Chương 10 · 1 giờ 52 phút đọc · 2 giờ 25 phút nghe
Quyển Mười
Chương I
Lạy Chúa, Đấng biết con, xin cho con biết Chúa; xin cho con biết Chúa như Chúa đã biết con. Hỡi Sức Mạnh của linh hồn con, xin Chúa vào trong nó, và làm cho nó xứng hợp với Chúa, để Chúa được có và giữ lấy nó, không vết, không nhăn. Đây là niềm hy vọng của con, vì vậy con nói; và trong niềm hy vọng này con vui mừng, khi con vui mừng cách lành mạnh. Những điều khác của đời này, người ta càng buồn rầu vì chúng bao nhiêu, thì chúng càng ít đáng buồn rầu bấy nhiêu; và chúng càng đáng buồn rầu bao nhiêu, thì người ta lại càng ít buồn rầu vì chúng bấy nhiêu. Vì kìa, Chúa muốn sự chân thật, và kẻ nào làm theo lẽ thật thì đến cùng sự sáng. Điều này con muốn làm trong lòng con trước mặt Chúa bằng sự xưng nhận; và trong những trang viết của con, trước mặt nhiều người làm chứng.
Chương II
Lạy Chúa, trước mắt Chúa vực sâu của lương tâm loài người vốn trần trụi và lộ ra, vậy thì điều gì trong con có thể giấu kín khỏi Chúa, dẫu con không muốn xưng nhận nó? Vì như thế con chỉ giấu Chúa khỏi con, chứ không giấu được con khỏi Chúa. Nhưng giờ đây, vì tiếng than thở của con làm chứng rằng con chán ghét chính mình, thì Chúa chiếu sáng ra, và là Đấng đẹp lòng con, được yêu mến và được khao khát; để con hổ thẹn về chính mình, chối bỏ chính mình, và chọn lấy Chúa, và chẳng làm đẹp lòng Chúa hay đẹp lòng chính mình, nếu không phải là ở trong Chúa. Vậy, lạy Chúa, dẫu con là gì đi nữa, con vẫn phơi bày trước mặt Chúa; và con xưng nhận với Chúa để được kết quả gì, con đã nói rồi. Con cũng chẳng làm điều ấy bằng những lời nói và âm thanh của xác thịt, nhưng bằng những lời của linh hồn con, và bằng tiếng kêu của tư tưởng mà tai Chúa biết rõ. Vì khi con xấu xa, thì xưng nhận với Chúa chẳng phải gì khác hơn là chán ghét chính mình; còn khi con thánh khiết, thì chẳng phải gì khác hơn là đừng quy điều ấy cho chính mình: vì lạy Chúa, Chúa ban phước cho người tin kính, nhưng trước hết Chúa đã xưng người ấy là công bình khi người còn chẳng tin kính. Vậy, lạy Đức Chúa Trời của con, sự xưng nhận của con trước mặt Chúa được làm cách lặng lẽ, mà cũng chẳng lặng lẽ. Vì về âm thanh thì nó im lặng; nhưng về tình cảm thì nó kêu lớn tiếng. Vì con chẳng nói điều gì đúng với loài người mà Chúa chưa từng nghe từ con trước; và Chúa cũng chẳng nghe điều gì như thế từ con mà Chúa chưa nói với con trước.
Chương III
Vậy con có liên quan gì đến loài người, mà họ phải nghe những lời tự thú của con, như thể họ có thể chữa lành mọi bịnh tật của con, một giống người tò mò muốn biết đời sống kẻ khác, nhưng lười biếng sửa đổi đời sống chính mình? Sao họ tìm nghe từ con về con là ai, trong khi họ không chịu nghe từ Chúa về chính họ là ai? Và khi họ nghe chính con nói về con, làm sao họ biết con nói thật hay không; bởi nếu không phải là thần linh trong lòng người, thì ai biết sự trong lòng người? Nhưng nếu họ nghe từ Chúa về chính họ, họ không thể nói: “Chúa nói dối.” Vì nghe từ Chúa về chính mình là gì, nếu không phải là biết chính mình? Và ai đã biết mà lại nói: “Điều đó là sai,” trừ khi chính người ấy nói dối? Nhưng vì lòng yêu thương tin mọi sự (tức là giữa những người mà nó gắn bó với mình và làm cho nên một), nên lạy Chúa, con cũng sẽ xưng nhận với Chúa theo cách để loài người có thể nghe, dẫu con không thể chứng minh cho họ rằng con xưng nhận thật hay không; thế nhưng những người mà lòng yêu thương mở tai họ cho con thì tin con.
Nhưng lạy Thầy Thuốc ở nơi sâu kín nhất của con, xin Chúa tỏ rõ cho con biết con sẽ gặt được kết quả gì khi làm việc này. Vì những lời tự thú về các tội lỗi đã qua của con, là những tội Chúa đã tha thứ và khỏa lấp, để Chúa ban phước cho con trong Chúa, khi biến đổi linh hồn con bởi đức tin và bí tích của Chúa, thì lúc được đọc và được nghe, chúng khơi động tấm lòng, để lòng ấy không ngủ mê trong sự tuyệt vọng mà nói rằng “Tôi không thể,” nhưng tỉnh thức trong tình yêu của sự thương xót Chúa và trong sự ngọt ngào của ân điển Chúa, nhờ đó ai yếu đuối thì được mạnh mẽ, khi nhờ ân điển ấy người nhận biết sự yếu đuối của chính mình. Và người lành vui thích nghe về những điều ác trong quá khứ của những người nay đã được giải thoát khỏi chúng, không phải vì chúng là điều ác, nhưng vì chúng đã từng có mà nay không còn nữa. Vậy, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, Đấng mà lương tâm con hằng ngày xưng nhận, vì nó tin cậy nơi niềm hy vọng về sự thương xót của Chúa hơn là nơi sự vô tội của chính nó, vậy con xin hỏi, con được kết quả gì khi qua cuốn sách này con cũng xưng nhận với loài người trước mặt Chúa rằng con hiện nay là gì, chứ không phải con đã từng là gì? Vì kết quả kia con đã thấy và đã nói đến rồi. Nhưng con hiện nay là gì, ngay trong lúc con viết những lời tự thú này, thì nhiều người muốn biết, cả những người đã biết con lẫn những người chưa biết con, những người đã nghe chính con nói hoặc nghe người ta nói về con; nhưng tai họ không ở nơi lòng con, là nơi con hiện hữu, dẫu con là gì đi nữa. Vậy họ muốn nghe con xưng nhận con là gì ở bề trong; là nơi mà mắt, tai, hay sự hiểu biết của họ đều không thể chạm tới; họ muốn điều ấy như những người sẵn lòng tin, nhưng liệu họ có biết được chăng? Vì lòng yêu thương, nhờ đó họ là người lành, bảo họ rằng trong những lời tự thú của con, con không nói dối; và chính lòng yêu thương ở trong họ tin con.
Chương IV
Nhưng họ muốn nghe điều này để được kết quả gì? Có phải họ muốn vui mừng với con, khi nghe con nhờ ân tứ của Chúa đã đến gần Chúa đến mức nào? và cầu nguyện cho con, khi nghe con bị chính sức nặng của mình níu kéo lại đến mức nào? Với những người như thế, con sẽ bày tỏ chính mình. Vì lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, ấy chẳng phải là kết quả nhỏ khi có nhiều người dâng lời cảm tạ Chúa vì chúng con, và Chúa được nhiều người khẩn cầu cho chúng con. Nguyện tấm lòng anh em yêu mến nơi con điều Chúa dạy là đáng yêu mến, và than khóc nơi con điều Chúa dạy là đáng than khóc. Nguyện đó là tấm lòng của anh em, chứ không phải của người xa lạ, không phải của kẻ ngoại bang, là những kẻ mà miệng chúng nó buông điều dối gạt, tay hữu chúng nó là tay hữu láo xược, nhưng là tấm lòng anh em, khi tán thành con thì vui mừng vì con, khi không tán thành con thì buồn rầu vì con; bởi dù tán thành hay không tán thành, tấm lòng ấy vẫn yêu con. Với những người như thế, con sẽ bày tỏ chính mình: họ sẽ thở phào trước những việc lành của con, và thở dài trước những điều xấu của con. Những việc lành của con là sự sắp đặt của Chúa và là ân tứ của Chúa; những điều xấu của con là những lỗi phạm của con và là sự phán xét của Chúa. Nguyện họ thở phào vì điều này, và thở dài vì điều kia; và nguyện những bài thánh ca cùng tiếng khóc dâng lên trước mặt Chúa, từ lòng của anh em con, là những lư hương của Chúa. Và lạy Chúa, xin Chúa vui nhận hương thơm của đền thánh Chúa, xin thương xót con theo sự từ bi rất lớn của Chúa vì cớ danh Chúa; và xin chẳng hề bỏ dở điều Chúa đã khởi làm, nhưng làm trọn những chỗ bất toàn của con.
Đây là kết quả của những lời tự thú của con về con hiện nay là gì, chứ không phải con đã từng là gì: là xưng nhận điều này, không chỉ trước mặt Chúa, trong niềm mừng rỡ cách run rẩy thầm kín và nỗi buồn thầm kín đầy hy vọng; nhưng cũng trong tai của những con cái loài người có lòng tin, là những người chia sẻ niềm vui của con, cùng con chung phận phải chết, là những người đồng hương và những lữ khách đồng hành với con, những người đã đi trước, hoặc sẽ theo sau, là những bạn đồng hành trên đường của con. Họ là các tôi tớ Chúa, là anh em của con, những người Chúa muốn làm con cái Chúa; là những người chủ của con, mà Chúa truyền cho con phải phục vụ, nếu con muốn sống với Chúa, bởi Chúa. Nhưng Lời này của Chúa sẽ là điều nhỏ bé nếu chỉ truyền dạy bằng lời nói, mà không đi trước bằng việc làm. Vậy con làm điều này bằng việc làm và lời nói, con làm điều này dưới bóng cánh của Chúa; trong hiểm nguy quá lớn, nếu linh hồn con không được đặt dưới quyền Chúa, dưới bóng cánh của Chúa, và sự yếu đuối của con không được Chúa biết đến. Con là một kẻ nhỏ bé, nhưng Cha con hằng sống, và Đấng Gìn Giữ con là đủ cho con. Vì chính Ngài là Đấng đã sinh ra con và bảo vệ con: và chính Chúa là mọi điều tốt lành của con; chính Chúa, Đấng Toàn Năng, là Đấng ở với con, phải, ngay cả trước khi con ở với Chúa. Vậy với những người mà Chúa truyền cho con phải phục vụ, con sẽ bày tỏ, không phải con đã từng là gì, nhưng con hiện nay là gì và con vẫn còn là gì. Nhưng con cũng chẳng tự xử đoán mình. Vậy, con muốn được lắng nghe như thế.
Chương V
Vì lạy Chúa, chính Chúa xét đoán con: bởi vì, dẫu ngoài thần linh ở trong người, chẳng ai biết sự trong lòng người, nhưng vẫn có điều gì đó trong con người mà ngay cả thần linh ở trong người cũng không biết. Nhưng lạy Chúa, Chúa biết trọn mọi điều về người, vì Chúa đã dựng nên người. Còn con, dẫu trước mặt Chúa con khinh chính mình, và kể mình là tro bụi; nhưng con vẫn biết đôi điều về Chúa mà con không biết về chính mình. Và thật vậy, ngày nay chúng ta xem như trong một cái gương, cách mập mờ, chưa thấy hai mặt đối nhau. Vậy bao lâu con còn cách xa Chúa, thì con hiện diện với chính mình nhiều hơn là với Chúa; thế nhưng con biết Chúa, rằng Chúa chẳng hề chịu tác động hay khổ lụy; còn con, những sự cám dỗ nào con có thể chống cự, những sự nào con không thể, thì con không biết. Và vẫn có hy vọng, vì Chúa là thành tín, Chúa chẳng cho chúng con bị cám dỗ quá sức mình; nhưng trong sự cám dỗ, Chúa cũng mở đàng cho ra khỏi, để chúng con có thể chịu được. Vậy con sẽ xưng nhận điều con biết về chính mình, con cũng sẽ xưng nhận điều con không biết về chính mình. Bởi vì điều con biết về chính mình, con biết nhờ Chúa chiếu sáng trên con; còn điều con không biết về chính mình, thì con vẫn không biết bao lâu nữa, cho đến khi sự tối tăm của con trở nên như ban trưa trước mặt Chúa.
Chương VI
Lạy Chúa, con yêu Chúa không phải với sự nghi ngờ, nhưng với ý thức chắc chắn. Chúa đã dùng lời Chúa đâm thấu lòng con, và con đã yêu Chúa. Phải, cả trời và đất cùng mọi vật ở trong đó nữa, kìa, từ mọi phía chúng giục con yêu Chúa; và chúng chẳng ngừng nói điều ấy với hết thảy mọi người, để họ không thể chữa mình được. Nhưng sâu xa hơn nữa, Chúa sẽ thương xót kẻ Chúa muốn thương xót, và sẽ làm ơn cho kẻ Chúa đã làm ơn: bằng không, trời và đất rao truyền sự ngợi khen Chúa vào những lỗ tai điếc. Nhưng khi con yêu Chúa, thì con yêu điều gì? Không phải vẻ đẹp của các thân thể, không phải sự hài hòa tươi đẹp của thời gian, không phải sự rực rỡ của ánh sáng vốn làm vui mắt chúng con, không phải những giai điệu ngọt ngào của muôn bài ca, không phải mùi thơm ngát của hoa, của dầu thơm và hương liệu, không phải ma-na và mật ong, không phải những chi thể đáng ưa cho sự ôm ấp của xác thịt. Con không yêu những điều ấy khi con yêu Đức Chúa Trời của con; thế nhưng con vẫn yêu một thứ ánh sáng, giai điệu, hương thơm, thức ăn và sự ôm ấp khi con yêu Đức Chúa Trời của con, là ánh sáng, giai điệu, hương thơm, thức ăn, sự ôm ấp của người bề trong của con: nơi đó chiếu sáng cho linh hồn con điều mà không gian không chứa nổi, nơi đó vang lên điều mà thời gian không cuốn đi, nơi đó tỏa hương điều mà hơi thở không làm tan đi, nơi đó có vị điều mà sự ăn không làm vơi bớt, và nơi đó gắn bó điều mà sự no nê không làm chia lìa. Đây chính là điều con yêu khi con yêu Đức Chúa Trời của con.
Vậy điều này là gì? Con đã hỏi đất, và đất đáp lại con: “Ta không phải là Ngài”; và mọi vật ở trong đất cũng xưng nhận như vậy. Con hỏi biển và các vực sâu, cùng các loài sinh vật bò sát, và chúng đáp: “Chúng ta không phải là Đức Chúa Trời của ngươi, hãy tìm ở trên chúng ta.” Con hỏi bầu không khí chuyển động; và cả bầu không khí cùng các cư dân của nó đáp: “Anaximenes đã lầm, ta không phải là Đức Chúa Trời.” Con hỏi các từng trời, mặt trời, mặt trăng, các ngôi sao: “Chúng ta (chúng nói) cũng chẳng phải là Đức Chúa Trời mà ngươi tìm kiếm.” Và con thưa với hết thảy những vật vây quanh cửa xác thịt của con: “Các ngươi đã nói với ta về Đức Chúa Trời của ta, rằng các ngươi không phải là Ngài; hãy nói cho ta biết đôi điều về Ngài.” Và chúng kêu lớn tiếng: “Ngài đã dựng nên chúng ta.” Việc con tra hỏi chúng chính là sự con suy ngẫm về chúng: và hình dạng tươi đẹp của chúng là câu trả lời. Rồi con quay về với chính mình, và nói với chính mình: “Ngươi là ai?” Và con đáp: “Một con người.” Và kìa, trong con có linh hồn và thân thể hiện ra với con, một ở bề ngoài, một ở bề trong. Bởi điều nào trong hai điều ấy con nên tìm kiếm Đức Chúa Trời của con? Con đã tìm Ngài trong thân thể, từ đất lên đến trời, xa đến mức con có thể sai các sứ giả đi, là những tia sáng của mắt con. Nhưng phần bề trong thì tốt hơn, vì mọi sứ giả của thân thể đều trình lên nó, như trình lên đấng chủ tọa và xét đoán, những câu trả lời của trời và đất cùng mọi vật ở trong đó, là những vật đã nói: “Chúng ta không phải là Đức Chúa Trời, nhưng Ngài đã dựng nên chúng ta.” Những điều này người bề trong của con biết được nhờ sự phục vụ của người bề ngoài: con, là người bề trong, đã biết chúng; con, là tâm trí, nhờ các giác quan của thân thể con. Con hỏi toàn thể cơ cấu của thế giới về Đức Chúa Trời của con; và nó đáp lại con: “Ta không phải là Ngài, nhưng Ngài đã dựng nên ta.”
