Chương 6 · 54 phút đọc · 1 giờ 10 phút nghe
Quyển Sáu
Chương I
Ôi Chúa, là niềm trông đợi của con từ buổi thơ ấu, Chúa ở đâu đối với con, và Chúa đã đi đâu? Chẳng phải Chúa đã dựng nên con, và phân biệt con với các loài thú ngoài đồng và các chim trời sao? Chúa đã làm cho con khôn ngoan hơn chúng, thế mà con vẫn đi trong tối tăm, giữa những nơi trơn trợt, và tìm kiếm Chúa ở bên ngoài chính mình, nên chẳng gặp được Đức Chúa Trời của lòng con; con đã sa vào biển sâu, mất lòng tin và tuyệt vọng, chẳng còn mong tìm được lẽ thật. Lúc ấy mẹ con đã đến với con, bà kiên quyết nhờ lòng tin kính, theo con vượt biển băng đồng, giữa mọi hiểm nguy vẫn nương cậy nơi Chúa. Vì giữa những hiểm nguy trên biển, chính bà lại an ủi các thủy thủ (là những người vốn thường an ủi những hành khách chưa quen với biển cả khi họ hoảng sợ), quả quyết với họ rằng sẽ đến nơi bình an, vì Chúa đã dùng một khải tượng mà quả quyết điều ấy với bà. Bà thấy con đang ở trong cơn nguy hiểm trầm trọng, vì tuyệt vọng chẳng còn mong tìm được lẽ thật. Nhưng khi con tỏ cho bà biết rằng giờ đây con không còn là người theo phái Ma-ni nữa, dầu cũng chưa phải là một Cơ Đốc nhân Công giáo, thì bà không mừng rỡ quá đỗi như gặp điều bất ngờ; dầu bấy giờ bà đã được yên lòng về phần ấy trong sự khốn khổ của con, là phần mà vì nó bà đã khóc thương con như một người đã chết, nhưng là người sẽ được Chúa khiến sống lại; bà khiêng con đi trên chiếc cáng của những ý nghĩ của bà, để Chúa phán cùng con trai của bà góa: Hỡi người trẻ kia, ta biểu ngươi chờ dậy; và người sẽ sống lại, khởi sự nói, và Chúa giao người lại cho mẹ. Vậy khi nghe rằng điều bà hằng ngày khóc lóc nài xin Chúa nay đã thành tựu được phần lớn như thế, lòng bà không xao động bởi một niềm hân hoan náo nức; vì dầu con chưa đạt đến lẽ thật, con đã được cứu khỏi sự giả dối; nhưng vì đã vững tin rằng Chúa, Đấng đã hứa trọn cả, một ngày kia sẽ ban nốt phần còn lại, nên bà rất điềm tĩnh, với tấm lòng đầy tin cậy, đáp lời con rằng: “Mẹ tin trong Đấng Christ rằng trước khi lìa đời, mẹ sẽ thấy con trở thành một tín hữu Công giáo.” Ấy là những lời bà nói với con. Nhưng với Chúa, hỡi Nguồn của mọi sự thương xót, bà dâng lên những lời cầu nguyện và những giọt nước mắt dồi dào hơn, xin Chúa mau ra tay giúp đỡ và soi sáng sự tối tăm của con; và bà càng nôn nả đến nhà thờ hơn, chăm chú lắng nghe từng lời trên môi Ambrose, cầu xin cho được mạch nước văng ra cho đến sự sống đời đời. Bà yêu mến người ấy như một thiên sứ của Đức Chúa Trời, vì bà biết rằng chính nhờ ông mà con đã được đưa đến tình trạng đức tin còn ngờ vực như lúc bấy giờ, và bà rất tin chắc rằng qua tình trạng ấy con sẽ đi từ bệnh tật đến lành mạnh, sau khi trải qua, có thể nói là, một cơn sốt dữ dội hơn mà các thầy thuốc gọi là “cơn khủng hoảng.”
Chương II
Có lần, theo thói quen như khi còn ở châu Phi, mẹ con mang đến các nhà thờ tưởng niệm các thánh một ít bánh ngọt, bánh mì và rượu, thì bị người giữ cửa ngăn lại; vừa biết rằng chính vị giám mục đã cấm việc ấy, bà liền hết lòng tin kính và vâng phục mà chấp nhận ý muốn của ông, đến nỗi chính con cũng lấy làm lạ vì bà sẵn sàng tự trách thói quen của mình thay vì tranh cãi về lệnh cấm của ông. Vì thói nghiện rượu không vây hãm tâm hồn bà, lòng ham rượu cũng không xui bà ghét lẽ thật, như nó vẫn làm với quá nhiều người (cả nam lẫn nữ), là những người ghê tởm một bài học về sự tiết độ, như kẻ đã say mèm ghê tởm một chén rượu pha nước. Còn bà, khi mang giỏ thức ăn quen thuộc của ngày lễ đến, để chính mình chỉ nếm qua rồi đem chia hết, thì không bao giờ kèm theo quá một chén rượu nhỏ, pha loãng theo thói quen thanh đạm của bà, mà bà chỉ nếm qua cho phải phép. Và nếu có nhiều nhà thờ của các thánh đã qua đời cần được tôn kính theo cách ấy, bà vẫn chỉ mang theo một chén ấy đi khắp nơi để dùng ở mọi chỗ; và chén rượu ấy, dầu chẳng những đã rất loãng mà còn bị hâm nóng khó chịu vì mang đi mang lại, bà vẫn chia cho những người chung quanh, mỗi người một ngụm nhỏ; vì ở đó bà tìm sự sùng kính, chứ không tìm khoái lạc. Vậy, khi thấy tập quán này bị vị giảng sư lừng danh và vị giám mục rất mực tin kính ấy cấm, ngay cả đối với những người dùng nó cách tiết độ, kẻo nó trở thành dịp cho những kẻ say sưa buông mình vào sự quá độ, và cũng vì những buổi lễ tưởng niệm người chết, có thể gọi là hằng năm, ấy rất giống với sự mê tín của dân ngoại, thì bà rất sẵn lòng từ bỏ nó: và thay cho một giỏ đầy hoa trái của đất, bà đã học biết mang đến các nhà thờ của các thánh tử đạo một tấm lòng đầy những lời khẩn nguyện tinh sạch hơn, và bố thí cho người nghèo những gì bà có thể; để sự thông công Thân Thể của Chúa được cử hành cách đúng đắn tại nơi mà, theo gương sự thương khó của Ngài, các thánh tử đạo đã bị hiến tế và được đội mão miện. Nhưng dầu vậy, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, con thấy dường như, và lòng con nghĩ như thế trước mặt Chúa, có lẽ bà đã không dễ dàng chịu bỏ tập quán ấy như vậy, nếu nó bị một người khác cấm, một người mà bà không yêu mến như yêu mến Ambrose, người mà vì sự cứu rỗi của con, bà hết lòng yêu mến; và ông cũng yêu mến bà, vì nếp sống rất mực tin kính của bà, nhờ đó, trong các việc lành, với lòng sốt sắng, bà luôn chuyên cần đến nhà thờ; đến nỗi mỗi khi gặp con, ông thường buột miệng khen ngợi bà; chúc mừng con vì có được một người mẹ như thế; mà không biết bà có một đứa con như thế nào nơi con, kẻ hoài nghi mọi điều ấy, và tưởng rằng con đường dẫn đến sự sống là không thể nào tìm ra được.
