Chương 7 · 1 giờ đọc · 1 giờ 17 phút nghe
Quyển Bảy
Chương I
Tuổi niên thiếu xấu xa và đáng ghê tởm của con nay đã qua đi, và con đang bước vào tuổi thanh niên; càng lớn tuổi, con càng bị những điều hư không làm ô uế, vì con không thể hình dung bất cứ bản thể nào ngoài thứ vẫn quen được nhìn thấy bằng đôi mắt này. Lạy Đức Chúa Trời, con không nghĩ về Chúa dưới hình dạng một thân thể con người; từ khi con bắt đầu nghe được đôi chút về sự khôn ngoan, con luôn tránh điều ấy; và con vui mừng vì đã tìm thấy cùng một điều ấy trong đức tin của người mẹ thuộc linh của chúng con, là Hội Thánh Công giáo của Chúa. Nhưng ngoài ra phải hình dung về Chúa thế nào, thì con không biết. Và con, một con người, lại là một con người như thế, đã tìm cách hình dung về Chúa, là Đức Chúa Trời tối cao, duy nhất và chân thật; và tận đáy linh hồn con, con tin rằng Chúa không hư nát, không thể bị tổn hại, và không hề thay đổi; bởi vì, dù không biết từ đâu hay bằng cách nào, con vẫn thấy rõ và chắc chắn rằng điều có thể hư nát hẳn phải thấp kém hơn điều không thể hư nát; điều không thể bị tổn hại, con chẳng ngần ngại đặt lên trên điều có thể bị tổn hại; điều không hề thay đổi, lên trên những vật hay thay đổi. Lòng con thiết tha kêu lên chống lại mọi ảo tưởng của con, và chỉ bằng một đòn này, con tìm cách xua đuổi khỏi con mắt tâm trí con cả bầy ô uế cứ vo ve quanh nó. Và kìa, chúng vừa mới bị xua đi, thì trong nháy mắt lại xúm xít dày đặc quanh con, bay vào mặt con và làm nó mờ tối; đến nỗi, dù không phải dưới hình dạng thân thể con người, con vẫn buộc phải hình dung Chúa (là Đấng không hư nát, không thể bị tổn hại, và không hề thay đổi, mà con đặt lên trên điều hay hư nát, có thể bị tổn hại, và hay thay đổi) như đang ở trong không gian, hoặc thấm khắp thế giới, hoặc lan tỏa vô hạn ra bên ngoài nó. Bởi vì bất cứ điều gì con hình dung mà bị tước mất không gian ấy, thì đối với con dường như chẳng là gì cả, phải, hoàn toàn chẳng là gì cả, thậm chí không phải là một khoảng trống, như thể một vật thể bị lấy ra khỏi chỗ của nó, và chỗ ấy vẫn còn đó, trống không mọi vật thể, không đất và nước, không không khí và trời, nhưng vẫn là một chỗ trống, như thể một hư vô rộng lớn.
Bấy giờ con thô thiển trong lòng như thế, ngay cả với chính mình cũng chẳng sáng tỏ, nên bất cứ điều gì không trải ra trên những khoảng không gian nhất định, không lan tỏa, không cô đặc, không phình ra, hoặc không nhận hay không thể nhận một vài chiều kích ấy, thì con cho là hoàn toàn chẳng là gì cả. Vì mắt con quen lướt qua những hình dạng nào, thì lòng con bấy giờ cũng lướt qua những hình dạng ấy: con cũng chưa thấy rằng chính sự vận động này của tâm trí, là sự mà nhờ đó con tạo ra chính những hình ảnh kia, không thuộc loại ấy, thế nhưng nó không thể tạo ra chúng nếu bản thân nó không phải là một điều gì lớn lao. Vậy nên con cũng cố hình dung Chúa, hỡi Sự Sống của sự sống con, như là bao la, xuyên qua những khoảng không gian vô tận về mọi phía, thấm suốt toàn khối vũ trụ, và vượt ra ngoài nó, về mọi hướng, qua những khoảng không gian vô biên không thể đo lường; đến nỗi đất có Chúa, trời có Chúa, muôn vật có Chúa, và chúng bị giới hạn trong Chúa, còn Chúa thì chẳng bị giới hạn ở đâu cả. Vì như khối không khí ở trên mặt đất này không ngăn ánh sáng mặt trời đi xuyên qua nó, thấm suốt nó, không phải bằng cách làm vỡ hay cắt ra, nhưng bằng cách lấp đầy nó hoàn toàn: thì con nghĩ rằng không chỉ khối của trời, không khí và biển, mà cả của đất nữa, cũng để cho Chúa thấm qua, đến nỗi trong mọi phần của nó, phần lớn nhất cũng như phần nhỏ nhất, đều tiếp nhận sự hiện diện của Chúa, bởi một hơi thở kín nhiệm, ở bên trong và bên ngoài, điều khiển muôn vật Chúa đã dựng nên. Con phỏng đoán như vậy, chỉ vì không thể hình dung điều gì khác, vì điều ấy là sai. Vì như thế thì một phần đất lớn hơn sẽ chứa một phần của Chúa lớn hơn, và một phần nhỏ hơn thì chứa một phần nhỏ hơn: và muôn vật sẽ đầy dẫy Chúa theo cách ấy, đến nỗi thân thể một con voi chứa Chúa nhiều hơn thân thể một con chim sẻ, theo mức nó lớn hơn và chiếm nhiều chỗ hơn; và như thế Chúa sẽ làm cho từng phần của chính Chúa hiện diện nơi từng phần của thế giới, thành từng mảnh, phần lớn cho cái lớn, phần nhỏ cho cái nhỏ. Nhưng Chúa chẳng phải như vậy. Nhưng bấy giờ Chúa chưa soi sáng nơi sự tối tăm con.
Chương II
Lạy Chúa, đối với con, để chống lại những kẻ bị lừa dối và lừa dối người khác ấy, những kẻ ba hoa mà câm lặng, vì lời Chúa không từ nơi họ vang ra, thì như thế là đủ;—điều đã đủ ấy là điều mà từ lâu, khi chúng con còn ở Carthage, Nebridius thường nêu ra, khiến tất cả chúng con là những người nghe đều phải chao đảo: “Cái gọi là dân tộc của bóng tối ấy, mà phái Ma-ni quen đặt như một khối đối nghịch chống lại Chúa, thì nó có thể làm gì được Chúa, nếu Chúa từ chối giao chiến với nó? Vì nếu họ trả lời rằng, ‘nó sẽ gây cho Chúa chút tổn hại,’ thì Chúa hẳn phải chịu sự tổn hại và sự hư nát: còn nếu ‘nó chẳng thể gây tổn hại gì cho Chúa,’ thì chẳng có lý do nào được đưa ra để Chúa phải giao chiến với nó; và giao chiến theo cách mà một phần hay một chi thể nào đó của Chúa, hoặc một sự sinh ra từ chính Bản Thể của Chúa, phải bị trộn lẫn với những quyền lực đối nghịch, và với những bản tính không do Chúa dựng nên, và bị chúng làm cho hư nát và biến đổi trở nên xấu hơn đến mức bị chuyển từ hạnh phúc sang khốn khổ, và cần được giúp đỡ để nhờ đó được giải thoát và thanh tẩy; và rằng sự sinh ra từ Bản Thể của Chúa ấy chính là linh hồn, là điều mà khi bị cầm buộc, bị làm ô uế, bị làm hư nát, thì Ngôi Lời của Chúa, tự do, tinh sạch và toàn vẹn, có thể giải cứu; thế nhưng chính Ngôi Lời ấy vẫn hay hư nát, vì là cùng một Bản Thể duy nhất. Vậy nên, nếu họ khẳng định rằng Chúa, dù Chúa là gì đi nữa, tức là Bản Thể của Chúa mà nhờ đó Chúa hiện hữu, là không hư nát, thì mọi lời ấy đều sai và đáng ghê tởm; còn nếu là hay hư nát, thì chính lời khẳng định ấy đã cho thấy nó là sai và đáng gớm ghiếc.” Vậy lý lẽ này của Nebridius đã đủ để chống lại những kẻ đáng bị mửa ra hoàn toàn khỏi cái dạ dày quá tải; vì họ không có lối thoát nào, nếu không phạm sự phạm thượng khủng khiếp bằng lòng và lưỡi, khi nghĩ và nói về Chúa như thế.
Chương III
Nhưng chính con cũng vậy, dù con giữ vững và tin chắc rằng Chúa, là Chúa chúng con, Đức Chúa Trời thật, Đấng đã dựng nên không chỉ linh hồn chúng con mà cả thân thể chúng con, và không chỉ linh hồn và thân thể chúng con, mà cả mọi loài và muôn vật, là Đấng không thể bị ô uế và không thể biến đổi, và chẳng hề thay đổi chút nào; thế nhưng con vẫn chưa hiểu cách rõ ràng và dễ dàng nguyên nhân của điều ác. Dầu vậy, dù nó là gì đi nữa, con nhận thấy rằng phải tìm kiếm nó cách nào để không buộc con phải tin rằng Đức Chúa Trời không hề thay đổi lại hay thay đổi, kẻo chính con trở thành điều ác mà con đang tìm kiếm. Vậy con tìm kiếm nó, đến mức ấy thì không lo âu, vì chắc chắn về sự sai lầm của những điều mà những kẻ kia chủ trương, là những kẻ con hết lòng tránh xa: vì con thấy rằng, qua việc tra hỏi nguồn gốc của điều ác, họ đã đầy dẫy điều ác, ở chỗ họ thà nghĩ rằng bản thể của Chúa chịu điều ác, còn hơn nghĩ rằng chính bản thể của họ phạm điều ác.