Chẳng phải hình thể hữu hình này hiển hiện cho mọi người có giác quan lành lặn sao? Vậy sao nó không nói cùng một điều với mọi người? Các loài thú nhỏ và lớn đều thấy nó, nhưng chúng không thể hỏi nó: vì không có lý trí nào được đặt trên các giác quan của chúng để xét đoán điều các giác quan trình lại. Nhưng loài người có thể hỏi, để những sự của Đức Chúa Trời mắt không thấy được thì sờ sờ như mắt xem thấy, khi người ta xem xét công việc của Ngài; nhưng vì yêu mến các tạo vật, họ bị chúng chế ngự: và kẻ bị chế ngự thì không thể xét đoán. Các tạo vật cũng không đáp lời những kẻ hỏi, trừ khi những kẻ ấy có thể xét đoán; chúng cũng không đổi tiếng nói của mình (tức là dáng vẻ của chúng), nếu một người chỉ nhìn thấy, còn một người khác vừa thấy vừa hỏi, để hiện ra cách này với người này, cách khác với người kia; nhưng dù hiện ra cùng một cách với cả hai, nó câm lặng với người này, và nói với người kia; phải, đúng hơn là nó nói với mọi người; nhưng chỉ những ai so sánh tiếng nói nhận từ bên ngoài với lẽ thật ở bên trong mới hiểu được. Vì lẽ thật nói với con: “Chẳng phải trời, chẳng phải đất, cũng chẳng phải bất cứ vật thể nào khác là Đức Chúa Trời của ngươi.” Chính bản chất của chúng nói điều này với người nhìn thấy chúng: “Chúng là một khối; mà một khối thì ở một phần của nó nhỏ hơn ở toàn thể.” Giờ đây, hỡi linh hồn ta, ta nói với ngươi: ngươi là phần tốt hơn của ta: vì ngươi làm sống động khối thân thể ta, ban cho nó sự sống, điều mà chẳng thân thể nào có thể ban cho một thân thể khác; nhưng Đức Chúa Trời của ngươi lại chính là Sự Sống của sự sống ngươi.
Chương VII
Vậy khi con yêu Đức Chúa Trời của con, thì con yêu điều gì? Ngài là ai, Đấng ở trên đỉnh linh hồn con? Bởi chính linh hồn con, con sẽ đi lên đến Ngài. Con sẽ vượt qua quyền năng nhờ đó con được kết hợp với thân thể mình, và làm cho cả khung thân thể đầy sự sống. Con cũng không thể nhờ quyền năng ấy mà tìm thấy Đức Chúa Trời của con; vì nếu vậy thì con ngựa và con la, là vật vô tri, cũng có thể tìm thấy Ngài; bởi cũng chính quyền năng ấy làm cho thân thể của chúng sống. Nhưng còn có một quyền năng khác, không chỉ là quyền năng nhờ đó con làm cho sinh động, mà còn là quyền năng nhờ đó con ban cảm giác cho xác thịt mình, là xác thịt Chúa đã nắn nên cho con: truyền cho mắt không nghe, và tai không thấy; nhưng truyền cho mắt, để nhờ nó con thấy, và cho tai, để nhờ nó con nghe; và cho các giác quan khác, mỗi giác quan có chỗ ngự và chức phận riêng của mình; những điều ấy tuy khác nhau, nhưng con, là một tâm trí duy nhất, thực hiện qua chúng. Con cũng sẽ vượt qua quyền năng này của con; vì con ngựa và con la cũng có quyền năng ấy, bởi chúng cũng cảm nhận qua thân thể.
Chương VIII
Vậy con cũng sẽ vượt qua quyền năng này của bản tính con, từng bậc đi lên đến Đấng đã dựng nên con. Và con đến những cánh đồng và những sảnh đường bao la của ký ức con, nơi chứa những kho tàng của vô số hình ảnh, được đem vào đó từ mọi loại sự vật mà giác quan cảm nhận. Nơi đó được cất giữ mọi điều khác mà chúng con suy nghĩ, hoặc bằng cách phóng lớn hay thu nhỏ, hoặc bằng cách nào khác biến đổi những điều giác quan đã chạm đến; và mọi điều khác đã được giao phó và cất giữ ở đó, mà sự quên lãng chưa nuốt mất và chôn vùi. Khi con bước vào đó, con đòi điều con muốn được đem ra, và có điều lập tức đến; có những điều khác phải tìm lâu hơn, như thể được lấy ra từ một kho chứa sâu kín hơn; lại có những điều khác ùa ra từng đoàn, và trong khi người ta đang mong và đòi một điều, chúng lại nhảy ra, như muốn nói: “Có lẽ là tôi chăng?” Những điều này con dùng tay của lòng mình xua đi khỏi trước mặt ký ức con; cho đến khi điều con mong muốn được vén mở, và hiện ra trước mắt, từ nơi kín giấu của nó. Có những điều khác đến cách dễ dàng, theo thứ tự không đứt quãng, khi chúng được gọi đến; những điều đi trước nhường chỗ cho những điều theo sau; và khi nhường chỗ, chúng khuất khỏi tầm mắt, sẵn sàng đến khi con muốn. Mọi điều ấy xảy ra khi con đọc thuộc lòng một điều gì.
Ở đó mọi sự được gìn giữ riêng biệt và theo từng loại, mỗi thứ đã đi vào bằng lối riêng của nó: như ánh sáng, mọi màu sắc và hình dạng của các vật thể thì qua mắt; mọi thứ âm thanh thì qua tai; mọi mùi hương thì qua lối của lỗ mũi; mọi vị thì qua miệng; còn nhờ cảm giác của toàn thân, thì điều gì cứng hay mềm; nóng hay lạnh; hoặc gồ ghề; nặng hay nhẹ; dù ở bên ngoài hay bên trong thân thể. Tất cả những điều này, cái bến cảng lớn của ký ức ấy tiếp nhận vào vô số khúc quanh thầm kín và không thể diễn tả của nó, để sẵn đó, và được đem ra khi cần; mỗi thứ đi vào bằng cửa riêng của mình, và được cất giữ tại đó. Thế nhưng chính các sự vật không đi vào; chỉ những hình ảnh của các sự vật đã được cảm nhận ở đó sẵn sàng, để tư tưởng gọi lại. Những hình ảnh ấy được hình thành thế nào, ai có thể nói được, dẫu rõ ràng mỗi hình ảnh đã được đem vào và cất giữ bởi giác quan nào? Vì ngay cả khi con ở trong bóng tối và im lặng, trong ký ức con vẫn có thể gợi ra màu sắc, nếu con muốn, và phân biệt giữa đen và trắng, cùng những màu khác tùy ý con: và âm thanh cũng không chen vào làm xáo trộn hình ảnh đã được đem vào qua mắt mà con đang xem lại, dẫu chúng cũng ở đó, nằm im lìm, và như được cất riêng ra. Vì những âm thanh ấy con cũng gọi đến, và lập tức chúng hiện ra. Và dẫu lưỡi con lặng thinh, cổ họng con câm nín, con vẫn có thể hát bao nhiêu tùy ý; những hình ảnh màu sắc kia, dẫu vẫn ở đó, cũng không chen vào và làm gián đoạn, khi một kho khác được gọi đến, là kho đã chảy vào qua tai. Cũng vậy, những điều khác được chất vào và tích lại bởi các giác quan khác, con gọi lại tùy ý mình. Phải, con phân biệt hương hoa huệ với hương hoa violet, dẫu chẳng ngửi thấy gì; và con thích mật ong hơn rượu ngọt, thích vật trơn láng hơn vật gồ ghề, trong lúc chẳng nếm cũng chẳng sờ, nhưng chỉ nhớ lại mà thôi.
Những điều này con làm ở bên trong, trong cái sân rộng lớn của ký ức con. Vì ở đó hiện diện với con trời, đất, biển, cùng mọi điều con có thể nghĩ đến trong đó, ngoài những điều con đã quên. Ở đó con cũng gặp chính mình, và nhớ lại chính mình, và con đã làm gì, khi nào, ở đâu, và với những cảm xúc nào. Ở đó có mọi điều con nhớ, hoặc do chính con trải nghiệm, hoặc do tin lời người khác. Cũng từ kho ấy, chính con không ngừng kết hợp với quá khứ những hình ảnh mới mẻ, mỗi lúc một mới, của những điều con đã trải nghiệm, hoặc từ những điều con đã trải nghiệm mà tin; và từ đó lại suy ra những hành động, biến cố và hy vọng trong tương lai, rồi tất cả những điều ấy con lại suy ngẫm như thể đang hiện diện. “Ta sẽ làm điều này hay điều kia,” con tự nhủ, trong cái kho chứa lớn lao của tâm trí con, đầy những hình ảnh của biết bao sự vật lớn lao như thế, “và điều này hay điều kia sẽ theo sau.” “Ôi, ước gì điều này hay điều kia xảy ra!” “Cầu Đức Chúa Trời ngăn điều này hay điều kia!” Con tự nói với mình như vậy: và khi con nói, hình ảnh của mọi điều con nói đến đều hiện diện, từ cùng một kho báu của ký ức; và con sẽ chẳng nói được điều nào trong đó, nếu thiếu những hình ảnh ấy.
Lạy Đức Chúa Trời của con, sức mạnh này của ký ức thật lớn lao, lớn lao vô cùng; một căn phòng rộng lớn và vô biên! Ai đã từng dò đến đáy của nó? Thế nhưng đây là một năng lực của con, và thuộc về bản tính con; và chính con cũng không thấu hiểu trọn vẹn tất cả những gì là con. Vậy tâm trí quá chật hẹp để chứa chính nó. Và phần nó không chứa được của chính nó thì ở đâu? Có phải ở ngoài nó, chứ không ở trong nó? Vậy sao nó lại không thấu hiểu chính nó? Một nỗi kinh ngạc lớn lao chiếm lấy con, sự sững sờ xâm chiếm con về điều này. Và người ta đi xa để ngắm nhìn những đỉnh núi cao, những đợt sóng lớn của biển, những dòng nước rộng của sông, sự bao la của đại dương, và quỹ đạo của các vì sao, mà lại bỏ qua chính mình; cũng chẳng lấy làm lạ rằng khi con nói về tất cả những điều ấy, con không nhìn thấy chúng bằng mắt mình, thế nhưng con không thể nói về chúng, nếu lúc ấy con không thật sự thấy bên trong ký ức con những núi non, sóng biển, sông ngòi, tinh tú mà con đã từng thấy, và đại dương mà con tin là có, và thấy chúng với cùng những khoảng cách bao la ở giữa, như thể con thấy chúng ở bên ngoài. Thế nhưng khi con nhìn thấy chúng bằng mắt mình, con đã không vì thấy mà thu chúng vào trong con; chính chúng cũng không ở với con, mà chỉ hình ảnh của chúng thôi. Và con biết mỗi điều đã được in vào con bởi giác quan nào của thân thể.
Chương IX
Thế nhưng sức chứa vô lường của ký ức con không chỉ giữ lại những điều này. Ở đây cũng có mọi điều đã học được từ các môn học khai phóng mà chưa quên; như được dời vào một nơi bề trong nào đó, mà lại không phải là một nơi: và đó không phải là hình ảnh của chúng, mà là chính các sự vật. Vì văn chương là gì, nghệ thuật biện luận là gì, có bao nhiêu loại câu hỏi, bất cứ điều nào trong những điều ấy mà con biết, đều tồn tại trong ký ức con theo cách mà con không phải đã thu lấy hình ảnh rồi để sự vật ở ngoài, hoặc như thể nó đã vang lên rồi qua đi như một tiếng nói in vào tai bằng dấu ấn mà nhờ đó nó có thể được gọi lại, như thể nó đang vang lên, khi nó đã thôi vang lên; hoặc như một mùi hương, trong khi bay qua và tan vào không khí, tác động đến khứu giác, rồi từ đó truyền vào ký ức một hình ảnh của chính nó, là hình ảnh mà khi nhớ lại, chúng con làm mới lại; hoặc như thức ăn, thật đã không còn vị gì trong bụng nữa, thế nhưng trong ký ức vẫn còn như có vị; hoặc như bất cứ vật gì mà thân thể cảm nhận qua sự đụng chạm, và khi nó đã rời xa chúng con, ký ức vẫn còn hình dung được. Vì những sự vật ấy không được chuyển vào ký ức, mà chỉ hình ảnh của chúng được bắt lấy với sự nhanh chóng lạ lùng, và được cất giữ như trong những ngăn tủ kỳ diệu, rồi từ đó được đem ra cách kỳ diệu bởi hành động nhớ lại.
Chương X
Nhưng giờ đây khi con nghe rằng có ba loại câu hỏi: “Sự vật có hay không? Nó là gì? Nó thuộc loại nào?” thì con thật giữ những hình ảnh của các âm thanh làm nên những lời ấy, và biết rằng những âm thanh ấy đã đi qua không khí với tiếng động, và nay không còn nữa. Nhưng chính những sự vật được biểu thị bởi các âm thanh ấy, con chưa bao giờ chạm đến bằng bất cứ giác quan nào của thân thể, cũng chưa bao giờ nhận ra chúng cách nào khác hơn là trong tâm trí con; thế nhưng trong ký ức con đã cất giữ không phải hình ảnh của chúng, mà chính chúng. Chúng đã vào trong con thế nào, hãy để chúng nói nếu chúng có thể; vì con đã đi khắp mọi lối vào của xác thịt con, mà không tìm được lối nào chúng đã vào. Vì mắt nói: “Nếu những hình ảnh ấy có màu, thì chúng tôi đã trình về chúng.” Tai nói: “Nếu chúng có âm thanh, thì chúng tôi đã cho biết về chúng.” Mũi nói: “Nếu chúng có mùi, thì chúng đã đi qua chúng tôi.” Vị giác nói: “Nếu chúng không có vị, thì đừng hỏi tôi.” Xúc giác nói: “Nếu nó không có kích thước, thì tôi đã không sờ đến nó; nếu tôi không sờ đến nó, thì tôi đã không báo gì về nó.” Những điều này đã vào ký ức con từ đâu và bằng cách nào? Con không biết thế nào. Vì khi con học chúng, con không tin vào tâm trí của người khác, nhưng nhận ra chúng trong tâm trí con; và vì chấp nhận chúng là thật, con giao phó chúng cho tâm trí mình, như thể cất chúng ở đó, để từ đó con có thể đem chúng ra khi con muốn. Vậy chúng đã ở trong lòng con, ngay cả trước khi con học chúng, nhưng chưa ở trong ký ức con. Vậy chúng ở đâu? Hoặc tại sao, khi chúng được nói ra, con lại nhận biết chúng, và nói: “Đúng vậy, điều ấy là thật,” nếu không phải chúng đã ở sẵn trong ký ức, nhưng bị đẩy lùi và chôn vùi như trong những ngõ ngách sâu hơn, đến nỗi nếu không có sự gợi ý của người khác lôi chúng ra, có lẽ con đã không thể hình dung được chúng?
Chương XI
Vì vậy chúng con thấy rằng, học những điều mà chúng con không thu nhận hình ảnh qua giác quan, nhưng nhận biết ở bên trong bởi chính chúng, không qua hình ảnh, đúng như chúng là, thì chẳng phải gì khác hơn là: bằng sự suy tưởng mà tiếp nhận, và bằng sự để tâm mà lưu ý cho những điều ký ức trước kia chứa đựng cách tản mát và lộn xộn được đặt sẵn trong tầm tay, như trong chính ký ức ấy, nơi trước kia chúng nằm không được biết đến, rải rác và bị bỏ quên, để chúng dễ dàng hiện đến với tâm trí đã quen thuộc với chúng. Và ký ức con mang biết bao điều thuộc loại này, là những điều đã được tìm ra, và như con đã nói, được đặt như trong tầm tay, là những điều chúng con được cho là đã học và đã biết; mà nếu con thôi gọi chúng lại trong tâm trí dù chỉ một thời gian ngắn, thì chúng lại bị chôn vùi, và như trượt lùi vào những ngõ ngách sâu hơn, đến nỗi phải suy nghĩ để lôi chúng ra từ đó lần nữa như thể chúng mới mẻ, vì chúng không có chỗ ở nào khác: nhưng chúng phải được thu gom lại, để được biết; nghĩa là, chúng phải như được góp nhặt lại từ sự tản mát của chúng: từ đó mà có chữ “cogitation” (suy tưởng). Vì cogo (thu góp) và cogito (thu góp lại) có cùng quan hệ với nhau như ago và agito, facio và factito. Nhưng tâm trí đã chiếm lấy chữ này (cogitation) làm của riêng mình, đến nỗi không phải điều được “thu góp” bất cứ cách nào, nhưng điều được “thu góp lại”, tức là được gom lại, trong tâm trí, mới được gọi đúng là được suy tưởng, hay được nghĩ đến.