Chương III
Con cũng chưa than thở trong những lời cầu nguyện để xin Chúa giúp đỡ con; nhưng tâm trí con hoàn toàn chăm chú vào việc học hỏi, và khắc khoải không yên muốn tranh luận. Chính Ambrose, theo cách thế gian cho là có phước, con cũng xem là một người có phước, vì những nhân vật lớn như thế đều kính trọng ông; chỉ có đời sống độc thân của ông là con thấy dường như một con đường khổ nhọc. Nhưng ông mang trong lòng niềm hy vọng nào, ông phải tranh chiến thế nào với những cám dỗ vây quanh chính những ưu điểm của ông, ông tìm được niềm an ủi nào giữa nghịch cảnh, và Bánh của Chúa đem lại những niềm vui ngọt ngào nào cho cái miệng kín giấu của tâm hồn ông, khi ông nghiền ngẫm Bánh ấy như loài vật nhai lại, thì con không thể đoán được, cũng chưa từng kinh nghiệm. Ông cũng không biết những cơn sóng cảm xúc trong con, hay vực thẳm hiểm nguy của con. Vì con không thể hỏi ông điều con muốn theo cách con muốn, bởi con bị ngăn cách khỏi tai ông và lời ông bởi đám đông những người bận rộn, mà ông phục vụ trong sự yếu đuối của họ. Những lúc không bận với họ (mà thời gian ấy chẳng được bao nhiêu), thì ông hoặc bồi bổ thân thể bằng lương thực thật cần thiết, hoặc bồi bổ tâm trí bằng việc đọc sách. Nhưng khi ông đọc, mắt ông lướt trên các trang sách, lòng ông tìm hiểu ý nghĩa, còn tiếng nói và lưỡi ông thì nghỉ ngơi. Nhiều lần khi chúng con đến (vì không ai bị cấm vào, và ông cũng không có thói quen để người ta báo trước cho ông biết ai đến), chúng con thấy ông đọc thầm một mình như vậy, và chẳng bao giờ khác; và sau khi ngồi lặng thinh hồi lâu (vì ai dám quấy rầy một người chăm chú như thế?), chúng con đành ra về, đoán rằng trong khoảng thì giờ ngắn ngủi ông có được, thoát khỏi sự ồn ào của công việc người khác, để bồi dưỡng tâm trí, ông không muốn bị kéo đi nơi khác; và có lẽ ông e rằng nếu tác giả ông đang đọc có nói điều gì tối nghĩa, thì một thính giả chăm chú hoặc bối rối nào đó sẽ muốn ông giải thích, hoặc bàn luận một vài vấn đề khó hơn; đến nỗi thì giờ bị tiêu hao như vậy, ông không thể đọc hết bao nhiêu sách như ông mong muốn; dầu việc giữ gìn giọng nói (vốn chỉ cần nói một chút là đã yếu đi) có lẽ mới là lý do thật hơn khiến ông đọc thầm. Nhưng dầu ông làm vậy với ý định nào, thì chắc chắn nơi một người như thế, điều ấy là tốt.
Dầu vậy, con chắc chắn chẳng có dịp nào để hỏi điều con muốn nơi lòng ông, là sấm ngôn thánh khiết ấy của Chúa, trừ khi điều ấy có thể được trả lời vắn tắt. Nhưng những cơn sóng trong con, muốn được dốc đổ ra với ông, đòi ông phải hoàn toàn rảnh rỗi, mà điều ấy chẳng bao giờ có. Thật con nghe ông mỗi ngày Chúa Nhật lấy lòng ngay thẳng giảng dạy lời của lẽ thật giữa dân chúng; và con càng ngày càng tin chắc rằng mọi nút thắt của những lời vu khống xảo quyệt mà những kẻ lừa dối chúng con đã thắt lại để chống nghịch các Sách Thánh đều có thể gỡ ra được. Nhưng khi con cũng hiểu rằng câu “loài người được Chúa dựng nên như hình của chính Chúa” không được các con cái thuộc linh của Chúa, là những người Chúa đã cho tái sinh bởi ân điển từ lòng Mẹ Công giáo, hiểu theo nghĩa là họ tin và hình dung về Chúa như bị giới hạn trong hình dạng con người (dầu bản thể thuộc linh là gì thì con chưa có được dù chỉ một ý niệm mờ nhạt hay lờ mờ nào); thì con, trong niềm vui, đã đỏ mặt vì suốt bao nhiêu năm đã sủa không phải chống lại đức tin Công giáo, mà chống lại những điều hư cấu của trí tưởng tượng xác thịt. Vì con đã liều lĩnh và bất kính đến nỗi điều con lẽ ra phải tìm hỏi để học biết, thì con lại phán đoán và kết án. Vì Chúa, Đấng Chí Cao mà rất gần gũi; Đấng rất kín nhiệm mà rất hiện diện; Đấng không có tứ chi, chi lớn chi nhỏ, nhưng trọn vẹn ở khắp mọi nơi, mà không ở nơi nào trong không gian, Chúa không có hình dạng vật chất như thế, vậy mà Chúa đã dựng nên loài người như hình của chính Chúa; và kìa, từ đầu đến chân, con người bị giới hạn trong không gian.
Chương IV
Vậy, vì không biết hình ảnh ấy của Chúa tồn tại thế nào, lẽ ra con phải gõ cửa và nêu lên điều thắc mắc rằng phải tin điều ấy thế nào, chứ không ngạo mạn chống đối nó như thể người ta tin theo cách ấy. Vậy, sự hồ nghi không biết điều gì nên giữ làm chắc chắn càng gặm nhấm lòng con dữ dội bao nhiêu, thì con càng hổ thẹn bấy nhiêu, vì đã bị lời hứa về những điều chắc chắn lừa gạt và dối gạt lâu đến thế, con đã với sự lầm lạc và hăng hái trẻ con mà ba hoa về biết bao điều không chắc chắn. Vì việc chúng là những điều giả dối thì về sau con mới thấy rõ. Dầu vậy, con chắc chắn rằng chúng không chắc chắn, và rằng trước kia con đã cho chúng là chắc chắn, khi với lòng hiếu tranh mù quáng, con buộc tội Hội Thánh Công giáo của Chúa, là Hội Thánh mà nay con nhận ra, tuy chưa hẳn là dạy điều chân thật, nhưng ít ra không dạy điều mà vì đó con đã nặng lời chỉ trích. Thế là con bối rối, và được hoán cải: và con vui mừng, lạy Đức Chúa Trời của con, vì Hội Thánh Duy Nhất, là thân thể của Con Một Chúa (nơi đó danh Đấng Christ đã được đặt trên con khi con còn là một hài nhi), không ưa những ý tưởng ấu trĩ; và trong giáo lý lành mạnh của mình, Hội Thánh không chủ trương một tín điều nào giam hãm Chúa, là Đấng Tạo Hóa muôn vật, trong không gian, dầu lớn và rộng đến đâu, mà vẫn bị giới hạn khắp mọi phía bởi những đường nét của hình dạng con người.
Con cũng vui mừng vì những Kinh Thánh xưa của Luật Pháp và các Đấng Tiên Tri được đặt trước mặt con, giờ đây không còn được đọc bằng con mắt mà trước kia thấy chúng là vô lý, khi con chê bai các thánh đồ của Chúa vì tưởng họ nghĩ như vậy, trong khi thật ra họ không hề nghĩ như vậy: và con vui mừng nghe Ambrose trong các bài giảng cho dân chúng thường hết sức chuyên cần đề cử câu này làm một quy tắc: Chữ làm cho chết, song Thánh Linh làm cho sống; trong khi ông vén bức màn mầu nhiệm, giải bày cách thuộc linh những điều mà nếu theo nghĩa đen thì dường như dạy một điều sai lạc; trong đó ông chẳng dạy điều gì khiến con phật lòng, dầu ông dạy những điều mà con chưa biết là có thật hay không. Vì con giữ lòng mình không chịu ưng thuận điều gì, sợ rằng sẽ ngã nhào; nhưng chính vì treo lơ lửng như thế mà con bị giết chết còn tệ hơn. Vì con muốn được chắc chắn về những điều con không thấy, như con chắc chắn rằng bảy với ba là mười. Vì con không điên rồ đến nỗi nghĩ rằng ngay cả điều này cũng không thể hiểu được; nhưng con muốn những điều khác cũng rõ ràng như điều này, dầu là những vật hữu hình không hiện diện trước giác quan con, hay những điều thuộc linh mà con không biết hình dung thế nào, ngoại trừ theo cách hữu hình. Và nếu con tin, thì con đã có thể được chữa lành, để con mắt linh hồn con được tỏ sáng, và bằng cách nào đó được hướng về lẽ thật của Chúa, là điều còn đến đời đời và không phần nào suy suyển. Nhưng như thường xảy ra là một người đã từng gặp một thầy thuốc dở thì sợ phó mình cho một thầy thuốc giỏi, thì sức khỏe linh hồn con cũng vậy: nó không thể được chữa lành ngoài cách tin, nhưng vì sợ tin những điều giả dối, nó từ chối được chữa trị; nó chống cự bàn tay Chúa, là Đấng đã sắm sẵn những phương thuốc của đức tin, đã đem chúng đắp lên các chứng bệnh của cả thế gian, và đã ban cho chúng thẩm quyền lớn lao dường ấy.