Và con gắng sức để nhận biết điều con nay được nghe, rằng ý chí tự do là nguyên nhân khiến chúng con làm điều ác, và sự phán xét công bình của Chúa là nguyên nhân khiến chúng con chịu điều ác. Nhưng con không thể phân biệt điều ấy cách rõ ràng. Vậy nên khi cố kéo cái nhìn của linh hồn con ra khỏi hố sâu ấy, con lại bị nhấn chìm vào đó, và dù cố gắng nhiều lần, con cũng bị nhấn chìm trở lại bấy nhiêu lần. Nhưng điều này nâng con lên đôi chút vào ánh sáng của Chúa, là con biết rằng con có một ý chí, cũng chắc như con biết rằng con đang sống: vậy khi con muốn hay không muốn điều gì, con hoàn toàn chắc chắn rằng không ai khác ngoài chính con đang muốn và không muốn: và con gần như đã thấy rằng nguyên nhân tội lỗi của con nằm ở đó. Nhưng những gì con làm trái với ý mình, thì con thấy rằng con chịu đựng hơn là làm, và con cho rằng đó không phải là lỗi của con, mà là hình phạt của con; dù vậy, vì tin rằng Chúa là công bình, con liền xưng nhận rằng con bị phạt chẳng phải là không công bình. Nhưng rồi con lại nói: Ai đã dựng nên con? Chẳng phải là Đức Chúa Trời của con, Đấng không chỉ là thiện, mà là chính sự thiện sao? Vậy thì từ đâu mà con lại muốn điều ác và không muốn điều thiện, đến nỗi con bị phạt cách công bình như thế? ai đã đặt điều này trong con, và đã ghép vào con cây rễ đắng này, trong khi con được dựng nên trọn vẹn bởi Đức Chúa Trời rất ngọt ngào của con? Nếu ma quỷ là tác giả, thì chính ma quỷ ấy từ đâu mà có? Và nếu chính nó cũng bởi ý chí gian tà của mình mà từ một thiên sứ tốt lành trở thành ma quỷ, thì một lần nữa, từ đâu mà trong nó có ý chí xấu ác ấy, là ý chí khiến nó trở thành ma quỷ, trong khi toàn thể bản tính của các thiên sứ đều được dựng nên bởi Đấng Tạo Hóa rất tốt lành ấy? Bởi những ý nghĩ này, con lại bị nhấn chìm xuống và nghẹt thở; nhưng không bị kéo xuống tận địa ngục của sự sai lầm ấy (là nơi chẳng ai xưng nhận với Chúa), để nghĩ rằng Chúa chịu điều ác, hơn là con người làm điều ác.
Chương IV
Vì con đang gắng sức tìm ra phần còn lại theo cách của một người đã tìm thấy rằng điều không hư nát hẳn phải tốt hơn điều hay hư nát: và vì thế con xưng nhận rằng Chúa, dù Chúa là gì đi nữa, là không hư nát. Vì chưa từng có, và sẽ chẳng bao giờ có linh hồn nào có thể hình dung được điều gì tốt hơn Chúa, là Đấng thiện hảo tối cao và tốt lành nhất. Nhưng vì cách chân thật và chắc chắn nhất, điều không hư nát đáng chuộng hơn điều hay hư nát (như con nay đã chuộng nó), thì nếu Chúa không phải là không hư nát, con đã có thể trong ý nghĩ đạt đến một điều gì đó tốt hơn Đức Chúa Trời của con. Vậy nơi nào con thấy điều không hư nát đáng chuộng hơn điều hay hư nát, thì chính ở đó con phải tìm kiếm Chúa, và ở đó xem xét “chính điều ác ở đâu”; nghĩa là, sự hư nát đến từ đâu, là điều mà bản thể của Chúa không thể nào bị tổn hại bởi nó. Vì sự hư nát chẳng hề làm tổn hại Đức Chúa Trời chúng con; chẳng bởi ý muốn nào, chẳng bởi sự bắt buộc nào, chẳng bởi sự tình cờ bất ngờ nào: bởi vì Ngài là Đức Chúa Trời, và điều Ngài muốn là tốt lành, và chính Ngài là sự tốt lành ấy; còn bị hư nát thì không phải là tốt lành. Chúa cũng chẳng bị ép buộc làm điều gì trái với ý muốn Chúa, vì ý muốn của Chúa không lớn hơn quyền năng của Chúa. Nhưng nó chỉ có thể lớn hơn nếu chính Chúa lớn hơn chính Chúa. Vì ý muốn và quyền năng của Đức Chúa Trời chính là Đức Chúa Trời. Và điều gì có thể bất ngờ đối với Chúa, là Đấng biết mọi sự? Cũng chẳng có bản tính nào trong muôn vật mà Chúa không biết. Và chúng con còn phải nói gì thêm nữa, “tại sao bản thể là Đức Chúa Trời lại không hay hư nát,” khi mà, nếu nó như thế, thì nó chẳng phải là Đức Chúa Trời?
Chương V
Và con đã tìm kiếm “điều ác từ đâu mà có,” và tìm kiếm theo một cách xấu ác; và con chẳng thấy điều ác ngay trong chính sự tìm kiếm của con. Bấy giờ con đặt trước mắt thần linh con toàn thể muôn vật Chúa dựng nên, bất cứ điều gì chúng con có thể thấy trong đó (như biển, đất, không khí, các vì sao, cây cối, các loài hay chết); phải, và bất cứ điều gì trong đó chúng con không thấy, như khoảng không trên trời, hơn nữa là hết thảy các thiên sứ, và mọi cư dân thuộc linh ở đó. Nhưng chính những loài này, trí tưởng tượng của con lại sắp đặt vào trong không gian như thể chúng là những vật thể, và con làm thành một khối lớn duy nhất từ muôn vật Chúa dựng nên, phân biệt theo các loại vật thể; có loài là vật thể thật, có loài là những gì chính con đã bịa ra thay cho các thần linh. Và khối ấy con làm cho thật khổng lồ, không phải như nó vốn là (điều con không thể biết), nhưng như con thấy là thích hợp, dù vậy về mọi phía vẫn hữu hạn. Còn Chúa, lạy Chúa, con tưởng tượng là bao quanh và thấm suốt nó về mọi phía, dù về mọi phía là vô hạn: như thể có một biển ở khắp mọi nơi, và về mọi phía, qua không gian không đo lường được, chỉ một biển duy nhất vô biên, và trong lòng nó có chứa một miếng bọt biển nào đó, khổng lồ, nhưng có giới hạn; thì miếng bọt biển ấy hẳn phải được lấp đầy trong mọi phần của nó bởi biển không đo lường được kia: con hình dung muôn vật Chúa dựng nên như thế, tự nó là hữu hạn, nhưng đầy dẫy Chúa, là Đấng Vô Hạn; và con nói: Kìa Đức Chúa Trời, và kìa những gì Đức Chúa Trời đã dựng nên; và Đức Chúa Trời là thiện, phải, tốt hơn hết thảy những điều này cách vô cùng mạnh mẽ và không gì sánh được: nhưng Ngài, là Đấng Thiện Hảo, đã dựng nên chúng tốt lành; và hãy xem Ngài bao quanh và làm đầy dẫy chúng thế nào. Vậy điều ác ở đâu, từ đâu mà có, và bằng cách nào nó lẻn vào đây? Rễ của nó là gì, và hạt giống của nó là gì? Hay nó chẳng hề hiện hữu? Vậy sao chúng con lại sợ và tránh điều không hiện hữu? Hoặc nếu chúng con sợ nó cách vô cớ, thì chính nỗi sợ ấy là điều ác, là điều khiến linh hồn bị thúc chích và giày vò cách vô cớ như thế. Phải, và đó càng là điều ác lớn hơn bấy nhiêu, khi chúng con chẳng có gì để sợ, mà vẫn sợ. Vậy nên, hoặc điều ác mà chúng con sợ là có thật, hoặc chính việc chúng con sợ là điều ác. Vậy nó từ đâu mà có? khi Đức Chúa Trời, là Đấng Thiện Hảo, đã dựng nên hết thảy những điều này tốt lành. Thật vậy, Ngài, là Sự Thiện lớn hơn và tối cao, đã dựng nên những sự thiện nhỏ hơn này; dầu vậy cả Đấng Tạo Hóa lẫn những vật được dựng nên, thảy đều tốt lành. Điều ác từ đâu mà có? Hay là có một chất liệu xấu ác nào đó, mà từ đó Ngài đã làm ra, hình thành, và sắp đặt nó, nhưng vẫn để lại trong nó một điều gì đó mà Ngài không biến đổi thành tốt lành? Vậy tại sao như thế? Phải chăng Ngài không có quyền năng để xoay chuyển và biến đổi toàn thể, để chẳng còn điều ác nào sót lại trong đó, khi Ngài là Đấng Toàn Năng? Sau cùng, tại sao Ngài lại muốn làm ra bất cứ điều gì từ nó, mà không thà rằng bởi cùng sự toàn năng ấy khiến nó hoàn toàn không hiện hữu? Hay là nó có thể hiện hữu trái với ý muốn Ngài? Hoặc nếu nó có từ đời đời, tại sao Ngài lại để nó như thế suốt những khoảng thời gian vô tận trong quá khứ, rồi mãi về sau mới vui lòng làm ra một điều gì đó từ nó? Hoặc nếu Ngài bỗng vui lòng làm một điều gì đó vào lúc ấy, thì Đấng Toàn Năng lẽ ra phải làm điều này thì hơn, là khiến chất liệu xấu ác này không hiện hữu, và chỉ một mình Ngài hiện hữu, là Sự Thiện trọn vẹn, chân thật, tối cao và vô hạn. Hoặc nếu việc Đấng vốn tốt lành lại không tạo dựng và dựng nên một điều gì tốt lành là điều không tốt, thì, sau khi chất liệu xấu ác ấy đã bị cất đi và trở nên hư không, Ngài có thể hình thành một chất liệu tốt lành, để từ đó dựng nên muôn vật. Vì Ngài hẳn không phải là Đấng Toàn Năng, nếu Ngài không thể dựng nên một điều gì tốt lành mà không cần đến sự trợ giúp của chất liệu mà chính Ngài đã không dựng nên. Những ý nghĩ ấy con đã trăn trở trong tấm lòng khốn khổ của con, nặng trĩu những nỗi lo gặm nhấm nhất, sợ rằng con sẽ chết trước khi tìm ra lẽ thật; dầu vậy đức tin nơi Đấng Christ của Chúa, là Chúa và Cứu Chúa chúng con, như được tuyên xưng trong Hội Thánh Công giáo, vẫn đứng vững trong lòng con, dù quả thật về nhiều điểm hãy còn chưa được định hình, và còn dao động lệch khỏi khuôn mẫu của giáo lý; dầu vậy tâm trí con chẳng hề hoàn toàn lìa bỏ nó, nhưng trái lại mỗi ngày càng tiếp nhận nó nhiều hơn.
