Chương 3 · 39 phút đọc · 50 phút nghe
Quyển Ba
Chương I
Con đã đến Carthage, nơi một chảo lửa của những tình yêu bất chính sôi sục reo vang quanh tai con. Con chưa yêu, vậy mà con yêu sự yêu, và bởi một nỗi thiếu thốn thầm kín, con ghét chính mình vì đã không thấy mình thiếu thốn. Con tìm kiếm điều gì để yêu, vì con yêu sự yêu; con ghét sự an toàn, và ghét một con đường không có cạm bẫy. Vì trong con có một cơn đói thứ lương thực bề trong ấy, tức là chính Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con; vậy mà qua cơn đói ấy con lại chẳng thấy đói; nhưng con chẳng hề khao khát thứ lương thực không hư nát, không phải vì con đã no đủ thứ ấy, nhưng vì càng trống rỗng con lại càng chán ghét nó. Bởi cớ đó linh hồn con đau yếu và đầy những ghẻ lở; nó khốn khổ lao mình ra bên ngoài, thèm khát được cọ xát bởi sự đụng chạm của những vật thuộc giác quan. Thế nhưng nếu những vật ấy không có linh hồn, thì chúng đã chẳng phải là đối tượng của tình yêu. Vậy, yêu và được yêu là điều ngọt ngào đối với con; nhưng càng ngọt ngào hơn khi con được hưởng người con yêu; bởi vậy con đã làm ô uế dòng suối của tình bạn bằng sự nhơ bẩn của dục vọng, và con đã làm lu mờ vẻ trong sáng của nó bằng địa ngục của sự dâm dục; và dù nhơ nhuốc và chẳng ra gì như thế, con vẫn muốn, bởi sự hư không quá độ, tỏ ra thanh lịch và phong nhã. Thế là con lao đầu vào tình yêu mà con những mong được vướng vào. Lạy Đức Chúa Trời của con, hỡi Sự Thương Xót của con, bởi lòng nhân lành lớn lao của Chúa, Chúa đã rưới biết bao nhiêu mật đắng lên sự ngọt ngào ấy cho con? Vì con vừa được yêu, vừa lén lút đến được với sợi dây ràng buộc của sự hưởng thụ; và con vui mừng để mình bị trói bằng những xiềng xích mang lại sầu khổ, để rồi bị quất bằng những roi sắt nung đỏ của sự ghen tuông, những mối nghi ngờ, những nỗi sợ hãi, những cơn giận dữ và những cuộc cãi vã.
Chương II
Các vở kịch cũng lôi cuốn con, đầy những hình ảnh về những nỗi khốn khổ của con, và đầy chất đốt cho ngọn lửa của con. Cớ sao con người lại muốn được buồn khi xem những cảnh bi thương và thảm kịch, là những điều mà chính mình thì hẳn chẳng hề muốn chịu? vậy mà, với tư cách khán giả, người ấy lại muốn cảm thấy buồn vì chúng, và chính nỗi buồn ấy là niềm vui của người ấy. Đó chẳng phải là một sự điên rồ khốn khổ sao? vì người ta càng ít được giải thoát khỏi những đam mê như thế bao nhiêu, thì càng bị những tình tiết ấy lay động bấy nhiêu. Dầu vậy, khi chính người ấy chịu khổ, thì điều đó thường được gọi là khốn khổ; còn khi người ấy thương cảm kẻ khác, thì đó là lòng thương xót. Nhưng đây là thứ lòng thương xót gì đối với những đam mê giả tạo trên sân khấu? vì người xem không được kêu gọi để cứu giúp, mà chỉ để đau buồn; và người ấy càng đau buồn bao nhiêu, càng tán thưởng diễn viên của những chuyện bịa đặt ấy bấy nhiêu. Và nếu những tai họa của các nhân vật ấy (dù là chuyện đời xưa hay chỉ là hư cấu) được diễn sao cho người xem không rơi lệ, thì người ấy bỏ về, chán ngán và chê bai; còn nếu người ấy bị xúc động, thì người ấy ngồi chăm chú và khóc vì vui sướng.
Vậy phải chăng những nỗi đau buồn cũng được yêu thích? Hẳn thật ai nấy đều muốn vui mừng. Hay là, trong khi không ai thích mình khốn khổ, người ta lại thích mình có lòng thương xót? và vì lòng thương xót không thể có mà không có đau buồn, nên chỉ vì lý do ấy mà những nỗi đau buồn được yêu thích? Điều này cũng bắt nguồn từ mạch nguồn của tình bạn ấy. Nhưng mạch nguồn ấy chảy về đâu? trôi về đâu? cớ sao nó lại đổ vào dòng thác hắc ín sôi sục kia, sủi lên những con nước gớm ghiếc của sự dâm dục nhơ bẩn, mà nó cố ý để mình bị biến đổi và chuyển hóa vào trong đó, tự ý mình bị đẩy xuống và bị làm cho hư hoại, rời khỏi sự trong sáng thiên thượng của nó? Vậy có nên dẹp bỏ lòng thương xót chăng? không hề như vậy. Vậy thì đôi khi những nỗi đau buồn cũng có thể được yêu. Nhưng hỡi linh hồn ta, hãy coi chừng sự ô uế, dưới sự che chở của Đức Chúa Trời ta, là Đức Chúa Trời của tổ phụ chúng ta, Đấng đáng được ngợi khen và tôn cao hơn hết đời đời, hãy coi chừng sự ô uế. Vì nay con chưa thôi thương xót; nhưng hồi ấy, trong các rạp hát, con vui với những cặp tình nhân khi họ hưởng lạc với nhau cách gian ác, dầu đó chỉ là tưởng tượng trên sân khấu. Và khi họ mất nhau, con buồn với họ như thể con đầy lòng trắc ẩn, vậy mà con vẫn thích thú trong cả hai điều ấy. Nhưng nay con thương xót kẻ vui mừng trong sự gian ác của mình hơn nhiều so với kẻ bị xem là chịu cảnh gian truân vì lỡ mất một thú vui tai hại nào đó và mất đi một chút hạnh phúc khốn khổ nào đó. Đây chắc chắn là lòng thương xót chân thật hơn, nhưng trong đó nỗi đau buồn không đem lại thích thú. Vì dầu kẻ đau buồn vì người khốn khổ được khen ngợi vì đã làm phận sự của lòng yêu thương; nhưng người thật lòng thương xót thà rằng chẳng có điều gì để mình phải đau buồn. Vì nếu thiện chí lại có thể là ác ý (điều không bao giờ có thể xảy ra), thì người thật lòng và chân thành thương xót mới có thể mong cho có kẻ khốn khổ, để mình được thương xót họ. Vậy có thể chấp nhận một chút buồn đau, nhưng chẳng nên yêu nó. Vì Chúa cũng làm như vậy, lạy Chúa là Đức Chúa Trời, Đấng yêu thương các linh hồn cách thanh sạch hơn chúng con rất nhiều, và thương xót họ cách không hư nát hơn, vậy mà chẳng bị thương tổn bởi một chút buồn rầu nào. Và ai xứng đáng cho những sự nầy?