Chương V
Tuy nhiên, từ đó con được dẫn đến chỗ ưa chuộng giáo lý Công giáo hơn, và con cảm thấy cách Hội Thánh hành xử khiêm tốn và ngay thật hơn, ở chỗ Hội Thánh đòi người ta tin những điều chưa được chứng minh (hoặc vì tự chúng có thể chứng minh được nhưng không phải cho mọi người, hoặc vì hoàn toàn không thể chứng minh được), trong khi giữa phái Ma-ni, lòng cả tin của chúng con bị chế giễu bằng lời hứa về sự hiểu biết chắc chắn, rồi sau đó biết bao điều hoang đường và vô lý nhất lại bị áp đặt bắt phải tin, vì chúng không thể chứng minh được. Rồi lạy Chúa, Chúa từng chút một, bằng bàn tay hết sức dịu dàng và đầy thương xót, chạm đến và sắp đặt lại lòng con, mà thuyết phục con — khi con suy xét biết bao nhiêu điều không đếm xuể mà con tin, dầu con không thấy, cũng không có mặt khi chúng xảy ra, như biết bao điều trong lịch sử thế tục, biết bao lời thuật lại về những nơi chốn và những thành phố con chưa từng thấy; biết bao điều về bạn bè, biết bao điều về các thầy thuốc, biết bao điều liên tục về những người khác, mà nếu chúng ta không tin, thì chúng ta chẳng làm được gì cả trong đời này; sau cùng, con tin với sự quả quyết vững vàng biết bao rằng con được sinh ra bởi cha mẹ nào, điều mà con không thể biết, nếu con không tin theo lời người ta kể lại — khi suy xét hết thảy những điều ấy, Chúa đã thuyết phục con rằng đáng trách không phải là những người tin các Sách của Chúa (là những Sách mà Chúa đã lập với thẩm quyền lớn lao dường ấy giữa hầu hết mọi dân tộc), mà là những người không tin; và rằng không nên nghe những kẻ nói với con: “Làm sao anh biết những Kinh Thánh ấy đã được ban cho loài người bởi Thánh Linh của Đức Chúa Trời duy nhất, chân thật và chân thật tuyệt đối?” Vì chính điều này là điều đáng tin hơn hết, bởi không một sự hiếu tranh nào của những câu chất vấn phạm thượng, trong cả đám đông những câu chất vấn mà con đã đọc nơi các triết gia tự mâu thuẫn với nhau, có thể bứt khỏi con niềm tin này: “Rằng Chúa hiện hữu,” dầu Chúa là gì đi nữa (điều mà con không biết), và “Rằng sự cai quản việc đời của loài người thuộc về Chúa.”
Điều này con đã tin, có khi mạnh mẽ hơn, có khi yếu ớt hơn; nhưng con luôn luôn tin cả hai điều: rằng Chúa hiện hữu, và rằng Chúa chăm sóc chúng con; dầu con không biết phải nghĩ thế nào về bản thể của Chúa, và con đường nào dẫn đến hoặc dẫn trở về cùng Chúa. Vậy, vì chúng con quá yếu đuối không thể dùng lý luận trừu tượng mà tìm ra lẽ thật, và chính vì lẽ đó mà cần đến thẩm quyền của Kinh Thánh thánh khiết, nên giờ đây con đã bắt đầu tin rằng Chúa sẽ chẳng bao giờ ban cho Kinh Thánh ấy thẩm quyền siêu việt dường ấy trên khắp mọi xứ, nếu Chúa không muốn rằng nhờ đó người ta tin Chúa, nhờ đó người ta tìm kiếm Chúa. Vì giờ đây những điều nghe có vẻ lạ lùng trong Kinh Thánh, vốn thường khiến con vấp ngã, sau khi được nghe giải thích thỏa đáng nhiều điều trong số đó, thì con quy về chiều sâu của các sự mầu nhiệm, và thẩm quyền của Kinh Thánh hiện ra với con càng đáng tôn kính hơn, càng xứng đáng được tin cách thành kính hơn, vì trong khi Kinh Thánh mở ra cho mọi người đọc, thì lại giữ sự uy nghiêm của các sự mầu nhiệm trong ý nghĩa sâu xa hơn của mình, cúi xuống với mọi người bằng những lời lẽ hết sức giản dị và lối văn hết sức khiêm hạ, nhưng lại đòi hỏi sự chuyên tâm sâu xa nhất nơi những người không có lòng nhẹ dạ; để Kinh Thánh có thể đón nhận mọi người vào lòng rộng mở của mình, và qua những lối hẹp đưa một số ít người đến cùng Chúa, nhưng vẫn nhiều hơn rất nhiều so với nếu Kinh Thánh không đứng cao trên đỉnh thẩm quyền như thế, và không thu hút đông đảo người ta vào lòng mình bởi sự khiêm hạ thánh khiết của nó. Con suy nghĩ những điều ấy, và Chúa ở cùng con; con thở than, và Chúa nghe con; con dao động, và Chúa dẫn dắt con; con lang thang trên đường khoảng khoát của thế gian, và Chúa chẳng lìa bỏ con.
Chương VI
Con khao khát danh vọng, tiền tài, hôn nhân; và Chúa chê cười con. Trong những dục vọng ấy con đã chịu những thập tự cay đắng nhất, và Chúa càng nhân từ bao nhiêu thì Chúa càng không để cho điều gì không phải là Chúa trở nên ngọt ngào đối với con bấy nhiêu. Lạy Chúa, xin hãy xem lòng con, Chúa là Đấng muốn con nhớ lại hết thảy những điều này và xưng nhận với Chúa. Nguyện linh hồn con đeo theo Chúa, nay Chúa đã giải thoát nó khỏi cái bẫy nhựa dính chặt của sự chết. Nó thật khốn khổ biết bao! và Chúa đã khơi cho nó cảm biết vết thương của mình, để nó lìa bỏ mọi sự khác mà quay về với Chúa, là Đấng ở trên hết mọi sự, và nếu không có Chúa thì muôn vật đều chẳng là gì; để nó quay về, và được chữa lành. Khi ấy con khốn khổ biết bao, và Chúa đã đối xử với con thế nào, để làm cho con cảm biết sự khốn khổ của mình vào ngày hôm ấy, khi con đang chuẩn bị đọc một bài diễn văn ca tụng hoàng đế, trong đó con sẽ nói nhiều lời dối trá, và vì nói dối mà sẽ được tán thưởng bởi những người biết rằng con nói dối, còn lòng con thì hổn hển vì những nỗi lo âu ấy, và sôi sục trong cơn sốt của những ý nghĩ thiêu đốt. Vì khi đi qua một trong những con đường ở Milan, con nhận thấy một người ăn xin nghèo khổ, lúc ấy, con đoán, bụng đã no, đang đùa giỡn và vui vẻ: và con thở dài, rồi nói với các bạn chung quanh về biết bao nỗi sầu khổ của những cơn điên dại của chúng ta; vì bởi mọi nỗ lực như thế của chúng ta, như những nỗ lực mà khi ấy con đang vất vả lê bước, dưới sự thúc giục của dục vọng, kéo theo gánh nặng của sự khốn khổ của chính mình, và vì kéo theo mà làm cho nó thêm nặng, chúng ta cũng chỉ mong đạt đến chính niềm vui vẻ mà người ăn xin kia đã đạt đến trước chúng ta, là điều mà có lẽ chúng ta sẽ chẳng bao giờ đạt được. Vì điều anh ta có được nhờ vài đồng xu xin được, thì chính con lại đang mưu tính để có được bằng biết bao đường quanh co khó nhọc; tức là niềm vui của một hạnh phúc tạm bợ. Vì quả thật anh ta không có niềm vui chân thật; nhưng con, với những toan tính đầy tham vọng ấy, lại đang tìm một niềm vui còn kém chân thật hơn nhiều. Và chắc chắn là anh ta vui vẻ, còn con lo âu; anh ta vô tư lự, còn con đầy sợ hãi. Nhưng nếu có ai hỏi con, con muốn vui vẻ hay sợ hãi? Con sẽ đáp là vui vẻ. Rồi nếu người ấy hỏi con muốn được như anh ta, hay như con lúc bấy giờ? Con sẽ chọn làm chính mình, dầu hao mòn vì lo âu và sợ hãi; nhưng đó là do phán đoán sai lầm; vì điều ấy có phải là lẽ thật chăng? Vì con không nên đặt mình cao hơn anh ta chỉ vì con học thức hơn anh ta, bởi con chẳng có niềm vui gì trong học thức ấy, nhưng chỉ dùng nó để làm vừa lòng người ta; và không phải để dạy dỗ họ, mà chỉ để làm vừa lòng họ mà thôi. Vì vậy, Chúa cũng đã dùng cây roi sửa phạt của Chúa mà bẻ gãy xương cốt con.