Chương VI
Nhưng đến lúc này con cũng đã khước từ những lời bói toán dối trá và những điều mê muội bất kính của các nhà chiêm tinh. Lạy Đức Chúa Trời của con, nguyện chính những sự thương xót của Chúa, từ tận đáy linh hồn con, xưng tụng Chúa vì cả điều này nữa. Vì chính Chúa, hoàn toàn chính Chúa (vì còn ai khác gọi chúng con trở về từ sự chết của mọi sai lầm, ngoài Sự Sống không thể chết, và Sự Khôn Ngoan tự mình chẳng cần ánh sáng mà soi sáng những tâm trí cần đến ánh sáng, là Sự Khôn Ngoan cai quản vũ trụ, cho đến tận những chiếc lá cây xoay tròn trong gió?)—chính Chúa đã liệu sẵn cho sự ngoan cố của con, là sự ngoan cố mà con dùng để chống lại Vindicianus, một ông lão sắc sảo, và Nebridius, một người trẻ tài năng đáng phục; người trước thì quả quyết mạnh mẽ, người sau thì thường nói (dù có phần còn ngờ vực): “Rằng chẳng có thuật nào để biết trước những việc sẽ đến, nhưng những phỏng đoán của người ta chỉ là một kiểu rút thăm may rủi, và trong nhiều điều họ nói sẽ xảy ra, có vài điều thật sự xảy ra, mà chính người nói cũng chẳng hay, họ chỉ tình cờ trúng phải nhờ nói nhiều lần.” Bấy giờ Chúa liệu sẵn cho con một người bạn, chẳng phải người hờ hững trong việc hỏi các nhà chiêm tinh; nhưng cũng chẳng thông thạo các thuật ấy, mà (như con đã nói) là một người tò mò hỏi han họ, dầu vậy lại biết một điều mà ông nói đã nghe từ cha mình, là điều mà ông không biết nó có sức lật đổ sự tín nhiệm dành cho thuật ấy đến mức nào. Vậy người này, tên là Firminus, đã được hưởng một nền giáo dục khai phóng, và được dạy dỗ kỹ về thuật hùng biện, đã đến hỏi ý con, như hỏi một người rất thân thiết với ông, rằng theo những điều mà người ta gọi là chòm sao của ông, con nghĩ gì về một vài công việc của ông, là những việc mà niềm hy vọng thế gian của ông đã dấy lên, và con, là người về điều này nay đã bắt đầu nghiêng về ý kiến của Nebridius, cũng không hoàn toàn từ chối phỏng đoán, và nói cho ông điều gì đến trong tâm trí còn do dự của con; nhưng con nói thêm rằng nay con gần như đã tin chắc rằng những điều này chỉ là những sự ngông cuồng rỗng tuếch và lố bịch. Bấy giờ ông kể cho con rằng cha ông từng rất tò mò về những sách như thế, và có một người bạn cũng hăng hái về chúng như ông, là người cùng với ông, bằng việc chung sức nghiên cứu và trao đổi, đã quạt bùng ngọn lửa đam mê của họ đối với những trò vô bổ ấy, đến nỗi họ để ý đến cả những khoảnh khắc mà ngay cả những con thú câm sinh sản quanh nhà họ ra đời, rồi quan sát vị trí tương ứng của các tầng trời, hầu nhờ đó làm những cuộc thử nghiệm mới trong cái gọi là thuật ấy. Vậy ông nói rằng ông đã nghe cha mình kể rằng, vào lúc mẹ ông sắp sinh ra ông, là Firminus, thì một người nữ tì của người bạn ấy của cha ông cũng đang mang thai, điều này không thể lọt khỏi mắt người chủ, là người chăm lo với sự cần mẫn chính xác nhất để biết cả lúc sinh của những con chó con nhà mình. Và rồi xảy ra rằng (người này cho vợ mình, người kia cho nữ tì của mình, với sự quan sát cẩn thận nhất, tính từng ngày, từng giờ, phải, cả những phân đoạn nhỏ hơn của giờ) cả hai đều sinh nở cùng một lúc; đến nỗi cả hai buộc phải xác nhận cùng những chòm sao, cho đến tận những chi tiết nhỏ nhất, người này cho con trai mình, người kia cho đứa nô lệ mới sinh của mình. Vì ngay khi những người đàn bà bắt đầu chuyển dạ, mỗi người báo cho người kia biết điều đang xảy ra trong nhà mình, và đã có sẵn những người đưa tin để sai đến với nhau ngay khi họ được biết về việc sinh nở thật sự, là điều họ đã dễ dàng sắp đặt, mỗi người trong phạm vi của mình, để báo tin tức thì. Vậy, ông quả quyết, những người đưa tin của hai bên đã gặp nhau ở một khoảng cách đều nhau từ mỗi nhà, đến nỗi không ai trong hai người có thể nhận ra chút khác biệt nào về vị trí các vì sao, hay về bất cứ chi tiết nhỏ nhất nào khác; thế mà Firminus, sinh ra trong địa vị cao sang tại nhà cha mẹ mình, đã bước đi trên những nẻo đường mạ vàng của cuộc đời, được thêm của cải, được đưa lên địa vị vinh hiển; trong khi đứa nô lệ kia vẫn tiếp tục hầu hạ chủ mình, chẳng hề được nới nhẹ ách chút nào, như Firminus, là người biết người ấy, đã kể cho con.
Khi nghe và tin những điều này, được kể bởi một người đáng tin như thế, mọi sự chống cự của con đều sụp đổ; và trước hết con cố kéo chính Firminus ra khỏi tính hiếu kỳ ấy, bằng cách nói với ông rằng khi xem xét các chòm sao của ông, nếu con muốn đoán cho đúng, con lẽ ra phải thấy trong đó cha mẹ nổi bật giữa những người láng giềng, một gia đình quyền quý trong chính thành mình, dòng dõi cao sang, sự giáo dưỡng tốt, học vấn khai phóng. Nhưng nếu người đầy tớ kia cũng đến hỏi con về cùng những chòm sao ấy, vì chúng cũng là của người ấy, thì con lại phải (để nói cho người ấy cũng thật đúng) thấy trong đó một dòng dõi hèn hạ nhất, một thân phận nô lệ, và mọi điều khác hoàn toàn trái ngược với người trước. Vậy thì, nếu con nói thật, con sẽ phải từ cùng những chòm sao mà nói khác nhau, còn nếu con nói giống nhau, thì con nói sai: từ đó suy ra cách chắc chắn nhất rằng bất cứ điều gì được nói đúng dựa trên việc xem xét các chòm sao, thì không phải được nói ra bởi thuật, mà bởi sự tình cờ; và bất cứ điều gì được nói sai, thì không phải bởi sự thiếu hiểu biết về thuật, mà bởi sự tình cờ không trúng.