Nhưng con, kẻ khốn khổ, hồi ấy lại thích đau buồn, và tìm kiếm điều để đau buồn, khi trong nỗi khốn khổ của người khác, mà lại là nỗi khốn khổ giả tạo và đóng vai, thì màn diễn nào làm con rơi lệ lại là màn diễn làm con vừa lòng nhất và lôi cuốn con mãnh liệt nhất. Có gì lạ đâu khi con, một con chiên bất hạnh, lạc khỏi bầy của Chúa và không chịu nổi sự chăn giữ của Chúa, lại bị nhiễm một chứng bệnh ghê tởm? Và từ đó mà có lòng yêu thích những nỗi đau buồn; không phải loại đau buồn thấm sâu vào con; vì con không thích phải chịu điều con thích ngắm nhìn; nhưng là loại mà khi nghe những chuyện hư cấu của họ thì chỉ cào nhẹ ngoài mặt; và rồi, như bị những móng tay tẩm độc cào phải, tiếp theo là sưng tấy, mưng mủ và một vết loét thối rữa. Đời con như thế, lạy Đức Chúa Trời của con, có phải là sống chăng?
Chương III
Và sự thương xót thành tín của Chúa vẫn lượn quanh trên con từ xa. Con đã hao mòn chính mình trong những sự gian ác nặng nề biết bao, theo đuổi một tính hiếu kỳ phạm thánh, để rồi nó, sau khi đã khiến con lìa bỏ Chúa, đưa con xuống vực thẳm phản trắc, và vào sự phục dịch lừa gạt cho các quỷ, là những kẻ mà con dâng những việc ác của con làm của tế lễ, và trong mọi điều ấy Chúa đã sửa phạt con! Con thậm chí đã dám, trong lúc các lễ trọng thể của Chúa đang được cử hành trong các bức tường của Hội Thánh Chúa, ham muốn và tìm cách đạt được một việc mà hoa trái của nó đáng chịu sự chết; vì điều đó Chúa đã sửa phạt con bằng những hình phạt nặng nề, dầu chẳng thấm vào đâu so với lỗi của con, ôi sự thương xót vô cùng của con, lạy Đức Chúa Trời của con, nơi ẩn náu của con khỏi những kẻ hủy diệt khủng khiếp kia, là những kẻ mà con đã lang thang giữa họ với cái cổ cứng cỏi, càng lúc càng xa Chúa hơn, yêu những đường lối của riêng con chứ không phải của Chúa; yêu một thứ tự do lang bạt.
Những môn học được xem là đáng khen ấy cũng nhắm đến việc trổi hơn người trong các tòa án tranh tụng; càng được ca tụng bao nhiêu thì càng xảo quyệt bấy nhiêu. Sự mù quáng của loài người là như thế, đến nỗi khoe khoang ngay cả trong sự mù quáng của mình. Và bấy giờ con đứng đầu trường hùng biện, con vui mừng cách kiêu căng về điều đó, và con phồng lên vì ngạo mạn, dầu (lạy Chúa, Chúa biết) con điềm tĩnh hơn nhiều và hoàn toàn xa lánh những trò lật đổ của bọn “Lật Đổ” kia (vì cái tên gở và quỷ quái ấy chính là phù hiệu của sự hào hoa) mà con sống giữa họ, với một nỗi xấu hổ vô liêm sỉ vì con chẳng được như họ. Con sống với họ, và đôi khi lấy làm thích thú với tình bạn của họ, dầu những việc họ làm thì con luôn ghê tởm—tức là những trò “lật đổ” của họ, mà họ dùng để ngang ngược quấy nhiễu sự e thẹn của những người lạ, quấy rối họ bằng những lời chế giễu vô cớ, lấy đó nuôi niềm vui ác độc của mình. Chẳng có gì giống chính hành động của các quỷ hơn những việc ấy. Vậy còn tên nào gọi họ đúng hơn là “Lật Đổ”? chính họ trước hết đã bị lật đổ và hoàn toàn bị làm cho hư hỏng, bởi các tà linh lừa dối ngấm ngầm chế nhạo và quyến dụ họ, ngay trong chính điều mà họ thích dùng để chế giễu và lừa gạt người khác.
