóng khó chịu, mà khi thức uống làm dịu đi thì sinh ra khoái lạc. Người ta cũng định rằng cô dâu đã hứa hôn không được giao ngay, kẻo khi làm chồng, người ấy xem nhẹ người mà khi còn hứa hôn mình chưa từng thở than mong mỏi.
Luật này đúng trong niềm vui ô uế và đáng nguyền rủa; đúng trong niềm vui được phép và chính đáng; đúng trong sự trọn vẹn tinh khiết nhất của tình bạn; đúng nơi người đã chết mà lại sống, đã mất mà lại thấy được. Ở mọi nơi, niềm vui lớn hơn đều được mở đầu bằng nỗi đau lớn hơn. Lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, điều này nghĩa là gì, trong khi chính Chúa đời đời là niềm vui cho chính Chúa, và một số vật quanh Chúa mãi mãi vui mừng trong Chúa? Điều này nghĩa là gì, mà phần này của muôn vật cứ lên xuống như thủy triều, lúc thì phật lòng, lúc lại hòa giải? Phải chăng đó là chừng mực đã định cho chúng? Phải chăng đó là tất cả những gì Chúa đã ấn định cho chúng, trong khi từ các từng trời cao nhất đến đất thấp nhất, từ khi dựng nên thế giới đến tận cùng các thời đại, từ thiên sứ đến con sâu, từ chuyển động đầu tiên đến chuyển động sau cùng, Chúa đặt mỗi vật vào chỗ của nó, và làm cho mỗi vật thành tựu đúng thì của nó, mọi vật đều tốt lành theo loại của nó? Khốn cho con thay! Chúa cao biết bao trong những nơi cao nhất, và sâu biết bao trong những nơi sâu nhất! Chúa chẳng bao giờ lìa xa, mà chúng con thì khó khăn lắm mới quay về với Chúa.
Chương IV
Lạy Chúa, xin hãy chỗi dậy và hành động; xin khơi động chúng con, và gọi chúng con trở về; xin nhóm lửa và kéo chúng con; xin nung đốt, xin trở nên ngọt ngào cho chúng con, để giờ đây chúng con yêu mến, để chúng con chạy. Há chẳng có nhiều người, từ một vực sâu mù lòa còn tối tăm hơn Victorinus, đã quay về với Chúa, đến gần, và được soi sáng, nhận lấy Ánh Sáng ấy, mà ai nhận lấy thì nhận từ Chúa quyền phép trở nên con cái Chúa sao? Nhưng nếu họ ít được các dân biết đến, thì ngay cả những người biết họ cũng ít vui mừng vì họ hơn. Vì khi nhiều người cùng vui với nhau, thì mỗi người cũng có niềm vui dạt dào hơn, vì họ được nhóm lửa và nung đốt bởi nhau. Lại nữa, vì những người được nhiều người biết đến thì có ảnh hưởng lớn hơn để dẫn người khác đến sự cứu rỗi, và họ đi trước để nhiều người theo sau. Vì vậy những người đi trước họ cũng rất vui mừng về họ, bởi họ không chỉ vui mừng về riêng một mình họ. Vì không thể nào có chuyện trong đền tạm của Chúa người giàu được tây vị hơn người nghèo, hay người quý phái hơn kẻ hèn hạ; trái lại, Chúa đã chọn những sự yếu ở thế gian để làm hổ thẹn những sự mạnh; và Chúa đã chọn những sự hèn hạ và khinh bỉ ở thế gian, cùng những sự không có, hầu cho làm những sự có ra không có. Vậy mà chính người hèn mọn nhất trong các sứ đồ của Chúa, là người mà qua lưỡi người Chúa đã vang ra những lời này, khi nhờ cuộc chiến đấu của người mà quan trấn thủ Phau-lút, với sự kiêu ngạo đã bị khuất phục, được đưa vào mang ách dễ chịu của Đấng Christ của Chúa, và trở thành thần dân của Vua lớn; thì người cũng, từ tên cũ là Sau-lơ, vui lòng được gọi là Phao-lô, để làm chứng cho một chiến thắng lớn lao như thế. Vì kẻ thù bị đánh bại nặng nề hơn nơi một người mà nó nắm giữ chặt hơn; và nhờ người ấy nó nắm giữ được nhiều người hơn. Mà kẻ kiêu ngạo thì nó nắm giữ chặt hơn, vì dòng dõi quý phái của họ; và qua họ, nó nắm được nhiều người hơn nhờ uy quyền của họ. Vậy tấm lòng của Victorinus, mà ma quỷ đã chiếm giữ như một thành trì không thể công phá, và cái lưỡi của Victorinus, là thứ vũ khí mạnh và sắc bén mà nó đã dùng để giết nhiều người, càng được xem là đáng hoan nghênh bao nhiêu, thì con cái Chúa càng phải vui mừng dư dật bấy nhiêu, vì Vua của chúng con đã trói người mạnh sức, và họ thấy những đồ dùng của nó bị lấy đi và được tẩy sạch, được làm cho xứng hợp với sự tôn trọng của Chúa; và trở nên có ích cho Chúa, sẵn sàng cho mọi việc lành.
Chương V
Nhưng khi người của Chúa là Simplicianus kể cho con nghe điều này về Victorinus, thì lòng con bừng cháy muốn noi gương ông; vì chính để nhằm mục đích ấy mà ông đã kể. Nhưng khi ông kể thêm rằng vào thời hoàng đế Julian, có một đạo luật được ban ra, cấm Cơ Đốc nhân dạy các môn học khai phóng hay thuật hùng biện; và thể nào ông ấy, vâng theo luật này, đã chọn từ bỏ trường dạy lời lẽ hơn là từ bỏ Ngôi Lời của Chúa, là Đấng mà nhờ Ngài Chúa làm cho lưỡi kẻ câm nói năng hùng hồn; thì con thấy ông chẳng những cương quyết mà còn có phước nữa, vì đã nhờ vậy mà tìm được cơ hội để chỉ hầu việc một mình Chúa. Đó là điều con đang thở than mong mỏi, trong khi con bị trói buộc, không phải bằng xiềng sắt của kẻ khác, nhưng bằng ý chí sắt đá của chính mình. Kẻ thù nắm giữ ý chí của con, và từ đó đã làm thành một sợi xích cho con, và trói con lại. Vì từ một ý chí ương ngạnh mà sinh ra dục vọng; dục vọng được chiều theo thì trở thành thói quen; và thói quen không bị cưỡng lại thì trở thành sự tất yếu. Bởi những mắt xích ấy, như thể nối liền với nhau (vì vậy con gọi nó là một sợi xích), một ách nô lệ khắc nghiệt đã giam giữ con. Nhưng ý chí mới đã bắt đầu có trong con, là muốn tự do hầu việc Chúa, và muốn vui hưởng Chúa, lạy Đức Chúa Trời, là sự vui thỏa chắc chắn duy nhất, thì vẫn chưa đủ sức thắng nổi sự cố chấp trước kia của con, vốn đã được tuổi tác làm cho mạnh thêm. Như vậy hai ý chí của con, một mới và một cũ, một thuộc xác thịt, một thuộc linh, giằng co trong con; và bởi sự bất hòa của chúng, chúng làm tan nát linh hồn con.