Khi một lối đã được mở ra như thế, con tự mình suy ngẫm về những điều tương tự, để không một ai trong những kẻ mê muội ấy (là những kẻ sống bằng nghề như thế, và là những kẻ con khao khát công kích, và bác bỏ bằng sự chế giễu) có thể viện cớ chống lại con rằng Firminus đã kể sai cho con, hay cha ông đã kể sai cho ông; con hướng ý nghĩ về những người sinh đôi, là những người phần nhiều ra khỏi lòng mẹ gần nhau đến nỗi khoảng cách nhỏ ấy (dù người ta có thể cho rằng trong bản tính của muôn vật nó có sức mạnh lớn đến đâu) cũng không thể được ghi nhận bởi sự quan sát của con người, hay được diễn tả chút nào trong những đồ hình mà nhà chiêm tinh phải xem xét để có thể đoán cho đúng. Thế nhưng chúng không thể đúng được: vì khi xem cùng những đồ hình ấy, ông ta hẳn phải đoán cùng một điều về Ê-sau và Gia-cốp, trong khi cùng một điều đã không xảy đến cho họ. Vậy nên ông ta hẳn phải nói sai; hoặc nếu nói đúng, thì khi xem cùng những đồ hình ấy, ông ta hẳn không được đưa ra cùng một câu trả lời. Vậy thì ông ta nói đúng không phải bởi thuật, mà bởi sự tình cờ. Vì chính Chúa, lạy Chúa, là Đấng Cai Trị rất công chính của vũ trụ, trong khi người hỏi lẫn người được hỏi đều chẳng biết, bởi sự thúc giục kín nhiệm của Chúa, Chúa khiến người hỏi nghe được điều mà, tùy theo những sự xứng đáng kín giấu của các linh hồn, người ấy đáng phải nghe, từ nơi vực sâu không thể dò của sự phán xét công bình của Chúa, là Đấng mà chẳng ai được nói rằng: Ấy là gì? Sao lại thế? Đừng ai nói như vậy, vì người chỉ là loài người.
Chương VII
Vậy bấy giờ, hỡi Đấng Giúp Đỡ con, Chúa đã tháo gỡ con khỏi những xiềng xích ấy: và con tìm kiếm “điều ác từ đâu mà có,” mà chẳng tìm thấy lối nào. Nhưng Chúa không để con bị cuốn xa khỏi Đức Tin bởi bất cứ sự dao động nào của ý nghĩ, là Đức Tin mà nhờ đó con tin rằng Chúa hiện hữu, và bản thể của Chúa không hề thay đổi, và rằng Chúa chăm sóc loài người và sẽ phán xét họ, và rằng trong Đấng Christ, Con của Chúa, Chúa chúng con, và trong Kinh Thánh thánh khiết, là điều mà thẩm quyền của Hội Thánh Công giáo của Chúa thúc giục con tiếp nhận, Chúa đã đặt con đường cứu rỗi cho loài người, dẫn đến sự sống sẽ có sau sự chết này. Những điều này đã được giữ an toàn và đặt vững không lay chuyển trong tâm trí con, con lo lắng tìm kiếm “điều ác từ đâu mà có?” Lạy Đức Chúa Trời của con, những cơn quặn thắt của tấm lòng đang cưu mang của con là gì, những tiếng rên siết là gì! dầu vậy ngay cả ở đó tai Chúa vẫn mở, mà con chẳng biết; và khi con tìm kiếm thiết tha trong im lặng, thì những nỗi ăn năn thầm lặng ấy của linh hồn con là những tiếng kêu lớn thấu đến sự thương xót của Chúa. Chúa biết điều con chịu đựng, còn chẳng người nào biết. Vì điều gì đã từ đó qua lưỡi con mà rỉ vào tai những người bạn thân thiết nhất của con? Phải chăng toàn bộ sự náo động của linh hồn con, là điều mà cả thời gian lẫn lời nói đều không đủ, đã đến được với họ? Dầu vậy, toàn bộ điều ấy đã thấu đến tai Chúa, tất cả những gì con đã gào lên từ những tiếng rên siết của lòng con; và các sự ao ước của con đều ở trước mặt Chúa, và sự sáng mắt con chẳng còn ở với con: vì điều ấy ở bên trong, còn con ở bên ngoài: điều ấy cũng chẳng bị giới hạn trong không gian, nhưng con lại chăm chú vào những vật được chứa trong không gian, mà ở đó con chẳng tìm thấy nơi nghỉ ngơi nào, chúng cũng chẳng tiếp nhận con đến nỗi con có thể nói: “Thế là đủ,” “thế là tốt”: chúng cũng chưa để con quay trở lại nơi con có thể được an ổn. Vì đối với những vật này con ở trên, nhưng đối với Chúa con ở dưới; và Chúa là niềm vui thật của con khi con phục dưới Chúa, và Chúa đã đặt dưới quyền con những gì Chúa dựng nên thấp hơn con. Và đây là sự điều hòa chân thật, là vùng chính giữa của sự an toàn của con, ấy là ở lại trong Hình Ảnh của Chúa, và bởi hầu việc Chúa mà cai trị thân thể. Nhưng khi con kiêu ngạo nổi lên chống lại Chúa, và ngước thẳng cổ xông đến Chúa, núp dưới những gu khiên dày, thì ngay cả những vật thấp kém này cũng được đặt lên trên con, và đè nặng con xuống, và chẳng nơi nào có sự nghỉ ngơi hay khoảng thở. Chúng gặp mắt con về mọi phía, thành đống, thành bầy, và trong ý nghĩ, hình ảnh của chúng tự hiện ra dù con chẳng tìm, khi con muốn trở về cùng Chúa, như thể chúng muốn nói với con: “Ngươi đi đâu, hỡi kẻ bất xứng và ô uế?” Và những điều này đã mọc ra từ vết thương của con; vì Chúa “hạ kẻ kiêu ngạo xuống như một kẻ bị thương,” và bởi sự sưng phồng của chính con mà con bị phân rẽ khỏi Chúa; phải, gương mặt sưng phồng vì kiêu ngạo của con đã khép kín đôi mắt con.
Chương VIII
Nhưng Chúa, lạy Chúa, hằng có mãi mãi, nhưng chẳng giữ lòng giận đến đời đời với chúng con; vì Chúa thương xót chúng con là bụi đất và tro tàn, và đẹp lòng Chúa mà sửa lại những điều méo mó nơi con; và bằng những mũi thúc bề trong, Chúa đã khuấy động con, để con không được yên, cho đến khi Chúa được tỏ ra cho cái nhìn bề trong của con. Như thế, bởi bàn tay kín nhiệm của sự chữa trị của Chúa, chỗ sưng của con đã xẹp xuống, và thị lực rối loạn và mờ tối của tâm trí con, nhờ những sự xức dầu xót xa của những nỗi buồn đem lại sự lành mạnh, ngày qua ngày được chữa lành.
Chương IX
Và Chúa, vì muốn trước hết tỏ cho con thấy Chúa chống cự kẻ kiêu ngạo, nhưng ban ơn cho kẻ khiêm nhường, và bởi một hành động thương xót lớn lao dường nào Chúa đã vạch ra cho loài người con đường khiêm nhường, ở chỗ Ngôi Lời của Chúa đã trở nên xác thịt, và ở giữa loài người:—Chúa đã dùng một người phồng lên bởi sự kiêu ngạo trái tự nhiên nhất mà đem đến cho con một số sách của phái Plato, được dịch từ tiếng Hy Lạp sang tiếng La-tinh. Và trong đó con đã đọc, quả thật không phải bằng chính những lời ấy, nhưng cùng một ý nghĩa ấy, được củng cố bằng nhiều lý lẽ khác nhau, rằng Ban đầu có Ngôi Lời, Ngôi Lời ở cùng Đức Chúa Trời, và Ngôi Lời là Đức Chúa Trời: ban đầu Ngài ở cùng Đức Chúa Trời: muôn vật bởi Ngài làm nên, chẳng vật chi đã làm nên mà không bởi Ngài: điều đã được làm nên bởi Ngài là sự sống, và sự sống là sự sáng của loài người, và sự sáng soi trong tối tăm, tối tăm chẳng hề nhận lấy sự sáng. Và rằng linh hồn con người, dù làm chứng về sự sáng, nhưng chính nó chẳng phải là sự sáng ấy; nhưng Ngôi Lời của Đức Chúa Trời, vốn là Đức Chúa Trời, là sự sáng thật, khi đến thế gian soi sáng mọi người. Và rằng Ngài ở thế gian, và thế gian đã làm nên bởi Ngài; nhưng thế gian chẳng từng nhìn biết Ngài. Nhưng rằng Ngài đã đến trong xứ mình, song dân mình chẳng hề nhận lấy; nhưng hễ ai đã nhận Ngài, thì Ngài ban cho quyền phép trở nên con cái Đức Chúa Trời, là ban cho những kẻ tin danh Ngài; điều này con đã không đọc thấy ở đó.