Vậy, hãy lìa khỏi linh hồn con những kẻ nói với nó rằng: “Niềm vui của một người đến từ đâu thì cũng có khác biệt. Người ăn xin kia vui trong cơn say; còn anh thì ham muốn vui trong vinh hiển.” Vinh hiển nào, lạy Chúa? Thứ vinh hiển không ở trong Chúa. Vì niềm vui của anh ta chẳng phải là niềm vui chân thật thế nào, thì vinh hiển ấy cũng chẳng phải là vinh hiển chân thật thế ấy: và nó còn làm cho linh hồn con nghiêng đổ hơn. Ngay đêm ấy anh ta sẽ ngủ cho giã rượu; còn con thì đã ngủ và thức dậy với cơn say của mình, rồi lại sẽ ngủ, và lại thức dậy với nó, bao nhiêu ngày thì chỉ Chúa, lạy Đức Chúa Trời, biết. Nhưng “niềm vui của một người đến từ đâu thì quả có khác biệt.” Con biết điều đó, và niềm vui của một niềm hy vọng trung tín vượt xa sự hư không như thế không sao sánh được. Phải, và chính anh ta khi ấy cũng vượt xa con: vì quả thật anh ta hạnh phúc hơn; không chỉ vì anh ta ngập tràn trong sự vui vẻ, còn con thì bị những nỗi lo âu xé nát ruột gan: mà còn vì anh ta, nhờ những lời chúc lành, đã có được rượu; còn con, bằng sự dối trá, lại đang tìm kiếm lời khen ngợi trống rỗng và phù phiếm. Những điều như vậy con đã nói nhiều với các bạn con lúc bấy giờ: và con thường để ý nơi họ xem con ra sao; và con thấy mình lâm cảnh khốn, rồi con buồn phiền, và làm cho cái khốn ấy tăng gấp đôi; còn nếu có điều may mắn nào mỉm cười với con, con cũng ngại không muốn nắm lấy, vì hầu như trước khi con kịp nắm được, nó đã bay mất.
Chương VII
Những điều ấy, chúng con, những người sống chung với nhau như bạn hữu, cùng nhau than thở, nhưng con nói về chúng nhiều nhất và thân tình nhất là với Alypius và Nebridius; trong hai người ấy, Alypius sinh ra cùng thành phố với con, trong một gia đình thuộc hàng quyền quý nhất ở đó, nhưng nhỏ tuổi hơn con. Vì anh ấy đã học với con, cả khi con mới bắt đầu dạy học ở thành phố quê nhà, lẫn sau đó ở Carthage, và anh ấy rất yêu mến con, vì anh ấy thấy con có vẻ tử tế và học thức; còn con yêu mến anh ấy vì khuynh hướng mạnh mẽ hướng về nhân đức của anh ấy, điều khá nổi bật nơi một người chưa nhiều tuổi như thế. Thế nhưng vòng xoáy của những thói tục ở Carthage (nơi người ta say mê cuồng nhiệt những trò tiêu khiển phù phiếm ấy) đã cuốn anh ấy vào cơn điên dại của trường đua. Nhưng trong khi anh ấy bị cuốn trôi cách khốn khổ trong đó, và con, khi dạy thuật hùng biện ở đó, có một trường học công, thì anh ấy chưa theo học con, vì có sự bất hòa nào đó nảy sinh giữa cha anh ấy và con. Khi ấy con đã biết anh ấy mê mẩn trường đua tai hại đến thế nào, và con rất đau buồn vì dường như anh ấy sắp đánh mất, hay đúng hơn là đã đánh mất, một tương lai đầy hứa hẹn như thế: thế mà con chẳng có cách nào để khuyên bảo hay dùng một sự ép buộc nào đó mà kéo anh ấy trở lại, dù bằng lòng tốt của một người bạn hay bằng thẩm quyền của một người thầy. Vì con tưởng rằng anh ấy nghĩ về con giống như cha anh ấy; nhưng anh ấy không như vậy; vậy anh ấy gạt bỏ ý nghĩ của cha mình về chuyện ấy, bắt đầu chào hỏi con, thỉnh thoảng đến lớp học của con, nghe một chút, rồi đi.
Dầu vậy, con đã quên lo cho anh ấy, để anh ấy khỏi vì lòng ham mê mù quáng và liều lĩnh những trò tiêu khiển hư không mà làm hư hỏng một trí tuệ tốt đẹp như thế. Nhưng lạy Chúa, Chúa là Đấng dẫn dắt đường lối của mọi vật Chúa đã dựng nên, Chúa đã không quên anh ấy, là người một ngày kia sẽ ở giữa vòng con cái Chúa, làm thầy tế lễ và người quản lý bí tích của Chúa; và để sự cải thiện của anh ấy rõ ràng được quy cho chính Chúa, Chúa đã thực hiện điều đó qua con mà con không hề hay biết. Vì một ngày kia, khi con ngồi ở chỗ quen thuộc, có các học trò trước mặt, anh ấy bước vào, chào con, ngồi xuống, và chăm chú vào điều con đang giảng giải. Tình cờ con đang giải thích một đoạn văn, và trong khi giải thích, con chợt nghĩ ra một hình ảnh so sánh lấy từ các cuộc đua xe trong rạp xiếc, có vẻ sẽ làm cho điều con muốn truyền đạt thêm thú vị và rõ ràng hơn, kèm theo lời chế giễu cay độc những kẻ bị cơn điên dại ấy trói buộc; lạy Đức Chúa Trời, Chúa biết rằng khi ấy con không hề nghĩ đến việc chữa cho Alypius khỏi thứ bệnh lây nhiễm ấy. Nhưng anh ấy nhận trọn lời ấy cho chính mình, và nghĩ rằng con nói điều đó chỉ vì anh ấy. Và điều mà một người khác có thể lấy làm cớ để giận con, thì chàng thanh niên có tâm trí ngay thẳng ấy lại lấy làm lý do để giận chính mình, và yêu mến con nồng nhiệt hơn. Vì Chúa đã phán điều ấy từ lâu, và đã ghi vào sách của Chúa: Hãy trách người khôn ngoan, thì người sẽ yêu mến con. Nhưng con đâu có trách anh ấy, mà chính Chúa, Đấng dùng mọi người, dù họ biết hay không biết, theo trật tự mà chính Chúa biết (và trật tự ấy là công chính), đã dùng lòng con và lưỡi con làm những hòn than cháy đỏ, để nhờ đó đốt cháy tâm trí đầy hứa hẹn đang mòn mỏi như thế, và chữa lành nó. Kẻ nào không suy ngẫm những sự thương xót của Chúa, là những điều từ tận đáy lòng con đang xưng tụng Chúa, thì hãy im lặng mà đừng ngợi khen Chúa. Vì sau lời nói ấy, anh ấy đã vùng ra khỏi cái hố sâu thẳm mà anh ấy cố ý lao mình vào, và bị những trò tiêu khiển khốn khổ của nó làm cho mù quáng; anh ấy đã dùng sự tự chủ mạnh mẽ mà rũ sạch tâm trí mình; nhờ đó mọi sự ô uế của các trò đua xe trong rạp xiếc đều rơi rụng khỏi anh ấy, và anh ấy không còn trở lại đó nữa. Sau đó, anh ấy thuyết phục được người cha không bằng lòng để cho mình làm học trò của con. Ông cha nhượng bộ, và chịu thua. Và Alypius, khi bắt đầu nghe con giảng trở lại, đã bị cuốn vào cùng một sự mê tín với con, vì yêu mến nơi phái Ma-ni cái vẻ tiết độ mà anh ấy tưởng là thật và không giả dối. Thế nhưng đó là một sự tiết độ vô nghĩa và quyến dụ, giăng bẫy những linh hồn quý giá, là những linh hồn chưa thể đạt đến chiều sâu của nhân đức, nhưng lại dễ bị lừa bởi bề ngoài của một thứ nhân đức chỉ là bóng mờ và giả mạo.