Như vậy, nhờ chính kinh nghiệm của mình, con hiểu được điều con đã đọc, rằng xác thịt có những điều ưa muốn trái với những điều của Thánh Linh, Thánh Linh có những điều ưa muốn trái với của xác thịt. Thật ra cả hai bên đều là chính con; nhưng con là chính con hơn trong điều con tán thành nơi mình, hơn là trong điều con không tán thành nơi mình. Vì trong điều sau này, phần lớn thì nay không còn là chính con nữa, vì trong nhiều việc con đành chịu đựng trái ý mình hơn là tự ý hành động. Thế nhưng chính vì con mà thói quen đã có được sức mạnh này để giao chiến với con, vì con đã tự ý đi đến chỗ con không muốn. Và ai có quyền gì mà chống lại điều đó, nếu hình phạt công bình theo sau kẻ có tội? Con cũng không còn cái cớ như trước, rằng con sở dĩ còn do dự chưa vượt lên trên thế gian để hầu việc Chúa là vì lẽ thật chưa hoàn toàn được xác quyết cho con; vì nay lẽ thật cũng đã được xác quyết rồi. Nhưng con, vẫn còn làm tôi cho đất, từ chối chiến đấu dưới ngọn cờ của Chúa, và sợ được giải thoát khỏi mọi gánh nặng cũng như lẽ ra chúng con phải sợ bị gánh nặng vướng víu. Như vậy con bị những hành trang của đời hiện tại này đè xuống cách êm ái, như trong giấc ngủ; và những ý nghĩ trong đó con suy gẫm về Chúa giống như những cố gắng của người muốn thức dậy, nhưng lại bị cơn buồn ngủ nặng nề chế ngự, rồi lại chìm vào đó. Và cũng như không ai muốn ngủ mãi, và theo sự phán đoán tỉnh táo của mọi người thì thức tốt hơn, vậy mà phần nhiều một người, cảm thấy sự uể oải nặng nề trong khắp tay chân, cứ trì hoãn việc rũ bỏ giấc ngủ, và dù nửa không bằng lòng, vẫn thích thú buông mình theo nó, ngay cả khi đã đến giờ dậy; thì con cũng vậy, con chắc chắn rằng phó mình cho lòng yêu thương của Chúa thì tốt hơn nhiều cho con, hơn là buông mình cho lòng tham dục của chính mình; nhưng dù đường trước làm con thỏa lòng và chiếm ưu thế, đường sau lại làm con thích thú và giữ con trong vòng khống chế. Con cũng chẳng có gì để đáp lại Chúa khi Chúa gọi con: Ngươi đang ngủ, hãy thức, hãy vùng dậy từ trong đám người chết, thì Đấng Christ sẽ chiếu sáng ngươi. Và khi Chúa tỏ cho con thấy về mọi phương diện rằng điều Chúa phán là thật, thì con, bị lẽ thật thuyết phục, hoàn toàn chẳng có gì để đáp lại, ngoài mấy lời uể oải và ngái ngủ: “Lát nữa, lát nữa,” “sắp rồi,” “cứ để con thêm một chút.” Nhưng “sắp rồi, sắp rồi” chẳng bao giờ tới, và “một chút” của con cứ kéo dài thành rất lâu; con lấy luật pháp của Chúa làm đẹp lòng theo người bề trong cũng vô ích, khi một luật khác trong chi thể con giao chiến với luật trong trí con, bắt con phải làm phu tù cho luật của tội lỗi, tức là luật ở trong chi thể con. Vì luật của tội lỗi là sức cưỡng bức của thói quen, nhờ đó tâm trí bị lôi kéo và giam giữ, dù trái ý mình; nhưng đáng như vậy, vì nó đã tự ý sa vào đó. Vậy ai sẽ cứu con, kẻ khốn nạn dường ấy, thoát khỏi thân thể hay chết nầy, nếu không phải chỉ ân điển của Chúa, nhờ Đức Chúa Jêsus Christ, là Chúa chúng ta?
Chương VI
Và thể nào Chúa đã giải cứu con khỏi những xiềng xích của dục vọng, là thứ đã trói con chặt nhất vào dục vọng xác thịt, và khỏi cảnh nô dịch cho những việc thế gian, thì bây giờ con sẽ thuật lại, và xưng tụng danh Chúa, lạy Chúa, là Đấng giúp đỡ con và Đấng cứu chuộc con. Giữa nỗi lo âu ngày càng tăng, con vẫn làm công việc thường ngày của mình, và hằng ngày thở than cùng Chúa. Con năng đến Hội Thánh của Chúa, mỗi khi được rảnh khỏi công việc mà dưới gánh nặng của nó con đang rên siết. Alypius ở với con, nay đã thôi công việc luật pháp sau nhiệm kỳ phụ thẩm thứ ba, và đang chờ xem bán sự tư vấn của mình cho ai, như con bán tài ăn nói, nếu quả thật việc dạy học có thể truyền đạt được tài ấy. Nebridius thì nay, vì tình bạn của chúng con, đã ưng thuận dạy học dưới quyền Verecundus, một công dân và thầy văn phạm ở Milan, và là người bạn rất thân của tất cả chúng con; ông thiết tha mong muốn, và nhân danh tình bạn đòi hỏi nơi nhóm chúng con, một sự trợ giúp trung tín mà ông rất cần. Vậy Nebridius không bị lôi kéo vào việc này vì ham lợi lộc (vì nếu muốn, anh ấy có thể kiếm được nhiều hơn nhiều nhờ học thức của mình), nhưng là một người bạn rất tử tế và hiền hòa, anh ấy không muốn từ chối một việc tốt và xem nhẹ lời thỉnh cầu của chúng con. Nhưng trong việc này anh ấy hành xử rất khôn ngoan, tránh để những nhân vật lớn theo thế gian này biết đến mình, tránh sự xao lãng tâm trí sinh ra từ đó, và mong muốn giữ tâm trí được tự do và thong thả, càng nhiều giờ càng tốt, để tìm kiếm, hoặc đọc, hoặc nghe điều gì đó về sự khôn ngoan.