Con lại đọc thấy ở đó rằng Đức Chúa Trời là Ngôi Lời chẳng phải sanh bởi khí huyết, hoặc bởi tình dục, hoặc bởi ý người, nhưng sanh bởi Đức Chúa Trời. Nhưng điều Ngôi Lời đã trở nên xác thịt, ở giữa chúng ta, thì con chẳng đọc thấy ở đó. Vì con đã dò ra trong những sách ấy rằng, bằng nhiều cách và nhiều lối khác nhau, người ta có nói rằng Đức Chúa Con vốn có hình của Đức Chúa Cha, và chẳng coi sự bình đẳng mình với Đức Chúa Trời là sự nên nắm giữ, vì theo bản tánh Ngài vốn đồng một Bản Thể. Nhưng điều Ngài đã tự bỏ mình đi, lấy hình tôi tớ và trở nên giống như loài người, đã hiện ra như một người, tự hạ mình xuống, vâng phục cho đến chết, thậm chí chết trên cây thập tự; cũng vì đó nên Đức Chúa Trời đã đem Ngài lên từ kẻ chết, và ban cho Ngài danh trên hết mọi danh, hầu cho nghe đến danh Đức Chúa Jêsus, mọi đầu gối trên trời, dưới đất, bên dưới đất, thảy đều quì xuống; và mọi lưỡi thảy đều xưng rằng Chúa Giê-xu Christ ở trong vinh hiển của Đức Chúa Trời là Đức Chúa Cha; thì những sách ấy không có. Vì điều này thì có ở đó: rằng trước mọi thời đại và vượt trên mọi thời đại, Con Một của Chúa vẫn còn lại không hề thay đổi, đồng đời đời với Chúa, và bởi sự đầy dẫy của Ngài mà các linh hồn nhận lãnh, để được phước; và nhờ dự phần vào sự khôn ngoan ở trong mình, họ được đổi mới để trở nên khôn ngoan. Nhưng điều Ngài đã theo kỳ hẹn chịu chết vì kẻ có tội, và điều Chúa đã không tiếc Con Một của Chúa, nhưng vì chúng con hết thảy mà phó Con ấy cho, thì không có ở đó. Vì Chúa đã giấu những điều này với kẻ khôn ngoan, mà tỏ ra cho những con trẻ hay; để những kẻ mệt mỏi và gánh nặng được đến cùng Ngài, và Ngài cho họ được yên nghỉ, vì Ngài có lòng nhu mì, khiêm nhường; và Ngài sẽ dẫn kẻ hiền từ cách chánh trực, chỉ dạy con đường Ngài cho người nhu mì, Ngài xem xét sự khốn khổ và sự cực nhọc chúng con, và tha mọi tội lỗi chúng con. Nhưng những kẻ được nâng lên trong bước đi cao ngạo của một thứ học thức tự cho là cao siêu hơn thì chẳng nghe Ngài phán: Hãy học theo ta, vì ta có lòng nhu mì, khiêm nhường; thì linh hồn các ngươi sẽ được yên nghỉ. Họ dẫu biết Đức Chúa Trời, mà không làm sáng danh Ngài là Đức Chúa Trời, và không tạ ơn Ngài nữa; song cứ lầm lạc trong lý tưởng hư không, và lòng ngu dốt đầy những sự tối tăm; họ tự xưng mình là khôn ngoan, mà trở nên điên dại.
Và vì thế con cũng đọc thấy ở đó rằng họ đã đổi vinh hiển của bản tánh không hề hư nát của Chúa ra những thần tượng và đủ thứ hình dạng, lấy hình tượng của loài người hay hư nát, hoặc của điểu, thú, côn trùng; tức là đổi ra thứ đồ ăn của xứ Ê-díp-tô mà vì đó Ê-sau đã mất quyền trưởng nam, bởi dân con đầu lòng của Chúa đã thờ lạy cái đầu của một con thú bốn chân thay cho Chúa; họ nghiêng lòng về xứ Ê-díp-tô; và đem hình ảnh của Chúa, là chính linh hồn mình, cúi lạy trước hình dạng con bò ăn cỏ. Những điều ấy con tìm thấy ở đây, nhưng con chẳng ăn lấy chúng. Vì lạy Chúa, Chúa đã đẹp lòng cất khỏi Gia-cốp sự sỉ nhục vì bị kém thua, để đứa lớn sẽ làm tôi đứa nhỏ: và Chúa đã gọi dân ngoại vào trong sản nghiệp Chúa. Còn con đã từ giữa dân ngoại mà đến cùng Chúa; và con để tâm vào số vàng mà Chúa đã muốn dân Chúa đem ra khỏi xứ Ê-díp-tô, vì vàng ấy là của Chúa, dầu nó ở bất cứ nơi đâu. Và Chúa đã nhờ sứ đồ của Chúa mà phán cùng người A-thên rằng tại trong Chúa, chúng con được sống, động, và có, y như một vài thi nhân của họ có nói. Và thật vậy, những sách ấy đến từ nơi đó. Nhưng con chẳng để tâm vào các thần tượng của xứ Ê-díp-tô, là những thần mà họ đã lấy vàng của Chúa mà hầu việc, là những kẻ đã đổi lẽ thật Đức Chúa Trời lấy sự dối trá, kính thờ và hầu việc loài chịu dựng nên thế cho Đấng dựng nên.
Chương X
Từ đó được nhắc bảo hãy trở về cùng chính mình, con đã bước vào tận nơi sâu kín nhất của lòng con, có Chúa là Đấng Dẫn Đường của con: và con đã có thể làm được, vì Chúa đã trở nên Đấng Giúp Đỡ con. Con bước vào, và bằng con mắt linh hồn con (dầu nó ra sao đi nữa), con đã nhìn thấy, ở trên chính con mắt ấy của linh hồn con, ở trên tâm trí con, Ánh Sáng Không Hề Thay Đổi. Chẳng phải thứ ánh sáng thông thường mà mọi xác thịt đều có thể nhìn xem, cũng chẳng phải như một thứ ánh sáng lớn hơn cùng một loại, như thể sự rực rỡ của ánh sáng này sáng gấp bội lần, và bởi sự lớn lao của nó mà chiếm cả không gian. Ánh sáng ấy chẳng phải như vậy, nhưng là khác, phải, khác xa hẳn những thứ ấy. Nó cũng chẳng ở trên linh hồn con như dầu ở trên nước, hay như trời ở trên đất: nhưng Nó ở trên linh hồn con, vì Nó đã dựng nên con; còn con ở dưới Nó, vì con được Nó dựng nên. Ai biết Lẽ Thật thì biết Ánh Sáng ấy là gì; và ai biết Ánh Sáng ấy thì biết sự đời đời. Tình yêu biết Ánh Sáng ấy. Ôi Lẽ Thật là Sự Đời Đời! và Tình Yêu là Lẽ Thật! và Sự Đời Đời là Tình Yêu! Chúa là Đức Chúa Trời của con, con than thở cùng Chúa ngày và đêm. Khi con mới biết Chúa, Chúa đã nâng con lên, để con thấy rằng có điều để con thấy, và rằng con chưa phải là người có thể thấy được. Và Chúa đã đẩy lui sự yếu đuối của mắt con, chiếu rọi những tia sáng của Chúa trên con thật mạnh mẽ, và con run rẩy vì yêu mến và kính sợ: con nhận ra mình ở cách xa Chúa, trong miền của sự chẳng giống, như thể con nghe tiếng Chúa từ trên cao phán: “Ta là đồ ăn của người trưởng thành; hãy lớn lên, thì ngươi sẽ ăn lấy Ta; ngươi cũng sẽ chẳng biến đổi Ta vào trong ngươi như đồ ăn của xác thịt ngươi, nhưng chính ngươi sẽ được biến đổi vào trong Ta.” Và con học biết rằng Chúa trách phạt loài người vì cớ gian ác, và Chúa đã làm cho linh hồn con hao mòn như con nhện. Con nói: “Vậy thì Lẽ Thật chẳng là gì cả sao, vì nó không lan tỏa ra trong không gian, dầu hữu hạn hay vô hạn?” Và Chúa từ xa kêu lên cùng con: “Phải, thật vậy, Ta là Đấng Tự Hữu Hằng Hữu.” Con nghe, như lòng nghe, và chẳng còn chỗ nào cho con nghi ngờ; con thà nghi ngờ rằng mình đang sống còn hơn nghi ngờ rằng Lẽ Thật chẳng có, là Lẽ Thật vẫn sờ sờ như mắt xem thấy, khi người ta xem xét những vật được dựng nên. Con nhìn xem các vật khác ở dưới Chúa, và con nhận ra rằng chúng chẳng hoàn toàn có, cũng chẳng hoàn toàn không có: vì chúng có, bởi chúng đến từ Chúa; nhưng chúng không có, bởi chúng chẳng phải là điều Chúa là. Vì điều thật sự có là điều còn lại không hề thay đổi. Vậy, lấy làm tốt thay cho con được bám chặt lấy Đức Chúa Trời; vì nếu con không ở trong Ngài, thì con cũng chẳng thể ở trong chính mình; còn Ngài, vẫn ở trong chính Ngài, làm mới lại mọi vật. Và Chúa là Chúa, Đức Chúa Trời của con, vì Chúa chẳng cần đến sự tốt lành của con.