Chương IV
Giữa những kẻ như thế, trong độ tuổi còn bồng bột ấy của con, con học những sách về thuật hùng biện, là lãnh vực con mong được nổi danh, vì một mục đích đáng bị đoán phạt và đầy hư vinh, tức là niềm vui trong sự hư không của loài người. Theo trình tự thông thường của việc học, con gặp một quyển sách của Cicero, người mà hầu như ai cũng ngưỡng mộ lời lẽ, còn tấm lòng thì không như vậy. Quyển sách này của ông chứa một lời khuyên hãy theo đuổi triết học, và có tên là “Hortensius.” Nhưng quyển sách ấy đã thay đổi những tình cảm của con, và hướng những lời cầu nguyện của con về chính Chúa, lạy Chúa; và khiến con có những mục đích và ước muốn khác. Mọi hy vọng hư không lập tức trở nên vô giá trị đối với con; và con khao khát với một lòng nóng cháy khó tin nổi một sự bất tử của sự khôn ngoan, và bắt đầu chỗi dậy để trở về cùng Chúa. Vì không phải để mài giũa lưỡi mình (là điều mà dường như con đang mua bằng tiền trợ cấp của mẹ con, vào năm mười chín tuổi ấy của con, khi cha con đã qua đời hai năm trước), không phải để mài giũa lưỡi mình mà con dùng quyển sách ấy; nó cũng chẳng thấm vào con lối hành văn của nó, mà là nội dung của nó.
Lạy Đức Chúa Trời của con, khi ấy con nóng cháy biết bao, con nóng cháy biết bao muốn bay lên từ những điều thuộc về đất mà về cùng Chúa, dầu con chẳng biết Chúa sẽ làm gì với con? Vì nơi Chúa có sự khôn ngoan. Nhưng lòng yêu mến sự khôn ngoan thì trong tiếng Hy Lạp gọi là “triết học,” là điều mà quyển sách ấy đã nhóm lửa trong con. Có những kẻ quyến dụ người ta bằng triết học, dưới một danh xưng lớn lao, êm tai và đáng kính mà tô vẽ và che đậy những sai lầm của chính mình: và hầu hết những ai như thế trong thời ấy và các thời trước đều bị quở trách và được phơi bày trong quyển sách đó: ở đó cũng được tỏ rõ lời khuyên bổ ích của Thánh Linh Chúa, qua tôi tớ nhân lành và tin kính của Chúa: Hãy giữ chừng, kẻo có ai lấy triết học và lời hư không, theo lời truyền khẩu của loài người, sơ học của thế gian, không theo Đấng Christ, mà bắt anh em phục chăng. Vì sự đầy dẫy của bản tánh Đức Chúa Trời thảy đều ở trong Đấng ấy như có hình. Và vì lúc ấy (ôi ánh sáng của lòng con, Chúa biết) con chưa biết Kinh Thánh của các sứ đồ, nên con lấy làm thích thú với lời khuyên ấy, chỉ ở mức là nhờ nó con được mạnh mẽ thức tỉnh, được nhóm lên và bừng cháy để yêu mến, tìm kiếm, đạt được, nắm giữ và ôm lấy, không phải phái này hay phái nọ, mà chính sự khôn ngoan, dầu nó là gì đi nữa; và chỉ một điều này kìm hãm con trong lúc đang bừng cháy như thế, ấy là danh Đấng Christ không có trong đó. Vì danh này, theo sự thương xót của Chúa, lạy Chúa, danh này của Cứu Chúa con, là Con của Chúa, tấm lòng non nớt của con đã thành kính uống vào ngay cùng với sữa mẹ, và cất giữ sâu xa; và bất cứ điều gì không có danh ấy, dầu uyên bác, trau chuốt hay chân thật đến đâu, cũng chẳng hoàn toàn chiếm được con.
Chương V
Vậy con quyết định chuyên tâm vào Kinh Thánh thánh khiết, để xem Kinh Thánh là thế nào. Nhưng kìa, con thấy một điều mà kẻ kiêu ngạo không hiểu được, cũng chẳng được bày tỏ cho trẻ con, lối vào thì thấp hèn, nhưng bên trong thì cao vời, và được che phủ bằng những điều mầu nhiệm; và con không phải là người có thể bước vào đó, hay cúi cổ mình xuống để theo các bước của nó. Vì khi con quay sang Kinh Thánh, con không cảm nhận như bây giờ con đang nói; nhưng Kinh Thánh dường như đối với con không đáng sánh với vẻ trang trọng của Cicero: vì lòng kiêu ngạo phồng to của con co rút lại trước sự khiêm hạ của Kinh Thánh, và trí óc sắc sảo của con cũng chẳng thấu suốt được bề trong của nó. Thế nhưng Kinh Thánh lại là điều sẽ lớn lên cùng với một kẻ bé mọn. Nhưng con khinh việc làm một kẻ bé mọn; và, phồng lên vì kiêu ngạo, con tự cho mình là một kẻ lớn.