Vậy một hôm, khi Nebridius vắng mặt (con không nhớ vì sao), kìa, có một người tên là Pontitianus đến thăm con và Alypius; ông là đồng hương của chúng con theo nghĩa cũng là người châu Phi, giữ một chức vụ cao trong triều đình hoàng đế. Ông muốn gì với chúng con, con không biết, nhưng chúng con ngồi xuống trò chuyện, và tình cờ trên một cái bàn dùng cho trò chơi trước mặt chúng con, ông để ý thấy một cuốn sách, cầm lấy, mở ra, và trái với điều ông chờ đợi, thấy đó là sách của sứ đồ Phao-lô; vì ông tưởng đó là một trong những cuốn sách mà con đang dạy đến mòn mỏi cả người. Vì vậy ông mỉm cười, nhìn con, và bày tỏ niềm vui cùng sự ngạc nhiên vì bất ngờ thấy cuốn sách này, và chỉ có cuốn này, trước mắt con. Vì ông là một Cơ Đốc nhân, đã nhận phép báp-têm, và thường sấp mình trước mặt Chúa, là Đức Chúa Trời của chúng con, trong Hội Thánh, bằng những lời cầu nguyện thường xuyên và lâu dài. Vậy khi con nói với ông rằng con dành rất nhiều công sức cho những sách Kinh Thánh ấy, thì một cuộc trò chuyện bắt đầu (do câu chuyện của ông gợi ra) về Antony, tu sĩ người Ai Cập, mà danh tiếng rất lừng lẫy giữa vòng các tôi tớ Chúa, dù cho đến giờ ấy chúng con vẫn chưa hề biết đến. Khi phát hiện ra điều đó, ông càng nói kỹ về đề tài ấy, cho chúng con biết, và ngạc nhiên trước sự không hay biết của chúng con về một người lỗi lạc như thế. Còn chúng con thì sững sờ, khi nghe những công việc lạ lùng của Chúa được chứng thực đầy đủ đến thế, trong thời gian gần đây như vậy, gần như ngay trong thời của chúng con, được thực hiện trong Đức Tin chân thật và Hội Thánh Công giáo. Tất cả chúng con đều kinh ngạc; chúng con, vì những việc ấy lớn lao đến thế, còn ông, vì chúng chưa đến tai chúng con.
Từ đó câu chuyện của ông chuyển sang những bầy chiên trong các tu viện, và nếp sống thánh khiết của họ, là mùi thơm ngọt ngào dâng lên Chúa, và những đồng hoang phì nhiêu nơi sa mạc, là điều chúng con chẳng hề biết. Và có một tu viện ở Milan, đầy những anh em tốt lành, ở ngoài tường thành, dưới sự chăm sóc của Ambrose, mà chúng con không biết. Ông tiếp tục câu chuyện, và chúng con chăm chú lắng nghe trong im lặng. Rồi ông kể cho chúng con nghe thể nào một buổi chiều tại Trier, khi hoàng đế đang mải mê với các cuộc đua xe trong rạp xiếc, ông và ba người bạn đồng hành khác đi dạo trong những khu vườn gần tường thành, và tại đó, khi họ tình cờ đi thành từng cặp, một người đi riêng với ông, còn hai người kia tự lang thang với nhau; và hai người này, trong lúc lang thang, tình cờ đến một túp lều, nơi có mấy tôi tớ của Chúa cư ngụ, là những người có lòng khó khăn, vì nước thiên đàng là của những kẻ ấy, và ở đó họ tìm thấy một cuốn sách nhỏ chép về cuộc đời của Antony. Một trong hai người bắt đầu đọc, thán phục và bừng cháy lên vì nó; và trong lúc đọc, anh suy nghĩ đến việc chọn lấy một đời sống như thế, và từ bỏ chức việc thế tục để hầu việc Chúa. Và hai người này thuộc hàng những người mà người ta gọi là nhân viên công vụ. Rồi bỗng nhiên, đầy dẫy một tình yêu thánh khiết và một nỗi hổ thẹn tỉnh táo, giận chính mình, anh đưa mắt nhìn bạn mình và nói: “Anh hãy cho tôi biết, với tất cả những công lao khó nhọc này, chúng ta sẽ đạt được gì? chúng ta nhắm đến điều gì? chúng ta phục vụ vì điều gì? Hy vọng của chúng ta nơi triều đình có thể lên cao hơn việc được làm sủng thần của hoàng đế chăng? mà trong điều ấy, có gì chẳng mong manh và đầy hiểm nguy? và qua biết bao hiểm nguy chúng ta mới đến được một hiểm nguy lớn hơn? và bao giờ chúng ta mới đến được đó? Còn làm bạn của Đức Chúa Trời, nếu tôi muốn, thì ngay bây giờ tôi trở nên được.” Anh nói như vậy. Và trong cơn đau đớn quặn thắt để sinh ra một đời sống mới, anh lại đưa mắt nhìn vào cuốn sách, đọc tiếp, và được biến đổi ở bề trong, nơi Chúa thấy, và tâm trí anh được lột bỏ khỏi thế gian, như chẳng bao lâu sau đã tỏ ra. Vì trong khi đọc, và để những con sóng của lòng mình cuộn lên cuộn xuống, anh giận dữ với chính mình một lúc, rồi nhận ra, và quyết định theo một đường lối tốt hơn; và nay đã thuộc về Chúa, anh nói với bạn mình: “Nay tôi đã dứt khỏi những hy vọng ấy của chúng ta, và quyết định hầu việc Đức Chúa Trời; và việc này, từ giờ này, tại nơi này, tôi bắt đầu. Nếu anh không muốn noi theo tôi, thì đừng ngăn cản.” Người kia đáp rằng anh sẽ gắn bó với bạn, để cùng dự phần vào một phần thưởng vinh hiển dường ấy, một sự phục vụ vinh hiển dường ấy. Như vậy, cả hai nay đã thuộc về Chúa, đang xây một cái tháp với phí tổn cần thiết, là bỏ mọi sự mình có mà theo Chúa. Bấy giờ Pontitianus và người kia cùng đi với ông, là những người đã dạo ở những phần khác của khu vườn, đến tìm họ tại cùng chỗ ấy; và khi gặp họ, nhắc họ trở về, vì trời đã xế chiều. Nhưng hai người kia kể lại quyết định và chủ ý của mình, và thể nào ý muốn ấy đã bắt đầu và được củng cố trong họ, rồi nài xin hai người, nếu không muốn cùng theo, thì đừng quấy rầy họ. Còn Pontitianus và người bạn đi cùng, dù chẳng đổi khác gì so với trước, vẫn than khóc cho chính mình (như ông khẳng định), và thành kính chúc mừng họ, xin họ cầu nguyện cho mình; rồi, với tấm lòng còn vương vấn nơi đất, họ đi về hoàng cung. Nhưng hai người kia, đặt lòng mình nơi trời, ở lại trong túp lều. Và cả hai đều đã có vị hôn thê, là những người khi nghe chuyện ấy, cũng dâng sự đồng trinh của mình cho Đức Chúa Trời.