Chương XII
Ký ức cũng chứa đựng vô số lý lẽ và định luật của các con số và kích thước, mà không điều nào trong đó được giác quan thân thể in vào; vì chúng không có màu, không có âm thanh, không có vị, không có mùi, cũng không thể sờ được. Con đã nghe âm thanh của những lời dùng để chỉ chúng khi chúng được bàn đến: nhưng âm thanh là một điều, còn sự vật là một điều khác. Vì âm thanh trong tiếng Hy Lạp khác với trong tiếng La-tinh; nhưng sự vật thì không phải Hy Lạp, cũng không phải La-tinh, cũng không thuộc ngôn ngữ nào khác. Con đã thấy những đường vẽ của các kiến trúc sư, những đường mảnh nhất, như sợi tơ nhện; nhưng những đường kia vẫn khác, chúng không phải là hình ảnh của những đường mà con mắt xác thịt đã chỉ cho con: ai nhận ra chúng ở bên trong mình mà không cần bất cứ sự hình dung nào về một vật thể, thì người ấy biết chúng. Con cũng đã nhận biết những con số của các sự vật mà chúng con đếm bằng mọi giác quan của thân thể con; nhưng những con số mà chúng con dùng để đếm thì khác, chúng cũng không phải là hình ảnh của những con số kia, và vì vậy chúng thật sự hiện hữu. Ai không thấy chúng, cứ để người ấy chế nhạo con vì nói những điều này, còn con sẽ thương xót người ấy, trong khi người ấy chế nhạo con.
Chương XIII
Con nhớ mọi điều này, và con nhớ con đã học chúng thế nào. Con cũng đã nghe nhiều điều phản bác chúng cách hết sức sai lầm, và con nhớ những điều ấy; những điều ấy tuy sai, nhưng việc con nhớ chúng thì không sai; và con cũng nhớ rằng con đã phân biệt giữa những lẽ thật kia với những điều sai lầm được đem ra phản bác chúng. Và con nhận thấy rằng việc phân biệt những điều này trong hiện tại thì khác với việc nhớ rằng con đã nhiều lần phân biệt chúng, khi con thường suy nghĩ về chúng. Vậy con vừa nhớ rằng con đã nhiều lần hiểu những điều này; vừa cất giữ trong ký ức điều con nay phân biệt và hiểu, để về sau con có thể nhớ rằng nay con hiểu nó. Vậy con cũng nhớ rằng mình đã nhớ; cũng như về sau, nếu con nhớ lại rằng nay con đã có thể nhớ những điều này, thì con sẽ nhớ lại điều ấy bởi sức mạnh của ký ức.
Chương XIV
Cũng chính ký ức ấy chứa đựng những cảm xúc của tâm trí con, không theo cùng một cách mà chính tâm trí con chứa đựng chúng khi nó cảm nhận chúng; nhưng theo cách rất khác, tùy theo một năng lực riêng của nó. Vì con nhớ rằng mình đã từng vui mừng mà không vui mừng; và con nhớ lại nỗi buồn đã qua của mình mà không buồn. Và việc con đã từng sợ hãi, con xem lại mà không sợ; và không ham muốn mà con vẫn nhớ đến một ham muốn đã qua. Đôi khi, ngược lại, con vui mừng mà nhớ đến nỗi buồn đã qua, và buồn mà nhớ đến niềm vui. Điều ấy chẳng có gì lạ, nếu là về thân thể; vì tâm trí là một điều, thân thể là một điều khác. Vậy nếu con vui mừng mà nhớ đến một cơn đau thể xác đã qua, thì điều ấy chẳng lạ lắm. Nhưng nay, vì chính ký ức này là tâm trí (vì khi chúng con giao một điều gì để giữ trong ký ức, chúng con nói: “Hãy nhớ giữ điều đó trong tâm trí”; và khi chúng con quên, chúng con nói: “Điều đó không hiện đến trong tâm trí tôi,” và: “Điều đó đã tuột khỏi tâm trí tôi,” tức là gọi chính ký ức là tâm trí); đã là như vậy, thì sao khi con vui mừng mà nhớ đến nỗi buồn đã qua, tâm trí có niềm vui, còn ký ức có nỗi buồn; tâm trí vui mừng vì niềm vui ở trong nó, thế nhưng ký ức lại không buồn vì nỗi buồn ở trong nó? Có lẽ nào ký ức không thuộc về tâm trí? Ai dám nói vậy? Vậy ký ức như là cái bụng của tâm trí, còn niềm vui và nỗi buồn như thức ăn ngọt và đắng; khi được giao cho ký ức, chúng như được chuyển vào bụng, nơi chúng có thể được chứa giữ, nhưng không thể nếm được. Thật nực cười khi tưởng rằng hai điều này giống nhau; thế nhưng chúng cũng không hoàn toàn khác nhau.
Nhưng kìa, con đem điều ấy ra từ ký ức con, khi con nói rằng tâm trí có bốn sự xáo động: ham muốn, vui mừng, sợ hãi, buồn rầu; và bất cứ điều gì con có thể biện luận về chúng, bằng cách chia mỗi điều thành những loại phụ của nó, và bằng cách định nghĩa nó, thì trong ký ức con tìm thấy điều để nói, và từ đó con đem nó ra: thế nhưng con không bị bất cứ sự xáo động nào trong số ấy làm xao động, khi con gọi chúng lại trong tâm trí mà nhớ đến chúng; phải, ngay cả trước khi con gọi lại và đem chúng về, chúng đã ở đó; và vì vậy chúng mới có thể được đem ra từ đó bằng sự hồi tưởng. Vậy có lẽ, như thức ăn được đưa lên từ bụng bằng sự nhai lại, thì những điều này cũng được đưa ra từ ký ức bằng sự hồi tưởng. Vậy tại sao người biện luận, khi hồi tưởng như thế, lại không nếm được trong miệng của sự suy ngẫm mình vị ngọt của niềm vui, hay vị đắng của nỗi buồn? Có phải sự so sánh không giống ở điểm này, vì nó không giống về mọi mặt? Vì ai lại sẵn lòng nói về những điều ấy, nếu mỗi lần chúng con gọi tên sự đau buồn hay sự sợ hãi, chúng con lại buộc phải buồn hay sợ? Thế nhưng chúng con không thể nói về chúng, nếu chúng con không tìm thấy trong ký ức mình, không chỉ âm thanh của các tên gọi theo những hình ảnh do giác quan thân thể in vào, mà còn những khái niệm về chính các sự vật ấy, là những điều chúng con chưa từng nhận lấy qua bất cứ lối vào nào của thân thể, nhưng là những điều chính tâm trí, khi cảm nhận qua kinh nghiệm về những cảm xúc của riêng nó, đã giao cho ký ức, hoặc chính ký ức tự giữ lại, mà không cần được giao cho.
Chương XV
Nhưng có phải là bằng hình ảnh hay không, ai có thể dễ dàng nói được? Như vậy, con gọi tên một hòn đá, con gọi tên mặt trời, trong khi chính các sự vật ấy không hiện diện với giác quan con, nhưng hình ảnh của chúng hiện diện với ký ức con. Con gọi tên một cơn đau thể xác, thế nhưng nó không hiện diện với con, khi chẳng có chỗ nào đau: tuy vậy, nếu hình ảnh của nó không hiện diện trong ký ức con, con sẽ không biết nói gì về nó, cũng không phân biệt được đau đớn với khoái lạc khi bàn luận. Con gọi tên sức khỏe thân thể; khi thân thể con khỏe mạnh, chính sự vật ấy hiện diện với con; thế nhưng nếu hình ảnh của nó cũng không hiện diện trong ký ức con, thì con chẳng cách nào nhớ được âm thanh của tên gọi này có nghĩa là gì. Người bệnh cũng vậy, khi nghe gọi tên sức khỏe, sẽ không nhận ra điều được nói đến, nếu cũng hình ảnh ấy không được giữ lại bởi sức mạnh của ký ức, dẫu chính sự vật ấy vắng mặt khỏi thân thể. Con gọi tên những con số mà chúng con dùng để đếm; và không phải hình ảnh của chúng, nhưng chính chúng hiện diện trong ký ức con. Con gọi tên hình ảnh của mặt trời, và hình ảnh ấy hiện diện trong ký ức con. Vì con không gọi lại hình ảnh của hình ảnh nó, nhưng chính hình ảnh ấy hiện diện với con khi con gọi nó lại trong tâm trí. Con gọi tên ký ức, và con nhận ra điều con gọi tên. Và con nhận ra nó ở đâu, nếu không phải là trong chính ký ức? Có phải nó cũng hiện diện với chính nó bởi hình ảnh của nó, chứ không phải bởi chính nó?
Chương XVI
Còn khi con gọi tên sự quên lãng, đồng thời nhận ra điều con gọi tên, thì sao? Con nhận ra nó từ đâu, nếu con không nhớ nó? Con không nói về âm thanh của cái tên, nhưng về chính sự vật mà cái tên ấy biểu thị; nếu con đã quên sự vật ấy, thì con không thể nhận ra âm thanh ấy biểu thị điều gì. Vậy khi con nhớ ký ức, thì chính ký ức, qua chính nó, hiện diện với chính nó; nhưng khi con nhớ sự quên lãng, thì có cả ký ức lẫn sự quên lãng cùng hiện diện: ký ức là cái nhờ đó con nhớ, sự quên lãng là cái mà con nhớ. Nhưng sự quên lãng là gì, nếu không phải là sự thiếu vắng ký ức? Vậy làm sao nó lại hiện diện để con nhớ đến nó, trong khi hễ nó hiện diện thì con không thể nhớ? Nhưng nếu điều gì chúng con nhớ thì chúng con giữ nó trong ký ức, và nếu chúng con không nhớ sự quên lãng thì khi nghe cái tên ấy, chúng con chẳng bao giờ nhận ra được sự vật nó biểu thị, thì sự quên lãng được ký ức giữ lại. Vậy nó hiện diện để chúng con khỏi quên, và khi nó hiện diện, chúng con lại quên. Từ đó có thể hiểu rằng khi chúng con nhớ sự quên lãng, thì nó không hiện diện trong ký ức bằng chính nó, nhưng bằng hình ảnh của nó; vì nếu nó hiện diện bằng chính nó, thì nó chẳng khiến chúng con nhớ, mà khiến chúng con quên. Giờ đây ai sẽ dò xét được điều này? Ai sẽ thấu hiểu nó ra sao?
Lạy Chúa, thật vậy, con đang lao nhọc trong điều ấy, phải, lao nhọc trong chính mình con; con đã trở nên một mảnh đất cằn nặng nề, đòi hỏi quá nhiều mồ hôi trán. Vì giờ đây chúng con không dò xét các miền trời, hay đo khoảng cách giữa các vì sao, hay tìm hiểu thế cân bằng của trái đất. Chính con là kẻ nhớ, chính con là tâm trí. Chẳng có gì lạ lắm nếu cái không phải là con lại ở xa con. Nhưng có gì gần con hơn chính con? Vậy mà kìa, sức mạnh của chính ký ức con, con lại không hiểu nổi; dù không có nó, con chẳng thể gọi được cả tên mình. Vì con sẽ nói gì, khi con biết rõ rằng con nhớ sự quên lãng? Con sẽ nói rằng điều con nhớ thì không ở trong ký ức con sao? Hay con sẽ nói rằng sự quên lãng ở trong ký ức con là để con khỏi quên? Cả hai đều vô lý hết sức. Còn cách thứ ba nào nữa? Làm sao con có thể nói rằng khi con nhớ sự quên lãng, thì ký ức con giữ lại hình ảnh của sự quên lãng, chứ không phải chính sự quên lãng? Làm sao con có thể nói cả điều này nữa, khi mà để hình ảnh của bất cứ vật gì được in vào ký ức, thì trước hết chính vật ấy phải hiện diện, để từ đó hình ảnh ấy được in vào? Vì chính như thế mà con nhớ Carthage, như thế mà con nhớ mọi nơi con đã đến, như thế mà con nhớ gương mặt những người con đã gặp, và những điều do các giác quan khác báo lại; như thế mà con nhớ sự khỏe mạnh hay đau yếu của thân thể. Vì khi những điều ấy hiện diện, ký ức con đã nhận từ chúng những hình ảnh, để nhờ những hình ảnh ấy ở với con, con có thể ngắm nhìn và gợi lại chúng trong tâm trí, khi con nhớ đến chúng lúc chúng vắng mặt. Vậy nếu sự quên lãng này được giữ trong ký ức qua hình ảnh của nó, chứ không qua chính nó, thì rõ ràng chính nó đã từng hiện diện, để hình ảnh của nó được ghi lấy. Nhưng khi nó hiện diện, làm sao nó viết được hình ảnh mình vào ký ức, khi mà sự quên lãng, bởi sự hiện diện của nó, xóa đi cả những gì nó gặp đã được ghi dấu sẵn? Thế nhưng, dù bằng cách nào đi nữa, dù cách ấy vượt quá mọi sự hình dung và giải thích, con vẫn chắc chắn rằng con cũng nhớ chính sự quên lãng, là điều xóa đi những gì chúng con nhớ.
Chương XVII
Lạy Đức Chúa Trời của con, quyền năng của ký ức thật lớn lao, một điều đáng kinh sợ, một sự muôn hình muôn vẻ sâu thẳm và vô biên; và điều ấy chính là tâm trí, và điều ấy chính là con. Vậy con là gì, lạy Đức Chúa Trời của con? Con thuộc bản tính nào? Một sự sống đa dạng và muôn vẻ, và bao la vô cùng. Kìa, trong những cánh đồng, những hang hốc, những động sâu của ký ức con, là nơi vô số, và đầy dẫy vô kể những loại sự vật vô số, hoặc qua hình ảnh, như mọi vật thể; hoặc bằng sự hiện diện thật, như các môn nghệ thuật; hoặc bằng những khái niệm hay dấu ấn nào đó, như những cảm xúc của tâm trí, mà ngay cả khi tâm trí không cảm thấy, ký ức vẫn giữ lại, trong khi mọi điều ở trong ký ức thì cũng ở trong tâm trí—trên hết thảy những điều ấy con chạy, con bay; con lặn sâu bên này bên kia, xa hết mức con có thể, mà chẳng có chỗ tận cùng. Sức mạnh của ký ức lớn lao dường ấy, sức mạnh của sự sống lớn lao dường ấy, ngay cả trong đời sống phải chết của loài người. Vậy con sẽ làm gì, hỡi Chúa là sự sống thật của con, Đức Chúa Trời của con? Con sẽ vượt qua cả năng lực này của con, là năng lực gọi là ký ức; phải, con sẽ vượt qua nó, để con đến gần Chúa, hỡi Ánh Sáng ngọt ngào. Chúa phán gì với con? Này, con đang vượt lên qua tâm trí con hướng về Chúa, là Đấng ngự trên con. Phải, giờ đây con sẽ vượt qua năng lực này của con, là năng lực gọi là ký ức, khao khát đến được với Chúa, từ nơi mà người ta có thể đến được với Chúa; và gắn bó với Chúa, từ nơi mà người ta có thể gắn bó với Chúa. Vì ngay cả loài thú và loài chim cũng có ký ức; bằng không, chúng chẳng thể trở về hang ổ của mình, cũng chẳng làm được nhiều điều khác mà chúng đã quen làm; và thật vậy, chúng chẳng thể quen với bất cứ điều gì, nếu không nhờ ký ức. Vậy con sẽ vượt qua cả ký ức nữa, để con đến được với Đấng đã phân biệt con khỏi loài thú bốn chân và làm cho con trở nên khôn ngoan hơn các chim trời; con sẽ vượt qua cả ký ức nữa, và con sẽ tìm thấy Chúa ở đâu, hỡi Chúa là sự ngọt ngào thật tốt lành và chắc chắn? Và con sẽ tìm thấy Chúa ở đâu? Nếu con tìm thấy Chúa ở ngoài ký ức con, thì con không giữ Chúa trong ký ức con. Còn làm sao con tìm thấy Chúa được, nếu con không nhớ Chúa?