Chương VIII
Anh ấy, không từ bỏ con đường đời mà cha mẹ đã dỗ dành anh ấy theo đuổi, đã đến Rô-ma trước con để học luật, và ở đó anh ấy bị cuốn đi một cách khó tin bởi một sự ham mê khó tin đối với các trận đấu của võ sĩ giác đấu. Vì trong khi anh ấy hết sức ghê tởm và gớm ghét những cảnh tượng ấy, thì một ngày kia, tình cờ anh ấy gặp một số người quen và bạn học vừa ăn tối xong, và họ, với một sự cưỡng ép thân mật, đã lôi anh ấy, dầu anh ấy kịch liệt từ chối và chống cự, vào đấu trường, trong những ngày diễn ra các trận đấu tàn bạo và chết chóc ấy, trong khi anh ấy phản đối như sau: “Dầu các anh lôi thân xác tôi đến chỗ đó và đặt tôi ngồi ở đó, các anh có thể ép tôi hướng tâm trí hay đôi mắt tôi về những cảnh tượng ấy chăng? Vậy tôi sẽ vắng mặt dầu đang có mặt, và như thế tôi sẽ thắng cả các anh lẫn những cảnh tượng ấy.” Nghe vậy, họ vẫn dẫn anh ấy đi, có lẽ vì muốn thử chính điều ấy, xem anh ấy có làm được như lời mình nói chăng. Khi họ đến nơi, và đã ngồi vào chỗ như có thể, thì cả nơi ấy bừng lên với trò tiêu khiển man rợ ấy. Nhưng anh ấy nhắm đôi mắt lại, cấm tâm trí mình đi lang thang theo điều ác như thế; và ước gì anh ấy cũng bịt tai lại! Vì trong trận đấu, khi một người ngã xuống, một tiếng hò hét vang dội của cả đám đông dội mạnh vào anh ấy; bị sự tò mò chế ngự, và như thể đã sẵn sàng khinh thường và vượt lên trên điều ấy, dầu đó là gì, ngay cả khi đã thấy, anh ấy mở mắt ra, và bị một vết thương trong linh hồn sâu hơn vết thương trong thân thể của người mà anh ấy muốn nhìn; và anh ấy ngã xuống còn khốn khổ hơn kẻ mà vì sự ngã xuống của người ấy tiếng ồn vang dội kia đã nổi lên, là tiếng ồn đã lọt qua tai anh ấy, và mở khóa đôi mắt anh ấy, để mở đường cho việc đánh và quật ngã một linh hồn liều lĩnh hơn là kiên định, và càng yếu đuối hơn vì nó đã cậy vào chính mình, trong khi lẽ ra phải nương cậy nơi Chúa. Vì vừa thấy máu ấy, anh ấy liền uống lấy sự man rợ; không quay đi, mà dán mắt vào, uống lấy cơn cuồng loạn mà không hay biết, và vui thích trong trận đấu tội lỗi ấy, và say sưa với trò tiêu khiển đẫm máu. Giờ đây anh ấy không còn là con người lúc mới đến, mà là một kẻ trong đám đông mà anh ấy đã đến cùng, phải, một đồng bọn thật sự của những kẻ đã đưa anh ấy đến đó. Nói gì thêm nữa? Anh ấy nhìn, hò hét, bừng bừng phấn khích, rồi mang theo mình từ đó cơn điên dại sẽ thúc giục anh ấy trở lại, không những cùng với những kẻ đã lôi anh ấy đến đó lần đầu, mà còn đi trước họ, phải, và còn lôi kéo những người khác nữa. Thế nhưng từ đó, Chúa đã dùng bàn tay hết sức mạnh mẽ và đầy thương xót mà kéo anh ấy ra, và dạy anh ấy đặt lòng tin cậy không phải nơi chính mình, mà nơi Chúa. Nhưng điều ấy xảy ra về sau.
Chương IX
Nhưng điều này đã được cất giữ trong ký ức anh ấy để về sau làm một phương thuốc. Điều kia cũng vậy: khi anh ấy còn học với con ở Carthage, và đang nhẩm lại vào giữa trưa nơi khu chợ điều mình phải đọc thuộc lòng (như học trò vẫn thường tập luyện), thì Chúa để cho anh ấy bị các viên chức coi chợ bắt vì bị tưởng là kẻ trộm. Con nghĩ rằng, lạy Đức Chúa Trời của chúng con, Chúa để điều ấy xảy ra không vì lý do nào khác hơn là để người mà về sau sẽ trở nên một nhân vật lớn như thế, ngay từ bấy giờ bắt đầu học biết rằng khi xét xử các vụ việc, không nên vì sự cả tin hấp tấp mà để người này dễ dàng kết án người kia. Vì trong khi anh ấy đang đi tới đi lui một mình trước tòa án, với cuốn sổ ghi chép và cây bút, thì kìa, một thanh niên, một luật sư, là kẻ trộm thật, lén mang theo một cây rìu, lọt vào, mà Alypius không hề hay biết, đến tận những song chắn bằng chì rào quanh các cửa hàng của thợ bạc, và bắt đầu chặt lấy chì. Nhưng khi nghe tiếng rìu, các thợ bạc ở bên dưới bắt đầu xôn xao, và sai người đi bắt bất cứ ai họ gặp. Nhưng hắn, nghe tiếng họ, bỏ chạy, để lại cây rìu, vì sợ bị bắt cùng với nó. Bấy giờ Alypius, người đã không thấy hắn vào, lại thấy hắn đi ra, và thấy hắn chạy đi nhanh chóng thế nào. Và vì muốn biết chuyện gì, anh ấy bước vào chỗ ấy; ở đó thấy cây rìu, anh ấy đứng nhìn, lấy làm lạ và suy xét nó, thì kìa, những người được sai đến thấy anh ấy một mình với cây rìu trong tay, là cây rìu mà tiếng động của nó đã làm họ giật mình và kéo họ đến đó. Họ bắt anh ấy, lôi đi, và tụ tập những người ở khu chợ lại, khoe khoang rằng đã bắt được một tên trộm khét tiếng, và thế là anh ấy bị dẫn đi để đưa đến trước mặt quan tòa.
Nhưng sự dạy dỗ dành cho Alypius chỉ đến đó thôi. Vì lạy Chúa, Chúa liền cứu giúp sự vô tội của anh ấy, mà chỉ một mình Chúa làm chứng. Vì trong khi anh ấy đang bị dẫn đi, hoặc vào ngục hoặc chịu hình phạt, thì một kiến trúc sư nọ gặp họ, là người có trách nhiệm chính trông coi các công trình công cộng. Họ đặc biệt mừng khi gặp ông, vì ông vốn thường nghi ngờ họ ăn cắp những món hàng bị mất ở khu chợ, như thể để cho ông thấy rốt cuộc ai là kẻ đã phạm những vụ trộm ấy. Tuy nhiên, ông đã nhiều lần gặp Alypius tại nhà một vị nghị viên nọ, là người mà ông thường đến thăm hỏi; và lập tức nhận ra anh ấy, ông nắm tay anh ấy kéo ra một bên, hỏi nguyên do của tai họa lớn như thế, nghe hết mọi chuyện, rồi truyền cho mọi người có mặt, giữa nhiều tiếng ồn ào và đe dọa, đi theo ông. Thế là họ đến nhà của chàng thanh niên đã phạm tội. Ở đó, trước cửa, có một cậu bé còn nhỏ đến nỗi có lẽ, vì không ngờ có điều gì hại đến chủ mình, sẽ khai ra mọi chuyện. Vì cậu đã theo chủ mình đến khu chợ. Vừa khi Alypius nhớ ra cậu, anh ấy liền nói với kiến trúc sư: và ông đưa cây rìu cho cậu bé xem, hỏi cậu: “Cái này của ai?” “Của nhà con,” cậu đáp ngay: và khi được hỏi thêm, cậu khai ra hết mọi chuyện. Như vậy, tội được chuyển về nhà ấy, và đám đông đã bắt đầu sỉ nhục Alypius thì xấu hổ, còn anh ấy, người về sau sẽ là người quản lý Lời của Chúa và xét xử nhiều vụ việc trong Hội Thánh của Chúa, ra về với kinh nghiệm và sự dạy dỗ phong phú hơn.