Chương VI
Bởi vậy con rơi vào giữa những người kiêu căng mê muội, xác thịt quá độ và lắm lời, trong miệng họ có những cạm bẫy của ma quỷ, được tẩm nhựa bẫy chim bằng sự pha trộn những âm tiết của danh Chúa, và của Chúa Giê-xu Christ chúng con, và của Đức Thánh Linh, là Đấng Yên Ủi của chúng con. Những danh ấy không rời khỏi miệng họ, nhưng chỉ đến mức là âm thanh và tiếng động của cái lưỡi mà thôi, vì lòng họ trống rỗng lẽ thật. Vậy mà họ cứ kêu lên “Lẽ thật, lẽ thật,” và nói với con nhiều về điều đó, nhưng lẽ thật không ở trong họ: trái lại họ nói điều giả dối, không chỉ về Chúa (là Đấng thật là Lẽ Thật), mà cả về những nguyên tố của thế gian này, là các tạo vật của Chúa. Và lẽ ra con phải bỏ qua ngay cả những triết gia nói lẽ thật về những điều ấy, vì lòng yêu mến Chúa, lạy Cha của con, Đấng thiện hảo tuyệt đối, Vẻ Đẹp của mọi vật đẹp đẽ. Hỡi Lẽ Thật, Lẽ Thật, ngay cả khi ấy, tủy của linh hồn con đã khao khát Chúa từ sâu thẳm bên trong biết bao, khi họ thường xuyên và bằng nhiều cách, trong nhiều quyển sách đồ sộ, vang vọng về Chúa cho con, dầu đó chỉ là một tiếng vang? Và đó là những món ăn mà họ, thay vì dọn Chúa, lại dọn cho con, là kẻ đói khát Chúa, mặt trời và mặt trăng, là những công việc đẹp đẽ của Chúa, nhưng vẫn chỉ là công việc của Chúa, chứ không phải chính Chúa, mà cũng không phải những công việc đầu tiên của Chúa. Vì những công việc thuộc linh của Chúa có trước những công việc hữu hình này, dầu chúng thuộc trên trời và chói sáng. Nhưng con đói khát, chẳng phải ngay cả những công việc đầu tiên ấy của Chúa, mà là chính Chúa, là Lẽ Thật, trong Ngài chẳng có một sự thay đổi, cũng chẳng có bóng của sự biến cải nào: vậy mà họ vẫn bày ra trước mặt con trong những món ăn ấy những ảo tưởng lấp lánh, mà thà yêu chính mặt trời này (ít nhất là có thật đối với mắt chúng con) còn hơn là yêu những ảo tưởng dùng đôi mắt chúng con để lừa dối tâm trí chúng con. Thế nhưng vì con tưởng chúng là Chúa, nên con ăn lấy chúng; không phải cách háo hức, vì trong chúng Chúa không có hương vị đối với con như Chúa thật là; vì Chúa không phải là những điều trống rỗng ấy, và con cũng chẳng được chúng nuôi dưỡng, mà đúng hơn là bị kiệt quệ. Thức ăn trong giấc mơ trông rất giống thức ăn của chúng con khi thức; vậy mà những người đang ngủ không được nó nuôi dưỡng, vì họ đang ngủ. Nhưng những thứ ấy thậm chí chẳng giống Chúa chút nào, như bây giờ Chúa đã phán cùng con; vì đó là những ảo tưởng về vật thể, những thân thể giả, mà so với chúng thì những thân thể thật này, trên trời hay dưới đất, mà chúng con thấy bằng mắt xác thịt, còn chắc chắn hơn nhiều: những vật này loài thú và loài chim cũng nhận biết như chúng con, và chúng chắc chắn hơn so với khi chúng con tưởng tượng ra chúng. Và hơn nữa, chúng con tưởng tượng ra chúng còn chắc chắn hơn là từ chúng mà phỏng đoán ra những thân thể khác rộng lớn hơn và vô hạn, là những thứ không hề hiện hữu. Con đã được nuôi bằng những vỏ trấu rỗng như thế; mà chẳng được nuôi. Nhưng Chúa, Tình Yêu của linh hồn con, là Đấng mà con mòn mỏi khi tìm kiếm, để con được trở nên mạnh mẽ, Chúa chẳng phải là những thân thể chúng con thấy, dầu ở trên trời; cũng chẳng phải những thân thể chúng con không thấy ở đó; vì Chúa đã dựng nên chúng, và Chúa cũng chẳng kể chúng vào hàng những công việc cao trọng nhất của Chúa. Vậy thì Chúa cách xa biết bao những ảo tưởng ấy của con, những ảo tưởng về những thân thể hoàn toàn không hiện hữu, mà so với chúng thì hình ảnh của những thân thể đang hiện hữu còn chắc chắn hơn nhiều, và chắc chắn hơn nữa là chính những thân thể ấy, nhưng Chúa chẳng phải là chúng; không, Chúa cũng chẳng phải là linh hồn, là sự sống của các thân thể. Vậy thì sự sống của các thân thể tốt hơn và chắc chắn hơn các thân thể. Nhưng Chúa là sự sống của các linh hồn, sự sống của mọi sự sống, có sự sống trong mình; và Chúa không hề thay đổi, hỡi sự sống của linh hồn con.
Vậy thì khi ấy Chúa ở đâu đối với con, và cách xa con bao nhiêu? Quả thật con đã lạc xa Chúa, bị cấm không được ăn cả đến vỏ đậu của heo, là loài mà con lấy vỏ đậu cho ăn. Vì những chuyện ngụ ngôn của các thi sĩ và các thầy văn phạm há chẳng tốt hơn những cạm bẫy này biết bao sao? Vì thơ phú, ca vịnh, và chuyện “Medea bay lượn,” thật hữu ích hơn năm nguyên tố của những người này, được ngụy trang nhiều kiểu, tương ứng với năm hang tối tăm, là những thứ không hề hiện hữu, nhưng lại giết chết kẻ tin theo. Vì thơ phú và ca vịnh thì con có thể biến thành thức ăn thật, còn chuyện “Medea bay lượn,” dầu con có ngâm, con cũng chẳng bênh vực; dầu con có nghe người ta ngâm, con cũng chẳng tin: nhưng những điều kia thì con lại tin. Khốn thay, khốn thay, con đã bị kéo xuống chốn sâu của âm phủ bởi những bậc thang nào! vật vã và quay cuồng vì thiếu Lẽ Thật, bởi con đã tìm kiếm Chúa, lạy Đức Chúa Trời của con (con xưng nhận điều này với Chúa, là Đấng đã thương xót con khi con còn chưa xưng nhận), không phải theo sự hiểu biết của tâm trí, là điều mà nhờ đó Chúa muốn con trổi hơn loài thú, nhưng theo giác quan của xác thịt. Nhưng Chúa ở sâu bên trong con hơn cả phần sâu kín nhất của con; và cao hơn cả phần cao nhất của con. Con đã gặp người đàn bà táo bạo kia, ngu muội chẳng biết chi cả, là người được vẽ ra bằng hình bóng trong sách của Sa-lô-môn, nàng ngồi nơi cửa nhà mình mà nói rằng: Hãy vui lòng ăn bánh ăn vụng, và hãy uống nước ăn cắp ngọt ngào: nàng quyến dụ con, vì nàng thấy linh hồn con đang sống bên ngoài, nơi con mắt xác thịt con, và nghiền ngẫm những thức ăn mà con đã nuốt qua con mắt ấy.