Chương XVIII
Vì người đàn bà mất một đồng bạc rồi thắp đèn tìm kiếm, nếu không nhớ đến nó, thì đã chẳng bao giờ tìm thấy nó. Vì khi đã tìm được rồi, nếu không nhớ nó, thì làm sao bà biết đó có phải chính đồng bạc ấy không? Con nhớ mình đã tìm và đã thấy nhiều thứ; và nhờ đó con biết điều này: khi con đang tìm một thứ nào trong số ấy, và có người hỏi: “Có phải cái này không?” “Có phải cái kia không?”, thì con cứ nói “Không,” cho đến khi người ta đưa cho con đúng thứ con tìm. Nếu con không nhớ thứ ấy (dù nó là gì), thì dẫu người ta đưa nó cho con, con vẫn chẳng tìm thấy, vì con không thể nhận ra nó. Và hễ khi nào chúng con tìm và thấy một vật bị mất, thì luôn luôn là như vậy. Tuy nhiên, khi một vật nào đó tình cờ mất khỏi tầm mắt, chứ không mất khỏi ký ức (như bất cứ vật thể hữu hình nào), thì hình ảnh của nó vẫn còn được giữ lại bên trong, và người ta tìm nó cho đến khi nó lại hiện ra trước mắt; và khi tìm được, người ta nhận ra nó nhờ hình ảnh ở bên trong; chúng con cũng không nói rằng mình đã tìm thấy điều bị mất, nếu chúng con không nhận ra nó; và chúng con cũng không thể nhận ra nó, nếu chúng con không nhớ nó. Nhưng vật ấy chỉ mất khỏi đôi mắt, mà vẫn được giữ trong ký ức.
Chương XIX
Nhưng còn khi chính ký ức đánh mất một điều gì, như xảy ra khi chúng con quên rồi tìm cách nhớ lại, thì sao? Rốt cuộc chúng con tìm ở đâu, nếu không phải trong chính ký ức? Và ở đó, nếu tình cờ có một điều được đưa ra thay cho điều khác, chúng con gạt nó đi, cho đến khi gặp điều chúng con tìm; và khi gặp rồi, chúng con nói: “Chính nó đây”; điều mà chúng con sẽ chẳng nói nếu không nhận ra nó, cũng chẳng nhận ra nó nếu không nhớ nó. Vậy chắc chắn là chúng con đã quên nó. Hay là toàn bộ điều ấy chưa thoát khỏi chúng con, nhưng nhờ phần mà chúng con còn nắm giữ, phần đã mất được tìm kiếm; vì ký ức cảm thấy mình không còn mang theo cùng lúc mọi điều nó vẫn quen mang, và như thể bị què cụt vì thói quen xưa bị cắt xén, nó đòi được hoàn lại điều nó thiếu? Chẳng hạn, nếu chúng con thấy hay nghĩ đến một người quen, mà đã quên tên người ấy, rồi cố nhớ lại; thì bất cứ điều gì khác hiện ra cũng không gắn được với người ấy, vì nó không quen được nghĩ đến cùng với người ấy, nên bị gạt đi, cho đến khi hiện ra điều mà sự hiểu biết an nghỉ vào cách thỏa đáng như vào đối tượng quen thuộc của nó. Và điều ấy hiện ra từ đâu, nếu không phải từ chính ký ức? Vì ngay cả khi chúng con nhận ra nó lúc được người khác nhắc, thì nó cũng từ đó mà đến. Vì chúng con không tin nó như một điều mới mẻ, nhưng khi nhớ lại, chúng con công nhận điều được nêu tên là đúng. Nhưng nếu nó bị xóa sạch hoàn toàn khỏi tâm trí, thì dù được nhắc, chúng con cũng chẳng nhớ ra. Vì điều mà chúng con nhớ rằng mình đã quên, thì chúng con chưa quên hoàn toàn. Vậy điều gì chúng con đã quên hoàn toàn, thì dù nó đã mất, chúng con cũng chẳng thể tìm kiếm nó.
Chương XX
Vậy, lạy Chúa, con tìm Chúa thế nào? Vì khi con tìm Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, là con tìm một đời sống hạnh phúc. Con sẽ tìm Chúa, để linh hồn con được sống. Vì thân thể con sống nhờ linh hồn con; còn linh hồn con sống nhờ Chúa. Vậy làm sao con tìm một đời sống hạnh phúc, khi con chưa có nó, cho đến khi con có thể nói, ở nơi con nên nói, rằng: “Thôi, đủ!”? Con tìm nó cách nào? Bằng sự nhớ lại, như thể con đã quên nó, mà vẫn nhớ rằng mình đã quên nó? Hay là khao khát học biết nó như một điều chưa từng biết, hoặc vì chưa bao giờ biết, hoặc vì đã quên nó đến nỗi không còn nhớ rằng mình đã quên? Há đời sống hạnh phúc chẳng phải là điều mọi người đều muốn, và không ai hoàn toàn không muốn sao? Họ đã biết nó ở đâu, mà muốn nó đến thế? Đã thấy nó ở đâu, mà yêu nó đến thế? Thật vậy, chúng con có nó, nhưng có cách nào thì con không biết. Phải, có một cách khác, theo đó khi người ta có nó, thì người ấy hạnh phúc; và có những người được phước trong sự trông cậy. Những người này có nó ở bậc thấp hơn những người có nó thật sự; nhưng họ vẫn khá hơn những người chẳng hạnh phúc thật sự mà cũng chẳng hạnh phúc trong sự trông cậy. Thế nhưng ngay cả những người này, nếu không có nó theo một cách nào đó, thì đã chẳng muốn được hạnh phúc đến vậy; mà việc họ muốn như thế là điều hết sức chắc chắn. Vậy họ đã biết nó, con không biết bằng cách nào, và như thế có nó bởi một thứ hiểu biết nào đó, là thứ gì thì con không biết, và con bối rối không biết nó có ở trong ký ức không; nếu có, thì chúng con đã từng hạnh phúc một lần; còn hoặc là mỗi người riêng rẽ, hoặc là trong con người đầu tiên đã phạm tội, là người mà trong người ấy tất cả chúng con cũng đều đã chết, và từ người ấy tất cả chúng con sinh ra trong khốn khổ, thì giờ đây con không tra xét; con chỉ hỏi xem đời sống hạnh phúc có ở trong ký ức không? Vì nếu chúng con không biết nó, thì cũng chẳng yêu nó. Chúng con nghe cái tên, và tất cả chúng con đều thừa nhận rằng mình khao khát chính sự vật ấy; vì chúng con không vui thích vì âm thanh suông. Vì khi một người Hy Lạp nghe nó bằng tiếng La-tinh, người ấy không vui thích, vì không biết người ta nói gì; còn chúng con là người La-tinh thì vui thích, cũng như người ấy sẽ vui thích nếu nghe bằng tiếng Hy Lạp; vì chính sự vật ấy chẳng phải Hy Lạp cũng chẳng phải La-tinh, là điều mà người Hy Lạp, người La-tinh, và người thuộc mọi thứ tiếng khác đều khao khát tha thiết như vậy. Vậy mọi người đều biết nó, vì nếu đồng thanh hỏi họ: “họ có muốn được hạnh phúc không?” thì chắc chắn họ sẽ đáp: “họ muốn.” Và điều đó không thể có, nếu chính sự vật mà cái tên ấy chỉ đến không được giữ lại trong ký ức của họ.
Chương XXI
Nhưng có phải là như người đã thấy Carthage thì nhớ Carthage chăng? Không. Vì đời sống hạnh phúc không thấy được bằng mắt, bởi nó không phải là một vật thể. Vậy có phải như chúng con nhớ các con số chăng? Không. Vì người đã có các con số trong sự hiểu biết của mình thì không tìm cách đạt đến chúng thêm nữa; còn đời sống hạnh phúc thì chúng con có trong sự hiểu biết, và vì thế yêu nó, thế mà vẫn khao khát đạt đến nó, để được hạnh phúc. Vậy có phải như chúng con nhớ tài hùng biện chăng? Không. Vì dù khi nghe đến cái tên này, có những người nhớ đến sự vật ấy, là những người chưa có tài hùng biện, và nhiều người khao khát có được nó, nên thấy rõ rằng nó có trong sự hiểu biết của họ; nhưng những người này đã nhờ giác quan thân thể mà nhận thấy người khác có tài hùng biện, và đã vui thích, và khao khát được giống như vậy (dù thật ra họ sẽ chẳng vui thích nếu không có một sự hiểu biết bề trong nào đó về nó, cũng chẳng mong được giống như vậy nếu họ không vui thích như thế); còn đời sống hạnh phúc thì chúng con chẳng hề trải nghiệm nơi người khác bằng một giác quan thân thể nào. Vậy có phải như chúng con nhớ niềm vui chăng? Có lẽ; vì niềm vui của con, con nhớ ngay cả khi buồn bã, cũng như đời sống hạnh phúc, khi con bất hạnh; và con chưa từng dùng giác quan thân thể mà thấy, nghe, ngửi, nếm hay chạm vào niềm vui của con; nhưng con đã trải nghiệm nó trong tâm trí, khi con vui mừng; và sự hiểu biết về nó bám chặt vào ký ức con, đến nỗi con có thể gợi lại nó, khi thì với sự ghê tởm, khi thì với lòng khao khát, tùy theo bản chất của những điều mà con nhớ mình đã vui thích trong đó. Vì ngay cả từ những điều nhơ bẩn, con cũng từng chìm đắm trong một thứ niềm vui; mà giờ đây nhớ lại, con ghê tởm và nguyền rủa; những lúc khác thì trong những điều tốt lành và ngay thẳng, mà con nhớ lại với lòng khao khát, dù có lẽ chúng không còn hiện diện nữa; và vì thế con nhớ lại niềm vui xưa với nỗi buồn.
Vậy con đã trải nghiệm đời sống hạnh phúc của mình ở đâu và khi nào, để con nhớ, yêu, và khao khát nó? Chẳng phải chỉ một mình con, hay một ít người khác nữa, nhưng tất cả chúng con đều muốn được hạnh phúc; điều mà nếu chúng con không biết bằng một sự hiểu biết chắc chắn nào đó, thì chúng con đã chẳng khao khát với một ý chí chắc chắn như vậy. Nhưng điều này là thế nào: nếu hỏi hai người xem họ có muốn ra trận không, có lẽ một người sẽ đáp là muốn, người kia đáp là không muốn; nhưng nếu hỏi họ có muốn được hạnh phúc không, thì cả hai sẽ lập tức đáp là muốn, không chút do dự; và một người ra trận, người kia không ra trận, cũng chẳng vì lý do nào khác ngoài việc để được hạnh phúc. Phải chăng vì người này tìm niềm vui của mình nơi điều này, người kia nơi điều khác, nên mọi người đều đồng lòng trong ước muốn được hạnh phúc, cũng như (nếu được hỏi) họ sẽ đồng lòng rằng mình muốn có niềm vui, và niềm vui ấy họ gọi là đời sống hạnh phúc? Vậy dù người này đạt được niềm vui ấy bằng cách này, người kia bằng cách khác, tất cả đều có chung một cứu cánh mà họ cố gắng đạt đến, ấy là niềm vui. Vì đó là điều mà mọi người đều phải nói rằng mình đã trải nghiệm, nên nó được tìm thấy trong ký ức, và được nhận ra mỗi khi người ta nhắc đến tên của đời sống hạnh phúc.
Chương XXII
Lạy Chúa, xin đừng, xin đừng để điều ấy ở trong lòng của tôi tớ Chúa, là kẻ đang xưng nhận với Chúa ở đây; xin đừng để con, bất kể niềm vui ấy là gì, vì thế mà cho rằng mình hạnh phúc. Vì có một niềm vui không ban cho kẻ không tin kính, nhưng cho những người yêu Chúa vì chính Chúa, là những người mà niềm vui của họ là chính Chúa. Và đây là đời sống hạnh phúc: vui mừng hướng về Chúa, vui mừng nơi Chúa, vui mừng vì Chúa; chính là đây, và chẳng có đời sống nào khác. Vì những ai nghĩ rằng có một đời sống khác, thì theo đuổi một niềm vui khác chứ không phải niềm vui thật. Tuy vậy ý chí của họ vẫn không quay lưng khỏi một bóng dáng nào đó của niềm vui.
Chương XXIII
Vậy không chắc rằng mọi người đều muốn được hạnh phúc, bởi vì những ai không muốn vui mừng nơi Chúa, là đời sống hạnh phúc duy nhất, thì không thật sự khao khát đời sống hạnh phúc. Hay là mọi người đều khao khát điều ấy, nhưng vì xác thịt có những điều ưa muốn trái với những điều của Thánh Linh, Thánh Linh có những điều ưa muốn trái với của xác thịt, nên họ không làm được điều mình muốn làm, thì họ sa vào điều họ có thể làm, và bằng lòng với điều ấy; vì điều họ không thể làm, thì họ không muốn đủ mạnh mẽ để có thể làm được? Vì con hỏi bất cứ ai, người ấy muốn vui mừng trong lẽ thật hay trong sự giả dối hơn? Họ sẽ chẳng ngần ngại nói “trong lẽ thật,” cũng như chẳng ngần ngại nói “rằng họ khao khát được hạnh phúc,” vì đời sống hạnh phúc là niềm vui trong lẽ thật: vì ấy là vui mừng nơi Chúa, là Lẽ Thật, lạy Đức Chúa Trời là ánh sáng của con, là sự cứu rỗi của mặt con, Đức Chúa Trời của con. Đây là đời sống hạnh phúc mà mọi người đều khao khát; đời sống này, là đời sống duy nhất hạnh phúc, mọi người đều khao khát; vui mừng trong lẽ thật, mọi người đều khao khát. Con đã gặp nhiều người muốn lừa dối; nhưng muốn bị lừa dối, thì chẳng ai cả. Vậy họ đã biết đời sống hạnh phúc này ở đâu, nếu không phải ở nơi họ cũng biết lẽ thật? Vì họ cũng yêu lẽ thật, bởi họ không muốn bị lừa dối. Và khi họ yêu đời sống hạnh phúc, là điều chẳng gì khác hơn là vui mừng trong lẽ thật, thì họ cũng yêu lẽ thật; điều mà họ sẽ chẳng yêu, nếu không có chút hiểu biết nào về nó trong ký ức họ. Vậy sao họ không vui mừng trong lẽ thật? Sao họ không hạnh phúc? Vì họ bị những điều khác lôi cuốn mạnh mẽ hơn, là những điều có sức làm họ khốn khổ nhiều hơn là điều mà họ chỉ mờ nhạt nhớ đến có sức làm họ hạnh phúc. Vì trong loài người vẫn còn một chút ánh sáng; họ hãy bước đi, hãy bước đi, e rằng sự tối tăm đến thình lình cùng họ chăng.
Nhưng tại sao “lẽ thật sinh ra lòng thù ghét,” và người của Chúa, khi giảng lẽ thật, lại trở nên thù nghịch của họ? trong khi đời sống hạnh phúc được yêu mến, là điều chẳng gì khác hơn là vui mừng trong lẽ thật; trừ phi lẽ thật được yêu theo cách ấy, tức là những ai yêu một điều gì khác thì muốn điều mình yêu chính là lẽ thật; và vì không muốn bị lừa dối, nên không muốn bị thuyết phục rằng mình đang bị lừa dối? Vì thế họ ghét lẽ thật vì cớ điều mà họ đã yêu thay cho lẽ thật. Họ yêu lẽ thật khi lẽ thật soi sáng họ, họ ghét lẽ thật khi lẽ thật quở trách họ. Vì họ không muốn bị lừa dối, mà lại muốn lừa dối, nên họ yêu lẽ thật khi lẽ thật tỏ mình ra cho họ, và ghét lẽ thật khi lẽ thật phơi bày chính họ. Vì thế lẽ thật sẽ báo trả họ như vầy: những kẻ không muốn bị lẽ thật phơi bày, thì lẽ thật vừa phơi bày họ trái với ý họ, vừa chẳng tỏ mình ra cho họ. Như thế, như thế, phải, như thế đó tâm trí loài người, mù lòa và bệnh hoạn, nhơ bẩn và xấu xí như thế, muốn được giấu kín, nhưng lại không muốn bất cứ điều gì bị giấu kín khỏi nó. Nhưng nó bị báo trả điều ngược lại: chính nó không được giấu kín khỏi Lẽ Thật, còn Lẽ Thật thì bị giấu kín khỏi nó. Thế mà ngay cả trong cảnh khốn khổ như vậy, nó vẫn muốn vui mừng trong những điều thật hơn là trong những điều giả dối. Vậy nó sẽ được hạnh phúc, khi không còn sự phân tán nào xen vào, nó sẽ vui mừng trong Lẽ Thật duy nhất ấy, là Đấng nhờ Ngài mà mọi sự đều là thật.