Chương X
Vậy con đã gặp lại anh ấy ở Rô-ma, và anh ấy gắn bó với con bằng một mối dây hết sức bền chặt, và đi cùng con đến Milan, vừa để khỏi phải xa con, vừa để hành nghề đôi chút về ngành luật anh ấy đã học, vì muốn làm vui lòng cha mẹ hơn là chính mình. Ở đó anh ấy đã ba lần ngồi ghế viên phụ thẩm, với sự liêm chính khiến người khác hết sức lấy làm lạ, còn anh ấy thì lại lấy làm lạ về những người có thể đặt vàng bạc lên trên sự ngay thẳng. Ngoài ra, phẩm cách của anh ấy còn bị thử thách, không chỉ bằng mồi nhử của lòng tham, mà còn bằng mũi nhọn của sự sợ hãi. Ở Rô-ma, anh ấy làm viên phụ thẩm cho quan coi ngân khố nước Ý. Lúc ấy có một vị nghị viên rất có quyền thế, mà nhiều người mang ơn, nhiều người rất sợ. Ông ta nhất định muốn, bằng quyền lực quen thuộc của mình, được phép làm một điều mà luật pháp không cho phép. Alypius chống lại: người ta hứa hối lộ; anh ấy hết lòng khinh bỉ nó: người ta đưa ra lời đe dọa; anh ấy chà đạp chúng: mọi người đều kinh ngạc trước một tinh thần hiếm có như thế, không ham muốn tình bạn, cũng không sợ sự thù nghịch của một người quyền thế như thế, và lừng danh đến thế vì có vô số phương tiện để làm điều lành hay điều dữ. Ngay cả vị quan tòa mà Alypius làm cố vấn, dầu cũng không muốn điều ấy xảy ra, nhưng không công khai từ chối, mà đẩy việc ấy sang Alypius, viện cớ rằng anh ấy không cho phép ông làm: vì thật ra nếu vị quan tòa làm điều ấy, Alypius sẽ phán quyết khác. Chỉ có một điều này về đường học vấn đã suýt quyến dụ được anh ấy, là anh ấy có thể nhờ người chép sách cho mình theo giá dành cho các quan pháp quan; nhưng khi tham khảo lẽ công bình, anh ấy đã đổi ý theo hướng tốt hơn; xem sự công chính ngăn cản mình là đáng giá hơn quyền thế cho phép mình. Đó là những chuyện nhỏ, nhưng ai trung tín trong việc rất nhỏ, cũng trung tín trong việc lớn. Và điều phát ra từ miệng Lẽ Thật của Chúa không thể nào vô hiệu: Vậy nếu các ngươi không trung tín về của bất nghĩa, có ai đem của thật giao cho các ngươi? Nếu các ngươi không trung tín về của người khác, ai sẽ cho các ngươi được của riêng mình? Là người như thế, lúc bấy giờ anh ấy gắn bó với con, và cùng con phân vân trong ý định, không biết nên chọn nếp sống nào.
Nebridius cũng vậy, anh ấy đã rời bỏ quê hương gần Carthage, phải, rời bỏ cả chính Carthage, nơi anh ấy đã sống lâu năm, bỏ lại điền sản và nhà cửa tốt đẹp của gia đình, cùng một người mẹ sẽ không theo anh ấy, mà đến Milan, không vì lý do nào khác hơn là để cùng với con sống trong sự tìm kiếm hết sức nhiệt thành lẽ thật và sự khôn ngoan. Giống như con, anh ấy thở than; giống như con, anh ấy dao động; là một người nhiệt thành tìm kiếm sự sống chân thật, và là một người hết sức sắc sảo khi xem xét những vấn đề khó khăn nhất. Như vậy, có ba cái miệng của ba kẻ thiếu thốn, cùng nhau than thở về những nỗi thiếu thốn của mình, và trông đợi Chúa, để Chúa ban cho họ đồ ăn tùy theo thì. Và giữa mọi nỗi cay đắng mà bởi sự thương xót của Chúa đã theo sau những công việc trần thế của chúng con, khi chúng con nhìn về mục đích cuối cùng, tự hỏi vì sao chúng con phải chịu hết thảy những điều này, thì sự tối tăm gặp chúng con; và chúng con quay đi trong tiếng rên rỉ mà nói rằng: Những điều này còn cho đến chừng nào? Điều này chúng con cũng thường nói; và dầu nói như vậy, chúng con vẫn không từ bỏ chúng, vì chưa có điều gì chắc chắn ló rạng, để khi bỏ những điều ấy, chúng con có thể ôm lấy.
Chương XI
Còn con, khi xem đi xét lại mọi sự, thì kinh ngạc nhất về khoảng thời gian dài từ năm con mười chín tuổi, là năm con bắt đầu bừng cháy lòng khao khát sự khôn ngoan, và định rằng khi tìm được sự khôn ngoan, con sẽ từ bỏ mọi niềm hy vọng trống rỗng và những cơn điên dại dối trá của những dục vọng hư không. Và kìa, giờ đây con đã ở tuổi ba mươi, vẫn mắc kẹt trong cùng một vũng lầy, tham lam hưởng thụ những điều hiện tại, là những điều qua đi và làm hao mòn linh hồn con; trong khi con tự nhủ: “Ngày mai ta sẽ tìm ra nó; nó sẽ hiện ra rõ ràng và ta sẽ nắm lấy nó; kìa, Faustus người theo phái Ma-ni sẽ đến, và làm sáng tỏ mọi điều! Hỡi các vĩ nhân, hỡi các triết gia phái Hàn Lâm, vậy ra đúng là không thể đạt được sự chắc chắn nào để sắp đặt đời sống sao! Không, chúng ta hãy tìm kiếm càng chuyên cần hơn, và đừng tuyệt vọng. Kìa, những điều trong các sách của Hội Thánh, có lúc dường như vô lý, nay không còn vô lý đối với chúng ta nữa, và có thể được hiểu cách khác, theo một nghĩa tốt đẹp. Ta sẽ đứng vững ở chỗ mà cha mẹ đã đặt ta khi ta còn là một đứa trẻ, cho đến khi tìm ra lẽ thật rõ ràng. Nhưng phải tìm nó ở đâu, hay khi nào? Ambrose không có thì giờ rảnh; chúng ta cũng không có thì giờ rảnh để đọc; ngay cả sách thì tìm đâu ra? Lấy ở đâu, hay khi nào mà có được chúng? mượn của ai? Hãy định những thời điểm nhất định, và sắp xếp những giờ nhất định cho sự lành mạnh của linh hồn chúng ta. Niềm hy vọng lớn đã ló rạng; đức tin Công giáo không dạy điều chúng ta đã tưởng và đã vô cớ buộc tội; những thành viên có học thức của Hội Thánh cho rằng tin Đức Chúa Trời bị giới hạn trong hình dạng một thân thể con người là điều phạm thượng: vậy mà chúng ta còn ngần ngại ‘gõ cửa’ để phần còn lại được ‘mở cho’ sao? Buổi sáng thì học trò chiếm hết; phần còn lại chúng ta làm gì? Sao không làm việc này? Nhưng vậy thì khi nào chúng ta đi chầu những người bạn quyền thế, là những người mà chúng ta cần ân huệ của họ? Khi nào soạn những gì có thể bán cho học trò? Khi nào nghỉ ngơi bồi dưỡng mình, thả lỏng tâm trí khỏi sự căng thẳng lo âu này?