Chương VII
Câu chuyện của Pontitianus là như thế; nhưng lạy Chúa, trong khi ông đang nói, Chúa đã xoay con lại đối diện với chính mình con, kéo con ra khỏi chỗ sau lưng con, nơi con đã tự đặt mình vì không muốn nhìn vào chính mình; và Chúa đặt con ngay trước mặt con, để con thấy mình nhơ nhuốc dường nào, cong vẹo và ô uế dường nào, lấm lem và lở loét dường nào. Con nhìn thấy và kinh hoàng sững sờ; và con chẳng tìm được nơi nào để trốn khỏi chính mình. Còn nếu con tìm cách quay mắt khỏi chính mình, thì ông vẫn tiếp tục câu chuyện của ông, và Chúa lại đặt con đối diện với chính mình con, đẩy con ra trước mắt con, để con nhận ra sự gian ác của con và ghét nó. Con vốn đã biết nó, nhưng làm như không thấy, nhắm mắt làm ngơ và quên nó đi.
Nhưng giờ đây, con càng tha thiết yêu mến những người mà con nghe kể về những tình cảm lành mạnh của họ, rằng họ đã phó mình trọn vẹn cho Chúa để được chữa lành, thì con lại càng ghê tởm chính mình khi so sánh với họ. Vì nhiều năm của đời con (chừng mười hai năm) đã trôi qua cùng với con kể từ năm con mười chín tuổi, khi đọc quyển Hortensius của Cicero, con được giục giã để yêu mến sự khôn ngoan cách tha thiết; vậy mà con vẫn cứ trì hoãn việc khước từ thứ hạnh phúc trần gian tầm thường, để dốc mình tìm kiếm điều mà không chỉ việc tìm thấy, nhưng ngay cả việc tìm kiếm nó thôi, cũng đáng quý hơn các kho báu và vương quốc của thế gian, dù đã nằm sẵn trong tay, và hơn các khoái lạc của thân xác, dù đang bày ra quanh con tùy ý con muốn. Nhưng con, kẻ khốn khổ, khốn khổ biết bao, ngay từ buổi đầu tuổi thanh xuân, đã từng cầu xin Chúa sự trong sạch, và nói rằng: “Xin ban cho con sự trong sạch và sự tiết độ, chỉ là đừng ban ngay bây giờ.” Vì con sợ Chúa sẽ sớm nhậm lời con, và sớm chữa con khỏi căn bệnh dục vọng, là điều con muốn được thỏa mãn hơn là được dập tắt. Và con đã lang thang qua những nẻo đường quanh co trong một sự mê tín phạm thánh, thật ra chẳng phải vì con tin chắc vào nó, nhưng vì con ưa nó hơn những điều khác, là những điều con không tìm kiếm cách thành kính, nhưng lại chống đối cách ác ý.
Con đã từng nghĩ rằng sở dĩ con cứ trì hoãn ngày này qua ngày khác việc khước từ những hy vọng của thế gian này để chỉ theo một mình Chúa, là vì chẳng thấy có điều gì chắc chắn để hướng con đường mình đi. Và nay đã đến ngày con phải bị phơi trần trước mặt chính mình, và lương tâm con phải quở trách con. “Hỡi lưỡi ta, giờ đây ngươi ở đâu? Ngươi đã nói rằng vì lẽ thật còn chưa chắc chắn nên ngươi không muốn quăng bỏ gánh hành lý của sự hư không; nay thì nó đã chắc chắn, vậy mà gánh nặng ấy vẫn còn đè trên ngươi, trong khi những người chẳng hề hao mòn sức lực vì tìm kiếm nó như thế, cũng chẳng suy nghĩ về nó suốt mười năm hay hơn nữa, thì vai đã được nhẹ nhõm và đã nhận được đôi cánh để bay đi.” Con bị gặm nhấm ở bề trong như thế, và hết sức bối rối vì một nỗi hổ thẹn khủng khiếp, trong khi Pontitianus đang nói như vậy. Còn ông, sau khi đã kể xong câu chuyện và lo xong công việc ông đến để làm, thì ra về; còn con thì quay vào chính mình. Có điều gì con lại không nói nghịch cùng chính mình? Con đã chẳng lấy những ngọn roi kết án nào mà quất vào linh hồn con, để nó theo con, khi con gắng sức đi theo Chúa! Vậy mà nó vẫn thối lui; nó chối từ, nhưng chẳng tự bào chữa. Mọi lý lẽ đều đã cạn và đã bị bác bỏ; chỉ còn lại một sự co rúm câm lặng; và nó sợ, như sợ cái chết, việc bị ngăn lại khỏi dòng chảy của thói quen ấy, là thói quen đang làm nó hao mòn cho đến chết.
