Chương 12 · 1 giờ 11 phút đọc · 1 giờ 32 phút nghe
Quyển Mười Hai
Chương I
Lạy Chúa, lòng con, được những lời của Kinh Thánh Chúa chạm đến, đang bận rộn nhiều giữa cảnh nghèo nàn của đời con. Vì thế mà phần nhiều sự nghèo nàn của trí hiểu loài người lại dồi dào lời lẽ, bởi tìm tòi thì có nhiều điều để nói hơn là khám phá, cầu xin thì dài hơn là nhận được, và bàn tay gõ cửa của chúng con có nhiều việc phải làm hơn bàn tay nhận lãnh. Chúng con nắm giữ lời hứa, ai sẽ làm cho nó ra vô hiệu? Nếu Đức Chúa Trời vùa giúp chúng ta, thì còn ai nghịch với chúng ta? Hãy xin, sẽ được; hãy tìm, sẽ gặp; hãy gõ cửa, sẽ mở cho. Bởi vì, hễ ai xin thì được; ai tìm thì gặp; ai gõ cửa thì được mở. Đó là chính những lời hứa của Chúa: và ai cần phải sợ bị lừa dối, khi chính Lẽ Thật hứa?
Chương II
Sự hèn mọn của lưỡi con xưng tụng cùng Đấng Chí Cao là Chúa rằng Chúa đã dựng nên trời và đất; bầu trời này mà con thấy, và mặt đất này mà con giẫm lên, là nơi phát xuất mảnh đất mà con mang trên mình; chính Chúa đã dựng nên. Nhưng lạy Chúa, đâu là trời của các từng trời mà chúng con nghe nói đến trong lời Thi Thiên: Trời của các từng trời thuộc về Chúa; nhưng Ngài đã ban đất cho con cái loài người? Đâu là từng trời mà chúng con không thấy, mà so với nó thì hết thảy những gì chúng con thấy đây đều là đất? Vì toàn thể vật chất hữu hình này, vốn không trọn vẹn ở khắp mọi nơi, đã nhận lấy phần vẻ đẹp của mình theo cách ấy ở những phần thấp này, mà thấp nhất là trái đất của chúng con đây; nhưng so với trời của các từng trời ấy, thì ngay cả bầu trời của trái đất chúng con cũng chỉ là đất: phải, cả hai khối lớn lao này đều có thể được gọi là đất mà chẳng có gì vô lý, khi so với từng trời không ai biết ấy, là từng trời thuộc về Chúa, chứ không thuộc về con cái loài người.
Chương III
Vả, đất này khi ấy không thấy được và không có hình dạng, và có một vực thẳm sâu thẳm nào đó mà con không biết, trên đó không có ánh sáng, vì nó không có hình dạng. Bởi vậy Chúa đã truyền chép rằng sự mờ tối ở trên mặt vực; đó là gì nếu không phải là sự vắng mặt của ánh sáng? Vì nếu đã có ánh sáng, thì nó phải ở đâu nếu không phải ở trên hết thảy, ở trên cao và soi sáng? Vậy nơi không có ánh sáng, thì sự hiện diện của sự mờ tối là gì, nếu không phải là sự vắng mặt của ánh sáng? Cho nên sự mờ tối ở trên nó, vì ánh sáng không ở trên nó; như nơi không có âm thanh thì có sự im lặng. Và có sự im lặng ở đó nghĩa là gì, nếu không phải là không có âm thanh ở đó? Lạy Chúa, chẳng phải Chúa đã dạy linh hồn này, là linh hồn đang xưng nhận với Chúa đây sao? Lạy Chúa, chẳng phải Chúa đã dạy con rằng trước khi Chúa tạo hình và phân biệt chất liệu vô hình dạng này, thì chẳng có gì cả, không màu sắc, không hình thể, không thân thể, không thần linh sao? thế nhưng cũng không hoàn toàn là hư không; vì có một sự vô hình dạng nào đó, không có chút vẻ đẹp nào.
Chương IV
Vậy thì phải gọi nó bằng tên gì, để phần nào truyền đạt được cho những người có trí chậm hiểu hơn, nếu không phải bằng một từ thông thường nào đó? Và trong mọi phần của thế giới, có thể tìm được gì gần với sự vô hình dạng tuyệt đối hơn là đất và vực sâu? Vì ở bậc thấp nhất, chúng kém đẹp hơn những phần khác ở trên cao, là những phần thảy đều trong suốt và sáng chói. Vậy cớ sao con lại không thể nghĩ rằng sự vô hình dạng của chất liệu (mà Chúa đã dựng nên không có vẻ đẹp, để từ đó làm nên thế giới tươi đẹp này) đã được gợi ý cho loài người cách thích đáng bằng tên gọi đất không thấy được và không có hình dạng.
Chương V
Cho nên khi tư tưởng tìm xem giác quan có thể hình dung điều gì dưới tên gọi ấy, và tự nhủ: “Đó không phải là một hình thể thuộc trí tuệ, như sự sống hay sự công bình; vì nó là chất liệu của các vật thể; cũng không phải là đối tượng của giác quan, vì là không thấy được và không có hình dạng, nơi nó không có gì để mắt thấy hay giác quan cảm biết”;—trong khi tư tưởng của con người tự nhủ như vậy, nó có thể gắng sức hoặc biết nó bằng cách không biết nó; hoặc không biết nó bằng cách biết nó.
Chương VI
Nhưng lạy Chúa, nếu con muốn dùng lưỡi và ngòi bút mình xưng nhận với Chúa trọn cả, mọi điều chính Chúa đã dạy con về chất liệu ấy,—cái tên mà trước kia con đã nghe nhưng không hiểu, khi những người cũng chẳng hiểu nó kể cho con nghe, thì con đã hình dung nó như có vô số hình dạng khác nhau, và vì vậy thật ra chẳng hình dung được nó chút nào; tâm trí con đảo lộn lên xuống những “hình dạng” ghê tởm và kinh khủng, chẳng theo thứ tự nào, nhưng dầu sao cũng là “hình dạng”; và con gọi nó là không có hình dạng, chẳng phải vì nó thiếu mọi hình dạng, nhưng vì nó có thứ hình dạng mà tâm trí con, nếu gặp phải, sẽ quay mặt đi như điều lạ lùng và chướng nghịch, và sự yếu đuối của con người sẽ phải bối rối. Và ngay cả điều con hình dung cũng không có hình dạng, chẳng phải như bị tước mất mọi hình dạng, nhưng là khi so với những hình dạng đẹp đẽ hơn; và lý trí chân chính đã thuyết phục con rằng con phải lột bỏ hoàn toàn khỏi nó mọi dấu vết của hình dạng, nếu con muốn hình dung chất liệu tuyệt đối không có hình dạng; và con đã không làm được; vì con dễ nghĩ rằng cái gì bị tước mất mọi hình dạng thì hoàn toàn không hiện hữu, hơn là hình dung một vật ở giữa hình dạng và hư không, chẳng có hình dạng, cũng chẳng phải hư không, một cái gần như hư không mà không có hình dạng. Vì vậy tâm trí con thôi không cùng thần linh con tra hỏi về điều ấy, vì nó đầy dẫy những hình ảnh của các vật thể có hình dạng, và cứ thay đổi, biến hóa chúng tùy ý; rồi con chú tâm vào chính các vật thể, và nhìn sâu hơn vào tính hay thay đổi của chúng, nhờ đó chúng thôi là điều chúng đã là, và bắt đầu là điều chúng chưa từng là; và chính sự chuyển từ hình dạng này sang hình dạng khác ấy, con ngờ rằng diễn ra qua một trạng thái vô hình dạng nào đó, chứ không qua sự hư không thuần túy; thế nhưng điều này con khao khát được biết, chứ không chỉ ngờ vực mà thôi. Vậy nếu tiếng nói và ngòi bút con muốn xưng nhận với Chúa trọn cả, mọi nút thắt mà Chúa đã mở ra cho con trong vấn đề này, thì người đọc nào đủ kiên nhẫn để tiếp nhận hết? Dầu vậy lòng con cũng sẽ chẳng vì thế mà thôi dâng lên Chúa sự tôn kính và bài ca ngợi khen, vì những điều mà nó không thể diễn tả. Vì chính tính hay thay đổi của những vật hay thay đổi có khả năng tiếp nhận mọi hình dạng mà các vật hay thay đổi ấy được biến đổi thành. Và tính hay thay đổi này là gì? Là linh hồn chăng? Là thân thể chăng? Là điều cấu thành linh hồn hay thân thể chăng? Nếu có thể nói “một cái hư không mà là cái gì đó”, một cái “có, mà không có,” thì con sẽ nói rằng nó chính là thế: thế nhưng bằng cách nào đó ngay khi ấy nó đã có, vì có khả năng tiếp nhận những hình thể hữu hình và phức hợp này.
Chương VII
Nhưng nó có được mức hiện hữu ấy từ đâu, nếu không phải từ Chúa, là Đấng mà muôn vật đều từ nơi Chúa mà có, trong chừng mực chúng hiện hữu? Nhưng càng không giống Chúa bao nhiêu thì càng xa Chúa bấy nhiêu; vì đó không phải là sự xa cách về nơi chốn. Vậy, lạy Chúa, Chúa là Đấng không phải ở nơi này thế này, ở nơi khác thế khác, nhưng luôn là chính Chúa, chính Chúa, chính Chúa, Thánh thay, thánh thay, thánh thay là Chúa, là Đức Chúa Trời, Đấng Toàn năng, trong Ban Đầu là Đấng từ Chúa mà ra, tức trong Sự Khôn Ngoan của Chúa, Đấng được sinh ra từ chính Bản Thể Chúa, Chúa đã dựng nên một điều gì đó, và dựng nên từ hư không. Vì Chúa đã dựng nên trời và đất; không phải từ chính Chúa, vì như thế chúng sẽ ngang bằng với Con Một của Chúa, và do đó cũng ngang bằng với Chúa; trong khi chẳng có lẽ nào điều gì không do Chúa mà ra lại được ngang bằng với Chúa. Và ngoài Chúa ra, chẳng có gì khác để từ đó Chúa có thể dựng nên chúng, lạy Đức Chúa Trời, Ba Ngôi Một Thể và Một Thể Ba Ngôi; vì vậy Chúa đã dựng nên trời và đất từ hư không; một điều lớn và một điều nhỏ; vì Chúa là Đấng Toàn Năng và Thiện Hảo, để làm nên mọi vật đều tốt lành, cả từng trời lớn lao lẫn mặt đất nhỏ bé. Chúa đã hiện hữu, và ngoài Chúa không có gì khác để từ đó Chúa dựng nên trời và đất; hai loại vật; một ở gần Chúa, một ở gần hư không; một mà chỉ mình Chúa ở trên nó; một mà chẳng có gì ở dưới nó.