“Hãy để mọi thứ tiêu tan, chúng ta hãy gạt bỏ những điều phù phiếm trống rỗng này, và dốc mình vào một việc duy nhất là tìm kiếm lẽ thật! Đời là hư không, cái chết thì bất định; nếu nó đến với chúng ta thình lình, chúng ta sẽ ra đi khỏi đời này trong tình trạng nào? và chúng ta sẽ học ở đâu những điều chúng ta đã xao lãng ở đây? và chẳng phải chúng ta sẽ phải chịu hình phạt vì sự xao lãng này sao? Nhưng nếu chính cái chết cắt đứt và chấm dứt mọi lo âu và mọi cảm giác thì sao? Vậy thì điều này phải được xác minh. Nhưng nguyện Đức Chúa Trời đừng để như vậy! Chẳng phải là điều hư không và trống rỗng khi phẩm giá cao trọng của thẩm quyền đức tin Cơ Đốc đã lan tràn khắp cả thế gian. Đức Chúa Trời sẽ chẳng bao giờ làm cho chúng ta những việc lớn lao như thế và nhiều như thế, nếu sự sống của linh hồn chấm dứt cùng với sự chết của thân thể. Vậy sao còn trì hoãn, không từ bỏ những hy vọng trần thế, và hiến mình trọn vẹn để tìm kiếm Đức Chúa Trời và đời sống phước hạnh? Nhưng khoan đã! Những điều ấy cũng thú vị; chúng có chút ngọt ngào, mà chẳng phải ít. Chúng ta không nên nhẹ dạ từ bỏ chúng, vì nếu lại quay về với chúng thì thật là xấu hổ. Kìa, giờ đây được một địa vị nào đó cũng chẳng phải là việc khó, và rồi chúng ta còn mong muốn gì hơn nữa? Chúng ta có nhiều bạn bè quyền thế; nếu không có gì khác, và nếu chúng ta quá vội vàng, thì ít ra cũng có thể được ban cho một chức tổng trấn: và một người vợ có chút tiền của, để nàng khỏi làm tăng thêm chi phí của chúng ta: và đó sẽ là giới hạn của sự ham muốn. Nhiều vĩ nhân, rất đáng để noi gương, đã hiến mình cho việc học hỏi sự khôn ngoan trong cảnh hôn nhân.
Trong khi con ôn đi ôn lại những điều ấy, và những cơn gió ấy đổi chiều mà xô đẩy lòng con hết bên này đến bên kia, thì thời gian cứ trôi qua, nhưng con vẫn trì hoãn không quay về với Chúa; và ngày này qua ngày khác con hoãn lại việc sống trong Chúa, mà không hoãn lại việc mỗi ngày chết đi trong chính mình. Yêu mến đời sống hạnh phúc, con lại sợ nó ngay tại chỗ ở của nó, và tìm kiếm nó bằng cách chạy trốn nó. Con tưởng rằng con sẽ quá khốn khổ nếu không được ôm ấp trong vòng tay đàn bà; còn về phương thuốc của sự thương xót Chúa để chữa lành sự yếu đuối ấy, con chẳng hề nghĩ đến, vì chưa từng thử qua. Còn về sự tiết độ, con tưởng rằng nó nằm trong quyền năng của chính chúng ta (dầu nơi chính mình con chẳng thấy quyền năng ấy), vì con ngu dại đến nỗi không biết điều đã được chép: Không ai có thể tiết độ nếu Chúa không ban cho; và rằng Chúa sẽ ban điều ấy, nếu với sự thở than bề trong con gõ vào tai Chúa, và với đức tin vững vàng con trao mọi điều lo lắng mình cho Chúa.
Chương XII
Thật vậy, Alypius đã ngăn con lấy vợ; anh ấy viện lẽ rằng nếu như thế thì chúng con không thể nào sống chung với nhau trong sự thanh nhàn không vướng bận để yêu mến sự khôn ngoan, như chúng con đã ao ước từ lâu. Vì chính anh ấy khi ấy đã hết sức trong sạch về phương diện này, đến nỗi thật đáng kinh ngạc; mà càng đáng kinh ngạc hơn, vì vào buổi đầu tuổi thanh xuân, anh ấy đã bước vào con đường ấy, nhưng không bị sa lầy trong đó; trái lại, anh ấy đã cảm thấy ăn năn và ghê tởm nó, và từ đó cho đến nay sống hết sức tiết độ. Nhưng con phản bác anh ấy bằng gương của những người đã có vợ mà vẫn quý chuộng sự khôn ngoan, hầu việc Đức Chúa Trời cách đẹp lòng Ngài, giữ được bạn hữu, và yêu thương họ cách trung tín. Con còn kém xa sự cao cả trong tâm hồn của họ; và bị trói buộc bởi căn bệnh của xác thịt cùng sự ngọt ngào chết người của nó, con kéo lê xiềng xích của mình, sợ hãi được tháo gỡ, và như thể vết thương của con bị cọ xát, con gạt bỏ những lời khuyên tốt lành của anh ấy, như gạt đi bàn tay của người muốn tháo xiềng cho con. Hơn nữa, con rắn đã dùng con mà nói với chính Alypius, dùng lưỡi con mà đan dệt và giăng trên lối đi của anh ấy những cạm bẫy khoái lạc, để đôi chân đức hạnh và tự do của anh ấy bị vướng vào.
Vì khi anh ấy lấy làm lạ rằng con, người mà anh ấy chẳng xem thường chút nào, lại mắc dính chặt trong cái bẫy nhựa của khoái lạc ấy, đến nỗi quả quyết (mỗi khi chúng con bàn về chuyện ấy) rằng con không bao giờ có thể sống độc thân; và khi thấy anh ấy lấy làm lạ, con đã biện hộ cho mình rằng có sự khác biệt lớn giữa sự hiểu biết thoáng qua và hầu như chẳng còn nhớ của anh ấy về nếp sống ấy, mà vì vậy anh ấy có thể dễ dàng khinh thường, với sự quen thuộc lâu dài của con, mà nếu được thêm danh nghĩa đáng trọng của hôn nhân, thì anh ấy không nên lấy làm lạ vì sao con không thể khinh thường con đường ấy; thì anh ấy cũng bắt đầu muốn lấy vợ; không phải vì bị ham muốn khoái lạc ấy chế ngự, mà vì tò mò. Vì anh ấy nói rằng anh ấy muốn biết điều ấy là gì, mà nếu thiếu nó, thì đời sống của con, vốn đối với anh ấy rất đáng mến, đối với con dường như không phải là sự sống, mà là một hình phạt. Vì tâm trí anh ấy, không bị xiềng xích ấy trói buộc, lấy làm kinh ngạc trước cảnh nô lệ của con; và qua sự kinh ngạc ấy, đang tiến dần đến chỗ muốn thử nó, rồi từ đó đến chính sự thử nghiệm, và từ đó có lẽ chìm vào chính cảnh nô lệ mà anh ấy từng lấy làm lạ, vì anh ấy sẵn lòng kết ước với sự chết; và kẻ ưa thích hiểm nguy sẽ sa vào đó. Vì dầu có vinh dự nào đi nữa trong bổn phận sắp đặt tốt đẹp một đời sống hôn nhân và một gia đình, thì điều ấy cũng chỉ lay động chúng con rất ít. Nhưng con thì phần lớn bị dày vò bởi thói quen thỏa mãn một sự thèm khát không bao giờ thỏa, trong khi nó giam giữ con làm tù nhân; còn anh ấy thì bị một sự kinh ngạc thán phục dẫn đi làm tù. Chúng con cứ như thế, cho đến khi Chúa, ôi Đấng Chí Cao, không lìa bỏ bụi đất của chúng con, thương xót những kẻ khốn khổ là chúng con, đã đến giúp đỡ chúng con bằng những đường lối lạ lùng và kín nhiệm.