Chương XI
Con nhìn xem các vật khác ở dưới Chúa, và nhận ra rằng chúng chẳng hoàn toàn có, cũng chẳng hoàn toàn không có. Thật vậy, chúng có, vì chúng đến từ Chúa; nhưng chúng không có, vì chúng chẳng phải là điều Chúa là. Vì điều thật sự có là điều còn lại cách bất biến. Vậy, lấy làm tốt thay cho con được gắn bó cùng Đức Chúa Trời, vì nếu con không ở trong Ngài, thì con cũng sẽ chẳng ở được trong chính mình; còn Ngài, vẫn ở trong chính Ngài, làm mới lại mọi vật. Và Chúa là Chúa, Đức Chúa Trời của con, vì Chúa chẳng cần đến sự tốt lành của con.
Chương XII
Và con được tỏ cho biết rằng những vật hay hư nát vẫn là tốt lành; nếu chúng thiện hảo tuyệt đối thì chúng chẳng thể hư nát, mà nếu chúng không tốt lành thì cũng chẳng thể hư nát: vì nếu thiện hảo tuyệt đối, thì chúng không hề hư nát; còn nếu hoàn toàn không tốt lành, thì chẳng có gì trong chúng để mà hư nát. Vì sự hư nát làm tổn hại, nhưng nếu không làm giảm bớt sự tốt lành thì nó chẳng thể làm tổn hại. Vậy, hoặc là sự hư nát chẳng làm tổn hại gì, là điều không thể có; hoặc là, điều chắc chắn nhất, mọi vật bị hư nát đều bị tước mất điều tốt lành. Nhưng nếu chúng bị tước mất mọi điều tốt lành, thì chúng sẽ thôi không còn hiện hữu. Vì nếu chúng vẫn còn hiện hữu, mà nay không thể bị hư nát được nữa, thì chúng sẽ tốt hơn trước, vì chúng sẽ còn lại cách không hư nát. Còn gì quái gở hơn là quả quyết rằng các vật trở nên tốt hơn khi mất hết mọi điều tốt lành của mình? Vậy, nếu chúng bị tước mất mọi điều tốt lành, thì chúng sẽ chẳng còn hiện hữu nữa. Cho nên bao lâu chúng còn hiện hữu, thì chúng là tốt lành: vậy hễ vật gì có, thì đều tốt lành. Vậy điều ác mà con tìm kiếm, xem nó từ đâu mà có, thì chẳng phải là một bản thể nào cả: vì nếu nó là một bản thể, thì nó phải là tốt lành. Vì hoặc nó phải là một bản thể không hư nát, và như vậy là một điều thiện tối thượng; hoặc là một bản thể hay hư nát, mà nếu không tốt lành thì chẳng thể hư nát được. Vậy con nhận biết, và con được tỏ cho biết rằng Chúa đã dựng nên mọi vật đều tốt lành, và chẳng có bản thể nào mà Chúa không dựng nên; và vì Chúa chẳng dựng nên mọi vật bằng nhau, cho nên mọi vật mới có; vì mỗi vật đều tốt lành, và tất cả gộp lại thì rất tốt lành, bởi Đức Chúa Trời chúng con đã dựng nên mọi vật thật rất tốt lành.
Chương XIII
Đối với Chúa thì chẳng có gì là xấu ác cả: phải, chẳng những đối với Chúa, mà đối với toàn thể muôn vật Chúa dựng nên cũng vậy, vì chẳng có gì ở bên ngoài có thể xông vào mà làm hư hoại trật tự Chúa đã định cho nó. Nhưng trong các phần của nó, có những vật, vì không hòa hợp với một số vật khác, nên bị coi là xấu; trong khi chính những vật ấy lại hòa hợp với những vật khác, và là tốt lành; và tự nơi chính chúng cũng là tốt lành. Và hết thảy những vật không hòa hợp với nhau ấy vẫn hòa hợp với phần thấp hơn mà chúng con gọi là Đất, là đất có bầu trời đầy mây và gió riêng của nó hòa hợp với nó. Vậy, con chớ hề nói rằng: “Những vật này không nên có”: vì nếu con chẳng thấy gì ngoài những vật này, thì hẳn con sẽ khao khát những vật tốt hơn; nhưng dầu chỉ vì riêng những vật này, con vẫn phải ngợi khen Chúa; vì rằng Chúa đáng được ngợi khen thì những vật này tỏ ra từ nơi đất: các quái vật của biển, và những vực sâu, lửa mà mưa đá, tuyết và băng giá, và gió bão làm trọn lời Chúa; các núi và mọi nổng, cây trái và mọi cây hương nam; thú rừng và các loài súc vật, loài côn trùng và loài chim; những vua thế gian và các dân tộc, công-hầu và cả quan xét của thế gian; gã trai trẻ và gái đồng trinh, người già cả cùng con nhỏ, đều ngợi khen danh Chúa. Nhưng khi từ trên trời những vật này ngợi khen Chúa, ngợi khen Chúa, là Đức Chúa Trời chúng con, trong nơi cao cả, hết thảy các thiên sứ Chúa, cả cơ binh Chúa, mặt trời, mặt trăng, hết thảy ngôi sao và ánh sáng, trời của các từng trời, và nước trên các từng trời, đều ngợi khen danh Chúa; thì con không còn khao khát những vật tốt hơn nữa, vì con đã nghĩ đến tất cả: và với một sự phán đoán lành mạnh hơn, con hiểu rằng những vật ở trên thì tốt hơn những vật ở dưới này, nhưng tất cả gộp lại thì tốt hơn chỉ riêng những vật ở trên.
Chương XIV
Những ai không bằng lòng với điều gì trong muôn vật Chúa dựng nên thì chẳng có sự lành mạnh nào trong họ: cũng như chẳng có trong con, khi nhiều điều Chúa đã dựng nên làm con không bằng lòng. Và vì linh hồn con chẳng dám không bằng lòng với Đức Chúa Trời của con, nên nó muốn không kể là của Chúa những gì làm nó không bằng lòng. Bởi đó nó đã sa vào ý kiến về hai bản thể, và chẳng có sự yên nghỉ, nhưng chỉ nói những lời vu vơ. Rồi từ đó trở lại, nó đã tự tạo cho mình một Đức Chúa Trời trải ra khắp những khoảng vô hạn của mọi không gian, và tưởng đó là Chúa, rồi đặt nó trong lòng mình; và lại trở nên đền thờ của chính thần tượng mình, là điều gớm ghiếc trước mặt Chúa. Nhưng sau khi Chúa đã xoa dịu đầu con mà con không hay biết, và nhắm mắt con lại để chúng khỏi xem những vật hư không, thì con thôi bớt phần nào con người cũ của mình, và cơn điên dại của con được ru ngủ; con tỉnh thức trong Chúa, và thấy Chúa là vô hạn, nhưng theo một cách khác, và sự thấy ấy chẳng đến từ xác thịt.
Chương XV
Con nhìn lại các vật khác; và con thấy rằng chúng nhờ Chúa mà có sự hiện hữu của mình; và hết thảy đều được giới hạn trong Chúa: nhưng theo một cách khác; chẳng phải như ở trong không gian; nhưng vì Chúa cầm giữ muôn vật trong tay Chúa bằng Lẽ Thật của Chúa; và mọi vật đều chân thật trong chừng mực chúng hiện hữu; cũng chẳng có sự giả dối nào, trừ khi người ta tưởng có một điều vốn không có. Và con thấy rằng mọi vật đều hòa hợp, chẳng những với nơi chốn của chúng mà thôi, mà còn với thời kỳ của chúng nữa. Và rằng Chúa, là Đấng duy nhất Đời Đời, đã chẳng khởi sự làm việc sau khi đã trải qua vô số khoảng thời gian; vì mọi khoảng thời gian, cả những khoảng đã qua lẫn những khoảng sẽ qua, chẳng đi cũng chẳng đến, nếu không nhờ Chúa, là Đấng đang làm việc và vẫn còn lại mãi mãi.
Chương XVI
Con nhận thấy và chẳng lấy làm lạ rằng bánh ngon miệng đối với khẩu vị lành mạnh thì lại đáng ghê tởm đối với khẩu vị bệnh hoạn: và đối với đôi mắt đau thì ánh sáng gây khó chịu, còn đối với đôi mắt lành thì lại là điều vui thích. Sự công bình của Chúa làm kẻ ác không bằng lòng; huống chi là rắn độc và các loài bò sát, là những loài Chúa đã dựng nên tốt lành, thích hợp với những phần thấp hơn trong muôn vật Chúa dựng nên, là những phần mà chính kẻ ác cũng thích hợp; và họ càng không giống Chúa bao nhiêu thì càng thích hợp với những phần ấy bấy nhiêu; còn với các tạo vật cao hơn thì họ càng trở nên giống Chúa bao nhiêu, càng thích hợp bấy nhiêu. Con tra hỏi sự gian ác là gì, và thấy rằng nó chẳng phải là một bản thể nào, nhưng là sự sai lệch của ý chí, quay khỏi Chúa, lạy Đức Chúa Trời, là Đấng Tối Cao, mà hướng về những vật thấp kém này, trút bỏ ruột gan của mình, và phình lên ở bên ngoài.