Chương VII
Vì ngoài điều này ra, con chẳng biết điều gì thật sự hiện hữu; và con, như thể bởi sự sắc sảo của trí óc, đã bị thuyết phục mà ưng thuận với những kẻ lừa dối ngu dại, khi họ hỏi con: “điều ác từ đâu mà có?” “Đức Chúa Trời có bị giới hạn trong một hình dạng thân thể, và có tóc và móng tay chăng?” “những người cùng lúc có nhiều vợ, giết người, và tế sinh những sinh vật sống, có đáng được kể là công chính chăng?” Trước những câu hỏi ấy, con, trong sự ngu dốt của mình, rất bối rối, và trong khi đang rời xa lẽ thật, con lại tưởng mình đang tiến đến gần nó; vì bấy giờ con chưa biết rằng điều ác chẳng là gì khác hơn là sự thiếu vắng điều thiện, cho đến khi rốt cuộc một vật hoàn toàn thôi hiện hữu; mà làm sao con thấy được điều đó, khi mắt con chỉ thấy đến các vật thể, và tâm trí con chỉ thấy đến một ảo tưởng? Và con chẳng biết rằng Đức Chúa Trời là Thần, không phải là đấng có những phần trải dài theo chiều dài và chiều rộng, hay có bản thể là một khối; vì mọi khối thì nơi một phần đều nhỏ hơn nơi toàn thể: và nếu nó vô hạn, thì nơi phần được xác định bởi một khoảng không gian nhất định, nó phải nhỏ hơn so với nơi sự vô hạn của nó; và như vậy nó không hiện diện trọn vẹn ở khắp mọi nơi, như Thần, như Đức Chúa Trời. Và điều gì trong chúng con khiến chúng con giống Đức Chúa Trời, và có thể được gọi cách đúng đắn là được dựng nên giống như hình Đức Chúa Trời, thì con hoàn toàn không biết.
Con cũng chẳng biết sự công chính chân thật bề trong ấy, là sự công chính không xét đoán theo tập quán, nhưng theo luật pháp ngay thẳng nhất của Đức Chúa Trời Toàn Năng, nhờ đó các phong tục của các nơi và các thời được sắp đặt cho phù hợp với những thời và những nơi ấy; trong khi chính nó vẫn luôn luôn và ở mọi nơi là một, không phải nơi này một kiểu, nơi khác một kiểu; theo sự công chính ấy mà Áp-ra-ham, Y-sác, Gia-cốp, Môi-se và Đa-vít là người công chính, cùng tất cả những người được chính miệng Đức Chúa Trời khen ngợi; nhưng họ lại bị những kẻ khờ dại xét là bất chính, là những kẻ xét đoán theo sự xét đoán của loài người, và lấy những thói quen nhỏ nhen của mình mà đo lường phong tục đạo đức của cả nhân loại. Như thể trong một kho binh khí, có người không biết món nào hợp với phần nào của thân thể, lại lấy giáp ống chân che đầu, hoặc tìm cách mang mũ trụ vào chân, rồi than phiền rằng chúng chẳng vừa: hoặc như thể vào một ngày mà buổi chiều mọi việc buôn bán công cộng đều ngưng lại, có người tức giận vì không được phép mở cửa hàng, bởi buổi sáng anh ta đã được mở; hoặc khi trong một nhà, người ấy thấy một đầy tớ nào đó cầm trong tay một vật mà người quản rượu không được phép đụng đến; hoặc một điều gì được phép làm ngoài sân nhưng lại bị cấm trong phòng ăn; và người ấy tức giận vì trong cùng một nhà, cùng một gia đình, cùng một điều lại không được phân định như nhau ở mọi chỗ và cho mọi người. Những kẻ bực tức khi nghe rằng có điều xưa kia được phép cho người công chính mà nay thì không, hoặc rằng Đức Chúa Trời, vì những lý do nhất định thuộc về thời gian, đã truyền cho những người kia một điều, và cho những người này một điều khác, mà cả hai đều vâng theo cùng một sự công chính, cũng chính là như vậy: trong khi họ thấy, nơi một người, trong một ngày, và trong một nhà, những điều khác nhau thích hợp cho những chi thể khác nhau, và một điều trước kia được phép thì sau một thời gian lại không; ở góc này được phép hay được truyền, nhưng ở góc kia lại bị cấm và bị phạt cách chính đáng. Vậy công lý có phải là thay đổi hay biến đổi chăng? Không, nhưng những thời kỳ mà công lý cai quản thì không trôi chảy đều đặn, vì chúng là thời kỳ. Nhưng loài người, sống tạm ít ngày trên đất, vì bởi các giác quan mình không thể hòa hợp nguyên nhân của mọi sự trong các thời xưa và các dân khác, là điều họ chưa từng trải nghiệm, với những điều họ đã trải nghiệm, trong khi nơi cùng một thân thể, một ngày, hay một gia đình, họ dễ dàng thấy điều gì thích hợp cho mỗi chi thể, mỗi mùa, mỗi phần và mỗi người; thì với điều kia họ bắt bẻ, còn với điều này họ lại phục tùng.