Chương XXIV
Lạy Chúa, kìa con đã đi qua một khoảng rộng lớn biết bao trong ký ức con để tìm Chúa; và con đã không tìm thấy Chúa ở ngoài ký ức. Con cũng không tìm thấy điều gì về Chúa, ngoài điều con đã giữ trong ký ức, từ khi con học biết Chúa. Vì từ khi con học biết Chúa, con chưa hề quên Chúa. Vì nơi nào con tìm thấy Lẽ Thật, thì nơi ấy con tìm thấy Đức Chúa Trời của con, là chính Lẽ Thật; và từ khi con học biết Lẽ Thật, con chưa hề quên. Vậy từ khi con học biết Chúa, Chúa ngự trong ký ức con; và ở đó con tìm thấy Chúa, khi con nhớ đến Chúa, và vui thích nơi Chúa. Đó là những sự vui thích thánh khiết của con, mà Chúa đã ban cho con trong sự thương xót của Chúa, vì đoái đến sự nghèo nàn của con.
Chương XXV
Nhưng, lạy Chúa, Chúa ngự ở đâu trong ký ức con, Chúa ngự ở đâu trong đó? Chúa đã dựng cho mình chỗ trọ nào? Chúa đã xây cho mình đền thánh nào? Chúa đã ban cho ký ức con vinh dự này, là được Chúa ngự trong đó; nhưng Chúa ngự ở phần nào của nó, đó là điều con đang suy xét. Vì khi suy nghĩ về Chúa, con đã vượt qua những phần của ký ức mà loài thú cũng có, vì con không tìm thấy Chúa ở đó giữa những hình ảnh của các vật hữu hình; và con đến những phần mà con đã giao phó những cảm xúc của tâm trí mình, cũng chẳng tìm thấy Chúa ở đó. Rồi con bước vào chính chỗ ngự của tâm trí con (là chỗ nó có trong ký ức con, vì tâm trí cũng nhớ chính nó), Chúa cũng chẳng ở đó; vì như Chúa không phải là một hình ảnh hữu hình, cũng không phải là cảm xúc của một sinh vật (như khi chúng con vui mừng, buồn thương, khao khát, sợ hãi, nhớ, quên, hay những điều tương tự); thì Chúa cũng chẳng phải là chính tâm trí; vì Chúa là Chúa, là Đức Chúa Trời của tâm trí; và hết thảy những điều ấy đều thay đổi, còn Chúa vẫn không hề thay đổi trên hết thảy, thế mà Chúa đã đoái thương ngự trong ký ức con, từ khi con học biết Chúa. Vậy sao giờ đây con lại tìm xem Chúa ngự ở chỗ nào trong đó, như thể trong đó có những chỗ chốn? Con chắc chắn rằng Chúa ngự trong đó, vì con đã nhớ đến Chúa từ khi con học biết Chúa, và ở đó con tìm thấy Chúa, khi con nhớ đến Chúa.
Chương XXVI
Vậy con đã tìm thấy Chúa ở đâu, để con học biết Chúa? Vì trước khi con học biết Chúa, Chúa không ở trong ký ức con. Vậy con đã tìm thấy Chúa ở đâu, để con học biết Chúa, nếu không phải ở trong Chúa, ở trên con? Chẳng có chỗ chốn nào cả; chúng con đi lùi đi tới, mà chẳng có chỗ chốn nào. Hỡi Lẽ Thật, khắp mọi nơi Chúa lắng nghe tất cả những ai xin Chúa chỉ dạy, và cùng một lúc Chúa trả lời hết thảy, dù họ xin Chúa chỉ dạy về muôn vàn điều khác nhau. Chúa trả lời cách rõ ràng, dù không phải ai cũng nghe rõ ràng. Mọi người đều hỏi ý Chúa về điều họ muốn, dù không phải lúc nào họ cũng nghe được điều họ muốn. Tôi tớ tốt nhất của Chúa là người không mong nghe từ Chúa điều chính mình muốn cho bằng muốn điều mình nghe từ Chúa.
Chương XXVII
Con đã yêu Chúa quá muộn, ôi Vẻ Đẹp thuở xa xưa mà vẫn luôn mới mẻ! Con đã yêu Chúa quá muộn! Và kìa, Chúa ở bên trong, còn con ở bên ngoài, và con đã tìm kiếm Chúa ở đó; con, kẻ xấu xí, lao mình vào giữa những hình dáng đẹp đẽ mà Chúa đã dựng nên. Chúa ở với con, nhưng con không ở với Chúa. Những vật ấy đã giữ con xa cách Chúa, là những vật mà nếu không ở trong Chúa thì đã chẳng hề có. Chúa đã gọi, đã kêu lớn, và đã phá tan sự điếc lác của con. Chúa đã lóe sáng, đã chiếu rọi, và đã xua tan sự mù lòa của con. Chúa đã tỏa hương thơm, và con đã hít lấy hơi thở và khao khát Chúa. Con đã nếm, và giờ đây con đói và khát. Chúa đã chạm đến con, và con bừng cháy khao khát sự bình an của Chúa.
Chương XXVIII
Khi con sẽ gắn bó với Chúa bằng trọn cả con người mình, con sẽ chẳng còn ở đâu phải buồn rầu hay lao khổ; và đời con sẽ sống trọn vẹn, vì đầy dẫy Chúa trọn vẹn. Nhưng giờ đây, vì người nào Chúa làm cho đầy dẫy thì Chúa nâng lên, nên bởi con chưa đầy dẫy Chúa, con là gánh nặng cho chính mình. Những niềm vui đáng than khóc giằng co với những nỗi buồn đáng vui mừng; và bên nào thắng, con không biết. Khốn cho con thay! Lạy Chúa, xin thương xót con. Những nỗi buồn xấu của con giằng co với những niềm vui tốt của con; và bên nào thắng, con không biết. Khốn cho con thay! Lạy Chúa, xin thương xót con. Khốn cho con thay! Kìa! con không giấu những vết thương của mình; Chúa là Thầy Thuốc, con là kẻ bệnh; Chúa là Đấng thương xót, con là kẻ khốn khổ. Há đời sống của loài người trên đất chẳng phải hoàn toàn là thử thách sao? Ai muốn những rắc rối và gian nan? Chúa truyền phải chịu đựng chúng, chứ không truyền phải yêu chúng. Chẳng ai yêu điều mình chịu đựng, dù người ấy yêu việc chịu đựng. Vì dù người ấy vui mừng rằng mình chịu đựng được, người ấy vẫn muốn chẳng có gì để mình phải chịu đựng hơn. Trong nghịch cảnh con mong mỏi thuận cảnh, trong thuận cảnh con sợ nghịch cảnh. Có chỗ nào ở giữa hai điều ấy, nơi đời sống của loài người không hoàn toàn là thử thách? Khốn cho những thuận cảnh của thế gian, một lần và lần nữa, vì sợ nghịch cảnh, và vì niềm vui bị hư hoại! Khốn cho những nghịch cảnh của thế gian, một lần, lần nữa, và lần thứ ba, vì sự mong mỏi thuận cảnh, và vì chính nghịch cảnh là điều cay đắng, và e rằng nó làm tan vỡ sự nhẫn nại. Há đời sống của loài người trên đất chẳng phải hoàn toàn là thử thách, không có chút ngơi nghỉ nào sao?
Chương XXIX
Và tất cả niềm hy vọng của con chẳng ở đâu khác ngoài sự thương xót vô cùng lớn lao của Chúa. Xin ban điều Chúa truyền, và xin truyền điều Chúa muốn. Chúa truyền cho chúng con sự tiết độ; và có người nói: khi tôi biết rằng không ai có thể tiết độ được, nếu Đức Chúa Trời không ban cho, thì việc biết sự ấy là ân tứ của ai cũng là một phần của sự khôn ngoan. Thật vậy, nhờ sự tiết độ mà chúng con được buộc lại và đem trở về với Một, từ nơi đó chúng con đã bị tản mác ra nhiều. Vì kẻ yêu điều gì cùng với Chúa mà không yêu điều ấy vì Chúa, thì yêu Chúa quá ít. Ôi tình yêu, Đấng luôn cháy mà chẳng bao giờ tàn! Ôi lòng yêu thương, lạy Đức Chúa Trời của con, xin nhóm lửa trong con. Chúa truyền sự tiết độ: xin ban cho con điều Chúa truyền, và xin truyền điều Chúa muốn.
Chương XXX
Thật vậy, Chúa truyền cho con phải tiết độ khỏi sự mê tham của xác thịt, mê tham của mắt, và sự kiêu ngạo của đời. Chúa truyền phải tiết độ khỏi sự ăn nằm ngoài hôn nhân; và về chính hôn nhân, Chúa đã khuyên một điều tốt hơn điều Chúa cho phép. Và vì Chúa đã ban ân tứ ấy, nên điều ấy đã được thực hiện, ngay cả trước khi con trở thành người phân phát bí tích của Chúa. Nhưng trong ký ức con (là điều con đã nói nhiều) vẫn còn sống những hình ảnh của những điều mà thói quen xấu của con đã ghim chặt ở đó; chúng ám ảnh con, khi con thức thì chẳng có sức gì; nhưng trong giấc ngủ, chúng không những đem lại khoái lạc, mà còn đạt được cả sự ưng thuận, và điều rất giống như thật. Phải, sự ảo ảnh của hình ảnh có sức mạnh trong linh hồn và trong xác thịt con đến nỗi, khi ngủ, những ảo ảnh giả dối thuyết phục con làm điều mà khi thức, những hình ảnh thật cũng không thể thuyết phục được. Lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, há khi ấy con không phải là chính con sao? Thế mà giữa con và chính con lại có sự khác biệt lớn biết bao, trong chính khoảnh khắc con đi từ thức sang ngủ, hay trở lại từ ngủ sang thức! Vậy khi ấy lý trí ở đâu, là điều mà lúc thức vẫn chống lại những sự gợi dẫn như thế? Và nếu chính những vật ấy được đặt ép trước nó, nó vẫn đứng vững không lay chuyển. Có phải nó khép lại cùng đôi mắt chăng? Có phải nó bị ru ngủ cùng các giác quan thân thể chăng? Và do đâu mà ngay cả trong giấc ngủ, chúng con thường chống cự được, và nhớ đến quyết tâm của mình, và ở trong quyết tâm ấy cách trong sạch nhất, chẳng ưng thuận những sự quyến dụ ấy? Thế nhưng sự khác biệt lớn đến nỗi, khi điều ấy xảy ra khác đi, thì lúc thức dậy chúng con trở lại sự bình an của lương tâm; và chính nhờ sự khác biệt ấy mà chúng con nhận ra rằng mình đã không làm điều mà chúng con vẫn buồn rầu vì nó, bằng cách nào đó, đã xảy ra trong chúng con.
Há Chúa chẳng phải là Đấng quyền năng sao, lạy Đức Chúa Trời Toàn Năng, đến nỗi có thể chữa lành mọi bệnh tật của linh hồn con, và bởi ân điển dư dật hơn của Chúa mà dập tắt ngay cả những sự xao động ô uế trong giấc ngủ của con! Lạy Chúa, Chúa sẽ gia tăng các ân tứ của Chúa trong con càng ngày càng hơn, để linh hồn con theo con đến cùng Chúa, được gỡ khỏi nhựa bẫy chim của dục vọng; để nó không nổi loạn chống lại chính nó, và ngay cả trong giấc mơ, không những không qua những hình ảnh của giác quan mà phạm những sự hư hoại hèn hạ ấy, đến mức làm ô uế xác thịt, mà cũng chẳng ưng thuận chúng. Vì để không một điều gì thuộc loại ấy có được trên những cảm xúc trong sạch, ngay cả của người đang ngủ, chút ảnh hưởng nhỏ nhất, dù chỉ là ảnh hưởng mà một ý nghĩ cũng kiềm chế được,—để làm nên điều này, không những trong suốt cuộc đời, mà ngay cả ở tuổi hiện nay của con, cũng chẳng khó gì đối với Đấng Toàn Năng, là Chúa, Đấng có thể làm trổi hơn vô cùng mọi việc chúng ta cầu xin hoặc suy tưởng. Nhưng con hiện còn thế nào trong loại điều ác này của con, con đã xưng nhận với Chúa tốt lành của con; mừng rỡ cách run rẩy về điều Chúa đã ban cho con, và than khóc về điều mà con vẫn còn bất toàn; trông cậy rằng Chúa sẽ làm trọn những sự thương xót của Chúa trong con, cho đến sự bình an trọn vẹn, là điều người bề ngoài và người bề trong của con sẽ có với Chúa, khi sự chết đã bị nuốt mất trong sự thắng.
Chương XXXI
Còn có một sự khó nhọc khác của ngày, mà con ước gì chỉ riêng nó là đủ cho ngày ấy. Vì nhờ ăn uống mà chúng con bù đắp những hao mòn hằng ngày của thân thể, cho đến khi Chúa hủy hoại cái nọ và cái kia, là bụng và đồ ăn, khi Chúa sẽ giết chết sự trống rỗng của con bằng một sự no đầy kỳ diệu, và khiến thể hay hư nát nầy mặc lấy sự không hay hư nát đời đời. Nhưng giờ đây sự cần thiết ấy là ngọt ngào đối với con, và con chiến đấu chống lại sự ngọt ngào ấy, kẻo bị bắt làm phu tù; và con tiến hành một cuộc chiến hằng ngày bằng sự kiêng ăn; thường đãi thân thể con cách nghiêm khắc, bắt nó phải phục; và những cơn đau của con được khoái lạc xua đi. Vì đói và khát, theo một nghĩa nào đó, là những cơn đau; chúng thiêu đốt và giết chết như cơn sốt, nếu thuốc men là đồ ăn thức uống không đến cứu giúp chúng con. Vì thuốc ấy luôn sẵn có nhờ sự yên ủi của các ân tứ Chúa, là những ân tứ mà đất, nước và không khí dùng để phục vụ sự yếu đuối của chúng con, nên tai họa của chúng con lại được gọi là sự thỏa mãn.
Chúa đã dạy con điều này, là con phải dùng đồ ăn như dùng thuốc. Nhưng trong khi con đi từ sự khó chịu của bụng đói đến sự thỏa lòng của bụng no, thì ngay trong lúc chuyển qua ấy, cái bẫy của dục vọng vây lấy con. Vì chính sự chuyển qua ấy là khoái lạc, và chẳng có cách nào khác để đi đến nơi mà chúng con buộc phải đi đến. Và trong khi sức khỏe là lý do của việc ăn uống, thì có một khoái lạc nguy hiểm theo kèm như kẻ hầu, mà phần nhiều lại cố đi trước sức khỏe, để con vì cớ nó mà làm điều con nói rằng mình làm, hay muốn làm, vì cớ sức khỏe. Hai bên cũng chẳng có cùng một chừng mực; vì điều đủ cho sức khỏe thì lại quá ít cho khoái lạc. Và thường không chắc chắn được rằng đó là sự chăm sóc cần thiết cho thân thể, vẫn còn đang đòi được nuôi dưỡng, hay là một sự lừa dối đầy khoái lạc của tính tham ăn đang mời chào sự phục vụ của nó. Trong sự không chắc chắn ấy, linh hồn khốn khổ lại vui mừng, và nhân đó sửa soạn một lời chữa mình để che chở cho mình, mừng rằng không thấy rõ điều gì là đủ cho sự điều độ của sức khỏe, để dưới chiếc áo choàng của sức khỏe, nó có thể ngụy trang việc thỏa mãn khoái lạc. Những sự cám dỗ này con cố gắng chống cự hằng ngày, và con kêu cầu tay hữu Chúa, và đem những sự bối rối của con trình lên Chúa; vì về điều này con vẫn chưa có được một quyết định vững vàng.