Chương XVII
Con lấy làm lạ rằng giờ đây con đã yêu Chúa, chứ chẳng phải yêu một ảo tưởng thay cho Chúa. Thế nhưng con vẫn chưa gắng sức tiến tới để vui hưởng Đức Chúa Trời của con; nhưng con được vẻ đẹp của Chúa đưa lên cùng Chúa, rồi chẳng bao lâu lại bị chính sức nặng của mình kéo xuống khỏi Chúa, chìm trong sầu khổ vào những vật thấp kém này. Sức nặng ấy là thói quen xác thịt. Dầu vậy, sự nhớ đến Chúa vẫn ở cùng con; con cũng chẳng hề nghi ngờ rằng có Một Đấng mà con có thể gắn bó cùng, nhưng con chưa phải là người có thể gắn bó cùng Chúa: vì thân thể hay hư nát đè nặng linh hồn, và cái nhà tạm bằng đất đè nặng tâm trí đang suy nghĩ nhiều điều. Và con hoàn toàn chắc chắn rằng những công việc Chúa mắt không thấy được, tức là quyền phép đời đời và thần tánh Chúa, thì từ buổi sáng thế vẫn sờ sờ như mắt xem thấy, khi người ta xem xét những vật được dựng nên. Vì khi xem xét do đâu mà con thán phục vẻ đẹp của các vật thể trên trời hay dưới đất; và điều gì giúp con phán đoán đúng đắn về những vật hay thay đổi, và tuyên bố rằng: “Điều này phải như thế này, điều kia thì không”; khi xem xét, con nói, do đâu mà con phán đoán như vậy, vì con quả có phán đoán như vậy, thì con đã tìm thấy sự Đời Đời không hề thay đổi và chân thật của Lẽ Thật ở trên tâm trí hay thay đổi của con. Và như thế, từng bước một, con đi từ các vật thể đến linh hồn, là linh hồn nhận biết nhờ các giác quan của thân thể; rồi từ đó đến năng lực bề trong của nó, là nơi các giác quan của thân thể trình bày những vật bên ngoài, và năng lực của loài thú cũng vươn tới được đến đó; rồi từ đó lại đến năng lực lý trí, là nơi những gì nhận được từ các giác quan của thân thể được đưa đến để phán đoán. Năng lực ấy, khi thấy chính mình ở trong con cũng là một điều hay thay đổi, bèn tự nâng mình lên đến sự hiểu biết của chính nó, và kéo các ý nghĩ của con ra khỏi quyền lực của thói quen, rút mình ra khỏi những đoàn lũ ảo tưởng mâu thuẫn nhau; để nó có thể tìm ra ánh sáng nào đã thấm tưới nó, khi nó, chẳng chút nghi ngờ, kêu lên rằng: “Điều không hề thay đổi phải được đặt trên điều hay thay đổi”; do đó nó cũng biết Đấng Không Hề Thay Đổi ấy, là Đấng mà nếu nó chẳng biết bằng cách nào đó, thì nó đã chẳng có căn cứ chắc chắn nào để đặt Ngài trên điều hay thay đổi. Và như thế, trong ánh chớp của một cái nhìn run rẩy, nó đã đến được ĐẤNG HIỆN HỮU. Bấy giờ con thấy những sự Chúa mắt không thấy được, được hiểu biết nhờ những vật được dựng nên. Nhưng con chẳng thể dán mắt mình vào đó; sự yếu đuối của con bị đẩy lùi, và con lại bị ném trở về những thói quen thường ngày của mình, chỉ mang theo một ký ức đầy yêu mến về điều ấy, và một nỗi khao khát điều mà con, có thể nói, đã ngửi thấy hương thơm, nhưng chưa thể ăn lấy được.
Chương XVIII
Bấy giờ con tìm một con đường để có đủ sức mà vui hưởng Chúa; và con chẳng tìm được, cho đến khi con ôm lấy Đấng Trung Bảo ở giữa Đức Chúa Trời và loài người, là Đấng Christ Giê-xu, là người, là Đấng trên hết mọi sự, tức là Đức Chúa Trời đáng ngợi khen đời đời, đang kêu gọi con mà phán: Ta là đường đi, lẽ thật, và sự sống; và là Đấng hòa thứ đồ ăn mà con chẳng thể nhận lấy vào với xác thịt chúng con. Vì Ngôi Lời đã trở nên xác thịt, để sự khôn ngoan của Chúa, mà nhờ đó Chúa đã dựng nên muôn vật, có thể cung cấp sữa cho tuổi thơ ấu của chúng con. Vì con chưa nắm lấy Chúa con là Chúa Giê-xu Christ, chưa phải là kẻ khiêm nhường nắm lấy Đấng Khiêm Nhường; con cũng chưa biết sự yếu đuối của Ngài sẽ dẫn dắt chúng con đến đâu. Vì Ngôi Lời của Chúa, là Lẽ Thật Đời Đời, vượt cao hơn những phần cao nhất trong muôn vật Chúa dựng nên, nâng những kẻ đã khuất phục lên cùng chính Ngài: nhưng trong thế giới thấp kém này, Ngài đã dựng cho chính mình một chỗ ở hèn mọn bằng đất sét của chúng con, để nhờ đó hạ những kẻ muốn được khuất phục xuống khỏi chính mình họ, và đem họ về cùng chính Ngài; làm xẹp sự sưng phồng của họ, và ấp ủ tình yêu của họ; hầu cho họ chẳng còn đi xa hơn trong sự tự tin, nhưng thà bằng lòng trở nên yếu đuối, khi thấy trước chân mình Thần Tánh đã trở nên yếu đuối bởi mặc lấy áo da của chúng con; và khi đã mệt mỏi, họ có thể gieo mình xuống trên Thần Tánh ấy, để khi Thần Tánh ấy chỗi dậy, thì nâng họ lên.
Chương XIX
Nhưng con lại nghĩ khác; con chỉ quan niệm về Chúa con là Đấng Christ như về một người có sự khôn ngoan tuyệt vời, chẳng ai có thể sánh bằng; nhất là vì Ngài đã được sanh ra cách lạ lùng bởi một nữ đồng trinh, nên dường như Ngài, phù hợp với điều ấy, nhờ sự chăm sóc của Đức Chúa Trời dành cho chúng con, đã đạt được uy quyền lớn lao ấy, để làm gương cho sự khinh dể những điều tạm thời hầu được sự bất tử. Nhưng ẩn chứa trong câu “Ngôi Lời đã trở nên xác thịt” là sự mầu nhiệm nào, thì con chẳng thể nào tưởng tượng nổi. Con chỉ học biết được từ những gì đã được truyền lại cho chúng con bằng văn tự về Ngài rằng Ngài đã ăn, uống, ngủ, đi, vui mừng trong tâm thần, buồn rầu, giảng luận; rằng xác thịt không tự mình gắn liền với Ngôi Lời của Chúa, nhưng cùng với linh hồn và tâm trí của con người. Hết thảy những ai biết sự không hề thay đổi của Ngôi Lời Chúa đều biết điều này; điều mà bấy giờ con đã biết, trong chừng mực con có thể biết, và con chẳng hề nghi ngờ gì về điều ấy. Vì lúc thì do ý chí mà cử động các chi thể của thân thể, lúc thì không; lúc thì bị một cảm xúc nào đó lay động, lúc thì không; lúc thì nói ra những lời khôn ngoan qua các dấu hiệu của loài người, lúc thì làm thinh, đều là những điều thuộc về linh hồn và tâm trí vốn hay thay đổi. Và nếu những điều này đã được chép sai về Ngài, thì mọi điều khác cũng sẽ có nguy cơ bị cáo là sai, và trong những sách ấy sẽ chẳng còn lại đức tin cứu rỗi nào cho loài người. Vậy vì những điều ấy đã được chép cách chân thật, con nhìn nhận rằng trong Đấng Christ có một người trọn vẹn; chẳng phải chỉ là thân thể của một người, cũng chẳng phải, cùng với thân thể, một linh hồn có cảm giác mà không có lý trí, nhưng là một người thật; là Đấng mà con cho rằng đáng được đặt trên mọi người khác, chẳng những vì Ngài là một hình ảnh của Lẽ Thật, mà còn vì một sự ưu việt lớn lao nào đó của bản tánh loài người và một sự dự phần trọn vẹn hơn vào sự khôn ngoan. Nhưng Alypius tưởng rằng những người Công giáo tin Đức Chúa Trời đã mặc lấy xác thịt đến nỗi ngoài Đức Chúa Trời và xác thịt ra, trong Đấng Christ chẳng có linh hồn nào cả, và anh ấy không nghĩ rằng người ta gán cho Ngài một tâm trí loài người. Và vì anh ấy tin chắc rằng những việc được chép lại về Ngài chỉ có thể được thực hiện bởi một tạo vật có sự sống và có lý trí, nên anh ấy càng chậm chạp hơn trong việc tiến đến Đức Tin Cơ Đốc. Nhưng về sau, khi hiểu rằng đó là sai lầm của những kẻ dị giáo thuộc phái Apollinaris, anh ấy vui mừng và theo về Đức Tin Công giáo. Nhưng con xin xưng nhận rằng mãi về sau một chút con mới học biết được rằng trong câu: Ngôi Lời đã trở nên xác thịt, lẽ thật Công giáo được phân biệt với sự sai lạc của Photinus như thế nào. Vì sự bác bỏ những kẻ dị giáo làm cho các giáo lý của Hội Thánh Chúa và đạo lý lành mạnh càng nổi bật rõ ràng hơn. Vì cũng phải có những tà thuyết, để những người được chấp nhận được tỏ ra giữa những kẻ yếu đuối.