Chương VIII
Nhưng trời của các từng trời ấy là cho chính Chúa, lạy Chúa; còn đất mà Chúa đã ban cho con cái loài người, để được thấy và chạm đến, thì khi ấy không như chúng con nay thấy và chạm đến. Vì nó không thấy được, không có hình dạng, và có một vực sâu trên đó không có ánh sáng; hay là, sự mờ tối ở trên vực sâu, nghĩa là nhiều hơn ở trong vực sâu. Vì vực nước sâu này, nay thấy được, ngay trong lòng sâu thẳm của nó cũng có một thứ ánh sáng hợp với bản tính nó; mà các loài cá và loài bò sát dưới đáy nó có thể cảm nhận được ở mức độ nào đó. Nhưng toàn thể vực sâu ấy khi đó gần như hư không, vì cho đến lúc ấy nó hoàn toàn không có hình dạng; thế nhưng đã có điều có thể được tạo hình. Vì lạy Chúa, Chúa đã dựng nên thế giới từ một chất liệu không có hình dạng, mà Chúa đã làm ra từ hư không thành một cái gần như hư không, để từ đó làm nên những điều lớn lao mà chúng con là con cái loài người lấy làm kinh ngạc. Vì bầu trời hữu hình này thật vô cùng kỳ diệu; về khoảng không ấy, ở giữa nước với nước, vào ngày thứ hai, sau khi dựng nên ánh sáng, Chúa đã phán: Hãy có, thì liền có. Khoảng không ấy Chúa đặt tên là trời; tức là trời đối với đất và biển này, mà Chúa đã làm nên vào ngày thứ ba, bằng cách ban một hình thể thấy được cho chất liệu vô hình dạng, là chất liệu Chúa đã dựng nên trước mọi ngày. Vì trước mọi ngày Chúa cũng đã dựng nên một từng trời; nhưng đó là trời của từng trời này; bởi Ban đầu Chúa đã dựng nên trời và đất. Nhưng chính đất mà Chúa đã dựng nên ấy là chất liệu vô hình dạng, vì nó không thấy được và không có hình dạng, và sự mờ tối ở trên vực sâu; từ đất không thấy được và không có hình dạng ấy, từ sự vô hình dạng ấy, từ cái gần như hư không ấy, Chúa có thể làm nên mọi vật cấu thành thế giới hay thay đổi này, là thế giới không đứng vững; và chính tính hay thay đổi của nó tỏ ra ở chỗ người ta có thể nhận thấy và đếm được thời gian trong nó. Vì thời gian được tạo nên bởi sự biến đổi của sự vật, trong khi các hình thể, mà chất liệu của chúng là đất không thấy được nói trên, được biến hóa và xoay chuyển.
Chương IX
Vì vậy Đức Thánh Linh, Thầy của tôi tớ Chúa, khi thuật lại rằng trong Ban Đầu Chúa đã dựng nên trời và đất, chẳng nói gì đến thời gian, chẳng nói gì đến ngày. Vì quả thật trời của các từng trời mà Chúa đã dựng nên trong Ban Đầu là một tạo vật thuộc trí tuệ nào đó, dù không hề đồng đời đời với Chúa là Ba Ngôi, nhưng vẫn dự phần vào sự đời đời của Chúa, và nhờ sự ngọt ngào của sự chiêm ngưỡng chính Chúa cách hết sức phước hạnh ấy, nó ghìm chặt tính hay thay đổi của chính mình; và chẳng hề sa ngã từ khi được dựng nên lần đầu, gắn bó chặt chẽ với Chúa, nó được đặt ở trên mọi sự xoay vần đổi thay của thời gian. Phải, ngay cả chính sự vô hình dạng này của đất, không thấy được và không có hình dạng, cũng không được kể vào số các ngày. Vì nơi nào không có hình thể cũng không có trật tự, thì ở đó chẳng có gì đến hay đi; và nơi nào không có điều ấy, thì hiển nhiên không có ngày, cũng không có sự xoay vần nào của các khoảng thời gian.
Chương X
Ôi, xin cho Ánh Sáng, Lẽ Thật, Ánh Sáng của lòng con, chứ không phải sự tối tăm của chính con, phán cùng con. Con đã sa vào sự tối tăm ấy, và trở nên tối tăm; nhưng ngay từ đó, ngay từ đó con vẫn yêu Chúa. Con đã lầm lạc, và đã nhớ đến Chúa. Con nghe tiếng Chúa phía sau con, gọi con trở về, và con hầu như chẳng nghe được, vì sự huyên náo của những kẻ thù của sự bình an. Và giờ đây, kìa, con trở về trong cơn khốn quẫn, và hổn hển khao khát nguồn suối của Chúa. Chớ ai ngăn cấm con! con sẽ uống nguồn này, và nhờ đó mà sống. Xin đừng để con là sự sống của chính mình; tự sức mình con đã sống tệ hại, con đã là sự chết cho chính mình; và con được sống lại trong Chúa. Xin chính Chúa phán cùng con, xin chính Chúa dạy dỗ con. Con đã tin các Sách của Chúa, và lời của các Sách ấy đầy dẫy sự mầu nhiệm.
Chương XI
Lạy Chúa, Chúa đã từng dùng tiếng lớn mà phán vào tai bề trong của con rằng Chúa là đời đời, là Đấng duy nhất có sự không hề chết; vì Chúa không thể bị thay đổi về hình thể hay chuyển động, ý muốn Chúa cũng không bị thời gian làm biến đổi: bởi chẳng có ý muốn nào thay đổi mà lại bất tử. Điều này trước mặt Chúa đã rõ ràng đối với con, và con nài xin Chúa cho điều ấy ngày càng rõ hơn với con; và trong sự bày tỏ ấy, xin cho con với lòng tiết độ được ở yên dưới bóng cánh của Chúa. Lạy Chúa, Chúa cũng đã dùng tiếng lớn mà phán vào tai bề trong của con rằng Chúa đã dựng nên mọi bản tính và mọi bản thể, là những điều không phải là điều chính Chúa là, nhưng vẫn hiện hữu; và chỉ có điều không hiện hữu là không đến từ Chúa, cùng với sự chuyển động của ý chí rời khỏi Chúa là Đấng hiện hữu, mà hướng về điều hiện hữu ở mức kém hơn, bởi sự chuyển động như thế là sự vi phạm và tội lỗi; và tội lỗi của bất cứ ai cũng chẳng làm hại Chúa, hay làm xáo trộn trật tự cai trị của Chúa, từ đầu đến cuối. Điều này trước mặt Chúa đã rõ ràng đối với con, và con nài xin Chúa cho điều ấy ngày càng rõ hơn với con: và trong sự bày tỏ ấy, xin cho con với lòng tiết độ được ở yên dưới bóng cánh của Chúa.
Chúa cũng đã dùng tiếng lớn mà phán vào tai bề trong của con rằng ngay cả tạo vật kia cũng không đồng đời đời với chính Chúa, là tạo vật mà hạnh phúc của nó chỉ là chính Chúa, và là tạo vật, với sự trong sạch bền bỉ nhất, kín múc dưỡng chất từ Chúa, chẳng ở nơi nào và chẳng lúc nào để lộ ra tính hay thay đổi tự nhiên của mình; và vì chính Chúa hằng hiện diện với nó, là Đấng mà nó đem trọn cả lòng yêu mến gìn giữ mình cho, nên nó chẳng có tương lai để trông đợi, cũng chẳng chuyển vào quá khứ điều nó nhớ, nên không bị biến đổi bởi sự thay đổi nào, cũng không bị phân tán vào thời gian nào. Ôi tạo vật phước hạnh, nếu có tạo vật như thế, vì nó gắn bó với Phước Hạnh của Chúa; được phước trong Chúa, là Đấng đời đời ngự trong nó và soi sáng nó! Con cũng chẳng tìm được tên nào để gọi trời của các từng trời thuộc về Chúa cho xứng hơn là nhà của Chúa, là nơi chiêm ngưỡng sự vui thích của Chúa mà chẳng hề sa sút đi ra với điều khác; một tâm trí tinh sạch, hiệp một cách hết sức hòa hợp, nhờ trạng thái bình an vững lập của các thần linh thánh, là các công dân của thành Chúa trong các nơi trên trời; vượt xa trên những nơi trên trời mà chúng con thấy.
Nhờ đó, linh hồn mà cuộc lữ hành đã kéo dài và đi xa, nhờ đó linh hồn có thể hiểu, nếu giờ đây nó khao khát Chúa, nếu giờ đây nước mắt làm đồ ăn của nó, trong khi người ta hằng ngày hỏi nó: Đức Chúa Trời ngươi đâu? nếu giờ đây nó xin Chúa một điều, và tìm kiếm điều ấy, là trọn đời được ở trong nhà Chúa (mà sự sống của nó là gì, nếu không phải là Chúa? và các ngày của Chúa là gì, nếu không phải là sự đời đời của Chúa, cũng như các năm Chúa không hề cùng, vì Chúa vẫn luôn là chính Chúa?); vậy nhờ đó, linh hồn nào có thể, hãy hiểu Chúa là đời đời vượt xa trên mọi thời gian biết bao; vì nhà của Chúa, chưa từng lúc nào đi phương xa, dù không đồng đời đời với Chúa, nhưng nhờ không ngừng và không hề lơi lỏng gắn bó với Chúa, nên chẳng chịu sự thay đổi nào của thời gian. Điều này trước mặt Chúa đã rõ ràng đối với con, và con nài xin Chúa cho điều ấy ngày càng rõ hơn với con, và trong sự bày tỏ ấy, xin cho con với lòng tiết độ được ở yên dưới bóng cánh của Chúa.
Kìa, có một sự vô hình dạng nào đó mà con không biết, trong những biến đổi của các tạo vật sau rốt và thấp kém nhất này; và ai sẽ nói với con (trừ phi là kẻ vì sự trống rỗng của lòng mình mà lấy làm lạ và tự quăng quật lên xuống giữa những tưởng tượng của chính mình?), ai ngoài kẻ như thế sẽ nói với con rằng nếu mọi hình thể bị hao mòn và tiêu hủy đến nỗi chỉ còn lại sự vô hình dạng ấy, là sự vô hình dạng mà qua đó vật đã được biến đổi và chuyển từ hình thể này sang hình thể khác, thì sự vô hình dạng ấy có thể bày ra sự xoay vần của thời gian? Vì hiển nhiên là không thể, bởi không có sự đa dạng của các chuyển động thì không có thời gian: và không có sự đa dạng nào ở nơi không có hình thể.
