Chương 4 · 50 phút đọc · 1 giờ 4 phút nghe
Quyển Bốn
Chương I
Suốt chín năm ấy (từ năm con mười chín tuổi cho đến năm hai mươi tám tuổi), chúng con sống trong muôn thứ dục vọng, bị quyến dụ và quyến dụ người khác, bị lừa dối và lừa dối người khác; công khai thì bằng những môn học mà người ta gọi là khai phóng; lén lút thì bằng một thứ tôn giáo mang danh hão; nơi này thì kiêu ngạo, nơi kia thì mê tín, và ở đâu cũng hư không. Ở đây thì săn đuổi cái hư không của lời khen ngợi của đám đông, xuống tận những tràng vỗ tay nơi sân khấu, những giải thưởng thi ca, những cuộc tranh giành vòng hoa cỏ, những trò điên dại của các buổi trình diễn, và sự buông thả của dục vọng. Ở kia thì mong được tẩy sạch khỏi những điều ô uế ấy, bằng cách đem thức ăn đến cho những người được gọi là “những người được chọn” và “các thánh”, để từ thức ăn đó, trong cái xưởng là bao tử của họ, họ rèn ra cho chúng con những thiên sứ và những vị thần, nhờ đó chúng con được tẩy sạch. Những điều ấy con đã theo đuổi và thực hành cùng với bạn bè con, là những người bị con lừa dối và cùng bị lừa dối với con. Mặc cho kẻ kiêu ngạo chế nhạo con, cùng những người chưa từng bị Chúa đánh ngã và hạ xuống để linh hồn họ được lành mạnh, lạy Đức Chúa Trời của con; nhưng con vẫn muốn xưng nhận với Chúa sự hổ thẹn của chính con để ngợi khen Chúa. Con nài xin Chúa, xin cho phép con, và ban ân điển cho con, để trong ký ức hiện tại con ôn lại những bước lang thang của quãng đời đã qua, và dâng của lễ thù ân cho Chúa. Vì không có Chúa, con là gì đối với chính mình, nếu không phải là kẻ dẫn đường cho sự sa ngã của chính con? hay cho dù ở lúc tốt đẹp nhất, con là gì, nếu không phải là một đứa trẻ thơ bú sữa Chúa ban, và được nuôi bằng chính Chúa, là thức ăn không hề hư nát? Nhưng một con người, bất kỳ ai, là loại gì, khi người ấy chỉ là một con người? Giờ đây mặc cho kẻ mạnh và kẻ quyền thế cười nhạo chúng con, nhưng nguyện chúng con là kẻ khốn cùng và người thiếu thốn xưng tụng Chúa.
Chương II
Trong những năm ấy con dạy thuật hùng biện, và vì bị lòng tham lam chế ngự, con đã đem bán một tài ăn nói để chế ngự người khác. Dù vậy (lạy Chúa, Chúa biết) con vẫn thích những học trò lương thiện (theo như người ta đánh giá), và con không dùng mưu mẹo mà dạy cho họ những mưu mẹo, không phải để dùng chống lại mạng sống của người vô tội, dù đôi khi là để cứu mạng sống của kẻ có tội. Và lạy Đức Chúa Trời, từ xa Chúa đã thấy con vấp ngã trên con đường trơn trượt ấy, và giữa nhiều khói mù vẫn tóe ra đôi tia lửa của lòng trung tín, mà con đã tỏ ra trong khi dẫn dắt những kẻ ưa mến điều hư không, và tìm sự dối trá, chính con cũng là bạn đồng hành của họ. Trong những năm ấy con có một người,—không phải trong cái gọi là hôn nhân hợp pháp, nhưng là người con đã tìm thấy trong một cơn đam mê lầm lạc, thiếu sự hiểu biết; dầu vậy cũng chỉ một người mà thôi, và con giữ lòng chung thủy ngay cả với người ấy; nơi người ấy, chính con đã nếm trải sự khác biệt giữa sự tự chế của giao ước hôn nhân, vì mục đích sinh con cái, với cuộc mặc cả của một tình yêu dâm dục, nơi con cái sinh ra trái với ý muốn của cha mẹ, dù một khi đã sinh ra, chúng buộc cha mẹ phải yêu thương.
Con cũng nhớ rằng, khi con đã quyết định ghi tên dự một cuộc thi giành giải thưởng sân khấu, có một thầy phù thủy hỏi con sẽ trả cho hắn bao nhiêu để thắng; nhưng con, vì ghê tởm và gớm ghiếc những lễ nghi bí ẩn nhơ nhuốc ấy, đã đáp: “Dù vòng hoa ấy bằng vàng không hề hư nát, tôi cũng chẳng để một con ruồi bị giết để giành nó cho tôi.” Vì hắn định giết một vài sinh vật trong các lễ tế của hắn, và bằng những vinh dự ấy mời các quỷ đến ban ơn cho con. Nhưng điều ác này con cũng đã khước từ, không phải vì một tình yêu trong sạch dành cho Chúa, lạy Đức Chúa Trời của lòng con; vì con không biết làm sao để yêu Chúa, khi con không biết quan niệm điều gì vượt ngoài một thứ ánh sáng vật chất. Và chẳng phải một linh hồn thở than khao khát những điều hư cấu như thế là đang phạm tội tà dâm nghịch cùng Chúa, tin cậy những điều không thật, và nuôi gió sao? Thế mà con lại không muốn người ta dâng lễ tế cho các quỷ vì con, trong khi chính con đang tự hiến tế mình cho chúng bằng sự mê tín ấy. Vì nuôi gió là gì, nếu không phải là nuôi chúng, tức là bởi sự lầm lạc mà trở thành trò vui và trò cười cho chúng?
Chương III
Vậy nên những kẻ lừa bịp mà người ta gọi là “nhà toán số” (tức các nhà chiêm tinh), con đã tìm đến hỏi han không chút ngần ngại; vì họ dường như không dùng lễ tế nào, cũng không cầu khẩn thần linh nào để bói toán: dầu vậy, thuật ấy bị lòng tin kính chân thật của Cơ Đốc nhân nhất quán khước từ và lên án. Vì thật là điều tốt khi xưng nhận với Chúa và thưa rằng: Xin thương xót tôi, chữa lành linh hồn tôi, vì tôi đã phạm tội cùng Ngài; và không lạm dụng sự thương xót của Chúa để làm giấy phép phạm tội, nhưng nhớ lại lời Chúa phán: Kìa, ngươi đã lành rồi, đừng phạm tội nữa, e có sự gì càng xấu xa xảy đến cho ngươi chăng. Tất cả lời khuyên lành mạnh ấy họ ra sức phá hủy, mà nói rằng: “Nguyên nhân tội lỗi của ngươi đã được định sẵn trên trời, không thể tránh được”; và “Việc này là do sao Kim, hay sao Thổ, hay sao Hỏa gây ra”: hầu cho con người, là xác thịt và huyết, là sự hư nát kiêu căng, được vô tội; còn Đấng Tạo Hóa và Đấng Sắp Đặt các từng trời và các vì sao thì phải gánh lấy lỗi. Mà Đấng ấy là ai, nếu không phải là Đức Chúa Trời của chúng con? là chính sự ngọt ngào và nguồn mạch của sự công bình, là Đấng trả lại cho mỗi người tùy theo công việc họ làm: và lòng đau thương thống hối Chúa không khinh dể đâu.