Chương XX
Nhưng bấy giờ, sau khi đã đọc những sách của phái Plato, và từ đó được dạy phải tìm kiếm lẽ thật vô hình thể, con đã thấy những sự Chúa mắt không thấy được, được hiểu biết nhờ những vật được dựng nên; và dầu bị đẩy lùi, con vẫn nhận ra điều mà bởi sự tối tăm của tâm trí mình con bị ngăn trở không chiêm ngắm được, vì con được quả quyết rằng: “Chúa hiện hữu, và Chúa là vô hạn, mà chẳng lan tỏa ra trong không gian, dầu hữu hạn hay vô hạn; và Chúa thật là Đấng Hằng Hữu, là Đấng vẫn y nguyên mãi mãi, chẳng hề thay đổi trong phần nào hay trong chuyển động nào; và mọi vật khác đều đến từ Chúa, chỉ dựa trên căn cứ chắc chắn nhất này, là chúng hiện hữu.” Về những điều ấy con đã được quả quyết, nhưng vẫn còn quá bấp bênh để vui hưởng Chúa. Con ba hoa như một người thành thạo; nhưng nếu con đã chẳng tìm kiếm đường lối của Chúa trong Đấng Christ, Cứu Chúa chúng con, thì con đã chẳng thành người thành thạo, mà thành kẻ hư mất. Vì bấy giờ con đã bắt đầu muốn được người ta coi là khôn ngoan, lòng đầy dẫy chính hình phạt của mình, thế mà con chẳng than khóc, nhưng lại khinh khi, vì sự hay biết sanh kiêu căng. Vì đâu là lòng yêu thương xây dựng trên nền tảng của sự khiêm nhường, là Đấng Christ Giê-xu? Hay bao giờ những sách ấy mới dạy con điều đó? Con tin rằng vì thế mà Chúa đã muốn con gặp những sách ấy trước khi con học Kinh Thánh của Chúa, để in sâu vào ký ức con rằng con đã bị chúng tác động ra sao; và để về sau, khi tâm thần con đã được thuần phục nhờ các sách của Chúa, và các vết thương của con được những ngón tay chữa lành của Chúa chạm đến, thì con có thể nhận ra và phân biệt giữa sự tự phụ và sự xưng nhận; giữa những người thấy mình phải đi đến đâu nhưng chẳng thấy con đường, và con đường dẫn đến, chẳng phải chỉ để ngắm xem, mà để ở trong quê hương phước hạnh. Vì nếu trước hết con đã được hình thành trong Kinh Thánh thánh khiết của Chúa, và nếu nhờ sự quen dùng Kinh Thánh mà Chúa đã trở nên ngọt ngào đối với con, rồi sau đó con mới gặp những sách kia, thì có lẽ chúng đã kéo con ra khỏi nền vững chắc của sự tin kính; hoặc, nếu con vẫn giữ được tâm tình lành mạnh mà con đã thấm nhuần từ Kinh Thánh, thì con có thể đã nghĩ rằng chỉ nhờ học những sách ấy thôi người ta cũng có thể đạt được tâm tình đó.
Chương XXI
Vậy con hết sức nôn nả nắm lấy những trước tác đáng tôn kính ấy của Thánh Linh Chúa; và nhất là sứ đồ Phao-lô. Nhờ đó những điều khó hiểu kia đều tan biến, là những chỗ mà có lúc con tưởng ông tự mâu thuẫn với chính mình, và lời lẽ trong bài giảng luận của ông không phù hợp với những lời chứng của Luật Pháp và các Đấng Tiên Tri. Gương mặt của lời tinh sạch ấy hiện ra trước mắt con là một và như nhau; và con học biết mừng rỡ cách run rẩy. Vậy con bắt đầu; và hễ lẽ thật nào con đã đọc trong những sách kia, thì con đều tìm thấy ở đây giữa lời ngợi khen ân điển của Chúa; để ai thấy thì chớ khoe mình như chẳng từng nhận lãnh, chẳng những điều mình thấy, mà cả việc mình được thấy nữa (vì người há có điều chi mà chẳng đã nhận lãnh sao?), và để người ấy chẳng những được nhắc bảo mà chiêm ngưỡng Chúa, là Đấng vẫn y nguyên mãi mãi, mà còn được chữa lành để nắm giữ Chúa; và để người nào không thể thấy từ xa thì vẫn có thể bước đi trên con đường, mà nhờ đó người có thể đến nơi, chiêm ngưỡng, và nắm giữ Chúa. Vì dầu theo người bề trong, một người vẫn lấy luật pháp Đức Chúa Trời làm đẹp lòng, thì người sẽ làm gì với luật khác trong chi thể mình, là luật giao chiến với luật trong trí mình, bắt mình phải làm phu tù cho luật của tội lỗi, tức là luật ở trong chi thể mình? Vì lạy Chúa, Chúa là công bình, nhưng chúng con đã phạm tội, làm sự trái ngược, ăn ở hung dữ, và tay Chúa đè nặng trên chúng con, và chúng con bị phó cách công bình cho kẻ tội nhân xưa kia, là vua của sự chết; vì nó đã dụ dỗ ý chí chúng con trở nên giống ý chí nó, là ý chí mà vì đó nó chẳng bền giữ được lẽ thật của Chúa. Người khốn nạn sẽ làm gì? Ai sẽ cứu người thoát khỏi thân thể hay chết nầy, ngoài ân điển của Chúa, nhờ Đức Chúa Jêsus Christ, là Chúa chúng ta, là Đấng Chúa đã sanh ra đồng đời đời với Chúa, và đã lập nên từ buổi khởi đầu các đường lối của Chúa, là Đấng mà nơi Ngài vua chúa thế gian nầy chẳng tìm thấy điều gì đáng chết, thế mà nó vẫn giết Ngài; và tờ khế lập nghịch cùng chúng con đã được xóa đi? Những trước tác kia không chứa điều này. Những trang sách ấy không trình bày hình ảnh của sự tin kính này, những giọt nước mắt xưng tội, của lễ của Chúa, tâm thần đau thương, lòng đau thương thống hối, sự cứu rỗi của dân sự, Thành Cô Dâu, của tin của Đức Thánh Linh, Chén Cứu Chuộc của chúng con. Ở đó chẳng ai hát rằng: Linh hồn tôi há chẳng phục tùng Đức Chúa Trời sao? vì sự cứu rỗi tôi từ Ngài mà đến. Vì Ngài là Đức Chúa Trời tôi và sự cứu rỗi tôi, là Đấng gìn giữ tôi, tôi sẽ chẳng còn bị rúng động nữa. Ở đó chẳng ai nghe Ngài kêu gọi: Hỡi những kẻ mệt mỏi, hãy đến cùng ta. Họ khinh dể không chịu học theo Ngài, vì Ngài có lòng nhu mì, khiêm nhường; vì Chúa đã giấu những điều này với kẻ khôn ngoan, người sáng dạ, mà tỏ ra cho những con trẻ hay. Vì từ đỉnh núi rậm rạp mà nhìn thấy xứ bình an, rồi chẳng tìm được đường đến đó, và luống công cố gắng vượt qua những lối chẳng thể đi qua, bị những kẻ đào tẩu và phản bội, dưới quyền chỉ huy của tên đầu lĩnh chúng là sư tử và con rồng, chống cự và vây hãm, là một điều; còn giữ vững con đường dẫn đến đó, được đạo binh của Vị Thống Soái trên trời canh giữ, là nơi những kẻ đã đào ngũ khỏi đạo binh trên trời chẳng cướp bóc được, vì chúng tránh con đường ấy như tránh cực hình, lại là một điều khác. Những điều ấy thấm vào ruột gan con cách lạ lùng, khi con đọc người hèn mọn nhất trong các sứ đồ của Chúa, và đã suy ngẫm về các công việc của Chúa, và con run rẩy hết sức.