Những điều ấy khi đó con không biết, cũng chẳng để ý; chúng đập vào mắt con từ mọi phía, mà con chẳng thấy. Con làm thơ, trong đó con không thể đặt bất cứ âm bộ nào ở bất cứ chỗ nào, nhưng phải đặt khác nhau trong những thể thơ khác nhau; thậm chí trong cùng một thể thơ cũng chẳng đặt cùng một âm bộ ở mọi vị trí. Thế nhưng chính nghệ thuật mà con dùng để làm thơ lại không có những nguyên tắc khác nhau cho những trường hợp khác nhau ấy, nhưng gồm tóm tất cả trong một. Vậy mà con vẫn không thấy rằng sự công chính mà những người nhân lành và thánh khiết vâng theo, đã gồm tóm trong một, cách tuyệt diệu và cao cả hơn biết bao, tất cả những điều Đức Chúa Trời truyền dạy, và chẳng thay đổi trong phần nào; dầu trong những thời kỳ khác nhau, nó không truyền mọi điều cùng một lúc, nhưng phân chia và truyền dạy điều thích hợp cho mỗi thời. Và con, trong sự mù quáng của mình, đã chỉ trích các thánh tổ phụ, không những trong việc họ sử dụng những điều hiện tại theo như Đức Chúa Trời truyền dạy và soi dẫn họ, mà còn trong việc họ báo trước những điều sẽ đến, theo như Đức Chúa Trời bày tỏ trong họ.
Chương VIII
Có khi nào hay có nơi nào mà việc hết lòng, hết linh hồn, hết ý mà yêu mến Đức Chúa Trời, và yêu kẻ lân cận như mình, lại là bất chính chăng? Bởi vậy những tội ô uế nghịch với tánh tự nhiên phải bị ghê tởm và trừng phạt ở mọi nơi và mọi lúc; chẳng hạn như tội của những người ở Sô-đôm: nếu mọi dân tộc đều phạm những tội ấy, thì họ đều mắc cùng một tội trước luật pháp của Đức Chúa Trời, là luật pháp đã không dựng nên loài người để họ lạm dụng nhau như thế. Vì ngay cả sự giao thông lẽ ra phải có giữa Đức Chúa Trời và chúng ta cũng bị xâm phạm, khi chính bản tính mà Ngài là Tác Giả bị ô uế bởi sự đồi bại của dục vọng. Còn những hành động xúc phạm đến tập quán của loài người thì phải tránh theo tập quán đang thịnh hành ở mỗi nơi; để một điều đã được thỏa thuận và xác lập bởi tập quán hay luật lệ của bất cứ thành nào hay dân nào, không bị bất cứ ai, dù là người bản xứ hay người ngoại quốc, vi phạm theo ý thích vô pháp của mình. Vì bất cứ phần nào không hòa hợp với toàn thể của nó đều là điều chướng tai gai mắt. Nhưng khi Đức Chúa Trời truyền làm một điều nghịch với tập quán hay giao ước của bất cứ dân nào, dầu điều đó trước nay họ chưa từng làm, thì cũng phải làm; nếu đã bị bỏ dở, thì phải khôi phục; và nếu chưa từng được định, thì nay phải được định. Vì nếu một vị vua được phép, trong quốc gia mình cai trị, truyền một điều mà chưa ai trước ông, và chính ông trước đây cũng chưa từng truyền, và việc vâng phục ông không thể là nghịch với lợi ích chung của quốc gia (thật ra, nếu ông không được vâng phục thì mới là nghịch, vì vâng phục các bậc quân vương là một giao ước chung của xã hội loài người); thì chúng ta càng phải vâng phục Đức Chúa Trời cách không chút do dự biết bao, trong mọi điều Ngài truyền, Ngài là Đấng Cai Trị mọi tạo vật của Ngài! Vì như trong các quyền bính của xã hội loài người, quyền lớn hơn được vâng phục trước quyền nhỏ hơn, thì Đức Chúa Trời phải được vâng phục trên hết thảy.
Cũng vậy trong những hành vi bạo ngược, khi có ý muốn làm hại, hoặc bằng lời sỉ nhục hoặc bằng sự tổn hại; và những điều ấy hoặc vì báo thù, như kẻ thù đối với kẻ thù; hoặc vì một lợi lộc nào đó thuộc về người khác, như kẻ cướp đối với khách bộ hành; hoặc để tránh một điều dữ nào đó, như đối với người mình sợ; hoặc vì lòng ganh tị, như kẻ kém may mắn đối với người may mắn hơn, hoặc kẻ đã thịnh đạt trong việc gì đó đối với người mà nó sợ hay buồn bực vì người ấy ngang hàng với mình, hoặc chỉ vì thích thú trước nỗi đau của người khác, như những khán giả xem các võ sĩ giác đấu, hay những kẻ chế giễu và nhạo báng người khác. Đó là những đầu mối của sự gian ác, nảy sinh từ sự mê tham của xác thịt, mê tham của mắt, hay lòng ham muốn quyền thế, hoặc từng thứ riêng lẻ, hoặc hai thứ hợp lại, hoặc cả ba cùng nhau; và như vậy loài người sống cách xấu xa nghịch lại ba và bảy, tức là cây đàn cầm mười dây ấy, Mười Điều Răn của Chúa, lạy Đức Chúa Trời, Đấng Chí Cao và vô cùng ngọt ngào. Nhưng có thể có tội ô uế nào nghịch cùng Chúa, là Đấng không thể bị làm ô uế? hay có hành vi bạo ngược nào nghịch cùng Chúa, là Đấng không thể bị làm hại? Nhưng Chúa báo trả điều loài người phạm nghịch cùng chính mình họ, vì ngay cả khi họ phạm tội nghịch cùng Chúa, họ cũng làm điều gian ác nghịch cùng chính linh hồn mình, và sự gian ác tự dối mình, bằng cách làm hư hoại và bóp méo bản tính của họ, là điều Chúa đã dựng nên và sắp đặt, hoặc bởi sự sử dụng quá độ những điều được phép, hoặc bởi sự nóng cháy trong những điều không được phép, hướng đến cách dùng nghịch với tánh tự nhiên; hoặc họ bị thấy là có tội, khi lấy lòng và lưỡi mà điên cuồng chống nghịch Chúa, đá đến ghim nhọn; hoặc khi, phá vỡ hàng rào của xã hội loài người, họ trơ tráo vui mừng trong những phe nhóm hay sự chia rẽ theo ý riêng, tùy theo họ có mục tiêu nào để đạt được hay điều gì để bất bình. Và những điều này xảy ra khi Chúa bị lìa bỏ, ôi Nguồn Sự Sống, là Đấng Tạo Hóa và Đấng Cai Quản duy nhất và chân thật của vũ trụ, và khi bởi một sự kiêu ngạo theo ý riêng, người ta chọn lấy từ đó một điều giả dối nào đó mà yêu mến. Vậy thì, bởi một lòng tin kính khiêm nhường, chúng con trở về cùng Chúa; và Chúa tẩy sạch chúng con khỏi những thói quen xấu xa, và thương xót tội lỗi của những ai xưng nhận, và nghe tiếng rên siếc của kẻ bị tù, và tháo cho chúng con khỏi những xiềng xích chúng con đã tự rèn cho mình, nếu chúng con không ngước sừng lên chống nghịch Chúa, là sừng của một thứ tự do giả tạo, mà vì tham muốn nhiều hơn, lại chịu mất hết thảy, bởi yêu lợi ích riêng tư của mình hơn yêu Chúa, là Đấng Thiện Hảo của muôn loài.