Chương XII
Khi suy xét những điều này, theo mức Chúa ban cho, lạy Đức Chúa Trời của con, theo mức Chúa giục giã con gõ cửa, và theo mức Chúa mở cho con khi con gõ, con thấy có hai điều Chúa đã dựng nên, không ở trong phạm vi của thời gian, và chẳng điều nào đồng đời đời với Chúa. Một điều được tạo hình đến nỗi, chẳng hề ngừng chiêm ngưỡng, chẳng có khoảng cách nào của sự thay đổi, dù hay thay đổi nhưng không bị thay đổi, nó được hưởng trọn vẹn sự đời đời và sự không hề thay đổi của Chúa; điều kia thì vô hình dạng đến nỗi không có điều gì có thể được chuyển từ hình dạng này sang hình dạng khác, dù là của sự chuyển động hay của sự nghỉ yên, để trở nên lệ thuộc vào thời gian. Nhưng Chúa đã không để điều này cứ vô hình dạng như vậy, vì trước mọi ngày, trong Ban Đầu Chúa đã dựng nên Trời và Đất; là hai điều con đã nói đến. Nhưng Đất thì không thấy được và không có hình dạng, và sự mờ tối ở trên vực sâu. Trong những lời ấy, sự vô hình dạng được truyền đạt cho chúng con (để nhờ đó những trí hiểu không thể hình dung được sự tước bỏ hoàn toàn mọi hình dạng mà chưa đi đến hư không, có thể được dẫn dắt từng bước), là sự vô hình dạng mà từ đó một Trời khác có thể được dựng nên, cùng với một đất thấy được và có hình dạng đẹp đẽ: và các dòng nước được sắp đặt khác nhau, và mọi điều khác nữa trong sự hình thành thế giới, được ghi chép là đã được dựng nên, chẳng phải không có ngày; và như thế là vì chúng có bản tính khiến những thay đổi nối tiếp của thời gian có thể diễn ra trong chúng, bởi chúng lệ thuộc vào những biến đổi đã định của chuyển động và của hình dạng.
Chương XIII
Vậy, lạy Đức Chúa Trời của con, đây là điều con hiểu, khi con nghe Kinh Thánh của Chúa phán: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất: và đất thì không thấy được và không có hình dạng, và sự mờ tối ở trên vực sâu, mà chẳng nói đến Chúa đã dựng nên chúng vào ngày nào; đây là điều con hiểu, rằng vì cớ Trời của các từng trời,—tầng Trời thuộc trí tuệ ấy, mà các Trí Linh của nó biết mọi sự cùng một lúc, không từng phần, không mập mờ, không như trong một cái gương, nhưng trọn vẹn, cách tỏ tường, hai mặt đối nhau; không phải điều này lúc này, rồi điều kia lúc khác; nhưng (như con đã nói) biết mọi sự cùng một lúc, không có sự nối tiếp nào của thời gian;—và vì cớ đất không thấy được và không có hình dạng, không có sự nối tiếp nào của thời gian, là sự nối tiếp bày ra “điều này lúc này, điều kia lúc khác”; bởi nơi nào không có hình dạng, thì không có sự phân biệt giữa các vật:—vậy thì, vì cớ hai điều này, một điều được tạo hình ban sơ, và một điều vô hình dạng ban sơ; điều thứ nhất là trời, nhưng là Trời của trời, điều thứ hai là đất, nhưng là đất không thấy được và không có hình dạng; con hiểu rằng vì cớ hai điều này mà Kinh Thánh của Chúa đã nói, chẳng nhắc đến ngày nào: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên Trời và Đất. Vì ngay sau đó Kinh Thánh liền thêm vào để chỉ rõ đất nào; và cũng vậy, khi ghi rằng Khoảng Không được dựng nên vào ngày thứ hai và được gọi là Trời, Kinh Thánh cho chúng con hiểu Ngài đã nói đến Trời nào trước đó, mà chẳng nhắc đến ngày.
Chương XIV
Lời Chúa sâu nhiệm lạ lùng thay! mà bề mặt, kìa! ở ngay trước chúng con, mời gọi những kẻ bé mọn; thế nhưng đó là một chiều sâu lạ lùng. Ôi lạy Đức Chúa Trời của con, một chiều sâu lạ lùng! Nhìn vào đó thật đáng kinh sợ; một sự kinh sợ của lòng tôn kính, và một sự run rẩy của tình yêu. Những kẻ thù của lời ấy con ghét cay ghét đắng; ôi, ước gì Chúa giết họ bằng gươm hai lưỡi của Chúa, để họ không còn là kẻ thù của lời ấy nữa: vì con ước họ được giết chết như thế đối với chính mình, hầu cho họ được sống cho Chúa. Nhưng kìa, có những người khác, không phải kẻ bắt bẻ, mà là người tán dương sách Sáng Thế Ký; họ nói: “Thánh Linh của Đức Chúa Trời, Đấng đã dùng Môi-se tôi tớ Ngài mà chép những điều này, không muốn những lời ấy được hiểu như vậy; Ngài không muốn nó được hiểu như anh nói, nhưng theo cách khác, như chúng tôi nói.” Với họ, lạy Đức Chúa Trời của hết thảy chúng con, xin chính Chúa làm thẩm phán, con xin trả lời như sau.
Chương XV
“Các anh có dám quả quyết là sai điều mà Lẽ Thật dùng tiếng lớn nói vào tai bề trong của tôi, về Sự Đời Đời của Đấng Tạo Hóa, rằng bản thể Ngài chẳng hề bị thời gian thay đổi, ý muốn Ngài cũng chẳng tách rời khỏi bản thể Ngài chăng? Vì vậy Ngài không muốn điều này lúc này, điều kia lúc khác, nhưng một lần, và cùng một lúc, và luôn luôn, Ngài muốn mọi điều Ngài muốn; không phải hết lần này đến lần khác, cũng không phải lúc này điều này, lúc kia điều kia; Ngài cũng không về sau mới muốn điều trước kia Ngài không muốn, hay thôi muốn điều trước kia Ngài đã muốn; vì một ý muốn như thế là hay thay đổi, và chẳng vật gì hay thay đổi mà lại đời đời: nhưng Đức Chúa Trời chúng ta là đời đời. Lại nữa, điều Ngài nói vào tai bề trong của tôi: sự trông đợi những điều sẽ đến trở thành sự nhìn thấy khi chúng đã đến, và chính sự nhìn thấy ấy trở thành ký ức khi chúng đã qua. Vả, mọi tư tưởng biến đổi như thế đều là hay thay đổi; và chẳng vật gì hay thay đổi mà lại đời đời: nhưng Đức Chúa Trời chúng ta là đời đời.” Con suy ra những điều này, và gom chúng lại, thì thấy rằng Đức Chúa Trời của con, là Đức Chúa Trời đời đời, đã chẳng do một ý muốn mới nào mà dựng nên bất cứ tạo vật nào, và sự hiểu biết của Ngài cũng chẳng chấp nhận điều gì chóng qua. “Vậy các anh sẽ nói sao, hỡi những người phản bác? Những điều này sai chăng?” Họ đáp: “Không”; “Vậy thì sao? Có phải là sai khi nói rằng mọi bản tính đã được tạo hình, hay chất liệu có khả năng nhận hình dạng, đều chẳng hiện hữu, trừ khi đến từ Đấng thiện hảo tuyệt đối, vì Ngài hiện hữu tuyệt đối?” Họ nói: “Điều này chúng tôi cũng không chối.” “Vậy thì sao? Các anh có chối điều này không, rằng có một tạo vật cao cả nào đó, gắn bó với Đức Chúa Trời chân thật và thật sự đời đời bằng một tình yêu trong sạch đến thế, đến nỗi dù không đồng đời đời với Ngài, nó vẫn không lìa khỏi Ngài, cũng không tan rã vào sự đa dạng và xoay vần của thời gian, nhưng an nghỉ trong sự chiêm ngưỡng chân thật nhất về một mình Ngài?” Vì lạy Đức Chúa Trời, đối với người yêu Chúa nhiều như Chúa truyền, Chúa tỏ mình ra, và Chúa là đủ cho người ấy; vì thế người ấy không lìa khỏi Chúa, cũng không nghiêng về chính mình. Đây là nhà của Đức Chúa Trời, không làm bằng chất liệu dưới đất, cũng không phải là khối hữu hình trên trời, nhưng thuộc linh, và dự phần vào sự đời đời của Chúa, vì đời đời chẳng hề sa sút. Vì Chúa đã lập nó cho vững đến đời đời vô cùng, Chúa đã định cho nó một luật mà nó sẽ chẳng vi phạm. Nhưng nó cũng không đồng đời đời với Chúa, lạy Đức Chúa Trời, vì nó không phải không có khởi đầu; vì nó đã được dựng nên.
Vì dù chúng con không thấy có thời gian nào trước nó, bởi sự khôn ngoan đã được dựng nên trước muôn vật; không phải là Sự Khôn Ngoan hoàn toàn ngang bằng và đồng đời đời với Chúa, là Đức Chúa Trời chúng con, Cha của Ngài, là Sự Khôn Ngoan mà nhờ Ngài muôn vật được dựng nên, và trong Ngài, như trong Ban Đầu, Chúa đã dựng nên trời và đất; nhưng là sự khôn ngoan được dựng nên, tức là bản tính thuộc trí tuệ, nhờ chiêm ngưỡng ánh sáng mà trở nên ánh sáng. Vì điều này, dù được dựng nên, cũng được gọi là sự khôn ngoan. Nhưng Ánh Sáng soi sáng và ánh sáng được soi sáng khác nhau bao nhiêu, thì Sự Khôn Ngoan dựng nên và sự khôn ngoan được dựng nên cũng khác nhau bấy nhiêu; như giữa Sự Công Bình xưng công bình và sự công bình được tạo nên nhờ sự xưng công bình. Vì chúng con cũng được gọi là sự công bình của Chúa; vì một tôi tớ của Chúa đã nói như vầy: Hầu cho chúng ta nhờ Đấng đó mà được trở nên sự công bình của Đức Chúa Trời. Vậy vì một sự khôn ngoan được dựng nên nào đó đã được dựng nên trước muôn vật, tức là tâm trí có lý tính và trí tuệ của thành trong sạch ấy của Chúa, là mẹ chúng con, thành ở trên cao là tự do và đời đời trên các từng trời (trên những từng trời nào, nếu không phải là những từng trời ngợi khen Chúa, là Trời của các từng trời? Vì đây cũng là Trời của các từng trời thuộc về Chúa);—dù chúng con không thấy có thời gian nào trước nó (vì điều được dựng nên trước muôn vật thì cũng đi trước tạo vật là thời gian), thế nhưng chính Sự Đời Đời của Đấng Tạo Hóa ở trước nó, là Đấng mà từ Ngài, khi được dựng nên, nó đã nhận lấy khởi đầu, quả thật không phải khởi đầu của thời gian (vì khi ấy chính thời gian chưa có), nhưng là khởi đầu của sự được dựng nên của nó.