Thời ấy có một người khôn ngoan, rất giỏi nghề thuốc và nổi danh về nghề ấy, người đã tự tay mình, bàn tay của một quan trấn thủ, đặt vòng hoa của cuộc thi lên cái đầu bệnh hoạn của con, nhưng không phải với tư cách một thầy thuốc: vì bệnh này chỉ một mình Chúa chữa lành, là Đấng chống cự kẻ kiêu ngạo, nhưng ban ơn cho kẻ khiêm nhường. Nhưng phải chăng ngay cả qua ông lão ấy, Chúa đã bỏ rơi con, hay đã thôi chữa lành linh hồn con? Vì khi đã quen biết ông nhiều hơn, và chăm chú, chuyên cần lắng nghe lời ông (vì dù bằng những lời đơn sơ, lời ông vẫn sống động, linh hoạt và tha thiết), khi ông nhận ra qua lời con nói rằng con say mê những sách của các thầy đoán lá số tử vi, ông đã ân cần và hiền từ như một người cha khuyên con hãy vứt chúng đi, và đừng uổng công dồn sự chăm lo và cần mẫn, vốn cần cho những việc hữu ích, vào những điều hư không ấy; ông nói rằng chính ông, trong những năm đầu đời, đã học thuật ấy, đến mức định lấy nó làm nghề sinh sống, và rằng vì đã hiểu được Hippocrates, ông hẳn có thể sớm hiểu được một môn học như thế; vậy mà ông đã bỏ nó và chuyển sang nghề thuốc, chẳng vì lý do nào khác ngoài việc ông thấy nó hoàn toàn sai lầm; và ông, một người nghiêm trang, không muốn kiếm sống bằng cách lừa gạt người ta. Ông nói: “Còn cậu, cậu có thuật hùng biện để tự nuôi thân, nên cậu theo đuổi môn này là do tự ý chọn lựa, chứ không phải vì cần thiết: vậy thì cậu càng nên tin tôi về điều này, là người đã khổ công học nó cho thật tinh thông, đến mức chỉ sống bằng nó mà thôi.” Khi con hỏi ông, vậy thì làm sao nhờ nó mà nhiều điều đúng lại được đoán trước, ông đáp con (theo như ông có thể) “rằng sức mạnh của sự tình cờ, lan tỏa khắp cả trật tự của muôn vật, đã làm nên điều ấy. Vì nếu khi một người tình cờ mở trang sách của một thi sĩ nào đó, là người đã ca hát và suy nghĩ về một điều hoàn toàn khác, mà thường khi lại rơi ra một câu thơ hợp kỳ lạ với việc đang bàn: thì cũng chẳng có gì đáng lạ, nếu từ linh hồn con người, vốn không ý thức điều gì đang diễn ra trong mình, bởi một bản năng cao hơn nào đó mà có một câu trả lời được đưa ra, do tình cờ chứ không do thuật, tương hợp với công việc và hành động của người hỏi.”
Và chừng ấy điều, hoặc từ ông hoặc qua ông, Chúa đã truyền đạt cho con, và khắc ghi vào ký ức con, là điều mà về sau con có thể tự mình xem xét. Nhưng lúc ấy, cả ông lẫn Nebridius rất thân yêu của con, một thanh niên tốt lành lạ thường và có lòng kính sợ thánh khiết, là người chế nhạo toàn bộ thuật bói toán, đều không thể thuyết phục con gạt nó sang một bên, vì uy tín của các tác giả còn lay động con nhiều hơn, và con vẫn chưa tìm được một bằng chứng chắc chắn nào (như con tìm kiếm), để nhờ đó có thể thấy rõ không còn chút nghi ngờ rằng những gì những người được hỏi đã đoán trúng là kết quả của sự tình cờ, chứ không phải của thuật nhìn sao.
Chương IV
Trong những năm ấy, khi con mới bắt đầu dạy thuật hùng biện tại quê nhà, con đã kết bạn với một người, nhưng là người quá đỗi thân yêu đối với con, vì cùng chung những việc theo đuổi, cùng tuổi với con, và cũng như con, đang ở độ chớm nở đầu tiên của tuổi thanh xuân. Anh ấy đã lớn lên cùng con từ thuở nhỏ, và chúng con từng là bạn học và bạn chơi với nhau. Nhưng khi ấy anh ấy chưa phải là bạn của con như về sau, mà ngay cả về sau cũng chưa phải như tình bạn chân thật; vì tình bạn không thể chân thật, nếu không phải giữa những người mà Chúa gắn bó với nhau, là những người bám chặt lấy Chúa, bởi tình yêu thương rải khắp trong lòng chúng ta bởi Đức Thánh Linh đã được ban cho chúng ta. Dầu vậy, tình bạn ấy vẫn quá đỗi ngọt ngào, được hơi ấm của những việc học tập chung làm cho chín muồi: vì con đã kéo anh ấy lìa khỏi đức tin chân thật (là điều anh ấy, khi còn trẻ, chưa thấm nhuần cách vững vàng và trọn vẹn), để theo những chuyện hoang đường mê tín và tai hại ấy, là điều khiến mẹ con khóc thương con. Giờ đây tâm trí anh ấy cùng lầm lạc với con, và linh hồn con không thể thiếu anh ấy. Nhưng kìa, Chúa bám sát gót những kẻ trốn chạy Chúa, Chúa vừa là Đức Chúa Trời của sự báo thù, vừa là Nguồn của mọi sự thương xót, xoay chúng con trở về với chính Chúa bằng những cách lạ lùng; Chúa đã cất người ấy ra khỏi cuộc đời này, khi anh ấy chưa trọn một năm làm bạn với con, là tình bạn ngọt ngào đối với con hơn mọi sự ngọt ngào của đời con khi ấy.
Ai có thể thuật lại hết mọi sự ngợi khen Chúa, dù chỉ là những gì một người đã cảm nhận nơi riêng bản thân mình? Lạy Đức Chúa Trời của con, khi ấy Chúa đã làm gì, và vực thẳm những sự phán xét của Chúa không thể dò thấu biết bao? Vì anh ấy lâm bệnh sốt nặng đã lâu, nằm mê man trong mồ hôi của cơn hấp hối; và khi người ta đã tuyệt vọng về sự hồi phục của anh ấy, anh ấy đã nhận phép báp-têm mà không hay biết; còn con lúc ấy chẳng mấy bận tâm, và đinh ninh rằng linh hồn anh ấy sẽ giữ lại những gì đã nhận nơi con, chứ không phải điều được thực hiện trên thân thể bất tỉnh của anh ấy. Nhưng sự thể lại hoàn toàn khác: vì anh ấy đã tỉnh lại và được phục hồi. Ngay lập tức, hễ con có thể nói chuyện với anh ấy (và con có thể, ngay khi anh ấy đủ sức, vì con chẳng hề rời anh ấy, và chúng con quá đỗi quấn quýt nhau), con thử đùa cợt với anh ấy, như thể anh ấy cũng sẽ cùng con đùa cợt về phép báp-têm mà anh ấy đã nhận, khi tâm trí và cảm giác hoàn toàn vắng mặt, nhưng giờ đã hiểu rằng mình đã nhận nó. Nhưng anh ấy lùi lại tránh con như tránh kẻ thù; và với một sự dạn dĩ lạ lùng và đột ngột, anh ấy bảo con, nếu con còn muốn làm bạn với anh ấy, thì đừng nói với anh ấy những lời như thế nữa. Con, hết sức sửng sốt và kinh ngạc, đè nén mọi cảm xúc của mình cho đến khi anh ấy khỏe lại, và sức khỏe anh ấy đủ vững để con có thể đối xử với anh ấy tùy ý con. Nhưng anh ấy đã được cất đi khỏi sự điên rồ của con, để được gìn giữ nơi Chúa hầu an ủi con; vài ngày sau, khi con vắng mặt, anh ấy lại lên cơn sốt, và cứ thế mà qua đời.