Chương IX
Giữa những tội ô uế và bạo ngược ấy, cùng biết bao sự gian ác, còn có những tội lỗi của những người nói chung đang tiến bộ; những tội ấy, bởi những người xét đoán đúng đắn, bị chê trách theo chuẩn mực của sự trọn vẹn, nhưng chính những người ấy lại được khen, vì hy vọng về hoa trái mai sau, như với ngọn lúa non xanh đang lớn. Và có những điều trông giống những tội ô uế hay bạo ngược, mà lại chẳng phải là tội; vì chúng chẳng xúc phạm đến Chúa, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của chúng con, cũng chẳng xúc phạm đến xã hội loài người; chẳng hạn khi những vật thích hợp cho một thời kỳ nhất định được thu góp để phục vụ đời sống, mà chúng con không biết có phải vì lòng tham chiếm hữu chăng; hoặc khi có những điều bị nhà cầm quyền chính đáng trừng phạt nhằm sửa trị, mà chúng con không biết có phải vì lòng ham muốn làm hại chăng. Vậy nhiều hành động trước mắt loài người bị chê bai, lại được Chúa làm chứng mà chấp nhận; và nhiều hành động được loài người khen ngợi, thì lại bị kết án (có Chúa làm chứng): vì vẻ bề ngoài của hành động, tâm ý của người làm, và nhu cầu không ai biết của thời kỳ ấy, mỗi điều mỗi khác. Nhưng khi Chúa thình lình truyền một điều khác thường và chẳng ai ngờ, phải, dầu trước kia Chúa từng cấm điều đó, và tạm thời Chúa còn giấu lý do của mệnh lệnh Chúa, và điều đó lại nghịch với quy ước của một xã hội loài người nào đó, thì ai còn nghi ngờ rằng điều đó phải được làm, bởi xã hội loài người nào phục vụ Chúa thì mới là công chính? Nhưng phước cho những ai biết các mệnh lệnh của Chúa! Vì mọi việc đều do các tôi tớ Chúa làm ra; hoặc để tỏ ra một điều cần thiết cho hiện tại, hoặc để báo trước những điều sẽ đến.
Chương X
Vì không biết những điều ấy, con đã chế nhạo các tôi tớ thánh và các đấng tiên tri ấy của Chúa. Và con được gì khi chế nhạo họ, ngoài việc bị Chúa chế nhạo, khi con bị lôi kéo cách vô tri và từng bước một vào những sự điên rồ kia, đến nỗi tin rằng một trái vả khóc khi bị hái, và cây mẹ của nó nhỏ những giọt lệ như sữa? Thế mà trái vả ấy (bị hái bởi tội của người khác, chứ không phải tội của chính ông ta), nếu có vị thánh nào của phái Ma-ni ăn vào và trộn lẫn trong ruột gan mình, thì ông ta sẽ thở ra từ nó những thiên sứ, phải, sẽ có những phần tử của thần tính bật ra, mỗi lần ông ta rên rỉ hay than thở trong lúc cầu nguyện, là những phần tử của Đức Chúa Trời chí cao và chân thật vốn đã bị trói buộc trong trái vả ấy, nếu chúng không được giải thoát bởi răng hay bụng của một vị thánh thuộc hàng “những người được chọn” nào đó! Và con, kẻ khốn khổ, đã tin rằng phải tỏ lòng thương xót với hoa quả của đất hơn là với loài người, là những kẻ mà vì họ hoa quả ấy được dựng nên. Vì nếu có ai đang đói, mà không phải là người theo phái Ma-ni, xin một ít, thì miếng ăn được cho người ấy dường như bị kết án tử hình vậy.