Bởi vậy nó đến từ Chúa, lạy Đức Chúa Trời chúng con, đến nỗi hoàn toàn khác với Chúa, và không phải là chính Chúa: vì dù chúng con không thấy thời gian ở trước nó, thậm chí cũng không ở trong nó (vì nó xứng đáng luôn được nhìn xem mặt Chúa, và chẳng bao giờ bị kéo khỏi đó, nên nó không bị biến đổi bởi sự thay đổi nào), thế nhưng trong nó vẫn có khả năng bị thay đổi, khiến nó sẽ trở nên tối tăm và lạnh lẽo, nếu không nhờ một lòng yêu mến mạnh mẽ gắn bó với Chúa, như buổi trưa không bao giờ dứt, mà nó chiếu sáng và rực nóng từ Chúa. Ôi ngôi nhà rực rỡ và đáng yêu biết bao! Tôi đã yêu vẻ đẹp của ngươi, và chốn ngự của sự vinh hiển Chúa tôi, là Đấng xây dựng và làm chủ ngươi. Nguyện cuộc lữ hành của tôi thở than khao khát ngươi, và tôi thưa với Đấng đã dựng nên ngươi, xin Ngài cũng chiếm lấy tôi ở trong ngươi, vì Ngài cũng đã dựng nên tôi. Tôi xiêu lạc khác nào con chiên mất: nhưng trên vai của Đấng Chăn Chiên tôi, là Đấng xây dựng ngươi, tôi hy vọng được mang về với ngươi.
“Các anh nói sao với tôi, hỡi những người phản bác mà tôi đang nói chuyện, là những người vẫn tin Môi-se là tôi tớ thánh của Đức Chúa Trời, và các sách của ông là lời phán của Đức Thánh Linh? Há chẳng phải nhà này của Đức Chúa Trời, quả thật không đồng đời đời với Đức Chúa Trời, nhưng theo mức độ của nó, là đời đời tại trên trời, là nơi các anh tìm những sự thay đổi của thời gian cách vô ích, vì các anh sẽ chẳng tìm thấy sao? Vì điều mà đối với nó, gắn bó chặt với Đức Chúa Trời luôn là điều tốt, thì vượt trên mọi sự kéo dài, và mọi chu kỳ xoay vần của thời gian.” Họ nói: “Đúng vậy.” “Vậy thì trong tất cả những điều lòng tôi đã lớn tiếng thưa cùng Đức Chúa Trời của tôi, khi ở bề trong nó nghe tiếng ngợi khen Ngài, các anh quả quyết phần nào là sai? Có phải là chất liệu không có hình dạng, mà vì không có hình dạng nên trong đó không có trật tự? Nhưng nơi nào không có trật tự, thì không thể có sự xoay vần của thời gian: thế nhưng cái ‘gần như hư không’ này, bởi không hoàn toàn là hư không, chắc chắn đến từ Ngài, là Đấng mà từ Ngài có mọi điều hiện hữu, ở bất cứ mức độ nào nó hiện hữu.” Họ nói: “Điều này chúng tôi cũng không chối.”
Chương XVI
Lạy Đức Chúa Trời của con, giờ đây trước mặt Chúa con xin đối thoại đôi chút với những người này, là những người công nhận mọi điều ấy là thật, những điều mà Lẽ Thật của Chúa thì thầm vào linh hồn con. Còn những kẻ chối bỏ những điều này, cứ để họ sủa và tự làm điếc tai mình bao nhiêu tùy thích; con sẽ gắng thuyết phục họ lặng yên, và mở trong họ một lối cho lời Chúa. Nhưng nếu họ từ chối và xua đuổi con, thì lạy Đức Chúa Trời của con, con nài xin Chúa chớ làm thinh với con. Xin Chúa phán cách chân thật trong lòng con; vì chỉ một mình Chúa phán như vậy: và con sẽ mặc họ ở bên ngoài thổi bụi lên, làm bụi bay vào chính mắt họ: còn chính con sẽ vào phòng riêng, và tại đó hát dâng Chúa một bài ca tình yêu; than thở với sự thở than không thể nói ra được, trong cuộc lữ hành của con, và nhớ đến Giê-ru-sa-lem, với tấm lòng hướng lên về đó, Giê-ru-sa-lem quê hương con, Giê-ru-sa-lem mẹ con, và chính Chúa là Đấng cai trị trên đó, là Đấng Soi Sáng, là Cha, là Đấng Gìn Giữ, là Chồng, là sự vui thích tinh sạch và mạnh mẽ, là niềm vui vững bền, và là mọi điều tốt lành không nói ra được, phải, tất cả cùng một lúc, vì Chúa là Đấng Thiện Hảo duy nhất, tối cao và chân thật. Con sẽ chẳng quay đi, cho đến khi Chúa gom hết thảy con người con, từ tình trạng tản lạc và hỗn loạn này, vào sự bình an của người mẹ yêu dấu nhất của chúng con, nơi trái đầu mùa của thần linh con đã ở đó rồi (nhờ đó con được biết chắc những điều này), và Chúa uốn nắn và làm cho nó vững bền đời đời, lạy Đức Chúa Trời của con, là Sự Thương Xót của con. Còn những người không quả quyết rằng mọi lẽ thật này là sai, những người tôn trọng Kinh Thánh thánh khiết của Chúa do Môi-se thánh trình bày, đặt nó, như chúng con, trên đỉnh cao của thẩm quyền phải được noi theo, nhưng lại phản bác con trong điều nào đó, thì con trả lời như vầy: Lạy Đức Chúa Trời chúng con, xin chính Chúa phân xử giữa những lời tự thú của con và những lời phản bác của những người này.
Chương XVII
Vì họ nói: “Dù những điều này là thật, nhưng Môi-se đã không có ý nói đến hai điều ấy, khi bởi sự mặc khải của Đức Thánh Linh, ông nói: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất. Ông không dùng tên gọi trời để chỉ tạo vật thuộc linh hay thuộc trí tuệ ấy, là tạo vật luôn nhìn xem mặt Đức Chúa Trời; cũng không dùng tên gọi đất để chỉ chất liệu vô hình dạng ấy.” “Vậy thì sao?” Họ nói: “Người của Đức Chúa Trời ấy có ý như chúng tôi nói, ông đã tuyên bố điều ấy bằng những lời đó.” “Điều gì?” Họ nói: “Bằng tên gọi trời và đất, trước hết ông muốn chỉ cách tổng quát và vắn tắt toàn thể thế giới hữu hình này; để về sau, bằng cách kể ra từng ngày, ông sắp đặt cách chi tiết, và như thể từng phần một, mọi điều mà Đức Thánh Linh vui lòng công bố như thế. Vì dân mà ông nói với họ là một dân thô sơ và xác thịt, đến nỗi ông cho rằng họ chỉ thích hợp để được giao cho sự hiểu biết về những công việc của Đức Chúa Trời là những điều thấy được mà thôi.” Tuy vậy, họ đồng ý rằng dưới những lời đất không thấy được và không có hình dạng, và vực sâu tối tăm ấy (mà từ đó, như được tỏ ra sau đó, mọi vật hữu hình mà hết thảy chúng con đều biết này đã được dựng nên và sắp đặt trong những “ngày” ấy), có thể hiểu, chẳng phải là không thích hợp, là chất liệu đầu tiên vô hình dạng này.
Nay nếu có người khác nói rằng “chính sự vô hình dạng và hỗn độn này của chất liệu, vì lý do ấy mà trước hết được truyền đạt dưới tên gọi trời và đất, bởi từ nó mà thế giới hữu hình này, với mọi bản tính hiển hiện rõ ràng nhất trong đó, là thế giới thường được gọi bằng tên trời và đất, đã được dựng nên và hoàn tất” thì sao? Lại nếu có người khác nói rằng “bản tính không thấy được và thấy được quả thật được gọi là trời và đất chẳng phải là không thích hợp; và như vậy, toàn thể muôn vật mà Đức Chúa Trời đã dựng nên trong Sự Khôn Ngoan của Ngài, tức là trong Ban Đầu, đã được bao hàm dưới hai chữ ấy? Tuy nhiên, vì muôn vật được dựng nên không phải từ bản thể của Đức Chúa Trời, nhưng từ hư không (bởi chúng không phải là điều Đức Chúa Trời là, và trong hết thảy chúng đều có một bản tính hay thay đổi, dù chúng tồn tại, như nhà đời đời của Đức Chúa Trời, hay bị thay đổi, như linh hồn và thân thể con người): cho nên chất liệu chung của mọi vật thấy được và không thấy được (còn chưa được tạo hình dù có khả năng nhận hình dạng), là chất liệu mà từ đó cả trời lẫn đất sẽ được dựng nên (tức là tạo vật không thấy được và thấy được khi đã được tạo hình), đã được đặt bằng chính những tên gọi dành cho đất không thấy được và không có hình dạng và sự mờ tối trên vực sâu, nhưng với sự phân biệt này, là bởi đất không thấy được và không có hình dạng thì hiểu là chất liệu hữu hình, trước khi nó được ban cho bất cứ phẩm tính hình dạng nào; còn bởi sự mờ tối trên vực sâu thì hiểu là chất liệu thuộc linh, trước khi nó chịu bất cứ sự kiềm chế nào đối với tính lỏng lẻo vô hạn của nó, hay nhận được bất cứ ánh sáng nào từ Sự Khôn Ngoan” thì sao?
Vẫn còn có người có thể nói, nếu người ấy muốn, rằng “những bản tính đã hoàn tất và được tạo hình, thấy được và không thấy được, không được chỉ dưới tên gọi trời và đất, khi chúng ta đọc: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất, nhưng chính sự khởi đầu còn chưa được tạo hình của muôn vật, là chất liệu sẵn sàng nhận hình dạng và được làm nên, mới được gọi bằng những tên ấy, vì trong đó hết thảy mọi vật được chứa đựng cách hỗn độn, chưa được phân biệt bởi phẩm tính và hình dạng của chúng, là những vật nay đã được sắp đặt có thứ tự, được gọi là Trời và Đất, cái thứ nhất là tạo vật thuộc linh, cái thứ hai là tạo vật hữu hình.”