Chương VIII
Rồi trong cuộc tranh chiến lớn lao nơi chốn ở bề trong của con, là cuộc tranh chiến con đã mạnh mẽ khơi lên nghịch cùng linh hồn mình, trong phòng kín của lòng con, tâm trí và nét mặt đều rối loạn, con quay sang Alypius. “Chúng ta bị làm sao vậy?” con kêu lên: “Chuyện gì thế này? Anh đã nghe gì? Những người không học thức đứng dậy và chiếm lấy thiên đàng bằng sức mạnh, còn chúng ta với tất cả học thức của mình mà không có tấm lòng, kìa, chúng ta đang lăn lộn trong thịt và huyết! Có phải chúng ta hổ thẹn khi đi theo vì người khác đã đi trước, mà lại chẳng hổ thẹn vì ngay cả đi theo cũng không?” Con đã thốt ra những lời đại loại như thế, và cơn sốt trong tâm trí đã giật con ra khỏi anh ấy, trong khi anh ấy sững sờ nhìn con và lặng thinh. Vì đó không phải là giọng nói thường ngày của con; và vầng trán, đôi má, đôi mắt, sắc mặt, giọng nói của con đã nói lên tâm trí con nhiều hơn những lời con thốt ra. Nơi chỗ trọ của chúng con có một khu vườn nhỏ, chúng con được dùng nó cũng như được dùng cả ngôi nhà; vì chủ nhà, người tiếp đón chúng con, không sống ở đó. Cơn náo động trong lòng đã đẩy con đến đó, nơi không ai có thể ngăn trở cuộc tranh chiến nóng bỏng mà con đã dấn thân vào với chính mình, cho đến khi nó kết thúc theo cách Chúa đã biết, còn con thì không biết. Chỉ có điều con đang rối bời cách lành mạnh, và đang chết đi để được sống; biết mình là điều xấu xa nào, mà chẳng biết mình sắp trở nên điều tốt lành nào. Vậy con lui vào khu vườn, và Alypius theo sát bước con. Vì sự có mặt của anh ấy không làm vơi bớt sự riêng tư của con; hoặc làm sao anh ấy có thể bỏ mặc con khi con rối loạn đến thế? Chúng con ngồi xuống ở chỗ cách xa ngôi nhà hết mức có thể. Tâm thần con bối rối, con phẫn uất dữ dội vì con chưa bước vào ý muốn và giao ước của Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, là điều mà mọi xương cốt con kêu lên giục con bước vào, và ca ngợi nó đến tận trời cao. Và người ta bước vào đó chẳng phải bằng thuyền, bằng xe, hay bằng chân, không, thậm chí chẳng cần đi xa bằng quãng đường con đã đi từ ngôi nhà đến chỗ chúng con đang ngồi. Vì không chỉ đi đến, mà còn bước vào đó, chẳng gì khác hơn là muốn đi, nhưng muốn cách kiên quyết và trọn vẹn; chứ không phải xoay trở, nghiêng ngả bên này bên kia, một ý chí què quặt và bị chia đôi, giằng co, phần này chìm xuống khi phần kia trồi lên.
Sau cùng, ngay trong cơn sốt của sự do dự, con đã làm bằng thân thể mình nhiều cử động như người ta đôi khi muốn làm mà không làm được, hoặc vì họ không có tay chân, hoặc vì tay chân bị trói bằng dây, bị bệnh tật làm cho yếu đi, hay bị ngăn trở cách nào khác. Thế nên, nếu con bứt tóc, đập trán, nếu con đan các ngón tay ôm lấy đầu gối, thì ấy là con đã muốn, và con đã làm. Nhưng con có thể đã muốn mà không làm được, nếu sức cử động nơi tay chân con chẳng vâng theo. Vậy con đã làm biết bao điều, khi mà “muốn” tự nó không phải là “có thể”; còn điều con khao khát làm hơn gấp bội phần, và là điều chẳng bao lâu nữa, khi con muốn, con sẽ có thể làm được, thì con lại không làm; vì chẳng bao lâu nữa, khi con muốn, con sẽ muốn cách trọn vẹn. Vì trong những điều ấy, khả năng vốn là một với ý chí, và muốn tức là làm; vậy mà điều ấy vẫn chưa được làm: và thân thể con vâng theo ý muốn yếu ớt nhất của linh hồn con, cử động tay chân theo cái gật đầu của nó, còn dễ dàng hơn là linh hồn vâng theo chính mình để chỉ trong ý chí mà thôi hoàn tất ý muốn hệ trọng này của nó.
Chương IX
Sự quái gở này từ đâu mà có? Và để làm gì? Xin sự thương xót của Chúa chiếu rạng để con có thể hỏi, may ra những hình phạt kín giấu của loài người và những cơn đau đớn tăm tối nhất của con cháu A-đam có thể trả lời con chăng. Sự quái gở này từ đâu mà có? Và để làm gì? Tâm trí ra lệnh cho thân thể, và thân thể vâng theo ngay tức khắc; tâm trí ra lệnh cho chính mình, thì lại bị chống cự. Tâm trí ra lệnh cho bàn tay cử động; và sự mau mắn ấy lớn đến nỗi mệnh lệnh khó mà phân biệt được với sự vâng phục. Thế nhưng tâm trí là tâm trí, còn bàn tay là thân thể. Tâm trí ra lệnh cho tâm trí, tức chính nó, phải muốn, vậy mà nó không muốn. Sự quái gở này từ đâu mà có? Và để làm gì? Con xin nói rằng, nó ra lệnh cho chính mình phải muốn, và hẳn nó sẽ không ra lệnh nếu nó không muốn, vậy mà điều nó ra lệnh lại không được làm. Nhưng nó không muốn cách trọn vẹn: vì thế nó cũng không ra lệnh cách trọn vẹn. Vì nó muốn đến mức nào thì nó ra lệnh đến mức ấy: và nó không muốn đến mức nào thì điều được ra lệnh không được làm đến mức ấy. Vì ý chí ra lệnh cho có một ý chí; không phải một ý chí khác, nhưng chính nó. Nhưng nó không ra lệnh cách trọn vẹn, cho nên điều nó ra lệnh không thành. Vì nếu ý chí trọn vẹn, thì nó đã chẳng cần ra lệnh cho ý chí có mặt, vì ý chí đã có sẵn rồi. Vậy nên, phần muốn phần không muốn chẳng phải là điều quái gở, nhưng là một căn bệnh của tâm trí, khiến nó không đứng dậy trọn vẹn, vì được lẽ thật nâng lên mà lại bị thói quen đè xuống. Và vì thế mới có hai ý chí, bởi một trong hai không trọn vẹn: và điều ý chí này thiếu thì ý chí kia có.