Chương XI
Và Chúa đã giơ tay ra từ trên cao, kéo linh hồn con ra khỏi bóng tối thăm thẳm ấy, trong khi mẹ con, người trung tín của Chúa, khóc với Chúa vì con, nhiều hơn những người mẹ khóc cái chết thân xác của con cái mình. Vì bà, bởi đức tin và tâm thần mà bà có từ nơi Chúa, đã nhận ra sự chết mà con đang nằm trong đó, và Chúa đã nghe bà, lạy Chúa; Chúa đã nghe bà, và chẳng khinh dể những giọt nước mắt của bà, khi chúng tuôn chảy, tưới ướt mặt đất dưới mắt bà ở mọi nơi bà cầu nguyện; phải, Chúa đã nghe bà. Vì giấc mơ mà qua đó Chúa an ủi bà từ đâu mà đến; đến nỗi bà bằng lòng cho con sống với bà, và ăn cùng một bàn trong nhà, là điều bà đã bắt đầu tránh né, vì ghê tởm và gớm ghét những lời phạm thượng của sự lầm lạc nơi con? Vì bà thấy mình đứng trên một cây thước bằng gỗ, và một chàng trai rạng rỡ tiến đến gần bà, vui vẻ và mỉm cười với bà, còn bà thì đang đau buồn, và bị nỗi đau buồn đè nặng. Nhưng chàng trai (để dạy dỗ, như cách của họ, chứ không phải để được dạy dỗ) hỏi bà nguyên do nỗi đau buồn và những giọt nước mắt hằng ngày của bà, và khi bà trả lời rằng bà đang than khóc sự hư mất của con, chàng bảo bà hãy yên lòng, và bảo bà hãy nhìn xem, “Rằng bà ở đâu, thì con cũng ở đó.” Và khi bà nhìn, bà thấy con đứng cạnh bà trên cùng cây thước ấy. Điều này từ đâu mà có, nếu chẳng phải vì tai Chúa đã hướng về lòng bà? Lạy Đấng Thiện Hảo toàn năng, Đấng chăm sóc mỗi người chúng con như thể Chúa chỉ chăm sóc một mình người ấy; và chăm sóc mọi người như thể họ chỉ là một!
Điều này cũng từ đâu mà có, ấy là khi bà kể cho con nghe khải tượng ấy, và con muốn bẻ nó theo nghĩa “Rằng đúng hơn bà chớ thất vọng, vì một ngày kia bà sẽ trở nên như con”; thì bà lập tức, chẳng chút do dự, đáp lại: “Không; vì người ta không bảo mẹ rằng, ‘nó ở đâu, thì bà cũng ở đó’; mà là ‘bà ở đâu, thì nó cũng ở đó’?” Con xưng nhận với Chúa, lạy Chúa, rằng theo hết sức con nhớ được (và con đã thường nói về điều này), câu trả lời ấy của Chúa, qua mẹ con lúc đang thức,—rằng bà không bị bối rối bởi vẻ hợp lý của lời giải thích sai lạc của con, và đã mau chóng thấy điều cần phải thấy, là điều chắc chắn con đã không nhận ra trước khi bà nói,—ngay khi ấy đã làm con xúc động hơn chính giấc mơ, là giấc mơ qua đó một niềm vui dành cho người đàn bà thánh ấy, sẽ được ứng nghiệm mãi về sau, đã được báo trước từ lâu như thế để an ủi nỗi đau đớn hiện tại của bà. Vì gần chín năm đã trôi qua, trong đó con lăn lóc trong bùn lầy của hố sâu ấy, và trong bóng tối của sự giả dối, thường cố gắng chỗi dậy, nhưng lại bị quật ngã nặng nề hơn. Suốt thời gian ấy, người góa phụ trong sạch, tin kính và tiết độ ấy (đúng như người Chúa yêu thương), nay được hy vọng làm cho vững lòng hơn, nhưng chẳng hề nguôi khóc lóc và than van, vẫn không ngừng, trong mọi giờ cầu nguyện, than khóc cảnh ngộ của con trước mặt Chúa. Và những lời cầu nguyện của bà thấu đến trước mặt Chúa; vậy mà Chúa vẫn để con còn bị cuốn vào, và cuốn vào mãi trong bóng tối ấy.
Chương XII
Trong khi đó Chúa đã ban cho bà một câu trả lời khác, mà con còn nhớ; vì nhiều điều con bỏ qua, vội đi đến những điều thúc giục con xưng nhận với Chúa hơn, và nhiều điều con không còn nhớ. Vậy Chúa đã ban cho bà một câu trả lời khác, qua một thầy tế lễ của Chúa, một vị giám mục được nuôi dưỡng trong Hội Thánh Chúa và thông thạo các sách của Chúa. Khi người đàn bà này nài xin ông hạ cố trò chuyện với con, bác bỏ những sai lầm của con, giúp con bỏ những điều xấu, và dạy con những điều tốt (vì ông thường làm như vậy khi gặp những người thích hợp để tiếp nhận), thì ông từ chối, cách khôn ngoan, như về sau con mới nhận ra. Vì ông đáp rằng con còn chưa thể dạy được, vì đang tự cao bởi sự mới lạ của tà thuyết ấy, và đã làm bối rối nhiều người kém hiểu biết bằng những câu hỏi xảo trá, như bà đã kể cho ông: “nhưng hãy để mặc nó một thời gian” (ông nói), “chỉ cầu nguyện với Đức Chúa Trời cho nó, tự nó sẽ đọc mà tìm ra sai lầm ấy là gì, và sự bất kính của nó lớn đến dường nào.” Đồng thời ông kể cho bà biết rằng chính ông, khi còn nhỏ, đã bị người mẹ bị quyến dụ của mình giao cho phái Ma-ni, và đã không những đọc, mà còn thường chép lại hầu hết các sách của họ, và đã (không cần ai tranh luận hay chứng minh) tự thấy phái ấy đáng tránh xa biết bao; và ông đã tránh xa nó. Khi ông nói xong điều đó, mà bà vẫn không chịu yên lòng, nhưng càng nài ép ông hơn, với những lời khẩn cầu và nhiều nước mắt, xin ông gặp con và trò chuyện với con; thì ông, hơi phật ý vì sự nài nỉ của bà, nói: “Bà hãy về đi, và cầu Đức Chúa Trời ban phước cho bà, vì đứa con của những giọt nước mắt như thế không thể nào hư mất.” Câu trả lời ấy bà đón nhận (như bà thường nhắc lại khi trò chuyện với con) như thể nó vang ra từ trời.