Vì nỗi đau ấy, lòng con hoàn toàn chìm trong bóng tối; và bất cứ điều gì con nhìn thấy cũng đều là sự chết. Quê hương trở thành nỗi dày vò đối với con, và nhà cha con là một nỗi bất hạnh lạ lùng; và mọi điều con từng chia sẻ với anh ấy, nay vắng anh ấy, đều trở thành một cực hình làm con điên loạn. Mắt con tìm kiếm anh ấy khắp mọi nơi, nhưng chúng chẳng được phép thấy anh ấy; và con ghét mọi nơi chốn, vì nơi đó không có anh ấy; chúng cũng không còn có thể nói với con: “anh ấy sắp đến,” như khi anh ấy còn sống mà vắng mặt. Con trở thành một câu đố lớn cho chính mình, và con hỏi linh hồn con, vì sao nó buồn bã như thế, và vì sao nó sờn ngã và bồn chồn trong mình con quá đỗi: nhưng nó không biết trả lời con thế nào. Và nếu con nói: Hãy trông cậy nơi Đức Chúa Trời, thì nó rất có lý mà không vâng lời con; vì người bạn thân yêu nhất mà nó đã mất, là một con người, vừa chân thật hơn vừa tốt đẹp hơn cái ảo tưởng mà nó được bảo phải tin cậy. Chỉ có nước mắt là ngọt ngào đối với con, vì nước mắt đã thay chỗ bạn con trong những tình cảm thân thương nhất của con.
Chương V
Và giờ đây, lạy Chúa, những điều ấy đã qua, và thời gian đã xoa dịu vết thương của con. Con có thể học nơi Chúa, là Lẽ Thật, và kề tai lòng con gần miệng Chúa, để Chúa cho con biết vì sao khóc lóc lại ngọt ngào đối với kẻ khốn khổ chăng? Phải chăng Chúa, dù hiện diện khắp mọi nơi, đã ném nỗi khốn khổ của chúng con ra xa khỏi Chúa? Chúa vẫn ở trong chính Chúa, còn chúng con thì bị quăng quật giữa muôn vàn thử thách. Thế nhưng nếu chúng con không than khóc bên tai Chúa, chúng con sẽ chẳng còn chút hy vọng nào. Vậy từ đâu mà trái ngọt được hái ra từ sự cay đắng của cuộc đời, từ tiếng rên rỉ, nước mắt, tiếng thở dài và lời than van? Phải chăng điều làm cho nó ngọt ngào là việc chúng con hy vọng Chúa nghe? Điều này đúng với sự cầu nguyện, vì trong đó có một niềm khao khát được đến gần Chúa. Nhưng có phải điều ấy cũng đúng trong nỗi đau vì một điều đã mất, và trong nỗi buồn đã nhận chìm con khi ấy? Vì con chẳng hy vọng anh ấy sẽ sống lại, cũng chẳng dùng nước mắt mà khao khát điều đó; nhưng con chỉ khóc và đau buồn. Vì con khốn khổ, và đã mất niềm vui của mình. Hay là khóc lóc thật ra là một điều cay đắng, và vì quá chán ghét những điều chúng con từng vui hưởng trước kia, nên khi chúng con lùi xa chúng, nó lại làm chúng con vui thích?
Chương VI
Nhưng sao con lại nói về những điều này? vì giờ đây không phải là lúc để chất vấn, mà là lúc để xưng nhận với Chúa. Con đã khốn khổ; và khốn khổ thay mọi linh hồn bị trói buộc bởi tình bạn với những điều hay hư nát; nó bị xé nát khi mất chúng, và bấy giờ mới cảm thấy nỗi khốn khổ mà nó vốn đã có ngay cả trước khi mất chúng. Con khi ấy cũng vậy; con khóc lóc vô cùng cay đắng, và tìm sự yên nghỉ của mình trong sự cay đắng. Con đã khốn khổ như thế, và cuộc đời khốn khổ ấy con lại quý hơn bạn con. Vì dù con sẵn lòng đổi nó, con vẫn không muốn lìa bỏ nó hơn là lìa bỏ anh ấy; phải, con không biết liệu con có chịu lìa bỏ nó ngay cả vì anh ấy chăng, như người ta kể (nếu không phải là chuyện bịa) về Pylades và Orestes, rằng họ sẵn lòng chết cho nhau hoặc chết cùng nhau, vì đối với họ không được sống cùng nhau còn tệ hơn cái chết. Nhưng trong con đã nảy sinh một cảm xúc khó giải thích nào đó, quá trái ngược với điều ấy, vì cùng một lúc con vô cùng chán ghét sự sống mà lại sợ chết. Con nghĩ, con càng yêu anh ấy bao nhiêu, thì con càng ghét và sợ (như sợ một kẻ thù tàn bạo nhất) sự chết bấy nhiêu, là điều đã cướp anh ấy khỏi con: và con tưởng rằng nó sẽ mau chóng kết liễu mọi người, vì nó đã có quyền trên anh ấy. Con nhớ, con khi ấy là như vậy. Lạy Đức Chúa Trời của con, xin hãy xem lòng con, xin hãy nhìn và thấu suốt con; vì con nhớ rõ điều đó, hỡi Niềm Hy Vọng của con, là Đấng tẩy sạch con khỏi sự ô uế của những tình cảm như thế, hướng mắt con về phía Chúa, và gỡ chân con ra khỏi lưới. Vì con lấy làm lạ rằng những người khác, cũng phải chết, lại vẫn sống, trong khi người con yêu, như thể anh ấy sẽ chẳng bao giờ chết, đã chết rồi; và con còn lấy làm lạ hơn nữa rằng chính con, là bản ngã thứ hai của anh ấy, lại có thể sống khi anh ấy đã chết. Có người đã nói rất hay về bạn mình: “Hỡi nửa linh hồn của tôi”; vì con cảm thấy linh hồn con và linh hồn anh ấy là “một linh hồn trong hai thân xác”: và vì thế đời con là một nỗi kinh hoàng đối với con, vì con không muốn sống khi chỉ còn một nửa. Và có lẽ cũng vì thế mà con sợ chết, kẻo người con đã yêu thương nhiều sẽ chết hoàn toàn.