Chương XVIII
Sau khi đã nghe và cân nhắc kỹ hết thảy những điều ấy, con sẽ không cãi lẫy về lời nói, vì sự đó thật là vô dụng, chỉ hại cho kẻ nghe mà thôi. Nhưng luật pháp vẫn tốt lành cho kẻ dùng ra cách chính đáng, để gây dựng; vì mục đích của luật pháp ấy là sự yêu thương, bởi lòng tinh sạch, lương tâm tốt và đức tin thật mà sanh ra. Và Thầy chúng con đã biết rõ hai điều răn nào, khi Ngài phán rằng hết thảy luật pháp và lời tiên tri đều bởi hai điều răn đó mà ra. Vậy, lạy Đức Chúa Trời của con, hỡi Ánh Sáng của mắt con trong nơi kín nhiệm, khi con sốt sắng xưng nhận những điều này, vì dưới những lời ấy có thể hiểu nhiều điều khác nhau mà điều nào cũng đều thật, thì nào có hại gì cho con, — con xin hỏi, nào có hại gì cho con, nếu con nghĩ khác với điều một người khác nghĩ rằng người viết đã nghĩ? Hết thảy chúng con, những người đọc, thật đều cố gắng dò theo và hiểu cho được ý của người mà chúng con đọc; và vì tin rằng người ấy nói thật, chúng con chẳng dám tưởng rằng người ấy đã nói điều gì mà chính chúng con biết hoặc nghĩ là sai. Vậy trong khi mỗi người gắng sức hiểu trong Kinh Thánh thánh khiết đúng điều người viết đã hiểu, thì có hại gì đâu, nếu một người hiểu được điều mà Chúa, là Ánh Sáng của mọi tâm trí nói lời chân thật, tỏ cho người ấy thấy là thật, dẫu người viết mà người ấy đọc đã không hiểu điều này, bởi chính người viết cũng đã hiểu một Lẽ Thật, dẫu không phải lẽ thật này?
Chương XIX
Vì thật vậy, lạy Chúa, Chúa đã dựng nên trời và đất; cũng thật rằng Ban Đầu là Sự Khôn Ngoan của Chúa, trong Đấng ấy Chúa dựng nên muôn vật; lại cũng thật rằng thế giới hữu hình này có phần lớn hơn hết là trời và đất, là hai điều tóm gọn hết thảy mọi bản tính đã được làm nên và dựng nên. Cũng thật rằng hễ vật gì hay thay đổi thì khiến chúng con hiểu có một sự thiếu hình dạng nào đó, nhờ đó nó nhận lấy một hình dạng, hoặc bị đổi khác, hoặc bị xoay chuyển. Thật rằng vật nào gắn bó với Hình Dạng không hề thay đổi đến nỗi, dẫu có thể thay đổi, vẫn chẳng bao giờ bị thay đổi, thì vật ấy không lệ thuộc thời gian nào cả. Thật rằng sự vô hình dạng, là thứ gần như hư không, thì không thể lệ thuộc sự biến đổi của thời gian. Thật rằng vật liệu mà từ đó một vật được làm nên, theo một lối nói nào đó, có thể được gọi bằng tên của vật làm từ nó; bởi đó sự vô hình dạng, là thứ mà từ đó trời và đất được làm nên, có thể được gọi là trời và đất. Thật rằng trong những vật có hình dạng, chẳng có vật nào gần với sự không có hình dạng hơn là đất và vực sâu. Thật rằng chẳng những mọi vật đã được dựng nên và có hình dạng, mà hễ vật gì có thể được dựng nên và được ban hình dạng, đều do Chúa dựng nên, là Đấng mà muôn vật đều từ Chúa mà ra. Thật rằng hễ vật gì được tạo hình từ thứ không có hình dạng, thì trước khi được tạo hình đã là vô hình dạng.
Chương XX
Từ những lẽ thật này, là những điều không bị nghi ngờ bởi những người mà Chúa đã ban cho con mắt bề trong được thấy những sự ấy, và là những người tin vững vàng không lay chuyển rằng Môi-se tôi tớ Chúa đã nói trong Thần lẽ thật; — vậy trong hết thảy những lẽ thật ấy, người này chọn một điều, khi nói: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất; nghĩa là “trong Ngôi Lời đồng đời đời với chính Ngài, Đức Chúa Trời đã dựng nên tạo vật thuộc về trí hiểu và tạo vật thuộc về giác quan, tức là tạo vật thuộc linh và tạo vật hữu hình.” Người kia chọn một điều khác, khi nói: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất; nghĩa là “trong Ngôi Lời đồng đời đời với chính Ngài, Đức Chúa Trời đã dựng nên toàn khối của thế giới hữu hình này, cùng với hết thảy những tạo vật hiển hiện và quen biết mà nó chứa đựng.” Người kia nữa chọn một điều khác, khi nói: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất; nghĩa là “trong Ngôi Lời đồng đời đời với chính Ngài, Đức Chúa Trời đã dựng nên chất liệu vô hình dạng của các tạo vật thuộc linh và hữu hình.” Người kia nữa chọn một điều khác, khi nói: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất; nghĩa là “trong Ngôi Lời đồng đời đời với chính Ngài, Đức Chúa Trời đã dựng nên chất liệu vô hình dạng của tạo vật hữu hình, trong đó trời và đất bấy giờ còn nằm lẫn lộn, là những thứ mà nay đã được phân biệt và được ban hình dạng, chúng ta ngày nay thấy trong khối thế giới này.” Người kia nữa chọn một điều khác, khi nói: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất; nghĩa là “ngay lúc khởi đầu của sự sáng tạo và làm việc, Đức Chúa Trời đã dựng nên chất liệu vô hình dạng ấy, chứa lẫn lộn trong chính nó cả trời lẫn đất; từ đó, khi đã được ban hình dạng, chúng nay nổi bật lên và hiển hiện, cùng với mọi vật ở trong chúng.”
Chương XXI
Lại nữa, về sự hiểu những lời tiếp theo, trong hết thảy những lẽ thật ấy, người này chọn cho mình một điều, khi nói: Nhưng đất thì không thấy được và không có hình dạng, và sự tối tăm ở trên vực sâu; nghĩa là “vật hữu hình mà Đức Chúa Trời đã làm nên ấy bấy giờ còn là một chất liệu vô hình dạng của những vật hữu hình, không có trật tự, không có ánh sáng.” Người kia chọn một điều khác, khi nói: Đất thì không thấy được và không có hình dạng, và sự tối tăm ở trên vực sâu; nghĩa là “toàn thể này, được gọi là trời và đất, bấy giờ vẫn còn là một chất liệu vô hình dạng và tối tăm, mà từ đó trời hữu hình và đất hữu hình sẽ được làm nên, cùng với mọi vật ở trong chúng, là những vật mà giác quan thân thể chúng ta biết được.” Người kia nữa chọn một điều khác, khi nói: Đất thì không thấy được và không có hình dạng, và sự tối tăm ở trên vực sâu; nghĩa là “toàn thể này, được gọi là trời và đất, bấy giờ vẫn còn là một chất liệu vô hình dạng và tối tăm; mà từ đó sẽ được làm nên cả cõi trời thuộc về trí hiểu, ở chỗ khác gọi là Trời của các từng trời, lẫn đất, tức là toàn thể bản tính hữu hình, mà dưới tên ấy cũng bao gồm cả bầu trời hữu hình này; tóm lại, là chất liệu mà từ đó mọi tạo vật thấy được và không thấy được sẽ được dựng nên.” Người kia nữa chọn một điều khác, khi nói: Đất thì không thấy được và không có hình dạng, và sự tối tăm ở trên vực sâu, mà cho rằng “Kinh Thánh không gọi sự vô hình dạng ấy bằng tên trời và đất; nhưng, người ấy nói, sự vô hình dạng ấy đã có sẵn rồi, là điều người viết gọi là đất không thấy được và không có hình dạng, và sự tối tăm trên vực sâu; mà về nó trước đó người viết đã nói rằng Đức Chúa Trời đã dựng nên trời và đất, tức là tạo vật thuộc linh và tạo vật hữu hình.” Người kia nữa chọn một điều khác, khi nói: Đất thì không thấy được và không có hình dạng, và sự tối tăm ở trên vực sâu; nghĩa là “đã có sẵn một chất liệu vô hình dạng nào đó, mà về nó Kinh Thánh đã nói trước rằng Đức Chúa Trời dựng nên trời và đất; tức là toàn khối hữu hình của thế giới, chia làm hai phần lớn, trên và dưới, cùng với mọi tạo vật thông thường và quen biết ở trong đó.”
