Malezi ya Watoto

RAFIKI ZANGU WAPENDWA, naona shauku ya pekee kuzungumza nanyi katika tukio hili; aina fulani ya hisia ya kifamilia itokanayo na kushiriki mambo yale yale, jambo ambalo daima hutia moyo. Nyakati nyingine, niliposikia wanaume wakiwaeleza wanawake juu ya wajibu wao kama wake na mama, majaribu yao na shida zao, na kadhalika, nimewaza moyoni, "Aa, hayo yote ni mazuri sana, lakini, hata hivyo, hamjui mengi juu ya jambo hili." Basi, walau mimi sikuja kuzungumza nanyi usiku huu nikiwa na upungufu huo. Nayajua kwa kiasi fulani mambo ninayoyanena; kwa kuwa nimekuwa na jamaa kubwa ya watoto wadogo, nimeonja kwa kiasi fulani wasiwasi, taabu, na ugumu unaohitajika katika kuwalea na kuwaongoza watoto wachanga. Ni kwa sababu nayafahamu vema uzito wa majaribu na wajibu wa umama ndiyo maana ninawaonea mama huruma kubwa hivi, na ningependa kuwasaidia kuipunguza mizigo yao kwa mashauri na mafundisho machache ya kivitendo.

Nadhani sote tulio hapa tunakubaliana juu ya wajibu ulio juu ya wazazi wa kuwapa watoto wao malezi ya aina fulani. Hakuna mama hata mmoja hapa ambaye angeona ni haki kumwacha mtoto wake akue bila nidhamu wala malezi ya namna yoyote! Basi swali tunalopaswa kulitafakari ni hili: Mungu, pamoja na wajibu wetu kwa watoto wetu, hutudai malezi ya namna gani? Ili tulifikie jibu la swali hili, jambo la kwanza lililo muhimu kwa mzazi kulitatua moyoni mwake ni hili: Mtoto huyu ni mali ya nani?

JE, NI WANGU, AU NI WA BWANA? Hakika swali hili halipaswi kuhitaji mjadala wowote, angalau kwa wazazi Wakristo! Kwa maana je, hatutambui, hata kabla hawajazaliwa, kwamba wao kwa namna ya pekee na peke yake ni urithi wa Bwana; na walipokuja ulimwenguni, juhudi ya kwanza tuliyoifanya ilikuwa kuwainua na kuwatoa kwake? Tena, katika ubatizo wao tulikiri kwamba wao ni mali yake, tukaahidi kuwalea kwa ajili ya utukufu wake. Basi, mama akiliweka jambo hili moja mbele ya akili yake daima, hilo litakuwa kanuni bora kabisa ya kumwongoza katika malezi; na ni kwa sababu wazazi Wakristo mara nyingi husahau watoto wao ni mali ya nani, ndipo hufanya makosa makubwa hivyo katika kuwalea. Basi nawaambia ninyi mama mlio hapa, litatueni jambo hili mioyoni mwenu, kwamba mtoto wako ni mali ya Mungu kabisa, wala si yako--kwamba wewe ni wakili tu wa Mungu, ukiwashika watoto wako ili uwanyonyeshe na kuwalea kwa ajili yake.

Wajibu huu unatokana, 1.--Na amri na agizo la Mungu. Chini ya maagano yote mawili, la kale na jipya, Bwana, kwa namna iliyo ya mkazo na ya dhati kabisa, ameweka juu ya wazazi wajibu wa kuwalea watoto wao kwa ajili yake; ndiye anayeamuru hivyo, yeye ambaye wazazi na watoto ni mali yake peke yake.