Chương VII
Ôi sự điên rồ, chẳng biết yêu con người theo cách của con người! Ôi con người dại dột mà con khi ấy là, chẳng kiên nhẫn chịu đựng thân phận con người! Khi ấy con bứt rứt, thở dài, khóc lóc, rối loạn; chẳng có sự yên nghỉ cũng chẳng có lời khuyên nào. Vì con mang theo mình một linh hồn tan nát và rướm máu, không chịu để con mang nó, vậy mà con chẳng tìm được nơi nào để đặt nó nghỉ yên. Không phải trong những lùm cây êm ả, không phải trong những trò vui và âm nhạc, cũng không phải ở những nơi thơm ngát, không phải trong những bữa tiệc cầu kỳ, không phải trong những thú vui của giường chiếu; cũng không (sau cùng) trong sách vở hay thi ca, mà linh hồn con tìm được sự yên nghỉ. Mọi vật đều trông ghê rợn, phải, ngay cả chính ánh sáng; bất cứ điều gì không phải là anh ấy đều đáng ghê tởm và đáng ghét, ngoại trừ tiếng rên rỉ và nước mắt. Vì chỉ trong những điều ấy con mới tìm được chút khuây khỏa. Nhưng khi linh hồn con bị kéo ra khỏi chúng, một gánh khốn khổ nặng nề đè nặng lên con. Lẽ ra nó phải được nâng lên cùng Chúa, lạy Chúa, để Chúa làm cho nhẹ đi; con biết điều đó; nhưng con chẳng thể mà cũng chẳng muốn; nhất là vì, khi con nghĩ đến Chúa, Chúa đối với con chẳng phải là một điều gì vững chắc hay có thực chất. Vì Chúa khi ấy không phải là chính Chúa, mà chỉ là một bóng ma, và sự lầm lạc của con là Đức Chúa Trời của con. Nếu con định trút gánh nặng của mình lên đó, để nó được yên nghỉ, thì nó trượt qua khoảng trống, và lại ầm ầm đổ ập xuống trên con; và con vẫn còn là một chốn bất hạnh cho chính mình, nơi con chẳng thể ở, cũng chẳng thể rời đi. Vì lòng con có thể trốn khỏi lòng con mà đi đâu? Con có thể trốn khỏi chính mình mà đi đâu? Đi đâu mà con chẳng theo chính mình? Thế nhưng con vẫn bỏ quê hương mà đi; vì như thế mắt con sẽ bớt tìm kiếm anh ấy, ở nơi chúng không quen nhìn thấy anh ấy. Và như vậy, từ Thagaste, con đến Carthage.
Chương VIII
Thời gian chẳng để mất thì giờ; cũng chẳng trôi qua cách vô ích; qua các giác quan của chúng con, thời gian làm nên những tác động lạ lùng trên tâm trí. Kìa, ngày qua ngày, thời gian đi rồi đến, và bởi sự đến và đi ấy, đã đưa vào tâm trí con những hình dung khác và những ký ức khác; và từng chút một vá víu con lại bằng những thú vui cũ, mà nỗi buồn ấy của con đã nhường chỗ cho chúng. Thế nhưng tiếp theo đó, dù không thật là những nỗi buồn khác, lại là những nguyên nhân của những nỗi buồn khác. Vì cớ sao nỗi buồn trước kia ấy đã dễ dàng thấu đến tận đáy sâu linh hồn con, nếu không phải vì con đã đổ linh hồn mình ra trên bụi đất, khi yêu một người phải chết như thể người ấy sẽ chẳng bao giờ chết? Vì điều chủ yếu đã phục hồi và làm con tươi tỉnh lại là sự an ủi của những người bạn khác, là những người cùng với họ con đã yêu điều mà con yêu thay cho Chúa; và đó là một chuyện hoang đường lớn, một lời dối trá kéo dài, mà bởi sự kích thích ngoại tình của nó, linh hồn chúng con, vốn ngứa ngáy nơi đôi tai, đang bị làm cho ô uế. Nhưng chuyện hoang đường ấy chẳng chết đi đối với con, dù có bao nhiêu người bạn của con qua đời. Còn có những điều khác nơi họ cuốn hút tâm trí con nhiều hơn; trò chuyện và đùa vui với nhau, lần lượt làm những việc tử tế cho nhau; cùng nhau đọc những cuốn sách ngọt như mật; cùng nhau đùa nghịch hay cùng nhau nghiêm túc; đôi khi bất đồng mà không phật lòng, như một người có thể bất đồng với chính mình; và ngay cả nhờ sự hiếm hoi của những lần bất đồng ấy mà thêm hương vị cho những lần đồng lòng thường xuyên hơn; khi thì dạy, khi thì học; nóng lòng mong nhớ người vắng mặt; và vui mừng đón người trở về. Những điều ấy và những biểu hiện tương tự, phát ra từ tấm lòng của những người yêu và được yêu lại, qua nét mặt, lời nói, ánh mắt, và hàng ngàn cử chỉ dễ mến, chính là bấy nhiêu chất đốt để làm tan chảy linh hồn chúng con hòa vào nhau, và từ nhiều người làm nên chỉ một.
Chương IX
Đó là điều người ta yêu nơi bạn bè; và yêu đến nỗi lương tâm một người tự lên án chính mình, nếu người ấy không yêu kẻ đáp lại tình yêu của mình, hoặc không đáp lại tình yêu của kẻ yêu mình, mà chẳng mong gì nơi người kia ngoài những dấu hiệu của tình yêu. Từ đó mà có sự tang chế ấy, khi một người chết đi, và những bóng tối của sầu muộn, tấm lòng đẫm ướt trong nước mắt, mọi sự ngọt ngào biến thành cay đắng; và khi người chết mất sự sống, thì đó là sự chết của người còn sống. Phước cho ai yêu Chúa, và yêu bạn mình trong Chúa, và yêu kẻ thù mình vì Chúa. Vì chỉ một mình người ấy không mất ai thân yêu, là người mà mọi người đều thân yêu trong Đấng không thể nào mất được. Và Đấng ấy là ai, nếu không phải là Đức Chúa Trời của chúng con, là Đức Chúa Trời đã dựng nên trời đất và làm cho đầy dẫy trời đất, vì bởi làm cho đầy dẫy mà Ngài đã dựng nên chúng? Chẳng ai mất Chúa, trừ kẻ lìa bỏ Chúa. Và kẻ lìa bỏ Chúa, nó đi đâu hay trốn đâu, nếu không phải là từ Chúa đang hài lòng mà đến cùng Chúa đang phật lòng? Vì có nơi nào mà nó chẳng gặp luật pháp Chúa trong chính hình phạt của nó? Luật pháp Chúa là chân thật, và lẽ thật chính là Chúa.
Chương X
Hỡi Đức Chúa Trời vạn quân, xin hãy đem chúng con lại, xin tỏ mặt Chúa cho chúng con, thì chúng con sẽ được lành. Vì linh hồn con người dù quay về hướng nào, nếu không phải là hướng về Chúa, thì cũng bị đóng đinh vào những nỗi sầu khổ, phải, dù nó bị đóng đinh vào những điều đẹp đẽ. Thế nhưng những điều ấy, ngoài Chúa và ngoài linh hồn, đã chẳng có, nếu chúng không đến từ Chúa. Chúng mọc lên rồi lặn xuống; và bởi mọc lên, chúng như thể bắt đầu hiện hữu; chúng lớn lên để được trọn vẹn; và khi đã trọn vẹn, chúng già đi và tàn héo; và chẳng phải mọi vật đều già đi, nhưng mọi vật đều tàn héo. Vậy nên khi chúng mọc lên và hướng đến sự hiện hữu, chúng càng mau lớn để hiện hữu bao nhiêu, thì chúng càng vội vã đến chỗ không còn hiện hữu bấy nhiêu. Đó là định luật của chúng. Chừng ấy Chúa đã định phần cho chúng, vì chúng là những phần của muôn vật, là những vật không cùng hiện hữu một lúc, nhưng bởi qua đi và nối tiếp nhau, chúng cùng nhau làm trọn vũ trụ mà chúng là những phần trong đó. Và lời nói của chúng con cũng được làm trọn như thế bởi những dấu hiệu phát ra âm thanh: nhưng lời nói ấy lại chẳng trọn vẹn nếu một tiếng không qua đi khi nó đã vang lên phần của mình, để tiếng khác nối theo. Từ tất cả những điều ấy, nguyện linh hồn con ngợi khen Chúa, lạy Đức Chúa Trời, Đấng Tạo Hóa của muôn vật; nhưng xin đừng để linh hồn con bị gắn chặt vào những điều ấy bằng chất keo của tình yêu, qua các giác quan của thân thể. Vì chúng đi đến nơi chúng phải đi, để chúng không còn hiện hữu; và chúng xé nát linh hồn bằng những khao khát độc hại, vì linh hồn khao khát được hiện hữu, nhưng lại thích yên nghỉ trong những gì nó yêu. Nhưng trong những điều ấy chẳng có nơi yên nghỉ; chúng chẳng ở lại, chúng trốn chạy; và ai có thể dùng giác quan của xác thịt mà theo kịp chúng? phải, ai có thể nắm bắt được chúng, ngay cả khi chúng ở sát bên? Vì giác quan của xác thịt thì chậm chạp, bởi nó là giác quan của xác thịt; và chính vì thế mà nó bị giới hạn. Nó đủ cho điều nó được dựng nên để làm; nhưng nó chẳng đủ để giữ lại những vật đang chạy theo đường mình, từ điểm khởi đầu đã định cho đến điểm cuối cùng đã định. Vì trong Ngôi Lời của Chúa, là Đấng mà bởi Ngài chúng được dựng nên, chúng nghe mệnh lệnh của mình: “từ đây và cho đến đó.”