Chương XXII
Vì nếu có ai thử biện bác hai ý kiến sau cùng này như vầy: “Nếu các anh không chịu nhận rằng sự vô hình dạng của chất liệu này dường như được gọi bằng tên trời và đất, thì ắt phải có một vật gì mà Đức Chúa Trời đã không làm nên, để từ đó làm nên trời và đất; vì Kinh Thánh cũng không hề nói cho chúng ta biết rằng Đức Chúa Trời đã làm nên chất liệu này, trừ phi chúng ta hiểu rằng nó được chỉ về bằng tên trời và đất, hoặc chỉ bằng tên đất mà thôi, khi có lời rằng: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất; để rồi trong lời tiếp theo, và đất thì không thấy được và không có hình dạng (dẫu Ngài đã vui lòng gọi chất liệu vô hình dạng như thế), chúng ta không hiểu là chất liệu nào khác, ngoài chất liệu mà Đức Chúa Trời đã làm nên, về đó có chép ở trên rằng: Đức Chúa Trời dựng nên trời đất.” Thì những người chủ trương một trong hai ý kiến sau cùng ấy, khi nghe điều này, sẽ đáp lại rằng: “Chúng tôi không chối rằng chất liệu vô hình dạng này thật đã được Đức Chúa Trời dựng nên, là Đức Chúa Trời mà muôn vật đều là từ Ngài, và đều rất tốt lành; vì như chúng tôi khẳng định rằng vật đã được dựng nên và được ban hình dạng là điều thiện lớn hơn, thì chúng tôi cũng xưng nhận rằng vật được làm nên có khả năng được dựng nên và được ban hình dạng là điều thiện nhỏ hơn, nhưng vẫn là điều thiện. Tuy vậy chúng tôi nói rằng Kinh Thánh không ghi lại rằng Đức Chúa Trời đã làm nên sự vô hình dạng này, cũng như không ghi lại nhiều điều khác; như các chê-ru-bim, các sê-ra-phim, và những đấng mà sứ đồ nói đến cách phân minh: ngôi vua, hoặc quyền cai trị, hoặc chấp chánh, hoặc cầm quyền. Hết thảy những đấng ấy đều do Đức Chúa Trời làm nên, điều đó rõ ràng hết sức. Hoặc nếu trong lời có chép rằng Ngài đã dựng nên trời và đất mà bao gồm hết thảy mọi vật, thì chúng ta sẽ nói sao về những nước mà trên đó Thần Đức Chúa Trời vận hành? Vì nếu những nước ấy được bao gồm trong chữ đất này, thì làm sao tên đất lại có thể chỉ về chất liệu vô hình dạng, khi chúng ta thấy những nước đẹp đẽ dường ấy? Hoặc nếu hiểu như vậy, thì sao lại có chép rằng từ chính sự vô hình dạng ấy, khoảng không đã được làm nên, và Đức Chúa Trời đặt tên khoảng không là trời, mà việc những nước được làm nên thì lại không có chép? Vì những nước chẳng còn vô hình dạng và không thấy được, bởi chúng ta thấy chúng chảy cách đẹp đẽ như thế. Còn nếu bấy giờ chúng mới nhận lấy vẻ đẹp ấy, khi Đức Chúa Trời phán rằng: Những nước ở dưới khoảng không phải tụ lại một nơi, để chính sự tụ lại ấy là sự ban hình dạng cho chúng, thì sẽ nói sao về những nước ở trên khoảng không? Vì nếu vô hình dạng, chúng hẳn chẳng đáng ở một chỗ cao trọng dường ấy, mà cũng chẳng có chép rằng chúng được ban hình dạng bởi lời nào. Vậy nếu sách Sáng Thế Ký im lặng về việc Đức Chúa Trời làm nên một vật nào đó, mà việc Đức Chúa Trời đã làm nên nó thì cả đức tin lành mạnh lẫn sự hiểu biết vững vàng đều không hồ nghi, và lại chẳng có sự dạy dỗ tỉnh táo nào dám quả quyết rằng những nước này đồng đời đời với Đức Chúa Trời, chỉ vì chúng ta thấy chúng được nhắc đến trong sách Sáng Thế Ký, mà không thấy chúng được dựng nên khi nào; thì cớ sao (vì lẽ thật dạy chúng ta như vậy) chúng ta lại không hiểu rằng chất liệu vô hình dạng ấy (mà Kinh Thánh này gọi là đất không thấy được và không có hình dạng, và vực sâu tối tăm) đã được Đức Chúa Trời dựng nên từ hư không, và vì thế không đồng đời đời với Ngài, dẫu sách ký thuật này đã không cho biết nó được dựng nên khi nào?”
Chương XXIII
Vậy sau khi đã nghe và nhận biết những điều này, theo sự yếu kém của sức hiểu biết con (là điều con xưng nhận với Chúa, lạy Chúa, là Đấng biết rõ nó), con thấy có thể nảy sinh hai loại bất đồng, khi một việc được thuật lại bằng lời bởi những người thuật lại chân thật: một loại liên quan đến sự thật của chính sự việc, loại kia liên quan đến ý của người thuật lại. Vì chúng con tìm hiểu theo một cách về sự dựng nên tạo vật, xem điều gì là thật; và theo một cách khác, xem Môi-se, người hầu việc xuất sắc của Đức Tin Chúa, muốn người đọc và người nghe mình hiểu điều gì qua những lời ấy. Về loại thứ nhất, hãy lui ra hết thảy những kẻ tưởng mình biết như lẽ thật điều vốn là sai; và về loại kia, cũng hãy lui ra hết thảy những kẻ tưởng rằng Môi-se đã viết những điều sai. Nhưng lạy Chúa, xin cho con được hiệp một trong Chúa với những người kia, và được vui thích trong Chúa với những người lấy lẽ thật của Chúa làm của ăn, trong sự rộng rãi của lòng yêu thương; và xin cho chúng con cùng nhau đến gần những lời trong Sách của Chúa, và tìm trong đó ý của Chúa, qua ý của tôi tớ Chúa, là người mà Chúa đã dùng ngòi bút để ban phát những lời ấy.
Chương XXIV
Nhưng ai trong chúng con, giữa ngần ấy lẽ thật hiện ra cho những người tìm hiểu trong những lời ấy, tùy theo cách chúng được hiểu khác nhau, lại có thể tìm ra một ý duy nhất đến nỗi quả quyết rằng: “Môi-se đã nghĩ điều này,” và “ông muốn người ta hiểu điều này trong sách ký thuật ấy,” với cùng một sự tin chắc như khi người ấy nói: “Điều này là thật,” dù Môi-se nghĩ điều này hay điều kia? Vì kìa, lạy Đức Chúa Trời của con, con là tôi tớ Chúa, là người trong sách này đã hứa nguyện dâng lên Chúa của lễ xưng nhận, và cầu xin rằng nhờ sự thương xót của Chúa con được trả xong cho Chúa các sự hứa nguyện, lẽ nào con, với cùng một sự tin chắc mà con quả quyết rằng trong Ngôi Lời không hề thay đổi của Chúa, Chúa đã dựng nên muôn vật thấy được và không thấy được, cũng có thể quả quyết rằng Môi-se chẳng có ý gì khác hơn điều này, khi ông viết: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất? Không. Vì con không thấy trong tâm trí ông rằng ông đã nghĩ đến điều này khi viết những lời ấy, như con thấy điều ấy là chắc chắn trong lẽ thật của Chúa. Vì khi nói Ban đầu, có thể ông đang nghĩ đến lúc Đức Chúa Trời khởi sự sáng tạo; và bởi trời và đất, ở chỗ này có thể ông chẳng có ý chỉ về một bản tính đã có hình dạng và đã hoàn tất, dù thuộc linh hay hữu hình, nhưng chỉ về cả hai khi mới khởi đầu và còn vô hình dạng. Vì con nhận thấy rằng dù nói theo cách nào trong hai cách ấy, cũng đều có thể nói cách đúng thật; nhưng ông đã nghĩ đến cách nào trong hai cách ấy qua những lời này, thì con không nhận thấy được như vậy. Dẫu vậy, dù đó là một trong hai ý này, hay bất cứ ý nào khác (mà con chưa nhắc đến ở đây), mà con người vĩ đại dường ấy đã thấy trong tâm trí khi nói ra những lời này, con chẳng hồ nghi rằng ông đã thấy điều ấy cách đúng thật, và đã diễn đạt nó cách thích đáng.
Chương XXV
Vậy chớ ai quấy rầy con mà nói rằng: Môi-se không nghĩ như anh nói, nhưng như tôi nói. Vì nếu người ấy hỏi con: “Làm sao anh biết rằng Môi-se đã nghĩ điều mà anh rút ra từ những lời của ông?” thì con phải vui lòng đón nhận câu hỏi ấy, và có lẽ sẽ trả lời như con đã trả lời ở trên, hoặc dài hơn một chút, nếu người ấy cứng cỏi không chịu. Nhưng khi người ấy nói: “Môi-se không có ý như anh nói, nhưng như tôi nói,” mà lại không chối rằng điều mỗi chúng tôi nói đều có thể là thật, thì lạy Đức Chúa Trời của con, là sự sống của kẻ nghèo khó, trong lòng Chúa chẳng có sự mâu thuẫn nào, xin đổ xuống lòng con một làn sương làm cho mềm dịu, để con kiên nhẫn chịu đựng những người nói với con như thế, không phải vì họ có Thần của Đức Chúa Trời và đã thấy trong lòng tôi tớ Chúa điều họ nói, nhưng vì họ kiêu ngạo; họ không biết ý của Môi-se, nhưng yêu ý của chính mình, không phải vì ý ấy là lẽ thật, nhưng vì nó là của họ. Bằng không, họ cũng sẽ yêu một ý kiến chân thật khác như vậy, như con yêu điều họ nói, khi họ nói thật: không phải vì điều ấy là của họ, nhưng vì nó là thật; và chính vì lẽ ấy, nó không còn là của riêng họ, bởi nó là thật. Còn nếu họ yêu nó vì nó là thật, thì nó vừa là của họ, vừa là của con; vì nó là của chung cho hết thảy những người yêu lẽ thật. Nhưng khi họ tranh luận rằng Môi-se không có ý như con nói, mà như họ nói, thì điều này con chẳng ưa, chẳng yêu: vì dẫu có đúng như vậy đi nữa, thì sự hấp tấp ấy của họ không thuộc về sự hiểu biết, mà thuộc về sự quá táo bạo, và chẳng phải sự sáng suốt, mà là sự hư không đã sinh ra nó. Vậy nên, lạy Chúa, sự phán xét của Chúa thật đáng kinh khiếp; vì lẽ thật của Chúa chẳng phải của con, chẳng phải của người này, cũng chẳng phải của người kia; nhưng thuộc về hết thảy chúng con, là những người Chúa công khai kêu gọi đến dự phần trong đó, và nghiêm khắc cảnh cáo chúng con chớ coi nó là của riêng mình, kẻo bị cất mất nó. Vì hễ ai giành làm của riêng mình điều mà Chúa đặt ra cho mọi người cùng hưởng, và muốn chiếm làm của mình điều thuộc về mọi người, thì bị đuổi ra khỏi điều chung mà vào điều riêng của mình; tức là từ lẽ thật mà vào sự dối trá. Vì kẻ nói dối, thì nói theo tánh riêng mình.