Chương X
Lạy Đức Chúa Trời, nguyện họ bị diệt khỏi trước mặt Chúa, như những kẻ nói hư không và phỉnh dỗ linh hồn bị diệt vong: là những kẻ thấy rằng khi cân nhắc thì có hai ý chí, bèn quả quyết rằng trong chúng ta có hai tâm trí thuộc hai bản tánh, một thiện, một ác. Chính họ mới thật là ác khi họ giữ lấy những điều ác ấy; và chính họ sẽ trở nên thiện khi họ giữ lấy lẽ thật và ưng thuận với lẽ thật, để sứ đồ của Chúa có thể nói với họ: Lúc trước anh em đang còn tối tăm, nhưng bây giờ đã nên người sáng láng trong Chúa. Nhưng họ, vì muốn được sáng láng, không phải trong Chúa mà trong chính mình, tưởng rằng linh hồn có cùng một bản tánh với Đức Chúa Trời, nên đã trở thành sự tối tăm dày đặc hơn bởi một sự kiêu căng ghê gớm; vì họ đã lùi xa Chúa hơn nữa, là Sự Sáng thật, khi đến thế gian soi sáng mọi người. Hãy coi chừng điều mình nói, và hãy đỏ mặt hổ thẹn: hãy đến gần Ngài thì được chói sáng, và mặt anh em sẽ chẳng hề bị hổ thẹn. Còn chính con, khi con đang cân nhắc về việc hầu việc Chúa là Đức Chúa Trời của con ngay bây giờ, như con đã dự định từ lâu, thì chính con là kẻ muốn, chính con là kẻ không muốn, chính con, chính bản thân con. Con chẳng muốn cách trọn vẹn, cũng chẳng không muốn cách trọn vẹn. Vì thế con xung đột với chính mình và bị chính mình xé ra làm hai. Và sự xé rách này xảy đến cho con trái với ý con, nhưng nó không cho thấy sự hiện diện của một tâm trí khác, mà là sự hình phạt của chính tâm trí con. Vậy nên chẳng phải con làm điều đó nữa, nhưng ấy là tội lỗi ở trong con; là hình phạt của một tội đã phạm cách tự do hơn, bởi con là con cháu A-đam.
Vì nếu có bao nhiêu ý chí xung đột thì có bấy nhiêu bản tánh trái ngược, thì bây giờ sẽ không chỉ có hai, mà là nhiều. Nếu một người cân nhắc xem mình nên đến buổi nhóm họp của họ hay đến rạp hát, thì những người theo phái Ma-ni này kêu lên: Kìa, đây là hai bản tánh: một bản tánh thiện kéo về phía này; một bản tánh ác kéo ngược về phía kia. Vì nếu không thì sự lưỡng lự giữa các ý chí xung đột này từ đâu mà có? Nhưng con nói rằng cả hai đều xấu: ý chí kéo người ấy đến với họ cũng như ý chí kéo người ấy ngược về rạp hát. Nhưng họ không tin rằng ý chí kéo người ta đến với họ lại có thể là gì khác hơn là thiện. Vậy thì nếu một người trong chúng con cân nhắc, và giữa cuộc giằng co của hai ý chí, bị lâm vào thế khó xử, không biết nên đến rạp hát hay đến nhà thờ của chúng con, thì há những người theo phái Ma-ni này lại chẳng cũng lâm vào thế khó xử, không biết phải trả lời làm sao? Vì hoặc họ phải thừa nhận (điều họ chẳng hề muốn) rằng ý chí dẫn người ta đến nhà thờ của chúng con là thiện, cũng như ý chí của những người đã tiếp nhận và bị trói buộc bởi các nghi lễ huyền nhiệm của họ: hoặc họ phải cho rằng có hai bản tánh ác và hai linh hồn ác xung đột nhau trong một người, và như thế điều họ nói, rằng một bên thiện và một bên ác, sẽ không còn đúng nữa; hoặc họ phải quay về với lẽ thật, và không còn chối rằng khi một người cân nhắc, thì chỉ có một linh hồn dao động giữa những ý chí trái ngược nhau.
Vậy, khi họ nhận thấy hai ý chí xung đột trong một người, xin họ đừng còn nói rằng cuộc xung đột ấy là giữa hai linh hồn trái ngược, thuộc hai bản thể trái ngược, từ hai nguyên lý trái ngược, một thiện và một ác. Vì lạy Đức Chúa Trời chân thật, chính Chúa bác bỏ, kìm chế và kết tội họ; như khi cả hai ý chí đều xấu, một người cân nhắc xem mình nên giết một người bằng thuốc độc hay bằng gươm; nên chiếm đoạt điền sản này hay điền sản kia của người khác, khi không thể chiếm cả hai; nên mua lấy khoái lạc bằng sự xa hoa, hay giữ tiền của mình bằng sự tham lam; nên đến trường đua hay đến rạp hát, nếu cả hai đều mở cửa trong cùng một ngày; hoặc thứ ba, đi cướp nhà người khác, nếu có dịp; hoặc thứ tư, phạm tội ngoại tình, nếu đồng thời cũng có phương tiện để làm điều đó; tất cả những điều ấy gặp nhau trong cùng một thời điểm, và tất cả đều được ham muốn như nhau, mà không thể làm cùng một lúc: vì chúng xé tâm trí ra giữa bốn ý chí xung đột, hay thậm chí nhiều hơn nữa (giữa muôn vàn điều được ham muốn), vậy mà họ cũng chẳng cho rằng có bấy nhiêu bản thể khác nhau. Đối với những ý chí tốt lành cũng vậy. Vì con hỏi họ: vui thích đọc các thư tín của sứ đồ có tốt không? Vui thích một bài Thi Thiên nghiêm trang có tốt không? Giảng luận về Phúc Âm có tốt không? Họ sẽ trả lời từng điều rằng: “điều đó tốt.” Vậy thì nếu tất cả đều đem lại sự vui thích như nhau, và cùng một lúc thì sao? Há chẳng phải nhiều ý chí khác nhau làm cho tâm trí phân tán, trong khi người ấy cân nhắc xem nên chọn điều nào hơn? Vậy mà tất cả đều tốt, và chúng giằng co nhau cho đến khi một điều được chọn, để cho ý chí trọn vẹn duy nhất, vốn trước đó bị chia ra làm nhiều, được đưa về đó. Cũng vậy, khi sự đời đời ở trên cao làm chúng con vui thích, còn khoái lạc của điều tốt tạm thời níu chúng con xuống thấp, thì cũng chính một linh hồn ấy không muốn điều này hay điều kia bằng một ý chí trọn vẹn; và vì thế nó bị xé ra bởi những nỗi phân vân đau đớn, trong khi vì lẽ thật nó đặt điều này lên trước, nhưng vì thói quen nó chẳng gạt điều kia sang một bên.