Chương XIII
Người ta không ngừng nỗ lực để cưới vợ cho con. Con đi hỏi vợ, con được hứa gả, chủ yếu nhờ công khó của mẹ con, để khi đã cưới vợ rồi, phép báp-têm đem lại sự cứu rỗi có thể tẩy sạch con, là điều mà bà vui mừng thấy con mỗi ngày một được chuẩn bị cho xứng hợp hơn, và bà nhận thấy những lời cầu nguyện của bà và những lời hứa của Chúa đang được ứng nghiệm trong đức tin của con. Quả thật vào thời gian ấy, vừa vì con yêu cầu, vừa vì lòng bà khao khát, bà hằng ngày kêu van Chúa với tiếng kêu mạnh mẽ từ đáy lòng, xin Chúa dùng một khải tượng mà tỏ cho bà biết điều gì đó về cuộc hôn nhân tương lai của con; nhưng Chúa không bao giờ chịu tỏ. Bà quả có thấy một vài điều hư ảo và kỳ quặc, như những gì sức hoạt động của tâm trí con người, khi bận tâm về chuyện ấy, kết hợp lại; và bà kể cho con nghe những điều ấy, không với sự tin chắc như bà vẫn thường có khi Chúa tỏ cho bà điều gì, mà là xem nhẹ chúng. Vì bà nói rằng bà có thể, nhờ một cảm nhận nào đó mà bà không thể diễn tả bằng lời, phân biệt giữa những điều Chúa mặc khải và những giấc mơ của chính linh hồn bà. Dầu vậy, việc ấy vẫn được xúc tiến, và người ta đã hỏi cưới một cô gái còn thiếu hai năm mới đến tuổi kết hôn; và vì cô vừa ý, nên người ta chờ đợi cô.
Chương XIV
Và nhiều người trong chúng con, là những bạn hữu, khi cùng nhau bàn bạc và ghê tởm những xáo trộn náo động của đời sống con người, đã thảo luận và gần như đã quyết định sống tách biệt khỏi công việc và sự ồn ào của người đời; và điều này sẽ được thực hiện như sau: mỗi người chúng con sẽ đem đến bất cứ thứ gì mình có thể có được, và gộp tất cả thành một gia đình; để nhờ tình bạn chân thật, không có gì thuộc riêng về ai; nhưng toàn bộ những gì có được từ mọi người sẽ thuộc trọn về mỗi người, và tất cả thuộc về tất cả. Chúng con nghĩ rằng có thể có chừng mười người trong cộng đồng ấy; trong số đó có vài người rất giàu, nhất là Romanianus, người cùng thành phố với chúng con, từ thuở nhỏ đã là bạn rất thân của con, người mà những rối ren nặng nề trong công việc đã đưa lên triều đình; ông là người hăng hái nhất với dự định này; và tiếng nói của ông trong việc ấy có trọng lượng lớn, vì gia sản dồi dào của ông vượt xa tất cả những người khác. Chúng con cũng đã định rằng hằng năm sẽ có hai người, như những viên chức, lo liệu mọi thứ cần thiết, còn những người khác thì được yên ổn. Nhưng khi chúng con bắt đầu xét xem những người vợ, mà một số người trong chúng con đã có, còn những người khác mong có, có cho phép điều này chăng, thì toàn bộ kế hoạch ấy, vốn đang được hình thành tốt đẹp như thế, liền tan vỡ trong tay chúng con, bị đập tan hoàn toàn và bị gạt bỏ. Từ đó chúng con lại quay về với những tiếng thở dài, những tiếng rên rỉ, và lại bước theo những đường khoảng khoát và quen lối của thế gian; vì trong lòng chúng con có nhiều mưu kế, nhưng mưu của Chúa được vững lập đời đời. Từ mưu ấy, Chúa đã chê cười mưu của chúng con, và sắm sẵn mưu của chính Chúa; định ban cho chúng con đồ ăn tùy theo thì, và làm cho linh hồn chúng con được đầy dẫy phước lành.
Chương XV
Trong khi đó, tội lỗi của con ngày càng chồng chất, và người phụ nữ sống chung với con bị giằng khỏi bên con vì bị xem là trở ngại cho cuộc hôn nhân của con, thì lòng con vốn gắn bó với người ấy bị xé nát, bị thương tích và rướm máu. Người ấy trở về châu Phi, thề nguyện với Chúa rằng sẽ không bao giờ biết đến một người đàn ông nào khác, và để lại với con đứa con trai con có với người ấy. Nhưng con thật khốn khổ, con không thể bắt chước ngay cả một người đàn bà, không chịu nổi sự chờ đợi, vì phải hai năm nữa con mới cưới được người con hỏi, nên, vì không phải là người yêu hôn nhân cho bằng là kẻ nô lệ cho dục vọng, con đã kiếm một người khác, dầu không phải là vợ, để nhờ sự nô lệ của một thói quen dai dẳng, căn bệnh của linh hồn con được duy trì và kéo dài trong sức mạnh của nó, hoặc thậm chí còn tăng thêm, cho đến khi bước vào quyền cai trị của hôn nhân. Vết thương ấy của con, do sự cắt lìa người trước gây ra, cũng không được chữa lành, nhưng sau cơn sưng viêm và nỗi đau nhức nhối nhất, nó hoại tử đi, và những cơn đau của con bớt nhức nhối hơn, nhưng lại tuyệt vọng hơn.
Chương XVI
Ngợi khen Chúa, vinh hiển thuộc về Chúa, hỡi Nguồn của mọi sự thương xót. Con càng trở nên khốn khổ hơn, thì Chúa càng ở gần hơn. Tay hữu Chúa luôn luôn sẵn sàng kéo con ra khỏi vũng bùn, và rửa con cho sạch hết trọi, mà con không hề biết; và chẳng có gì gọi con trở lại khỏi một vực thẳm còn sâu hơn của những khoái lạc xác thịt, ngoại trừ sự sợ hãi sự chết và sự phán xét sẽ đến của Chúa; là điều mà giữa mọi đổi thay của con, chẳng bao giờ rời khỏi lòng con. Và trong những cuộc tranh luận với các bạn con là Alypius và Nebridius về bản chất của điều thiện và điều ác, con cho rằng trong tâm trí con, Epicurus hẳn đã giành được cành cọ chiến thắng, nếu con không tin rằng sau khi chết vẫn còn một sự sống cho linh hồn, và những nơi báo trả tùy theo công trạng của loài người, là điều Epicurus không chịu tin. Và con hỏi: “Nếu chúng ta bất tử, và được sống trong khoái lạc thân xác mãi mãi, không sợ mất nó, thì tại sao chúng ta lại không hạnh phúc, hay chúng ta còn tìm kiếm gì khác nữa?” mà không biết rằng chính trong điều ấy có sự khốn khổ lớn lao, là vì bị chìm đắm và mù quáng như thế, con không thể nhận biết ánh sáng của sự cao quý và vẻ đẹp, là điều đáng được ôm lấy vì chính nó, là điều mà con mắt xác thịt không thể thấy, nhưng được người bề trong nhìn thấy. Con, kẻ khốn khổ, cũng không xét xem điều ấy phát xuất từ nguồn nào, mà ngay cả về những điều ấy, dầu ô uế như vậy, con vẫn vui thích bàn luận với bạn hữu, và ngay cả theo những quan niệm về hạnh phúc mà con có lúc bấy giờ, con cũng không thể hạnh phúc nếu không có bạn hữu, dầu giữa sự dư dật đến đâu của những khoái lạc xác thịt. Thế nhưng những người bạn ấy, con yêu họ chỉ vì chính họ, và con cảm thấy mình được họ yêu lại cũng chỉ vì chính con.
Ôi những đường cong quẹo! Khốn thay cho linh hồn táo bạo, là linh hồn mong rằng bởi lìa bỏ Chúa mà được điều gì tốt hơn! Nó đã trở mình, trở đi trở lại, nằm ngửa, nằm nghiêng, nằm sấp, nhưng thảy đều đau đớn; và chỉ một mình Chúa là sự yên nghỉ. Và kìa, Chúa ở gần, và giải cứu chúng con khỏi những bước lang thang khốn khổ, và đặt chúng con trên đường lối của Chúa, và an ủi chúng con, mà phán rằng: “Hãy chạy đi; Ta sẽ bồng ẵm các con; phải, Ta sẽ đưa các con đi đến nơi; và tại đó, Ta cũng sẽ bồng ẵm các con.”