Lạy Đức Chúa Trời, xin lắng nghe, hỡi Đấng Phán Xét tối thượng; hỡi chính Lẽ Thật, xin lắng nghe điều con sẽ nói với kẻ cãi lại này, xin lắng nghe, vì con nói trước mặt Chúa, và trước mặt anh em con, là những người dùng luật pháp Chúa cách chính đáng, nhắm đến mục đích là lòng yêu thương: xin lắng nghe và xem xét, nếu Chúa vui lòng, điều con sẽ nói với người ấy. Vì đây là lời huynh đệ và hòa nhã con đáp lại người ấy: “Nếu cả hai chúng ta đều thấy điều anh nói là thật, và cả hai đều thấy điều tôi nói là thật, thì xin hỏi, chúng ta thấy điều ấy ở đâu? Chẳng phải tôi thấy trong anh, cũng chẳng phải anh thấy trong tôi; nhưng cả hai đều thấy trong chính Lẽ Thật không hề thay đổi, là Đấng ở trên linh hồn chúng ta.” Vậy khi chúng ta không tranh cãi về chính ánh sáng của Chúa là Đức Chúa Trời, thì cớ sao lại tranh cãi về những ý tưởng của người lân cận mình, là điều chúng ta không thể thấy được như thấy Lẽ Thật không hề thay đổi: vì dẫu chính Môi-se có hiện ra với chúng ta mà nói: “Ta có ý như thế này,” thì chúng ta cũng chẳng thấy điều ấy, mà chỉ tin mà thôi. Vậy chúng ta chớ vượt qua lời đã chép, và chớ sanh lòng kiêu ngạo, theo phe người nầy nghịch cùng kẻ khác: chúng ta hãy hết lòng, hết linh hồn, hết ý mà yêu mến Chúa, là Đức Chúa Trời chúng ta, và yêu kẻ lân cận như mình. Nếu chúng ta không tin rằng Môi-se, dù trong những sách ấy ông có ý gì đi nữa, đã có ý nhắm vào hai điều răn của lòng yêu thương này, thì chúng ta sẽ cho Đức Chúa Trời là nói dối, khi tưởng về tâm trí của người đồng tôi tớ chúng ta khác với điều Ngài đã dạy chúng ta. Vậy kìa, thật dại dột biết bao, giữa sự dồi dào những ý nghĩa rất chân thật có thể rút ra từ những lời ấy, lại hấp tấp quả quyết rằng Môi-se chủ yếu có ý nào trong đó; và bằng những cuộc tranh cãi tai hại mà xúc phạm chính lòng yêu thương, là vì cớ lòng yêu thương ấy mà người có những lời chúng ta đang cố giải nghĩa đã nói ra mọi điều.
Chương XXVI
Thế nhưng, lạy Đức Chúa Trời của con, hỡi Đấng nâng đỡ sự hèn mọn của con, và là sự yên nghỉ của công khó con, là Đấng nghe những lời xưng nhận của con và tha thứ tội lỗi con: vì Chúa truyền cho con phải yêu kẻ lân cận như mình, nên con không thể tin rằng Chúa đã ban cho Môi-se, tôi tớ trung tín của Chúa, một ân tứ kém hơn điều con mong ước hay khao khát Chúa ban cho con, nếu con được sinh ra vào thời của ông, và nếu Chúa đặt con vào chức vụ ấy, để nhờ sự phục vụ của lòng và lưỡi con mà những sách ấy được ban phát, là những sách mãi về sau còn đem ích lợi cho muôn dân, và trên khắp thế giới, từ địa vị thẩm quyền cao trọng dường ấy, sẽ vượt trên mọi lời lẽ của những sự dạy dỗ giả dối và kiêu ngạo. Thật vậy, nếu bấy giờ con là Môi-se (vì hết thảy chúng ta đều ra từ trong một đống, và loài người là gì, mà Chúa nhớ đến?), thì nếu bấy giờ con là người như ông, và được Chúa truyền phải viết sách Sáng Thế Ký, hẳn con đã mong ước được ban cho một năng lực diễn đạt và một lối hành văn như thế nào, để những người chưa thể hiểu Đức Chúa Trời đã dựng nên thể nào sẽ không khước từ những lời ấy như thể vượt quá sức mình; còn những người đã đạt đến sự hiểu ấy, dù bằng suy tư họ đã đi đến một ý kiến chân thật nào, cũng sẽ thấy ý ấy không bị bỏ sót trong mấy lời ngắn ngủi của tôi tớ Chúa; và nếu một người khác nhờ ánh sáng của lẽ thật đã khám phá ra một ý khác nữa, thì ý ấy cũng không thiếu khả năng được tìm thấy trong chính những lời ấy.
Chương XXVII
Vì như một dòng suối trong một khoảng hẹp lại dồi dào hơn, và cung cấp nước cho nhiều dòng chảy hơn trên những khoảng rộng lớn hơn, so với bất cứ dòng chảy nào trong số ấy, là dòng chảy sau một quãng xa đã được dẫn ra từ chính dòng suối ấy; thì cũng vậy, lời ký thuật của người ban phát ấy của Chúa, là lời sẽ đem ích lợi cho nhiều người sẽ bàn luận về nó, từ một khuôn khổ ngôn từ chật hẹp, lại tuôn tràn thành những dòng lẽ thật trong suốt nhất, từ đó mỗi người có thể múc lấy cho mình lẽ thật nào mình có thể về những đề tài này, người thì lẽ thật này, người thì lẽ thật khác, bằng những lời giải bày dài rộng hơn. Vì có những người, khi đọc hay nghe những lời này, hình dung rằng Đức Chúa Trời như một con người, hay như một khối nào đó được phú cho quyền năng vô hạn, bởi một quyết định mới mẻ và đột ngột nào đó, đã dựng nên trời và đất ở bên ngoài chính mình, như thể cách một khoảng xa nào đó, là hai khối lớn ở trên và ở dưới, trong đó mọi vật sẽ được chứa đựng. Và khi họ nghe: Đức Chúa Trời phán rằng: Phải có, thì có; họ hình dung những lời có bắt đầu và có kết thúc, vang lên trong thời gian rồi qua đi; sau khi những lời ấy qua rồi, thì điều được truyền phải có liền hiện hữu; và mọi điều tương tự mà sự quen thuộc của con người với thế giới vật chất gợi ra. Nơi những người ấy, vì còn là con đỏ và thuộc về xác thịt, trong khi sự yếu đuối của họ được nâng đỡ bởi lối nói khiêm hạ này, như trong lòng mẹ, thì đức tin của họ được gây dựng cách lành mạnh, nhờ đó họ tin chắc rằng Đức Chúa Trời đã dựng nên mọi bản tính mà mắt họ thấy quanh mình trong sự đa dạng lạ lùng. Còn nếu có ai khinh dể những lời ấy là quá đơn sơ, và với một sự yếu đuối kiêu ngạo mà vươn mình ra khỏi cái tổ che chở, thì than ôi, người ấy sẽ ngã cách thảm hại. Lạy Chúa là Đức Chúa Trời, xin thương xót, kẻo những người qua đường giày đạp con chim non chưa đủ lông, và xin sai thiên sứ Chúa đặt nó lại vào tổ, để nó được sống cho đến khi bay được.
Chương XXVIII
Nhưng có những người khác, đối với họ những lời này không còn là cái tổ nữa, mà là những vườn cây trái rậm rạp sâu thẳm; họ thấy những trái ẩn giấu trong đó, vui mừng bay lượn chung quanh, và với những tiếng hót vui vẻ, tìm kiếm và hái lấy chúng. Vì khi đọc hay nghe những lời này, họ thấy rằng mọi thời quá khứ và tương lai đều bị vượt qua bởi sự hằng ở đời đời và vững bền của Chúa; thế nhưng chẳng có tạo vật nào được hình thành trong thời gian mà không do Chúa làm nên. Bởi ý muốn của Chúa, vì ý muốn ấy chính là Chúa, Chúa đã dựng nên muôn vật, không phải bởi một sự thay đổi ý muốn nào, cũng không bởi một ý muốn trước đó chưa có; và những vật ấy không phải từ chính Chúa mà ra, theo hình ảnh giống như Chúa, là hình dạng của muôn vật; nhưng từ hư không, là một sự không giống vô hình dạng, sẽ được ban hình dạng bởi sự giống Chúa (quay về với Sự Hiệp Nhất của Chúa, theo khả năng đã định cho chúng, tùy mức đã ban cho mỗi vật trong loại của nó), và hết thảy có thể trở nên rất tốt lành; dù chúng ở chung quanh Chúa, hay theo từng bậc được đặt xa ra trong thời gian và không gian, mà tạo nên hoặc trải qua những biến chuyển tươi đẹp của Vũ Trụ. Những điều này họ thấy, và vui mừng, theo mức nhỏ bé mà họ có thể có ở đời này, trong ánh sáng của lẽ thật Chúa.
Người khác chú tâm vào lời có chép: Ban đầu Đức Chúa Trời dựng nên trời đất; và nhìn thấy trong đó Sự Khôn Ngoan, là Ban Đầu, vì Sự Khôn Ngoan ấy cũng phán với chúng ta. Người khác cũng chú tâm vào chính những lời ấy, và hiểu Ban đầu là sự khởi đầu của những vật được dựng nên; Ban đầu Ngài đã làm nên, như thể nói rằng: Trước hết Ngài đã làm nên. Và trong số những người hiểu Ban Đầu có nghĩa là “Trong Sự Khôn Ngoan của Chúa, Chúa đã dựng nên trời và đất,” thì người này tin rằng chất liệu mà từ đó trời và đất sẽ được dựng nên, ở đó được gọi là trời và đất; người kia tin đó là những bản tính đã có hình dạng và đã được phân biệt; người kia nữa tin đó là một bản tính đã có hình dạng, và là bản tính thuộc linh, dưới tên Trời, còn bản tính kia vô hình dạng, là chất liệu hữu hình, dưới tên Đất. Lại nữa, những người hiểu tên trời và đất là chất liệu còn vô hình dạng, mà từ đó trời và đất sẽ được ban hình dạng, thì họ cũng không hiểu cùng một cách; nhưng người này cho đó là chất liệu mà từ đó cả tạo vật thuộc về trí hiểu lẫn tạo vật thuộc về giác quan sẽ được hoàn tất; người kia cho đó chỉ là chất liệu mà từ đó khối hữu hình thuộc giác quan này sẽ được làm nên, chứa trong lòng bao la của nó những bản tính thấy được và thông thường này. Những người tin rằng ở chỗ này các tạo vật đã được sắp đặt và xếp đặt thứ tự được gọi là trời và đất, thì họ cũng không hiểu cùng một điều; nhưng người này cho đó là cả những vật không thấy được lẫn thấy được, người kia cho đó chỉ là những vật thấy được, trong đó chúng ta nhìn thấy bầu trời sáng rỡ này và mặt đất tối tăm này, cùng với những vật chứa đựng trong đó.