Con nghe tiếng Đức Chúa Trời của con truyền phán: Chớ để lòng các ngươi mê mẩn vì sự ăn uống quá độ, sự say sưa. Sự say sưa thì xa con; Chúa sẽ thương xót, để nó không đến gần con. Nhưng sự ăn quá no thì đôi khi len lỏi vào tôi tớ Chúa; Chúa sẽ thương xót, để nó xa khỏi con. Vì không ai có thể tiết độ được, nếu Chúa không ban cho. Nhiều điều Chúa ban cho chúng con khi chúng con cầu xin; và bất cứ điều tốt lành nào chúng con đã nhận trước khi cầu xin, thì cũng là chúng con nhận từ Chúa; phải, chúng con đã nhận nó trước, chính là để về sau chúng con biết được điều này. Con chưa bao giờ là kẻ say rượu, nhưng con đã biết những kẻ say rượu được Chúa làm cho tỉnh táo. Vậy ấy là từ Chúa mà những người chưa từng như thế thì không trở nên như thế, cũng như ấy là từ Chúa mà những người đã từng như thế thì không mãi như thế; và ấy là từ Chúa mà cả hai đều biết được điều ấy đến từ Đấng nào. Con đã nghe một tiếng khác của Chúa: Chớ đi theo các dục vọng của ngươi, và hãy quay khỏi khoái lạc của ngươi. Phải, nhờ ơn Chúa, con đã nghe điều mà con rất yêu mến: nếu chúng ta ăn, chẳng được ích gì, bằng không ăn, cũng chẳng tổn gì; nghĩa là, điều này chẳng làm con dư dật, điều kia cũng chẳng làm con khốn khổ. Con cũng đã nghe một tiếng khác nữa: vì tôi đã tập hễ gặp cảnh ngộ nào, cũng thỏa lòng ở vậy; Tôi biết chịu nghèo hèn, cũng biết được dư dật. Tôi làm được mọi sự nhờ Đấng Christ là Đấng ban thêm sức cho tôi. Kìa một chiến sĩ của doanh trại trên trời, chứ không phải là bụi đất như chúng con. Nhưng, lạy Chúa, xin nhớ lại rằng chúng con là bụi đất, và Chúa đã dựng nên loài người từ bụi đất; và người ấy đã mất mà bây giờ lại thấy được. Người cũng chẳng thể tự mình làm được điều này, vì người mà con rất yêu mến ấy, khi nói lời này bởi sự hà hơi soi dẫn của Chúa, cũng được làm nên từ cùng một bụi đất ấy. Người nói: Tôi làm được mọi sự nhờ Đấng ban thêm sức cho tôi. Xin ban thêm sức cho con, để con làm được. Xin ban điều Chúa truyền, và xin truyền điều Chúa muốn. Người xưng nhận rằng mình đã nhận lãnh, và khi người khoe mình, thì khoe mình trong Chúa. Con đã nghe một người khác nài xin để được nhận lãnh. Người nói: Xin cất khỏi tôi những sự thèm khát của bụng; qua đó, lạy Đức Chúa Trời thánh khiết của con, thấy rõ rằng chính Chúa ban cho, khi điều Chúa truyền phải làm được thực hiện.
Hỡi Cha nhân lành, Chúa đã dạy con rằng mọi sự là tinh sạch cho những người tinh sạch; nhưng ăn lấy mà làm dịp cho kẻ khác vấp phạm, thì là ác; và rằng mọi vật Chúa đã dựng nên đều là tốt lành cả, không một vật chi đáng bỏ, miễn là mình cảm ơn mà ăn lấy; và rằng chẳng phải là đồ ăn làm cho chúng ta được đẹp lòng Đức Chúa Trời; và rằng chớ có ai đoán xét chúng con về của ăn uống; và rằng người ăn chớ khinh dể kẻ không ăn; và người không ăn chớ xét đoán kẻ ăn. Những điều ấy con đã học được, cảm tạ Chúa, ngợi khen Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, Thầy của con, Đấng gõ vào tai con, soi sáng lòng con; xin giải cứu con khỏi mọi sự cám dỗ. Con không sợ sự ô uế của đồ ăn, nhưng sợ sự ô uế của lòng tham muốn. Con biết rằng Nô-ê được phép ăn mọi thứ thịt tốt dùng làm đồ ăn; rằng Ê-li được nuôi bằng thịt; rằng Giăng, người có sự kiêng khem đáng khâm phục, đã không bị ô uế khi ăn sinh vật sống, là châu chấu. Con cũng biết rằng Ê-sau đã bị lừa vì thèm món đậu; và Đa-vít đã tự trách mình vì ao ước một ngụm nước; và Vua của chúng con đã bị cám dỗ, không phải về thịt, nhưng về bánh. Và vì thế dân sự trong đồng vắng cũng đáng bị quở trách, không phải vì họ thèm thịt, nhưng vì trong lòng thèm đồ ăn, họ đã lằm bằm nghịch cùng Chúa.
Vậy, đặt mình giữa những cám dỗ này, hằng ngày con tranh chiến chống lại dục vọng trong sự ăn uống. Vì nó chẳng phải là thứ mà con có thể quyết định cắt bỏ một lần cho xong, rồi về sau không bao giờ đụng đến nữa, như con đã có thể làm đối với việc sống chung không hôn phối. Vậy hàm thiếc của cổ họng phải được giữ cho điều độ, ở giữa sự buông lỏng và sự gò bó. Lạy Chúa, ai là người chẳng bị lôi cuốn đôi chút vượt quá giới hạn của sự cần dùng? Dẫu người ấy là ai đi nữa, người ấy thật là một người vĩ đại; nguyện người ấy làm cho danh Chúa được tôn lớn. Nhưng con chẳng phải là người như thế, vì con là người có tội. Dầu vậy, con cũng tôn cao danh Chúa; và Đấng đã thắng thế gian cầu thay cùng Chúa vì tội lỗi con, kể con vào số những chi thể yếu đuối của thân thể Ngài; vì mắt Chúa đã thấy phần chưa trọn vẹn của thân ấy, và mọi điều đều sẽ được biên vào sổ Chúa.
Chương XXXII
Về sự quyến rũ của các mùi hương, con không bận tâm nhiều. Khi chúng vắng mặt, con không nhớ tiếc; khi chúng có mặt, con không khước từ; nhưng con luôn sẵn sàng sống thiếu chúng. Con tự thấy mình như vậy; có lẽ con bị lừa dối. Vì đó cũng là một sự tối tăm đáng buồn, khiến những khả năng ở trong con bị che giấu khỏi chính con; đến nỗi tâm trí con, khi tự tra xét về những năng lực của chính mình, chẳng dám dễ dàng tin vào chính mình; bởi vì ngay cả điều ở trong nó phần nhiều cũng bị che khuất, trừ khi kinh nghiệm bày tỏ ra. Và chẳng ai nên tự cho mình là an toàn trong đời này, là đời mà trọn cả nó được gọi là sự thử thách, vì người đã có thể từ xấu hơn trở nên tốt hơn, thì cũng có thể từ tốt hơn trở nên xấu hơn. Niềm hy vọng duy nhất của chúng con, niềm tin cậy duy nhất, lời hứa chắc chắn duy nhất, là sự thương xót của Chúa.
Chương XXXIII
Những thú vui của tai đã ràng buộc và khuất phục con chặt chẽ hơn; nhưng Chúa đã tháo gỡ và giải thoát con. Giờ đây, trong những giai điệu mà lời Chúa thổi hồn vào, khi được hát lên bằng một giọng ngọt ngào và điêu luyện, con có phần được nghỉ ngơi; nhưng không đến nỗi bị chúng giữ chặt, mà con vẫn có thể thoát ra khi con muốn. Nhưng cùng với những lời là sự sống của chúng, và nhờ đó chúng được đón nhận vào lòng con, chúng tìm trong tình cảm con một chỗ có phần được tôn trọng, và con khó lòng dành cho chúng một chỗ thích hợp. Vì có lúc con tự thấy mình dành cho chúng nhiều vinh dự hơn mức xứng đáng, khi cảm thấy tâm trí chúng con được nâng lên ngọn lửa sùng kính cách thánh khiết và nồng nhiệt hơn bởi chính những lời thánh khi được hát như thế, hơn là khi không được hát; và cảm thấy rằng mỗi cảm xúc của tâm hồn chúng con, qua một sự phong phú ngọt ngào, đều có những cung bậc riêng của nó trong giọng nói và tiếng hát, nhờ một sự tương ứng kín nhiệm nào đó mà chúng được khơi động. Nhưng sự thỏa mãn này của xác thịt, là điều mà linh hồn không được phó mình cho để bị làm cho suy nhược, thường lừa gạt con, khi giác quan không chịu theo sau lý trí cách nhẫn nại; nhưng dù chỉ được nhận vào vì cớ lý trí, nó lại cố chạy trước lý trí, và dẫn dắt lý trí. Như vậy, trong những điều này con phạm tội mà không hay biết, nhưng về sau mới nhận ra.
Những lúc khác, vì quá lo lắng tránh chính sự lừa dối này, con lại sai lầm vì quá nghiêm khắc; và đôi khi đến mức muốn mọi giai điệu của những bản nhạc êm dịu vẫn dùng cho sách Thi Thiên của Đa-vít đều bị đuổi khỏi tai con, và khỏi tai của cả Hội Thánh nữa; và cách thức mà con nhớ đã thường được nghe kể về Athanasius, giám mục Alexandria, có vẻ an toàn hơn đối với con: ông bảo người đọc thi thiên ngâm lên với giọng lên xuống rất nhẹ, đến nỗi gần với nói hơn là hát. Nhưng khi con nhớ lại những giọt nước mắt con đã tuôn ra khi nghe Hội Thánh của Chúa hát thánh ca, vào buổi đầu khi con tìm lại được đức tin; và nhớ rằng giờ đây con được cảm động, không phải bởi tiếng hát, mà bởi những điều được hát, khi chúng được hát với giọng trong trẻo và cung điệu thích hợp nhất, thì con nhận biết sự hữu ích lớn lao của lệ thường này. Như vậy con dao động giữa mối nguy của khoái lạc và sự lành mạnh đã được chứng nghiệm; con nghiêng về phía (dẫu không phải là đưa ra một ý kiến không thể thay đổi) tán thành tập quán ca hát trong nhà thờ; để nhờ sự vui thích của tai mà những tâm trí yếu đuối hơn có thể vươn lên đến cảm xúc sùng kính. Dầu vậy, khi xảy ra rằng con được cảm động bởi giọng hát hơn là bởi những lời được hát, con xưng nhận rằng con đã phạm tội đáng bị phạt, và khi ấy con thà không nghe nhạc còn hơn. Hãy xem tình trạng của tôi bây giờ; hãy khóc với tôi, và khóc cho tôi, hỡi anh em, là những người điều phục cảm xúc bề trong của mình đến nỗi việc lành theo sau. Còn anh em, là những người chẳng hành động, thì những điều này chẳng chạm đến anh em. Nhưng lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, xin Chúa lắng nghe; xin đoái xem, và nhìn thấy, và thương xót, và chữa lành con, lạy Chúa, trước mặt Chúa con đã trở thành một câu đố cho chính mình; và đó là sự yếu đuối của con.
Chương XXXIV
Còn lại là thú vui của đôi mắt xác thịt này, về điều này con xin dâng những lời tự thú trong sự lắng nghe của những đôi tai thuộc đền thờ Chúa, những đôi tai đầy tình anh em và lòng sùng kính ấy; và như thế kết thúc phần nói về những cám dỗ của sự mê tham của xác thịt, là những điều vẫn còn tấn công con, trong khi con than thở, hết sức mong được mặc lấy nhà của con từ trên trời. Đôi mắt ưa thích những hình dạng đẹp đẽ và muôn vẻ, những màu sắc rực rỡ và dịu dàng. Nguyện những điều này đừng chiếm lấy linh hồn con; nguyện Đức Chúa Trời chiếm lấy linh hồn con thì hơn, Ngài là Đấng đã làm nên những điều này, thật rất tốt lành, nhưng chính Ngài là điều thiện của con, chứ không phải chúng. Và những điều này tác động trên con suốt cả ngày khi con thức, chẳng cho con chút nghỉ ngơi nào, như con có được sự nghỉ ngơi khỏi âm nhạc, đôi khi trong sự im lặng, khỏi mọi tiếng nói. Vì nữ hoàng của các màu sắc này, là ánh sáng, tắm gội mọi vật chúng con nhìn thấy, bất cứ nơi đâu con ở trong ngày, lướt qua bên con trong muôn hình vẻ, mơn trớn con ngay cả khi con đang bận rộn những việc khác mà không để ý đến nó. Và nó quấn quýt lấy con mạnh mẽ đến nỗi, nếu bỗng nhiên bị cất đi, nó được tìm kiếm cách khao khát, và nếu vắng lâu, nó làm cho tâm trí buồn bã.
Ôi, Ánh Sáng mà Tô-bi-a đã thấy, khi đôi mắt này đã nhắm lại, ông dạy con trai mình con đường sự sống; và chính ông đi trước bằng đôi chân của lòng yêu thương, không bao giờ lạc lối. Hay Ánh Sáng mà Y-sác đã thấy, khi đôi mắt xác thịt của ông nặng nề và khép lại vì tuổi già, ông được ban cho, không phải là chúc phước cho các con trai mình vì đã nhận biết họ, nhưng là nhờ chúc phước mà nhận biết họ. Hay Ánh Sáng mà Gia-cốp đã thấy, khi ông cũng mù lòa vì tuổi già, với tấm lòng được soi sáng, nơi con người của các con trai mình ông đã chiếu sáng trên những chi phái khác nhau của dân tộc tương lai, đã được báo trước nơi họ; và đặt tay mình, bắt chéo cách mầu nhiệm, trên các cháu nội do Giô-sép sinh ra, không phải theo như cha chúng sửa lại bằng con mắt bề ngoài, nhưng theo như chính ông nhận biết ở bề trong. Đó là Ánh Sáng, chỉ có một, và hết thảy những ai thấy và yêu mến Ánh Sáng ấy đều là một. Nhưng ánh sáng hữu hình mà con đã nói đến kia, nó nêm nếm đời sống thế gian này cho những kẻ yêu nó cách mù quáng, bằng một sự ngọt ngào quyến rũ và nguy hiểm. Nhưng những ai biết ngợi khen Chúa vì nó, “lạy Chúa, Đấng Tạo Hóa muôn vật,” thì đem nó vào trong các thánh ca của Chúa, chứ không bị nó cuốn đi trong giấc ngủ của mình. Con ước được như thế. Con chống cự những sự quyến rũ này của đôi mắt, kẻo chân con, là chân con dùng để bước đi trên đường lối Chúa, bị sa vào bẫy; và con ngước đôi mắt vô hình của con lên cùng Chúa, để Chúa gỡ chân con ra khỏi lưới. Chúa hằng gỡ chúng ra, vì chúng bị vướng bẫy. Chúa chẳng ngừng gỡ chúng ra, trong khi con thường tự vướng mình vào những cái bẫy giăng khắp tứ phía; vì Chúa là Đấng gìn giữ Y-sơ-ra-ên không hề nhắp mắt, cũng không buồn ngủ.
Biết bao món đồ chơi vô số kể, được làm ra bởi đủ mọi nghề khéo và công nghệ, nơi y phục, giày dép, đồ dùng và đủ mọi loại công trình, cũng nơi tranh vẽ và đủ thứ hình tượng, những thứ vượt quá xa mọi sự dùng cần thiết và chừng mực cùng mọi ý nghĩa đạo đức, mà loài người đã thêm vào để cám dỗ chính mắt mình; bề ngoài thì theo đuổi những gì chính mình làm ra, bề trong thì lìa bỏ Đấng đã làm nên chính mình, và hủy hoại điều mà chính mình đã được làm nên! Nhưng con, lạy Đức Chúa Trời của con và là Vinh Quang của con, cũng nhờ đó mà hát một bài ca ngợi Chúa, và dâng lời ngợi khen lên Đấng thánh hóa con, vì những khuôn mẫu đẹp đẽ được truyền qua linh hồn loài người vào đôi tay khéo léo của họ, đều đến từ Vẻ Đẹp ấy, là Vẻ Đẹp ở trên linh hồn chúng con, mà linh hồn con ngày đêm thở than khao khát. Nhưng những người tạo ra và theo đuổi những vẻ đẹp bề ngoài thì rút từ đó ra quy tắc để phán đoán chúng, chứ không phải quy tắc để sử dụng chúng. Và Ngài vẫn ở đó, dẫu họ chẳng nhận biết Ngài, hầu cho họ đừng đi lạc, nhưng giữ sức lực mình cho Chúa, và đừng phung phí nó vào những sự mệt mỏi đầy khoái lạc. Còn con, dẫu con nói và thấy điều này, vẫn để bước chân mình vướng vào những vẻ đẹp bề ngoài ấy; nhưng Chúa gỡ con ra, lạy Chúa, Chúa gỡ con ra; vì sự nhân từ Chúa ở trước mặt con. Vì con bị bắt cách khốn khổ, và Chúa gỡ con ra cách thương xót; đôi khi con không nhận thấy, khi con chỉ mới sa nhẹ vào chúng; những lúc khác thì với sự đau đớn, vì con đã bị dính chặt trong đó.