Chương XI
Con bệnh hoạn trong linh hồn và bị dày vò như thế, tự buộc tội mình gắt gao hơn thường lệ rất nhiều, lăn lộn và vùng vẫy trong xiềng xích của mình, cho đến khi nó bị bẻ gãy hoàn toàn, là sợi xích mà giờ đây chỉ còn giữ con lại chút xíu thôi, nhưng vẫn còn giữ. Và lạy Chúa, Chúa đã thúc ép con nơi sâu thẳm bề trong bằng một sự thương xót nghiêm khắc, tăng gấp đôi những ngọn roi của sự sợ hãi và hổ thẹn, kẻo con lại buông xuôi, và vì không bứt đứt sợi dây mảnh mai còn sót lại ấy, nó sẽ lấy lại sức mạnh và trói con chặt hơn nữa. Vì con tự nhủ: “Hãy làm ngay bây giờ, hãy làm ngay bây giờ.” Và vừa nói, con đã gần như thực hiện điều đó: con gần như đã làm, mà lại không làm: tuy vậy con không chìm trở lại tình trạng cũ, nhưng đứng sát bên đó mà lấy hơi. Rồi con lại thử nữa, và chỉ còn thiếu một chút, rồi một chút nữa, và gần như đã chạm đến, đã nắm lấy được; vậy mà con vẫn chưa đến được, chưa chạm đến, cũng chưa nắm lấy được; con chần chừ không dám chết đối với sự chết và sống cho sự sống: và điều tồi tệ hơn mà con đã quen thuộc lại có sức mạnh trên con hơn điều tốt đẹp hơn mà con chưa quen: và chính khoảnh khắc mà con sẽ trở nên khác với con trước kia, càng đến gần con bao nhiêu, thì càng khiến con kinh hãi bấy nhiêu; tuy vậy nó không đẩy con lùi lại, cũng không làm con quay đi, nhưng giữ con lơ lửng.
Chính những trò phù phiếm của mọi trò phù phiếm, hư không của sự hư không, là những tình nhân cũ của con, vẫn còn níu giữ con; chúng giật lấy chiếc áo xác thịt của con và thì thầm khe khẽ: “Ngươi định bỏ chúng ta sao? Và từ giây phút ấy chúng ta sẽ chẳng còn ở với ngươi nữa cho đến đời đời sao? Và từ giây phút ấy điều này điều kia sẽ chẳng còn được phép cho ngươi nữa cho đến đời đời sao?” Và điều chúng gợi lên trong lời con vừa nói “điều này điều kia” là gì, chúng đã gợi lên những gì, lạy Đức Chúa Trời của con? Xin sự thương xót của Chúa cất điều ấy khỏi linh hồn của tôi tớ Chúa. Chúng đã gợi lên những sự ô uế nào! Những sự nhục nhã nào! Và giờ đây con nghe chúng chưa được một nửa, chúng không còn công khai lộ mặt mà cãi lại con, nhưng như thể đang lẩm bẩm sau lưng con, và lén lút giật áo con khi con đang bỏ đi, chỉ để con ngoảnh lại nhìn chúng. Tuy vậy chúng vẫn làm con chậm bước, khiến con chần chừ chưa dám bứt ra và rũ mình khỏi chúng, để nhảy vọt sang nơi con được gọi đến; vì một thói quen mãnh liệt nói với con: “Ngươi tưởng ngươi có thể sống mà không có chúng sao?”
Nhưng giờ đây nó chỉ còn nói rất yếu ớt. Vì ở phía mà con đã hướng mặt về, và là nơi con run rẩy không dám bước tới, đã hiện ra cho con thấy phẩm giá trong sạch của Sự Tiết Độ, thanh thản mà không buông lơi, tươi vui, mời gọi con cách chính đáng hãy đến và đừng nghi ngại; và bà đưa ra đôi tay thánh khiết đầy dẫy vô số gương tốt để đón nhận và ôm lấy con: ở đó có biết bao thanh niên và thiếu nữ, vô số người trẻ và người thuộc mọi lứa tuổi, những góa phụ đoan trang và những trinh nữ cao tuổi; và chính Sự Tiết Độ ở trong tất cả họ, chẳng phải son sẻ, nhưng là một người mẹ đông con, sinh ra những đứa con là những niềm vui, bởi Chúa là Chồng của bà, lạy Chúa. Và bà mỉm cười với con bằng một sự chế giễu đầy sức thuyết phục, như thể muốn nói: “Há ngươi không thể làm điều mà những thanh niên này, những thiếu nữ này làm được sao? Hay là họ làm được bởi chính mình, mà chẳng phải bởi Chúa là Đức Chúa Trời của họ sao? Chúa là Đức Chúa Trời của họ đã ban ta cho họ. Sao ngươi đứng cậy nơi chính mình, để rồi chẳng đứng vững được? Hãy phó mình cho Ngài, đừng sợ; Ngài sẽ không rút lui để ngươi phải ngã; hãy mạnh dạn phó mình cho Ngài, Ngài sẽ tiếp nhận và chữa lành ngươi.” Và con đỏ mặt hết sức, vì con vẫn còn nghe tiếng lẩm bẩm của những trò phù phiếm kia, và vẫn còn lơ lửng. Và bà dường như lại nói: “Hãy bịt tai trước các chi thể ô uế của ngươi ở nơi hạ giới, để chúng bị làm chết đi. Chúng kể cho ngươi nghe về những thú vui, nhưng chẳng phải như luật pháp của Chúa là Đức Chúa Trời ngươi.” Cuộc tranh cãi trong lòng con này chỉ là bản ngã chống lại chính bản ngã. Còn Alypius ngồi sát bên con, lặng lẽ chờ đợi kết cuộc của cơn xúc động khác thường nơi con.