Chương XI
Hỡi linh hồn ta, chớ dại dột, cũng chớ để tai lòng ngươi trở nên điếc vì sự náo động của sự dại dột ngươi. Ngươi cũng hãy lắng nghe.
Chính Ngôi Lời đang gọi ngươi trở về: và tại đó là nơi yên nghỉ không gì khuấy động được, nơi tình yêu không bị lìa bỏ, nếu chính nó không lìa bỏ. Kìa, những điều này qua đi, để những điều khác thay thế, và như thế vũ trụ thấp kém này được làm trọn bởi mọi phần của nó. Nhưng Ta có lìa đi đâu chăng? Ngôi Lời của Đức Chúa Trời phán vậy. Hỡi linh hồn ta, hãy định cư nơi đó, hãy gửi gắm nơi đó mọi điều ngươi có từ nơi đó, ít ra là giờ đây khi ngươi đã mỏi mệt vì những điều hư không. Hãy giao phó cho Lẽ Thật mọi điều ngươi có từ Lẽ Thật, thì ngươi sẽ chẳng mất gì; và sự tàn tạ của ngươi sẽ lại nở hoa, mọi bệnh tật của ngươi sẽ được chữa lành, và những phần hay chết của ngươi sẽ được tái tạo và đổi mới, và được gắn bó quanh ngươi: chúng cũng sẽ chẳng đặt ngươi xuống nơi chính chúng đi xuống; nhưng chúng sẽ đứng vững cùng ngươi, và ở lại đời đời trước mặt Đức Chúa Trời, là Đấng ở lại và đứng vững đời đời.
Vậy cớ sao ngươi lại đi lệch lạc mà theo xác thịt mình? Hãy để xác thịt quay lại mà theo ngươi. Mọi điều ngươi cảm biết nhờ nó đều chỉ là một phần; còn cái toàn thể, mà những điều ấy là các phần của nó, thì ngươi chẳng biết; thế mà chúng vẫn làm ngươi vui thích. Nhưng nếu giác quan xác thịt của ngươi có khả năng thâu tóm được toàn thể, và nếu chính nó không, vì hình phạt dành cho ngươi, bị giới hạn cách công bình vào một phần của toàn thể, thì ngươi hẳn sẽ muốn mọi điều đang hiện hữu lúc này qua đi, để toàn thể làm ngươi vui thích hơn. Vì những lời chúng ta nói, ngươi cũng nghe bằng chính giác quan xác thịt ấy; thế mà ngươi chẳng muốn các âm tiết dừng lại, nhưng muốn chúng bay qua, để những âm tiết khác đến, và ngươi nghe được trọn vẹn. Và luôn luôn là vậy, khi một vật nào được làm nên bởi nhiều phần, mà các phần ấy không cùng hiện hữu một lúc, thì tất cả gộp lại sẽ làm vui thích hơn là từng phần riêng rẽ, nếu tất cả có thể được cảm nhận cùng một lúc. Nhưng tốt đẹp hơn những điều ấy biết bao là Đấng đã dựng nên muôn vật; và Ngài là Đức Chúa Trời của chúng ta, Ngài chẳng hề qua đi, vì cũng chẳng có gì nối tiếp sau Ngài.
Chương XII
Nếu các thân thể làm ngươi vui thích, hãy nhân dịp đó mà ngợi khen Đức Chúa Trời, và hướng tình yêu ngươi trở về cùng Đấng Dựng Nên chúng; kẻo trong những điều làm ngươi vui thích, ngươi lại làm phật lòng Ngài. Nếu các linh hồn làm ngươi vui thích, hãy yêu chúng trong Đức Chúa Trời: vì chúng cũng hay thay đổi, nhưng trong Ngài chúng được vững lập; bằng không chúng sẽ trôi qua và mất đi. Vậy hãy yêu chúng trong Ngài; và hãy đem theo cùng ngươi đến với Ngài bao nhiêu linh hồn ngươi có thể, và nói với họ: “Chúng ta hãy yêu Ngài, chúng ta hãy yêu Ngài: Ngài đã dựng nên những điều này, và Ngài chẳng ở xa. Vì Ngài chẳng phải dựng nên chúng rồi bỏ đi, nhưng chúng từ Ngài mà có, và ở trong Ngài. Kìa, Ngài ở đó, nơi lẽ thật được yêu mến. Ngài ở ngay trong tấm lòng, thế mà tấm lòng đã lạc xa Ngài. Hỡi kẻ phạm tội, hãy trở về trong lòng mình, và bám chặt lấy Đấng đã dựng nên các ngươi. Hãy đứng cùng Ngài, thì các ngươi sẽ đứng vững. Hãy nghỉ ngơi trong Ngài, thì các ngươi sẽ được yên nghỉ. Các ngươi đi đâu trên những nẻo đường gồ ghề? Các ngươi đi đâu? Điều tốt mà các ngươi yêu là từ Ngài mà đến; nhưng nó tốt và dễ chịu là nhờ quy hướng về Ngài, và nó sẽ bị làm cho cay đắng cách công bình, vì yêu bất cứ điều gì từ Ngài mà có là điều bất công, nếu vì nó mà lìa bỏ Ngài. Vậy các ngươi cứ mãi bước đi trên những con đường khó nhọc và mệt mỏi này để làm gì? Chẳng có sự yên nghỉ ở nơi các ngươi tìm kiếm nó. Hãy tìm điều các ngươi tìm; nhưng nó chẳng ở nơi các ngươi tìm. Các ngươi tìm một đời sống phước hạnh trong xứ của sự chết; nó chẳng ở đó. Vì làm sao có được một đời sống phước hạnh ở nơi chính sự sống cũng chẳng có?