Chương XXXV
Thêm vào đó còn có một hình thức cám dỗ khác, nguy hiểm bằng nhiều cách hơn. Vì ngoài dục vọng xác thịt, là dục vọng nằm trong sự vui thích của mọi giác quan và khoái lạc, mà những kẻ nô lệ của nó, là những kẻ đi xa khỏi Chúa, bị hao mòn và hư mất, thì linh hồn, qua chính những giác quan ấy của thân thể, còn có một sự ham muốn hư không và tò mò, được che đậy dưới danh nghĩa tri thức và học vấn, không phải là ham muốn vui thích trong xác thịt, mà là ham muốn làm thí nghiệm qua xác thịt. Vì chỗ ngự của nó nằm trong sự ham muốn hiểu biết, và vì thị giác là giác quan được dùng chủ yếu để đạt đến sự hiểu biết, nên trong lời Kinh Thánh nó được gọi là Sự mê tham của mắt. Vì thấy là việc thuộc riêng về mắt; nhưng chúng con cũng dùng chữ này cho các giác quan khác, khi chúng con dùng chúng trong việc tìm kiếm sự hiểu biết. Vì chúng con không nói: hãy nghe xem nó lóe sáng thế nào, hay hãy ngửi xem nó rực rỡ thế nào, hay hãy nếm xem nó chiếu sáng thế nào, hay hãy sờ xem nó lấp lánh thế nào; vì hết thảy những điều này đều được nói là thấy. Thế mà chúng con không chỉ nói: hãy xem nó chiếu sáng thế nào, là điều chỉ đôi mắt mới nhận biết được; mà còn nói: hãy xem nó kêu thế nào, hãy xem nó có mùi thế nào, hãy xem nó có vị thế nào, hãy xem nó cứng thế nào. Và như vậy, kinh nghiệm chung của các giác quan, như đã nói, được gọi là Sự mê tham của mắt, vì chức năng của sự thấy, mà đôi mắt giữ đặc quyền, thì các giác quan khác, theo cách so sánh, cũng nhận lấy cho mình, khi chúng tìm kiếm bất cứ sự hiểu biết nào.
Nhưng qua điều này, người ta có thể phân biệt rõ hơn đâu là chỗ khoái lạc và đâu là chỗ tính hiếu kỳ làm đối tượng cho các giác quan; vì khoái lạc tìm những vật đẹp đẽ, du dương, thơm tho, ngon ngọt, êm mềm; còn tính hiếu kỳ, vì muốn thử, thì tìm cả những điều trái ngược nữa, không phải để chịu sự khó chịu, nhưng vì lòng ham muốn thử nghiệm và biết chúng. Vì có khoái lạc gì khi nhìn vào một xác chết bị cắt xẻo, là điều khiến người ta rùng mình? Thế mà nếu nó nằm gần đâu đó, người ta lại kéo nhau đến đó, để rồi buồn rầu và tái mặt. Ngay cả trong giấc ngủ họ cũng sợ thấy nó. Như thể khi thức có ai bắt họ phải xem nó, hay có tiếng đồn nào về vẻ đẹp của nó đã kéo họ đến đó vậy! Các giác quan khác cũng vậy, mà kể hết thì dài lắm. Từ căn bệnh hiếu kỳ này mà có tất cả những cảnh lạ lùng được trình diễn nơi rạp hát. Từ đó người ta đi đến chỗ tìm tòi những năng lực kín giấu của thiên nhiên (là điều nằm ngoài mục đích của chúng con), là những điều biết đến chẳng ích lợi gì, và nơi đó người ta chẳng ham muốn gì ngoài sự biết. Cũng từ đó mà người ta tra cứu các thuật phù phép, với cùng mục đích của một sự hiểu biết lệch lạc. Cũng từ đó mà ngay trong chính tôn giáo, người ta thử Đức Chúa Trời, khi đòi Ngài làm dấu lạ và phép lạ, không phải vì mong muốn cho một mục đích tốt lành nào, mà chỉ để thử mà thôi.
Trong vùng hoang mạc mênh mông như thế, đầy những cạm bẫy và hiểm nguy, kìa, con đã cắt bỏ nhiều điều trong đó, và xô đuổi chúng ra khỏi lòng con, theo như Chúa đã ban cho con, lạy Đức Chúa Trời về sự cứu rỗi con. Nhưng có bao giờ con dám nói, vì có biết bao điều thuộc loại này vo ve tứ phía quanh đời sống hằng ngày của chúng con—có bao giờ con dám nói rằng chẳng có điều gì thuộc loại này thu hút sự chú ý của con, hay gây cho con một mối quan tâm vô ích? Quả thật, giờ đây các rạp hát không còn lôi cuốn con, con cũng chẳng thiết biết đường đi của các vì sao, và linh hồn con chưa hề cầu hỏi hồn người chết; mọi nghi lễ bí nhiệm phạm thánh con đều ghê tởm. Lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, là Đấng mà con nợ sự phục vụ khiêm nhường và một lòng, kẻ thù đã dùng biết bao mưu mẹo và lời xúi giục để khiến con ham muốn xin Chúa một dấu lạ nào đó! Nhưng con nài xin Chúa, nhân danh Vua của chúng con, và nhân danh quê hương tinh sạch và thánh khiết của chúng con là Giê-ru-sa-lem, rằng như mọi sự ưng thuận với điều ấy đã cách xa con thế nào, thì nguyện nó càng ngày càng cách xa hơn nữa thể ấy. Còn khi con cầu xin Chúa cho sự cứu rỗi của một ai đó, thì mục đích và ý hướng của con hoàn toàn khác hẳn. Chúa ban cho con và sẽ ban cho con được vui lòng đi theo Chúa, để Chúa làm điều Chúa muốn.
Dầu vậy, ai có thể kể ra được tính hiếu kỳ của chúng con bị cám dỗ hằng ngày trong biết bao điều nhỏ nhặt và đáng khinh nhất, và chúng con thường nhượng bộ biết bao lần? Biết bao lần chúng con bắt đầu như thể chỉ chịu đựng những người kể chuyện vu vơ, kẻo làm vấp phạm người yếu đuối; rồi dần dần chúng con lại thích thú với chuyện ấy! Giờ đây con không còn đến trường đua để xem một con chó đuổi một con thỏ rừng; nhưng ngoài đồng, nếu con tình cờ đi ngang, cuộc rượt đuổi ấy có lẽ sẽ làm con xao lãng ngay cả khỏi một suy nghĩ hệ trọng nào đó, và kéo con theo nó: không phải là con quay con thú con cưỡi sang lối khác, nhưng tâm trí con vẫn nghiêng về phía ấy. Và nếu Chúa, sau khi cho con thấy sự yếu đuối của mình, chẳng kịp thời nhắc nhở con, hoặc là nhờ chính cảnh tượng ấy mà bằng sự chiêm ngưỡng nào đó vươn lên cùng Chúa, hoặc là hoàn toàn khinh bỏ nó mà đi qua, thì con cứ đứng sững ở đó cách đờ đẫn. Thế còn khi ngồi ở nhà, một con thằn lằn bắt ruồi, hay một con nhện quấn những con ruồi lao vào lưới nó, chẳng phải thường thu hút sự chú ý của con đó sao? Chẳng lẽ sự việc khác đi chỉ vì chúng là những sinh vật nhỏ bé? Từ chúng, con tiến lên ca ngợi Chúa, là Đấng Tạo Hóa lạ lùng và Đấng Sắp Đặt muôn vật, nhưng đó không phải là điều trước tiên thu hút sự chú ý của con. Vươn lên cách nhanh chóng là một chuyện, còn không sa ngã lại là chuyện khác. Và đời con đầy dẫy những điều như thế; và niềm hy vọng duy nhất của con là sự thương xót lớn lao lạ lùng của Chúa. Vì khi lòng chúng con trở nên nơi chứa đựng những điều như thế, và bị chất nặng bởi đám đông của sự hư không dồi dào này, thì những lời cầu nguyện của chúng con cũng thường vì đó mà bị gián đoạn và xao lãng, và trong khi ở trước mặt Chúa, chúng con hướng tiếng nói của lòng mình đến tai Chúa, thì mối quan tâm lớn lao như thế lại bị cắt ngang bởi sự ùa vào của những ý nghĩ vô ích nào đó mà con chẳng biết. Vậy chúng con có nên kể điều này cũng vào số những điều không đáng bận tâm chăng, hay có điều gì đem chúng con trở về với niềm hy vọng, ngoài sự thương xót trọn vẹn của Chúa, vì Chúa đã bắt đầu thay đổi chúng con?
Chương XXXVI
Và Chúa biết Chúa đã thay đổi con đến mức nào rồi, Chúa là Đấng trước hết đã chữa lành con khỏi lòng ham muốn tự bênh vực mình, để rồi Chúa có thể tha thứ mọi tội ác còn lại của con, và chữa lành mọi bịnh tật con, và cứu chuộc mạng sống con khỏi chốn hư nát, và lấy sự nhân từ và sự thương xót mà làm mão triều đội cho con, và cho lòng ao ước của con được thỏa các vật ngon: Chúa là Đấng đã chế ngự sự kiêu ngạo của con bằng sự kính sợ Chúa, và làm cho cổ con thuần phục dưới ách Chúa. Và giờ đây con mang lấy ách ấy, và nó nhẹ nhàng đối với con, vì Chúa đã hứa như vậy, và đã làm cho nó nên như vậy; và quả thật nó vốn đã như vậy, mà con chẳng biết, khi con sợ mang lấy nó.
Nhưng, lạy Chúa, chỉ một mình Chúa là Chúa không có sự kiêu ngạo, vì Chúa là Chúa thật duy nhất, Đấng chẳng có chúa nào trên mình; vậy loại cám dỗ thứ ba này cũng đã lìa khỏi con chưa, hay nó có thể lìa khỏi con trong trọn cả đời này chăng? Tức là ước muốn được người ta kính sợ và yêu mến, chẳng vì mục đích nào khác, ngoài việc để chúng con có được một niềm vui trong đó, là niềm vui chẳng phải là niềm vui? Thật là một đời sống khốn khổ và một sự khoe khoang nhơ nhuốc! Chính từ đây mà đặc biệt nảy sinh việc người ta chẳng yêu mến cũng chẳng kính sợ Chúa cách tinh sạch. Và vì thế Chúa chống cự kẻ kiêu ngạo, nhưng ban ơn cho kẻ khiêm nhường: phải, Chúa giáng sấm sét trên những tham vọng của thế gian, và nền các núi cũng lay chuyển. Bởi vì giờ đây có những chức phận trong xã hội loài người khiến cho việc được người ta yêu mến và kính sợ trở nên cần thiết, nên kẻ thù nghịch của phước hạnh thật của chúng con ra sức tấn công chúng con, giăng khắp nơi những cạm bẫy “hay lắm, hay lắm” của nó; để khi chúng con tham lam chụp lấy chúng, thì bị bắt lúc chẳng ngờ, và tách niềm vui của mình khỏi lẽ thật của Chúa, mà đặt nó vào sự dối trá của loài người; và vui thích khi được yêu mến và kính sợ, chẳng phải vì cớ Chúa, nhưng thay cho Chúa: và như vậy, khi đã làm cho họ nên giống nó, nó có thể chiếm lấy họ làm của riêng mình, chẳng phải trong mối dây của lòng yêu thương, nhưng trong xiềng xích của hình phạt: nó là kẻ đã toan đặt ngai mình ở phương bắc, để họ trong tối tăm và giá lạnh phục vụ nó, là kẻ bắt chước Chúa cách sai lệch và quanh co. Nhưng chúng con, lạy Chúa, kìa, chúng con là bầy nhỏ của Chúa; xin Chúa chiếm hữu chúng con như của riêng Chúa, xin giương cánh Chúa trên chúng con, và cho chúng con bay nương dưới cánh ấy. Xin Chúa làm vinh quang của chúng con; nguyện chúng con được yêu mến vì cớ Chúa, và lời Chúa được kính sợ trong chúng con. Kẻ nào muốn được người ta khen khi Chúa quở trách, sẽ chẳng được người ta bênh vực khi Chúa phán xét; cũng chẳng được giải cứu khi Chúa định tội. Nhưng khi—chẳng phải kẻ có tội được khen về những ham muốn của linh hồn mình, cũng chẳng phải kẻ làm điều bất kính được chúc phước, nhưng—một người được khen vì một ân tứ nào đó mà Chúa đã ban cho người ấy, và người ấy vui mừng về lời khen dành cho mình hơn là vui vì mình có ân tứ khiến mình được khen, thì người ấy cũng được khen trong khi Chúa chê trách; người khen thì tốt hơn người được khen. Vì người này vui thích nơi ân tứ của Đức Chúa Trời trong con người, còn người kia lại vui thích nơi ân tứ của loài người hơn là ân tứ của Đức Chúa Trời.
Chương XXXVII
Lạy Chúa, hằng ngày chúng con bị những cám dỗ này tấn công; chúng con bị tấn công không ngừng. Lò luyện hằng ngày của chúng con là lưỡi của loài người. Và trong phương diện này, Chúa cũng truyền cho chúng con sự tiết độ. Xin ban điều Chúa truyền, và xin truyền điều Chúa muốn. Về việc này Chúa biết những tiếng rên siết của lòng con, và những dòng lệ tuôn từ mắt con. Vì con không thể biết được con đã được tẩy sạch khỏi tai họa này đến mức nào, và con rất sợ những tội kín giấu của con, là điều mắt Chúa biết, còn mắt con thì không. Vì trong những loại cám dỗ khác, con có cách nào đó để tự xét mình; còn trong loại này, hầu như chẳng có cách nào. Vì trong việc kiềm chế tâm trí con khỏi những khoái lạc của xác thịt và tính hiếu kỳ vô ích, con thấy được con đã đạt đến mức nào, khi con sống thiếu chúng, hoặc vì tự ý từ bỏ, hoặc vì không có chúng. Vì khi ấy con tự hỏi việc không có chúng làm con khó chịu nhiều hay ít hơn đến đâu. Rồi đến của cải, là thứ được ham muốn để phục vụ cho một, hoặc hai, hoặc cả ba thứ dục vọng, nếu linh hồn không thể phân biệt được liệu khi có chúng, nó có khinh chúng hay không, thì có thể gạt chúng sang một bên, để nhờ đó nó tự thử nghiệm mình. Nhưng để không có lời khen, và qua đó thử sức mình, chẳng lẽ chúng con phải sống xấu xa, phải, sống buông tuồng và tàn ác đến nỗi không ai biết đến chúng con mà chẳng ghê tởm chúng con sao? Còn có sự điên rồ nào lớn hơn có thể nói ra hay nghĩ đến được? Nhưng nếu lời khen thường đi kèm và phải đi kèm với một đời sống tốt lành và những việc lành, thì chúng con không nên từ bỏ sự đi kèm của nó, cũng như không nên từ bỏ chính đời sống tốt lành. Dầu vậy, con không biết liệu con có thể sống thiếu một điều gì đó cách dễ dàng hay khó khăn, trừ khi điều ấy vắng mặt.