Chương XII
Nhưng khi một sự suy xét sâu xa đã từ đáy thẳm kín của linh hồn con gom góp và chất đống tất cả nỗi khốn khổ của con ra trước mắt lòng con, thì một cơn bão lớn nổi lên, mang theo một trận mưa nước mắt lớn. Để có thể tuôn đổ trọn vẹn cơn mưa ấy với mọi tiếng than khóc tự nhiên của nó, con đứng dậy rời khỏi Alypius: con cảm thấy sự một mình thích hợp hơn cho việc khóc lóc; vì thế con lui ra xa đến nỗi ngay cả sự có mặt của anh ấy cũng không thể làm con vướng bận. Lúc ấy con là như vậy, và anh ấy cũng nhận ra phần nào; vì con nghĩ rằng con đã nói điều gì đó, mà giọng con nghe như nghẹn ngào nước mắt, rồi con đứng dậy. Vậy anh ấy ở lại chỗ chúng con đang ngồi, vô cùng kinh ngạc. Con chẳng biết mình đã ngã quỵ xuống thế nào dưới một cây vả, để mặc cho nước mắt tuôn trào; và dòng lệ từ mắt con tuôn ra, là một của lễ đẹp lòng Chúa. Và tuy chẳng hẳn bằng những lời này, nhưng với ý nghĩa ấy, con đã thưa với Chúa nhiều điều: Còn Chúa, lạy Chúa, cho đến chừng nào? Lạy Chúa, cho đến chừng nào? Chúa há sẽ giận đời đời sao? Xin Chúa chớ nhớ lại các tội ác xưa của chúng con, vì con cảm thấy mình bị chúng giữ chặt. Con dâng lên những lời đau buồn này: Cho đến chừng nào, cho đến chừng nào, “ngày mai, rồi ngày mai?” Sao không phải bây giờ? Sao không phải chính giờ này là lúc chấm dứt sự ô uế của con?
Con đang nói và khóc như thế trong nỗi thống hối cay đắng nhất của lòng con, thì kìa! con nghe từ một ngôi nhà bên cạnh có tiếng nói, như tiếng của một cậu bé hay một cô bé, con không biết, đang hát và lặp đi lặp lại: “Hãy cầm lên mà đọc; Hãy cầm lên mà đọc.” Lập tức nét mặt con thay đổi, con bắt đầu suy nghĩ hết sức chăm chú xem trẻ con có thường hát những lời như thế trong trò chơi nào chăng: nhưng con không thể nhớ là mình đã từng nghe điều gì tương tự. Vậy con kìm dòng nước mắt đang tuôn trào lại, và đứng dậy; con hiểu rằng đó không gì khác hơn là một mệnh lệnh từ Đức Chúa Trời, truyền cho con mở sách ra và đọc chương đầu tiên mà con bắt gặp. Vì con đã nghe nói về Antony, rằng khi ông bước vào lúc người ta đang đọc Phúc Âm, ông đã nhận lấy lời khuyên răn như thể điều đang được đọc là được nói cho chính ông: Hãy đi bán hết gia tài mà bố thí cho kẻ nghèo nàn, thì ngươi sẽ có của quí ở trên trời; rồi hãy đến mà theo ta: và bởi lời phán ấy ông lập tức được hoán cải quay về với Chúa. Vậy con vội vã trở lại chỗ Alypius đang ngồi; vì con đã để quyển sách của sứ đồ ở đó khi con đứng dậy rời đi. Con chụp lấy, mở ra, và lặng lẽ đọc đoạn mà mắt con nhìn thấy trước tiên: Chớ nộp mình vào sự quá độ và say sưa, buông tuồng và bậy bạ, rầy rà và ghen ghét; nhưng hãy mặc lấy Đức Chúa Jêsus Christ, chớ chăm nom về xác thịt mà làm cho phỉ lòng dục nó. Con không muốn đọc thêm nữa; mà cũng chẳng cần: vì ngay khi câu ấy vừa dứt, như có một ánh sáng bình an được rót vào lòng con, mọi bóng tối của sự nghi ngờ đều tan biến.
Rồi con kẹp ngón tay, hay một vật đánh dấu nào khác, vào giữa trang, gấp sách lại, và với nét mặt đã bình tĩnh, con cho Alypius biết. Còn điều đã diễn ra trong lòng anh ấy, mà con không hề biết, thì anh ấy đã cho con thấy như sau. Anh ấy xin xem điều con đã đọc: con đưa cho anh ấy xem; và anh ấy nhìn xa hơn chỗ con đã đọc, mà con không biết điều gì tiếp theo. Điều tiếp theo là: Hãy bằng lòng tiếp lấy kẻ kém đức tin; anh ấy áp dụng lời ấy cho chính mình và bày tỏ cho con biết. Và nhờ lời khuyên răn này anh ấy được thêm sức; và bằng một quyết tâm cùng một chủ định tốt lành, rất hợp với tính cách của anh ấy, mà về phương diện ấy anh ấy vẫn luôn khác xa con, theo hướng tốt hơn con, anh ấy liền nhập với con, chẳng chút chần chừ xao động. Từ đó chúng con đi vào gặp mẹ con; chúng con kể cho bà; bà vui mừng: chúng con thuật lại theo thứ tự mọi việc đã diễn ra thế nào; bà nhảy lên vì vui mừng, hân hoan đắc thắng, và chúc tụng Chúa, là Đấng có thể làm trổi hơn vô cùng mọi việc chúng con cầu xin hoặc suy tưởng; vì bà nhận thấy rằng Chúa đã ban cho bà về phần con nhiều hơn điều bà vẫn thường cầu xin bằng những tiếng than thở thảm thương và sầu khổ tột cùng của bà. Vì Chúa đã khiến con quay về với chính Chúa, đến nỗi con chẳng còn tìm kiếm vợ, cũng chẳng còn hy vọng nào của thế gian này, mà đứng vững trên quy tắc đức tin ấy, nơi mà Chúa đã tỏ cho bà thấy con trong một khải tượng từ bao nhiêu năm trước. Và Chúa đã đổi sự buồn rầu của bà ra sự vui mừng, dồi dào hơn nhiều so với điều bà đã mong ước, và theo một cách quý báu hơn, trong sạch hơn nhiều so với điều bà từng đòi hỏi trước kia, là có cháu nội do chính con sinh ra.