Chương XXIX
Nhưng người hiểu Ban đầu Ngài đã làm nên chẳng khác gì như nói Trước hết Ngài đã làm nên, thì chỉ có thể hiểu cách đúng thật trời và đất là chất liệu của trời và đất, tức là của toàn thể tạo vật thuộc về trí hiểu và hữu hình. Vì nếu người ấy muốn hiểu ở đó là vũ trụ đã có hình dạng rồi, thì có thể hỏi người ấy cách chính đáng: “Nếu Đức Chúa Trời làm nên điều này trước hết, thì sau đó Ngài làm nên điều gì?” và sau vũ trụ, người ấy sẽ chẳng tìm được gì cả; rồi người ấy phải miễn cưỡng nghe một câu hỏi khác: “Làm sao Đức Chúa Trời làm nên điều này trước hết, nếu sau đó chẳng có gì?” Nhưng khi người ấy nói rằng Đức Chúa Trời trước hết làm nên chất liệu vô hình dạng, rồi sau mới ban hình dạng, thì chẳng có gì phi lý cả, miễn là người ấy đủ sức phân biệt điều gì đi trước bởi sự đời đời, điều gì bởi thời gian, điều gì bởi sự lựa chọn, và điều gì bởi nguồn gốc. Bởi sự đời đời, như Đức Chúa Trời có trước muôn vật; bởi thời gian, như hoa có trước trái; bởi sự lựa chọn, như trái có trước hoa; bởi nguồn gốc, như âm thanh có trước giai điệu. Trong bốn điều này, điều thứ nhất và điều sau cùng được nhắc đến thì cực kỳ khó hiểu, còn hai điều ở giữa thì dễ hiểu. Vì đó là một sự nhìn thấy hiếm hoi và quá cao xa, khi chiêm ngưỡng sự đời đời của Chúa, lạy Chúa, không hề thay đổi mà làm nên những vật hay thay đổi; và bởi đó mà có trước chúng. Lại nữa, ai có trí hiểu sắc bén đến nỗi không cần khó nhọc nhiều mà phân biệt được vì sao âm thanh có trước giai điệu; ấy là vì giai điệu là âm thanh đã được ban hình dạng; và một vật chưa được ban hình dạng vẫn có thể hiện hữu; còn vật không hiện hữu thì không thể được ban hình dạng. Vậy chất liệu có trước vật được làm nên; không phải vì nó làm nên vật ấy, bởi chính nó thì đúng hơn là được làm nên; cũng không phải có trước bởi một quãng thời gian; vì chúng ta không trước hết phát ra những âm thanh vô hình dạng chưa thành tiếng hát, rồi sau đó mới sắp xếp hay nắn chúng thành hình dạng một bài ca, như gỗ hay bạc, từ đó người ta làm nên một cái rương hay một cái bình. Vì những vật liệu như thế cũng đi trước về thời gian so với hình dạng của những vật làm từ chúng, nhưng trong sự ca hát thì không phải vậy; vì khi bài được hát lên, thì âm thanh của nó được nghe; bởi chẳng có trước một âm thanh vô hình dạng, rồi sau đó mới được ban hình dạng thành bài ca. Vì mỗi âm thanh, vừa phát ra liền qua đi, và người ta chẳng tìm được gì để gọi lại mà dùng nghệ thuật sắp đặt. Vậy bài ca được thu tụ trong âm thanh của nó, và âm thanh ấy là chất liệu của nó. Và âm thanh này thật được ban hình dạng, để trở thành giai điệu; vì thế (như con đã nói) chất liệu của âm thanh có trước hình dạng của giai điệu; không phải có trước bởi một quyền năng nào nó có để làm cho nó thành giai điệu; vì âm thanh tuyệt nhiên không phải là người thợ làm nên giai điệu; nhưng là một thứ hữu hình, phục dưới linh hồn đang ca hát, để từ đó làm nên giai điệu. Nó cũng không có trước về thời gian; vì nó được phát ra cùng lúc với giai điệu; cũng không có trước bởi sự lựa chọn, vì âm thanh không tốt hơn giai điệu, bởi giai điệu không chỉ là âm thanh, mà là âm thanh đẹp đẽ. Nhưng nó có trước về nguồn gốc, vì giai điệu không nhận lấy hình dạng để trở thành âm thanh, mà âm thanh nhận lấy hình dạng để trở thành giai điệu. Qua thí dụ này, ai có thể hiểu thì hãy hiểu rằng chất liệu của muôn vật đã được làm nên trước hết, và được gọi là trời và đất, vì trời và đất đã được làm nên từ nó. Nhưng nó không được làm nên trước hết về thời gian; vì chính hình dạng của muôn vật làm phát sinh thời gian; còn chất liệu ấy thì vô hình dạng, nhưng nay, trong thời gian, là đối tượng của giác quan cùng với hình dạng của nó. Thế nhưng chẳng thể thuật lại điều gì về chất liệu ấy, ngoại trừ như thể nó có trước về thời gian, trong khi về giá trị nó lại ở sau chót (vì những vật có hình dạng thì cao trọng hơn những vật không có hình dạng), và nó đi sau sự đời đời của Đấng Tạo Hóa: để từ hư không có thể có một thứ mà từ đó một điều gì đó được dựng nên.
Chương XXX
Giữa sự khác biệt của những ý kiến chân thật này, nguyện chính Lẽ Thật sinh ra sự hòa hợp. Và nguyện Đức Chúa Trời chúng con thương xót chúng con, để luật pháp được chúng con dùng ra cách chính đáng, vì mục đích của sự răn bảo, ấy là sự yêu thương trong sạch. Vậy nếu có người hỏi con: “Ý của Môi-se tôi tớ Chúa là ý nào trong những ý ấy?” thì đây không phải là lời lẽ của những lời tự thú của con, nếu con không xưng nhận với Chúa rằng: “Con không biết”; thế nhưng con biết rằng những ý ấy đều là thật, trừ những ý thuộc xác thịt, mà về chúng con đã nói điều dường như cần thiết. Và ngay cả những con đỏ đầy triển vọng nghĩ như vậy cũng được ích lợi này, là những lời trong Sách của Chúa không làm họ kinh sợ, vì sách ấy nói những điều cao xa bằng lời khiêm hạ, và dùng ít lời mà chứa đựng ý nghĩa dồi dào. Còn hết thảy chúng con, là những người, con xin xưng nhận, thấy và nói ra lẽ thật được truyền đạt trong những lời ấy, chúng con hãy yêu thương nhau, và cùng nhau yêu Chúa là Đức Chúa Trời chúng con, là nguồn của lẽ thật, nếu chúng con khát khao lẽ thật chứ không phải những sự hư không; phải, chúng con hãy tôn kính tôi tớ này của Chúa, người ban phát Kinh Thánh này, đầy dẫy Thánh Linh của Chúa, đến nỗi tin rằng khi nhờ sự mặc khải của Chúa mà viết những điều này, ông đã có ý chỉ về điều trổi hơn hết trong số đó, cả về ánh sáng của lẽ thật lẫn về sự kết quả ích lợi.
Chương XXXI
Vậy khi một người nói: “Môi-se có ý như tôi,” và người khác nói: “Không, mà như tôi,” thì con nghĩ con nói cách kính cẩn hơn rằng: “Sao không phải là như cả hai, nếu cả hai đều thật?” Và nếu có người thứ ba, hay người thứ tư, phải, nếu có ai khác thấy một lẽ thật nào khác trong những lời ấy, thì cớ sao lại không thể tin rằng người ấy đã thấy hết thảy những điều này, là người mà qua đó Đức Chúa Trời duy nhất đã điều chỉnh Kinh Thánh thánh khiết cho hợp với sự hiểu của nhiều người, là những người sẽ thấy trong đó những điều thật nhưng khác nhau? Vì chắc chắn con (và con nói điều này từ đáy lòng mà chẳng sợ hãi), nếu con phải viết ra điều gì có thẩm quyền tối thượng, thì con thà viết sao cho bất cứ lẽ thật nào mà ai đó có thể nắm bắt về những vấn đề ấy đều có thể được truyền đạt trong lời con, hơn là nêu ý riêng của con rõ ràng đến nỗi loại trừ những ý khác, là những ý không sai, nên không thể làm con phật lòng. Vậy, lạy Đức Chúa Trời của con, con sẽ không hấp tấp đến nỗi không tin rằng Chúa đã ban cho con người vĩ đại ấy chừng ấy ân huệ. Chắc chắn khi viết những lời ấy, ông đã nhận thấy và nghĩ đến bất cứ lẽ thật nào chúng con đã có thể tìm thấy, phải, và cả bất cứ lẽ thật nào chúng con đã chưa thể, và nay vẫn chưa thể tìm thấy, nhưng vẫn có thể được tìm thấy trong những lời ấy.
Chương XXXII
Sau cùng, lạy Chúa, là Đức Chúa Trời chứ không phải thịt và huyết, nếu người ta có thấy ít hơn, thì lẽ nào có điều gì có thể giấu khỏi Thần tốt lành của Chúa (là Đấng sẽ dẫn con vào đất bằng thẳng), là điều mà chính Chúa qua những lời ấy sắp bày tỏ cho những người đọc trong các thời đại về sau, dẫu người mà qua đó những lời ấy được nói ra, có lẽ giữa nhiều ý nghĩa chân thật, chỉ nghĩ đến một ý nào đó? Nếu quả là vậy, thì nguyện ý mà ông đã nghĩ đến là ý cao nhất trong hết thảy. Nhưng lạy Chúa, xin Chúa bày tỏ cho chúng con hoặc chính ý ấy, hoặc bất cứ ý chân thật nào khác mà Chúa vui lòng; để dù Chúa tỏ ra cho chúng con chính ý ấy như đã tỏ cho tôi tớ ấy của Chúa, hay một ý nào khác nhân những lời ấy, thì Chúa vẫn nuôi dưỡng chúng con, chứ không để sự sai lầm lừa dối chúng con. Kìa, lạy Chúa là Đức Chúa Trời của con, chúng con đã viết biết bao nhiêu về một vài lời, con nài xin Chúa, biết bao nhiêu! Sức lực nào của chúng con, phải, những thời đại nào đủ cho hết thảy các sách của Chúa theo cách này? Vậy xin cho phép con, trong những sách ấy, được xưng nhận với Chúa cách vắn tắt hơn, và chọn lấy một ý nghĩa chân thật, chắc chắn và tốt lành mà Chúa sẽ soi dẫn cho con, dẫu có nhiều ý hiện ra, ở chỗ có thể có nhiều ý; đây là luật của sự xưng nhận của con, rằng nếu con nói ra điều mà người hầu việc Chúa đã có ý, thì ấy là đúng và tốt nhất; vì con phải cố gắng vì điều ấy; còn nếu con không đạt được, thì con vẫn sẽ nói điều mà Lẽ Thật của Chúa muốn qua những lời của ông mà phán cho con, là Lẽ Thật cũng đã bày tỏ cho ông điều Lẽ Thật muốn.