Vậy, lạy Chúa, trong loại cám dỗ này con xưng nhận gì với Chúa? Còn gì nữa, ngoài việc con vui thích với lời khen, nhưng vui thích với chính lẽ thật hơn là với lời khen? Vì nếu con được đặt trước sự lựa chọn: hoặc là mê muội lầm lạc trong mọi sự mà được mọi người khen, hoặc là kiên định và vững vàng nhất trong lẽ thật mà bị mọi người chê, thì con biết con sẽ chọn điều nào. Dầu vậy, con ước sao sự tán thưởng của người khác thậm chí chẳng làm tăng thêm niềm vui của con về bất cứ điều tốt nào trong con. Thế nhưng con thừa nhận, nó có làm tăng thêm, và chẳng những vậy, mà lời chê còn làm giảm bớt niềm vui ấy. Và khi con bối rối về sự khốn khổ này của con, thì một lời bào chữa đến với con, mà nó có giá trị đến đâu, lạy Đức Chúa Trời, Chúa biết, vì nó để con trong sự không chắc chắn. Vì Chúa đã truyền cho chúng con không chỉ sự tiết độ, tức là phải kiềm giữ tình yêu của mình khỏi những điều nào, mà còn cả sự công bình nữa, tức là phải dành tình yêu ấy cho điều gì, và Chúa đã muốn chúng con yêu không chỉ một mình Chúa, mà cũng yêu người lân cận nữa; nên thường khi vui thích với lời khen sáng suốt, con tự thấy mình vui thích về sự tiến bộ hay triển vọng của người lân cận con, hoặc buồn rầu vì điều xấu nơi người ấy, khi con nghe người ấy chê điều mình không hiểu, hoặc chê điều vốn là tốt. Vì đôi khi con buồn rầu vì lời khen dành cho chính mình, hoặc khi người ta khen nơi con những điều mà chính con không ưa nơi mình, hoặc ngay cả khi những điều tốt nhỏ hơn và tầm thường lại được quý trọng hơn mức đáng có. Nhưng một lần nữa, làm sao con biết được có phải con bị tác động như thế là vì con không muốn người khen con có ý kiến khác con về chính con; không phải vì con được thúc đẩy bởi sự quan tâm đến người ấy, nhưng vì chính những điều tốt làm con vui thích nơi mình lại càng làm con vui thích hơn khi chúng cũng làm người khác vui thích? Vì theo cách nào đó, con không được khen khi sự phán đoán của con về chính mình không được khen; bởi vì hoặc là người ta khen những điều làm con không vui lòng, hoặc là khen nhiều hơn những điều làm con ít vui lòng hơn. Vậy thì trong việc này con có hồ nghi về chính mình chăng?
Kìa, trong Chúa, hỡi Lẽ Thật, con thấy rằng con không nên bị lay động bởi những lời khen dành cho mình vì cớ chính mình, nhưng vì lợi ích của người lân cận. Và có phải con như vậy chăng, con không biết. Vì trong việc này con biết về chính mình ít hơn biết về Chúa. Lạy Đức Chúa Trời của con, giờ đây con nài xin Chúa, cũng xin bày tỏ chính con cho con, để con có thể xưng nhận với anh em con, là những người sẽ cầu nguyện cho con, rằng con thấy mình bị thương tật ở chỗ nào. Xin cho con tự xét mình lại cách cẩn thận hơn. Nếu trong lời khen dành cho con, con được thúc đẩy bởi lợi ích của người lân cận, thì tại sao con ít bị lay động khi một người khác bị chê cách bất công hơn là khi chính con bị chê? Tại sao con bị châm chích bởi lời sỉ nhục ném vào chính mình hơn là bởi lời sỉ nhục ném vào người khác, cũng bất công như vậy, ngay trước mặt con? Chẳng lẽ con cũng không biết điều này sao? Hay rốt cuộc là con tự lừa dối mình, và chẳng làm theo lẽ thật trước mặt Chúa trong lòng và lưỡi con? Lạy Chúa, xin cất sự điên rồ này xa khỏi con, kẻo chính miệng con trở nên cho con dầu của kẻ có tội để xức béo đầu con. Con khốn cùng thiếu thốn; nhưng tốt hơn cả là khi, trong những tiếng rên siết kín giấu, con chán ghét chính mình, và tìm kiếm sự thương xót của Chúa, cho đến khi điều còn thiếu sót trong tình trạng khiếm khuyết của con được đổi mới và làm cho trọn vẹn, cho đến sự bình an mà mắt kẻ kiêu ngạo chẳng biết.
Chương XXXVIII
Nhưng lời nói ra từ miệng, và những việc làm mà người ta biết đến, mang theo một cám dỗ hết sức nguy hiểm qua lòng ham chuộng lời khen: là điều, để thiết lập một sự trổi hơn nào đó của riêng chúng con, đi nài xin và thu góp những lời tán thành của người ta. Nó cám dỗ, ngay cả khi chính con quở trách nó trong con, chính vì lẽ nó bị quở trách; và thường nó còn khoe mình cách hư không hơn về chính sự khinh bỏ hư vinh; và như vậy, điều nó khoe mình chẳng còn là sự khinh bỏ hư vinh nữa; vì khi nó khoe mình thì nó chẳng khinh bỏ.
Chương XXXIX
Cũng ở bên trong, ở bên trong còn có một điều ác khác, phát sinh từ một cám dỗ tương tự; qua đó người ta trở nên hư không, tự mãn nơi chính mình, dẫu họ chẳng làm vừa lòng, hoặc làm phật lòng, hoặc chẳng màng làm vừa lòng người khác. Nhưng khi tự mãn nơi chính mình, họ làm cho Chúa rất không vừa lòng, không chỉ vì vui thích nơi những điều chẳng tốt như thể là tốt, mà còn vui thích nơi những điều tốt của Chúa như thể là của riêng mình; hoặc ngay cả khi xem là của Chúa, thì lại như thể nhờ công đức của chính mình; hoặc ngay cả khi xem như đến từ ân điển Chúa, thì lại chẳng với niềm vui của tình anh em, nhưng ganh tị ân điển ấy với người khác. Trong tất cả những hiểm nguy và gian lao này cùng những điều tương tự, Chúa thấy sự run rẩy của lòng con; và con cảm thấy những vết thương của con được Chúa chữa lành thì đúng hơn là chúng không bị chính con gây ra.
Chương XL
Hỡi Lẽ Thật, có nơi nào Chúa chẳng đồng đi với con, dạy con điều phải đề phòng, và điều phải khao khát, khi con đem đến trình Chúa những gì con có thể khám phá nơi trần thế này, và cầu hỏi Chúa? Bằng các giác quan bề ngoài, trong chừng mực con có thể, con đã quan sát thế giới, và xem xét sự sống mà thân thể con nhận từ con, và những giác quan này của con. Từ đó con bước vào những nơi sâu kín của ký ức con, những căn phòng muôn vẻ và rộng lớn ấy, được trang bị cách lạ lùng với vô số kho tàng; và con đã suy ngẫm, và đứng sững sờ kinh ngạc; vì chẳng thể phân biệt được gì trong những điều này nếu không có Chúa, và thấy rằng chẳng điều nào trong chúng là Chúa. Cũng chẳng phải chính con, là người đã tìm ra những điều này, đã đi qua hết thảy chúng, và đã gắng sức phân biệt và định giá mọi vật theo phẩm giá của nó, tiếp nhận một số điều qua sự tường trình của các giác quan, tra hỏi về những điều khác mà con cảm thấy là hòa lẫn với chính con, đếm và phân biệt chính những kẻ tường trình ấy, và trong kho tàng rộng lớn của ký ức con, nghiền ngẫm một số điều, cất giữ những điều khác, rút ra những điều khác nữa. Cũng chẳng phải chính con khi con làm điều này, tức là năng lực mà nhờ đó con làm việc ấy, cũng chẳng phải đó là Chúa, vì Chúa là ánh sáng còn mãi, mà con cầu hỏi về hết thảy những điều này, xem chúng có hay không, chúng là gì, và phải định giá chúng thế nào; và con đã nghe Chúa chỉ dẫn và truyền lệnh cho con; và con thường làm điều này, điều này làm con vui thích, và hễ khi nào con được rảnh khỏi những bổn phận cần thiết, thì con tìm về với niềm vui này. Và trong tất cả những điều con lướt qua trong khi cầu hỏi Chúa, con chẳng tìm được chỗ nào an toàn cho linh hồn con, ngoại trừ trong Chúa; là nơi mà những chi thể tản lạc của con có thể được thu nhóm lại, và chẳng phần nào của con lìa xa Chúa. Và đôi khi Chúa cho con bước vào một cảm xúc rất khác thường, trong nơi sâu thẳm nhất của linh hồn con; dâng lên đến một sự ngọt ngào lạ lùng, mà nếu nó được làm cho trọn vẹn trong con, thì con chẳng biết có điều gì nơi nó lại không thuộc về đời sống mai sau. Nhưng vì những gánh nặng khốn khổ của mình, con lại chìm xuống những điều thấp kém này, và bị thói quen cũ cuốn trở lại, và bị giữ chặt, và khóc lóc nhiều, nhưng bị giữ chặt nhiều. Gánh nặng của một thói quen xấu đè nặng chúng con đến thế. Ở đây con có thể ở lại, nhưng không muốn; ở kia con muốn, nhưng không thể; cả hai đường đều khốn khổ.
Chương XLI
Vậy, như thế con đã xem xét những bệnh tật của tội lỗi con trong ba thứ dục vọng ấy, và đã kêu cầu tay hữu Chúa đến giúp đỡ con. Vì với tấm lòng bị thương tổn, con đã nhìn thấy sự rực rỡ của Chúa, và bị đẩy lui, con nói: “Ai có thể đạt đến đó? Tôi bị truất khỏi trước mặt Chúa.” Chúa là Lẽ Thật, Đấng ngự trên muôn vật, nhưng con, vì lòng tham lam của mình, quả thật chẳng muốn mất Chúa, nhưng lại muốn cùng với Chúa chiếm hữu một sự dối trá; cũng như chẳng ai muốn nói dối đến nỗi chính mình không biết lẽ thật là gì. Vậy nên con đã mất Chúa, vì Chúa chẳng đoái thương để bị chiếm hữu cùng với một sự dối trá.
Chương XLII
Con có thể tìm được ai để giải hòa con với Chúa? Con có phải tìm đến các thiên sứ chăng? Bằng những lời cầu nguyện nào? Bằng những bí tích nào? Nhiều người, gắng sức trở về cùng Chúa mà tự mình không thể làm được, thì như con nghe nói, đã thử cách này, và sa vào lòng ham muốn những khải tượng hiếu kỳ, và bị xem là đáng bị lừa gạt. Vì họ, với lòng tự cao, đã tìm kiếm Chúa bằng sự kiêu ngạo của học thức, ưỡn ngực ra thay vì đấm ngực mình, và như vậy, bởi sự đồng tình của lòng mình, họ đã kéo về phía mình các vua chốn không trung, là những kẻ đồng mưu với sự kiêu ngạo của họ, mà bởi chúng, qua những ảnh hưởng của phép phù thủy, họ đã bị lừa dối, trong khi tìm một đấng trung bảo để nhờ đó họ được tẩy sạch, nhưng chẳng có ai cả. Vì đó chính là ma quỷ, mạo làm thiên sứ sáng láng. Và điều đã quyến rũ mạnh mẽ xác thịt kiêu ngạo, là việc nó chẳng có thân thể bằng xác thịt. Vì họ là những kẻ phải chết, và là kẻ có tội; nhưng lạy Chúa, Chúa, là Đấng mà họ kiêu ngạo tìm cách được giải hòa, thì bất tử, và không có tội. Nhưng một đấng trung bảo giữa Đức Chúa Trời và loài người phải có điều gì đó giống Đức Chúa Trời, điều gì đó giống loài người; kẻo khi giống loài người về cả hai mặt, thì đấng ấy sẽ cách xa Đức Chúa Trời; hoặc khi giống Đức Chúa Trời về cả hai mặt, thì lại quá khác loài người: và như vậy chẳng phải là đấng trung bảo. Vậy, đấng trung bảo giả dối ấy, mà bởi nó, trong những sự phán xét kín nhiệm của Chúa, sự kiêu ngạo đáng bị lừa gạt, có một điều chung với loài người, đó là tội lỗi; còn một điều khác nó muốn tỏ ra là có chung với Đức Chúa Trời; và vì không mặc lấy sự hay chết của xác thịt, nó khoe mình là bất tử. Nhưng vì tiền công của tội lỗi là sự chết, nên nó có điều này chung với loài người, là cùng với họ nó sẽ bị định án chết.
Chương XLIII
Nhưng Đấng Trung Bảo thật, là Đấng mà trong sự thương xót kín nhiệm của Chúa, Chúa đã bày tỏ cho những người khiêm nhường, và đã sai đến, để nhờ gương của Ngài, họ cũng học biết chính sự khiêm nhường ấy, chính Đấng Trung Bảo ở giữa Đức Chúa Trời và loài người, tức là Đức Chúa Jêsus Christ, là người, đã hiện ra giữa những kẻ có tội phải chết và Đấng Công Bình bất tử; phải chết như loài người, công bình như Đức Chúa Trời: để vì tiền công của sự công bình là sự sống và sự bình an, Ngài có thể, bởi một sự công bình hiệp với Đức Chúa Trời, hủy bỏ sự chết của những kẻ có tội nay đã được làm cho công bình, là sự chết mà Ngài đã muốn có chung với họ. Bởi đó Ngài đã được bày tỏ cho các thánh nhân thời xưa; để họ, nhờ đức tin nơi sự Thương Khó sẽ đến của Ngài, cũng như chúng con nhờ đức tin nơi sự Thương Khó đã qua, có thể được cứu. Vì là Người, Ngài là Đấng Trung Bảo; nhưng là Ngôi Lời, Ngài chẳng ở khoảng giữa Đức Chúa Trời và loài người, vì Ngài bình đẳng với Đức Chúa Trời, và là Đức Chúa Trời ở cùng Đức Chúa Trời, và cùng nhau là một Đức Chúa Trời.
Lạy Cha nhân lành, Chúa đã yêu chúng con biết bao, Chúa là Đấng đã không tiếc chính Con Một của Chúa, nhưng đã phó Con ấy vì chúng con là những kẻ chẳng tin kính! Chúa đã yêu chúng con biết bao, vì chúng con mà Đấng chẳng coi sự bình đẳng mình với Chúa là sự nên nắm giữ đã vâng phục cho đến chết, thậm chí chết trên cây thập tự, chỉ một mình Ngài được tự do giữa những kẻ chết, có quyền phó sự sống, và có quyền lấy lại: vì chúng con, trước mặt Chúa, Ngài vừa là Đấng Chiến Thắng vừa là Của Lễ, và là Đấng Chiến Thắng vì Ngài là Của Lễ; vì chúng con, trước mặt Chúa, Ngài vừa là Thầy Tế Lễ vừa là Sinh Tế, và là Thầy Tế Lễ vì Ngài là Sinh Tế; Ngài làm cho chúng con, từ những kẻ tôi tớ, trở nên con cái của Chúa, bởi chính Ngài được sinh ra từ Chúa, và phục vụ chúng con. Vậy, niềm hy vọng của con nơi Ngài thật vững mạnh, rằng Chúa sẽ chữa lành mọi sự yếu đuối của con, bởi Đấng ngự bên hữu Chúa và cầu nguyện thế cho chúng con; nếu không thì con đã tuyệt vọng. Vì những sự yếu đuối của con thật nhiều và lớn, chúng thật nhiều, và thật lớn; nhưng phương thuốc của Chúa còn mạnh hơn. Chúng con đã có thể nghĩ rằng Ngôi Lời của Chúa cách xa mọi sự hiệp nhất với loài người, và tuyệt vọng về chính mình, nếu không phải Ngài đã trở nên xác thịt, ở giữa chúng ta.
Vì kinh hãi trước tội lỗi mình và gánh nặng của sự khốn khổ mình, con đã suy tính trong lòng, và đã định trốn vào hoang mạc: nhưng Chúa đã ngăn cấm con, và làm cho con vững mạnh, phán rằng: Vậy, Đấng Christ đã chết vì mọi người, hầu cho những kẻ còn sống không vì chính mình mà sống nữa, nhưng sống vì Đấng đã chết cho mình. Kìa, lạy Chúa, con trao gánh lo của con cho Chúa, để con được sống, và nhìn xem sự lạ lùng trong luật pháp của Chúa. Chúa biết sự vụng về của con, và những sự yếu đuối của con; xin dạy dỗ con, và chữa lành con. Ngài, Con Một của Chúa, là Đấng mà trong Ngài đã giấu kín mọi sự quí báu về khôn ngoan thông sáng, đã cứu chuộc con bằng huyết Ngài. Nguyện kẻ kiêu ngạo đừng nói xấu con; vì con suy gẫm về giá chuộc của con, và ăn và uống, và chia sẻ nó; và là kẻ nghèo khó, con đã ước ao được no nê bởi Ngài, giữa những kẻ ăn và được no nê; những người tìm Đức Giê-hô-va sẽ ngợi khen Ngài.