“Nhưng Sự Sống thật của chúng ta đã ngự xuống nơi này, đã mang lấy sự chết của chúng ta, và đã giết chết nó, bởi sự sống dư dật của chính Ngài: và Ngài đã phán như sấm, lớn tiếng gọi chúng ta trở về từ nơi đây cùng Ngài, vào nơi kín nhiệm ấy, là nơi từ đó Ngài đã đến với chúng ta, trước hết vào lòng Nữ Đồng Trinh, nơi Ngài kết hiệp với nhân tính được dựng nên, tức là xác thịt hay chết của chúng ta, để nó không còn hay chết mãi mãi, và từ đó như người tân lang ra khỏi phòng huê chúc, vui mừng chạy đua như người dõng sĩ. Vì Ngài chẳng nấn ná, nhưng đã chạy, lớn tiếng kêu gọi bằng lời nói, việc làm, sự chết, sự sống, sự giáng xuống, sự thăng thiên; lớn tiếng kêu gọi chúng ta trở về cùng Ngài. Và Ngài đã rời khỏi mắt chúng ta, để chúng ta trở về trong lòng mình, và tìm thấy Ngài tại đó. Vì Ngài đã đi, và kìa, Ngài ở đây. Ngài không muốn ở lâu với chúng ta, thế mà chẳng lìa bỏ chúng ta; vì Ngài đã đi về nơi Ngài chưa hề rời khỏi, bởi thế gian đã làm nên bởi Ngài. Và Ngài đã ở trong thế gian này, và Ngài đã đến trong thế gian để cứu vớt kẻ có tội, và linh hồn tôi xưng nhận với Ngài, và Ngài chữa lành nó, vì nó đã phạm tội cùng Ngài. Hỡi các con loài người, các ngươi có lòng chậm chạp cho đến bao giờ? Ngay cả bây giờ, sau khi Sự Sống đã ngự xuống cùng các ngươi, các ngươi lại không muốn đi lên mà sống sao? Nhưng các ngươi đi lên đâu, khi các ngươi đã ở trên cao, và cất miệng mình nghịch cùng các từng trời? Hãy đi xuống, để các ngươi được đi lên, và đi lên cùng Đức Chúa Trời. Vì các ngươi đã sa ngã, bởi đi lên nghịch cùng Ngài.” Hãy nói với họ điều ấy, để họ khóc lóc trong trũng khóc lóc, và như thế hãy đem họ lên cùng ngươi đến với Đức Chúa Trời; vì ngươi nói với họ như thế là bởi Thần của Ngài, nếu ngươi nói trong khi bừng cháy bằng ngọn lửa của lòng yêu thương.
Chương XIII
Những điều ấy khi đó con chưa biết, và con yêu những vẻ đẹp thấp kém ấy, và con đang chìm xuống tận đáy sâu, và con nói với bạn bè con: “Chúng ta có yêu điều gì khác ngoài cái đẹp chăng? Vậy cái đẹp là gì? và vẻ đẹp là gì? Điều gì lôi cuốn và chinh phục chúng ta đến với những vật chúng ta yêu? vì nếu nơi chúng không có một nét duyên dáng và vẻ đẹp, thì chúng chẳng thể nào kéo chúng ta đến với chúng được.” Và con để ý và nhận ra rằng nơi chính các thân thể, có một vẻ đẹp do chúng hợp thành một loại toàn thể, và lại có một vẻ đẹp khác do sự tương hợp thích đáng và hỗ tương, như một phần của thân thể với toàn thân, hay một chiếc giày với bàn chân, và những điều tương tự. Và sự suy xét ấy nảy ra trong tâm trí con, từ tận đáy lòng con, và con đã viết “Về cái đẹp và cái thích hợp,” con nghĩ là hai hoặc ba quyển. Lạy Chúa, Chúa biết, vì điều ấy đã mất khỏi con; vì con không còn giữ chúng, nhưng chúng đã thất lạc khỏi con, con chẳng biết bằng cách nào.
Chương XIV
Nhưng lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, điều gì đã khiến con đề tặng những quyển sách ấy cho Hierius, một nhà hùng biện ở Rô-ma, người mà con chưa từng biết mặt, nhưng đã yêu mến vì danh tiếng học thức lỗi lạc nơi ông, và vì vài lời của ông mà con đã nghe, là những lời làm con thích thú? Nhưng ông làm con thích thú hơn nữa, vì ông làm vừa lòng người khác, là những người hết lời tán dương ông, kinh ngạc rằng từ một người Sy-ri, trước hết được dạy về tài hùng biện Hy Lạp, mà về sau lại trở thành một nhà hùng biện La-tinh tuyệt vời, và là người hết sức uyên bác trong những điều thuộc về triết học. Một người được ca ngợi, và dù chưa được thấy mặt, người ấy vẫn được yêu mến: phải chăng tình yêu ấy từ miệng người ca ngợi đi vào lòng người nghe? Không phải vậy. Nhưng bởi một người đang yêu mà người khác được nhen lửa. Vì do đó mà người được ca ngợi được yêu mến, khi người ta tin rằng người ca ngợi tán dương người ấy với một tấm lòng không giả dối; nghĩa là, khi một người yêu mến người ấy cất lời khen người ấy.
Vì khi ấy con yêu mến con người như vậy, dựa trên sự phán đoán của con người, chứ không phải của Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, là Đấng mà nơi Ngài chẳng ai bị lừa dối. Nhưng vì sao con yêu ông không phải vì những phẩm chất như của một người đánh xe ngựa nổi tiếng, hay một người đấu với thú dữ nơi đấu trường, được biết đến khắp nơi nhờ sự ưa chuộng của đám đông tầm thường, mà theo một cách hoàn toàn khác, cách tha thiết, và theo cách mà chính con muốn được ca ngợi? Vì con chẳng muốn được ca ngợi hay được yêu mến như các diễn viên (dù chính con cũng ca ngợi và yêu mến họ), nhưng thà vô danh còn hơn được biết đến như thế; và thà bị ghét còn hơn được yêu như thế. Vậy những thôi thúc dẫn đến những loại tình yêu muôn vẻ và khác biệt như thế được cất giữ ở đâu trong một linh hồn? Vì sao, khi chúng ta đều là con người như nhau, con lại yêu nơi người khác điều mà, nếu con không ghét, thì con đã chẳng khinh rẻ và xua đuổi khỏi chính mình? Vì không thể nói rằng, như một con ngựa tốt được yêu bởi người không muốn làm con ngựa ấy dù có thể, thì cũng có thể nói như thế về một diễn viên, là người cùng chung bản tính với chúng ta. Vậy con, là một con người, lại yêu nơi một con người điều mà con ghét phải trở thành sao? Chính con người là một vực sâu lớn, lạy Chúa, mà ngay cả tóc trên đầu người Chúa cũng đã đếm hết, và chẳng một sợi nào rơi xuống đất ngoài ý Chúa. Thế nhưng tóc trên đầu người còn dễ đếm hơn những cảm xúc của người ấy, và những nhịp đập của lòng người ấy.