Pili.--Wajibu huu unatokana na asili ya uhusiano uliopo kati ya mzazi na mtoto. Mzazi ndiye, kwa maana kamili kabisa, mmiliki, mlinzi, kiongozi, na msimamizi wa mtoto; kutojiweza kwake kabisa na kutojua kwake anapokuja ulimwenguni kwa mara ya kwanza humtia kabisa chini ya mamlaka ya, na chini ya hiari ya, wazazi wake. Kitoto kichanga maskini hakina hiari ila kuongozwa kama wazazi wake wanavyokiongoza--hakina njia nyingine ila kuelekezwa, kulelewa, na kukuzwa kimwili, kiakili, na kiroho kama wazazi wake wanavyokikuza; na ni katika hatua hizi za mwanzo za kutojiweza na kutojua ndipo kwa kawaida maisha yake ya baadaye hupewa msukumo wake. Kuna methali ya zamani isemayo, "Wale wanaotikisa susu ndio wanaotawala ulimwengu," nao hakika huutawala; lakini nachelea kwamba ulimwengu umetawaliwa vibaya sana, kwa sababu tu wale wanaotikisa susu hawajajua jinsi ya kumlea mtoto. Napoleon aliwahi kusema kwamba "hitaji kuu la Ufaransa lilikuwa mama;" nami nachelea kwamba twaweza kusema, kwa kiasi kikubwa kuliko wakati mwingine wowote katika historia yetu, kwamba hitaji kuu la Uingereza ni mama--mama wenye nia njema, wenye uwezo, wanaofaa, Wakristo, wanaoutambua wajibu wao kwa Mungu na kwa watoto wao, na walioazimia kuutimiza kwa gharama yoyote na kwa dhabihu yoyote.

Tatu.--Wajibu huu unatokana na uwezo wetu wa kuifanya kazi hii. Tunaweza kuwalea watoto wetu katika njia iwapasayo kuiendea, la sivyo Mungu asingalituagiza jambo hilo. Alimdai kila baba na kila mama katika Israeli kuwalea watoto wao kwa ajili yake. Hakukubali tofauti yoyote, wala udhuru wowote; na katika Agano Jipya inachukuliwa kuwa ni wajibu wa kwanza kwa waaminio kuwalea watoto wao "katika adabu na maonyo ya Bwana." Malezi ambayo Mungu anayadai ni malezi ya kimaadili--KUMTIA MTOTO UPENDO WA WEMA, WA KWELI, NA WA HAKI, na kumwongoza kuyatenda na kuyazoea katika wajibu wote na dharura zote za maisha,

Basi, mzazi yeyote, hata akiwa maskini kiasi gani, asiye na elimu, au mwenye shughuli nyingi, anaweza kufanya hivi, ikiwa tu ana neema ya Mungu moyoni mwake, naye yuko tayari kujitaabisha. Kumlea mtoto katika njia impasayo kuiendea si lazima kumaanishe elimu ya shule. Si wazazi wote walio na uwezo wa kuwasomesha watoto wao, wala wa kuwafanyia mengi kwa mambo ya dunia hii; hawawezi kuwaweka mahali pa kupata sehemu kubwa ya mali ya ulimwengu huu, lakini mambo hayo hayamo katika malezi yaliyo sahihi. Mtoto anaweza kulelewa hata akafikia ukuaji wa juu kabisa wa kimaadili na wa kiroho bila mambo hayo; na, palipo na kipaji cha asili, hata ukuaji wa juu kabisa wa kiakili pia. Jambo hili limethibitika tele katika historia za baadhi ya watu wetu wakuu. Tunajua baadhi yao walilelewa katika nyumba za namna gani, jinsi baadhi yao walivyotoka kwa wazazi wanyonge, jinsi walivyokuwa na elimu kidogo katika siku zao za mwanzo, lakini, hata hivyo, walilelewa katika njia iliyowapasa kuiendea, na kwa kuwa walikuwa wameanzishwa katika mapito yaliyo sahihi, walipofikia utu uzima hawakushindwa kujisaidia wenyewe. Hakuna mzazi maskini anayepaswa kufa moyo kwa sababu hawezi kuwasomesha watoto wake kwa maana ya kawaida ya neno hilo.

Mungu hatudai zaidi ya tuwezavyo kufanya, na tukiwalea watoto wetu, kadiri iwezekanavyo kwetu, katika njia iwapasayo kuiendea, ndipo wataiendea njia hiyo wao wenyewe; maongozi ya Mungu na roho yake, pamoja na mwelekeo wao wenyewe, vitawaongoza mbele zaidi na zaidi, kama vilivyomwongoza mwana wa wazazi maskini mmoja baada ya mwingine, hata kufikia ufanisi, kufaa, na heshima katika ulimwengu huu, pamoja na utukufu wa milele katika ule ujao.

Lakini, Nne--Wajibu huu unaongezeka kwa sababu ya nafasi waliyo nayo wazazi, na hasa mama, ya kuwalea watoto wao. Kwa kuwa tuko pamoja nao daima, tukiwa nao mbele ya macho yetu mchana na usiku, wakati hakuna mtu mwingine yeyote pale, tukiyajua mielekeo yao yote ya pekee ya tabia, na kuingia katika furaha zao zote na huzuni zao, nafasi bora ajabu hutokea kila siku za kuwapogoa, kuwasahihisha, kuwatia hamasa, kuwaongoza, na kuwatia moyo, kadiri hali itakavyohitaji.