Nhưng nhà hùng biện ấy thuộc về hạng người mà con yêu mến, vì con mong muốn chính mình cũng được như vậy; và con lầm lạc vì một sự kiêu ngạo phình to, và bị day động và dời đổi theo chiều gió, nhưng dầu vậy vẫn được Chúa lèo lái, dù rất kín nhiệm. Và bởi đâu con biết, và bởi đâu con dám chắc chắn xưng nhận với Chúa, rằng con đã yêu mến ông vì tình yêu của những người ca ngợi ông hơn là vì chính những điều mà ông được ca ngợi? Vì nếu ông không được ca ngợi, và chính những người ấy lại chê bai ông, và bằng lời chê bai cùng sự khinh miệt mà kể lại chính những điều ấy về ông, thì con đã chẳng bao giờ được nhen lửa và được khích động để yêu mến ông như thế. Thế nhưng những điều ấy chẳng khác đi, chính ông cũng chẳng khác đi; mà chỉ có cảm xúc của những người kể lại là khác. Hãy xem linh hồn bất lực nằm sóng soài ở đâu, là linh hồn chưa được sự vững chắc của lẽ thật nâng đỡ! Cũng như những cơn gió của lưỡi người thổi ra từ lồng ngực của kẻ cố chấp ý riêng, nó cũng bị cuốn đi bên này bên kia như thế, bị xô tới rồi đẩy lui, và ánh sáng bị mây che khuất đối với nó, và lẽ thật không được thấy. Thế mà kìa, lẽ thật ở ngay trước mặt chúng ta. Và đối với con đó là một việc hệ trọng, là lời lẽ và công khó của con được người ấy biết đến: nếu ông tán thành chúng, con sẽ càng được nhen lửa hơn; nhưng nếu ông không tán thành, thì tấm lòng trống rỗng của con, thiếu vắng sự vững chắc của Chúa, hẳn đã bị tổn thương. Thế nhưng “cái đẹp và cái thích hợp,” là điều con đã viết gửi ông, con vẫn thích thú nghiền ngẫm, chiêm ngắm và thán phục nó, dù chẳng có ai cùng con làm điều đó.
Chương XV
Nhưng con vẫn chưa thấy vấn đề hệ trọng này xoay quanh điều gì trong sự khôn ngoan của Chúa, lạy Đấng Toàn Năng, là Đấng chỉ một mình làm những sự lạ lùng; và tâm trí con lang thang giữa những hình thể vật chất; và con định nghĩa và phân biệt “cái đẹp” là điều tự nó là như vậy, còn “cái thích hợp” là điều mà vẻ đẹp của nó nằm ở sự tương hợp với một vật khác: và con lấy những ví dụ vật chất mà chứng minh điều ấy. Rồi con quay sang bản tính của tâm trí, nhưng quan niệm sai lầm mà con có về những điều thuộc linh đã không để con thấy lẽ thật. Thế nhưng sức mạnh của lẽ thật tự nó lóe sáng vào mắt con, và con quay linh hồn đang thở dốc của mình khỏi bản thể vô hình mà hướng về những đường nét, màu sắc và những khối lớn. Và vì không thể thấy những điều ấy trong tâm trí, con tưởng rằng con không thể thấy tâm trí mình. Và trong khi nơi nhân đức con yêu sự bình an, còn nơi thói hư con ghê tởm sự bất hòa; thì nơi điều thứ nhất con nhận thấy một sự hợp nhất, còn nơi điều kia là một loại phân chia. Và con quan niệm rằng linh hồn có lý trí, bản tính của lẽ thật và của điều thiện tối cao đều nằm trong sự hợp nhất ấy; còn trong sự phân chia kia, con khốn khổ tưởng tượng rằng có một bản thể nào đó chưa biết của sự sống phi lý trí, và bản tính của điều ác tối cao, là điều chẳng những là một bản thể, mà còn là sự sống thật nữa, thế nhưng lại không phát xuất từ Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con, là Đấng mà muôn vật đều từ nơi Chúa mà có. Thế mà điều thứ nhất con gọi là Đơn Nhất, như thể đó là một linh hồn không có giới tính; còn điều sau con gọi là Nhị Nguyên;—tức là cơn giận, trong những hành vi bạo lực, và dục vọng, trong những tội ác ô nhục; mà con chẳng biết mình đang nói gì. Vì con chưa biết, cũng chưa học được rằng điều ác chẳng phải là một bản thể, và linh hồn chúng con cũng chẳng phải là điều thiện tối cao và không hề thay đổi ấy.
Vì như những hành vi bạo lực phát sinh, nếu cảm xúc ấy của linh hồn bị bại hoại, là nơi phát ra hành động mãnh liệt, tự khuấy động cách xấc xược và ngang ngược; và dục vọng phát sinh, khi tình cảm ấy của linh hồn, là nơi người ta uống lấy những khoái lạc xác thịt, không được cai trị, thì cũng vậy, những sự lầm lạc và những ý kiến sai lầm làm ô uế nếp sống, nếu chính linh hồn có lý trí bị bại hoại; như nó đã bị nơi con khi ấy, là kẻ không biết rằng nó phải được soi sáng bởi một ánh sáng khác, để được dự phần vào lẽ thật, vì chính nó không phải là bản tính của lẽ thật. Vì Chúa thắp ngọn đèn con, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, Chúa sẽ soi sáng sự tối tăm của con: và bởi sự đầy dẫy của Chúa mà chúng con đều đã nhận được, vì Chúa là sự sáng thật, khi đến thế gian soi sáng mọi người; vì trong Chúa chẳng có một sự thay đổi, cũng chẳng có bóng của sự biến cải nào.
Nhưng con gắng sức hướng về Chúa, và bị xô đẩy khỏi Chúa, để con nếm biết sự chết: vì Chúa chống cự kẻ kiêu ngạo. Nhưng còn gì kiêu ngạo hơn việc con, với một sự điên rồ lạ lùng, khăng khăng cho rằng xét về bản tính, chính con là điều mà Chúa là? Vì trong khi con hay thay đổi (điều này đã rõ ràng đối với con, vì chính lòng khao khát trở nên khôn ngoan của con là mong ước từ xấu trở nên tốt hơn), thế mà con lại thà tưởng tượng rằng Chúa hay thay đổi, còn hơn nhận rằng con không phải là điều mà Chúa là. Vì vậy con bị Chúa đẩy lui, và Chúa chống cự sự cứng cổ hư không của con, và con tưởng tượng ra những hình thể vật chất, và chính con là xác thịt, lại cáo buộc xác thịt; và, là một hơi thở qua, con chẳng trở về cùng Chúa, nhưng cứ trôi mãi đến những điều chẳng hề hiện hữu, chẳng ở trong Chúa, chẳng ở trong con, cũng chẳng ở trong thân thể. Những điều ấy cũng chẳng được lẽ thật của Chúa dựng nên cho con, nhưng do sự hư không của con bịa đặt ra từ những vật chất. Và con thường hỏi những người con bé mọn trung tín của Chúa, là những đồng hương của con (mà con, không hề hay biết, đang sống lưu đày xa cách họ), con thường hỏi họ cách huyên thuyên và dại dột: “Vậy cớ sao linh hồn mà Đức Chúa Trời đã dựng nên lại lầm lạc?” Nhưng con lại không muốn bị hỏi: “Vậy cớ sao Đức Chúa Trời lại lầm lạc?” Và con khăng khăng cho rằng bản thể không hề thay đổi của Chúa đã lầm lạc vì bị cưỡng ép, hơn là xưng nhận rằng bản thể hay thay đổi của con đã tự ý lạc lối, và giờ đây, trong hình phạt, đang nằm trong sự lầm lạc.
Khi viết những quyển sách ấy, con khoảng hai mươi sáu hay hai mươi bảy tuổi; con nghiền ngẫm trong lòng những điều hư cấu vật chất, vo ve trong tai lòng con, là đôi tai mà con đã hướng về giai điệu bề trong của Chúa, hỡi Lẽ Thật ngọt ngào, trong khi suy gẫm về “cái đẹp và cái thích hợp,” và khao khát đứng lắng nghe Chúa, và khi nghe tiếng của chàng rể thì rất đỗi vui mừng, nhưng con không thể; vì bởi tiếng nói của những sự lầm lạc của chính con, con bị cuốn ra ngoài, và bởi sức nặng của sự kiêu ngạo của chính con, con đang chìm xuống hố sâu thẳm nhất. Vì Chúa chưa cho con nghe sự vui vẻ mừng rỡ, và các xương cốt chưa được hạ xuống cũng chẳng được khoái lạc.
Chương XVI
Và điều đó có ích gì cho con, khi chưa đầy hai mươi tuổi, một quyển sách của Aristotle mà người ta gọi là Mười Phạm Trù rơi vào tay con (mà ngay cái tên của nó con đã say mê, như một điều gì lớn lao và thần thánh, mỗi khi thầy dạy hùng biện của con ở Carthage, và những người khác được xem là thông thái, nói đến nó với đôi má phồng lên vì kiêu hãnh), con đã đọc và hiểu nó mà không cần ai giúp? Và khi con trao đổi với những người khác, là những người nói rằng họ chỉ hiểu nó được chút ít dù có những thầy dạy rất giỏi, chẳng những giảng giải bằng lời mà còn vẽ nhiều điều trên cát, thì họ cũng chẳng nói được cho con biết gì về nó hơn điều con đã học khi tự mình đọc nó. Và đối với con, quyển sách dường như nói rất rõ về các bản thể, như “con người,” và về các phẩm tính của chúng, như hình dáng của một con người, thuộc loại nào; và vóc dáng, cao bao nhiêu bộ; và mối quan hệ, người ấy là anh em của ai; hoặc ở đâu; hoặc sinh khi nào; hoặc đang đứng hay ngồi; hoặc mang giày hay mang khí giới; hoặc đang làm hay đang chịu điều gì; và tất cả vô số những điều có thể xếp vào chín phạm trù này, mà con đã đưa ra vài thí dụ, hoặc vào phạm trù chính là Bản Thể.
Tất cả những điều ấy giúp ích gì cho con, khi chúng thậm chí còn ngăn trở con? khi con tưởng rằng mọi điều hiện hữu đều được bao gồm trong Mười Phạm Trù ấy, con đã cố gắng hiểu theo cách đó, lạy Đức Chúa Trời của con, cả sự Hợp Nhất kỳ diệu và không hề thay đổi của Chúa nữa, như thể chính Chúa cũng phải lệ thuộc vào sự cao cả hay vẻ đẹp của chính Chúa; để rồi (như nơi các thân thể) chúng hiện hữu trong Chúa như trong chủ thể của chúng: trong khi chính Chúa là sự cao cả và vẻ đẹp của Chúa; còn một thân thể chẳng phải lớn hay đẹp vì nó là một thân thể, bởi lẽ dù nó kém lớn hay kém đẹp hơn, nó vẫn là một thân thể. Nhưng điều con quan niệm về Chúa là sự giả dối, chẳng phải lẽ thật, là những điều hư cấu của sự khốn khổ của con, chẳng phải những thực tại của sự phước hạnh của Chúa. Vì Chúa đã truyền lệnh, và điều ấy đã xảy ra trong con, rằng đất sẽ sanh chông gai và cây tật lê cho con, và con sẽ làm đổ mồ hôi trán mới có mà ăn.
Và điều đó có ích gì cho con, khi tất cả những sách về những môn được gọi là khai phóng mà con có thể kiếm được, con, kẻ nô lệ hèn hạ của những tình cảm hèn hạ, đã tự mình đọc và hiểu? Và con vui thích nơi chúng, nhưng chẳng biết mọi điều chân thật hay chắc chắn trong đó đến từ đâu. Vì con quay lưng về phía ánh sáng, và quay mặt về phía những vật được soi sáng; vì thế mặt con, là nơi con dùng để nhận biết những vật được soi sáng, chính nó lại không được soi sáng. Bất cứ điều gì được viết ra, về thuật hùng biện, hay luận lý, hình học, âm nhạc và số học, con đều tự mình hiểu được mà chẳng mấy khó khăn hay chẳng cần thầy dạy, Chúa biết điều đó, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con; vì cả sự nhanh nhạy của trí hiểu lẫn sự sắc sảo trong phân biện đều là ân tứ của Chúa: thế mà từ đó con chẳng dâng tế lễ cho Chúa. Vậy nên điều ấy chẳng giúp ích gì cho con, nhưng trái lại đưa con đến sự hư mất, vì con đã tìm cách giữ một phần gia tài tốt đẹp như thế của mình trong tay mình; và con đã chẳng giữ sức lực mình cho Chúa, nhưng lìa Chúa mà đi phương xa, để phung phí nó vào những cuộc trác táng. Vì những khả năng tốt đẹp có ích gì cho con, khi chúng chẳng được dùng vào những việc tốt đẹp? Vì con chẳng nhận thấy rằng những môn ấy, ngay cả đối với người chuyên cần và có tài, cũng phải rất khó khăn mới đạt được, cho đến khi con thử giảng giải chúng cho những người như thế; khi ấy người giỏi nhất trong họ là người theo kịp con mà không quá chậm chạp.
Nhưng điều ấy giúp ích gì cho con, khi con tưởng rằng Chúa, lạy Chúa là Đức Chúa Trời, là Lẽ Thật, là một thân thể mênh mông và sáng chói, còn con là một mảnh của thân thể ấy? Thật là sự lệch lạc quá lớn! Nhưng con đã như thế. Lạy Đức Chúa Trời của con, khi ấy con đã chẳng hổ thẹn mà công bố với người ta những lời phạm thượng của con, và sủa nghịch cùng Chúa, thì nay con cũng chẳng hổ thẹn khi xưng nhận với Chúa những sự thương xót của Chúa đối với con, và kêu cầu Chúa. Vậy thì trí óc lanh lợi của con trong những môn học ấy, và tất cả những quyển sách rối rắm nhất ấy, được con tháo gỡ mà chẳng cần sự chỉ dạy của con người, có ích gì cho con; khi con lầm lạc cách nhơ nhuốc như thế, và với sự ô nhục phạm thánh như thế, trong giáo lý về sự tin kính? Hoặc một trí óc chậm chạp hơn nhiều thì có ngăn trở gì cho những người con bé mọn của Chúa, vì họ chẳng lìa xa Chúa, để trong tổ ấm của Hội Thánh Chúa, họ được an toàn mọc lông cánh, và nuôi dưỡng đôi cánh của lòng yêu thương bằng thức ăn của một đức tin lành mạnh. Lạy Chúa là Đức Chúa Trời của chúng con, nguyện chúng con trông cậy dưới bóng cánh của Chúa; xin che chở chúng con, và bồng ẵm chúng con. Chúa sẽ bồng ẵm chúng con khi chúng con còn bé nhỏ, và cho đến chừng chúng con già cả, đầu râu tóc bạc, Chúa cũng sẽ bồng ẵm chúng con; vì sự vững vàng của chúng con, khi đó là Chúa, thì mới thật là vững vàng; còn khi đó là của riêng chúng con, thì chỉ là sự yếu đuối. Điều thiện của chúng con luôn sống nơi Chúa; khi chúng con quay lưng khỏi điều ấy, chúng con bị lệch hướng. Lạy Chúa, giờ đây xin cho chúng con trở về, để chúng con khỏi bị lật đổ, vì nơi Chúa điều thiện của chúng con sống mà chẳng hề hư nát, và điều thiện ấy chính là Chúa; chúng con cũng chẳng cần sợ rằng sẽ chẳng còn nơi nào để trở về, vì chúng con đã sa ngã khỏi nơi ấy: vì dù chúng con vắng mặt, nơi ở của chúng con vẫn chẳng sụp đổ—đó là sự đời đời của Chúa.