Kisha, Tano--Ni wajibu mzito wa kutisha ulioje utokanao na mvuto ambao Mungu ametupa juu ya watoto wetu. Mvuto huu HAUZUILIKI mpaka wazazi wenyewe, kwa mwenendo wao usio wa busara, wanapoupoteza kidogo kidogo. Mtoto mdogo aliyelelewa ipasavyo huwa na imani kwa wazazi wake isiyo na mipaka, isiyohoji; kile asemacho baba au mama, kwake ni mwisho wa mabishano yote, hatafuti kamwe uthibitisho zaidi. Mvuto huu ukitumiwa kwa hekima hautachakaa kamwe, bali utaenea kama anga kuzunguka tabia ya kimaadili ya mtoto, ukiyaumba na kuyafinyanga maisha yake yote ya baadaye. Nyakati nyingine hukutana na wazazi wanaoniambia kwamba, katika umri wa miaka kumi na sita au kumi na saba, watoto wao wamekuwa hawatawaliki kabisa, na kwamba wamepoteza mvuto wao wote juu yao. Siwezi kuwaambia ni nani ninayemhurumia zaidi, watoto wa namna hiyo, au wazazi wa namna hiyo. Mojawapo ya dalili mbaya kabisa za nyakati zetu ni heshima ndogo ambayo watoto wanaonekana kuwa nayo kwa wazazi wao. Kuna idadi kubwa ya wavulana na wasichana wenye umri wa kuanzia miaka kumi na miwili hadi kumi na saba, ambao wazazi wao wana mamlaka kidogo au hawana kabisa juu yao. Lakini jambo hili limetokeaje? Je, watoto hawa waliruka ghafla mara moja kutoka katika vizuizi na mipaka ya upendo na mamlaka ya wazazi? La hasha, limekuwa matokeo ya ukuaji usioonekana wa miaka mingi ya ukaidi na ukosefu wa nidhamu ifaayo--kupotea kidogo kidogo kwa mvuto wa wazazi hata watoto wakautupilia mbali kabisa, na kuazimia kufanya wapendavyo. Ndiyo sababu tunaona maonyesho ya kutisha ya upotovu, uasi wa sheria, na uasi wa vijana. Basi, nadhani namsikia mama fulani akisema: Naona, nauhisi wajibu wangu, nami natamani kuwalea watoto wangu katika njia iwapasayo kuiendea, lakini

Nitafanyaje jambo hilo?

Kwanza na tuangalie maana ya neno Kulea. Halimaanishi kufundisha tu. Wazazi wengine huonekana kuwa na wazo kwamba yote wanayopaswa kufanya ili kuwalea watoto wao ipasavyo ni kuwafundisha; kwa hiyo huwajaza hisia na kweli za kidini, wakiwakaririsha Katekisimu, sehemu kubwa za Maandiko, nyimbo nyingi, na kadhalika. Hayo yote ni mazuri kwa kadiri yalivyo, lakini yanaweza kufanyika yote bila hata tendo moja la malezi halisi kama yale ambayo Mungu anayadai, na kama yale ambayo mioyo ya watoto wetu inayahitaji. Naam, mafundisho haya matupu, yanayoijaza akili habari bila kuugusa wala kuuvuta moyo, mara nyingi huwafukuza watoto mbali na Mungu na wema, na kuwafanya wachukie, badala ya kupenda, kila kitu kinachohusiana na dini. Katika sehemu ya mwanzo ya maisha yangu ya ndoa, wakati mume wangu mpendwa aliposafiri sana kutoka mahali hadi mahali, mara nyingi nilijikuta nikikaa katika nyumba za jamaa maarufu makanisani kwa majuma matatu au manne kwa wakati mmoja, nami nilikuwa nikijiuliza, 'Imekuwaje kwamba watoto hawa mara nyingi huonekana kuwa na chuki iliyokita mizizi zaidi dhidi ya dini na mambo ya dini, kuliko watoto wa watu wa kidunia wasiokiri imani yoyote?' Uchunguzi na uzoefu wa baadaye umenionyesha sababu yake. Ni kwa sababu wazazi wa namna hiyo huijaza akili habari bila kuulea moyo. Wao hufundisha yale ambayo wao wenyewe hawayatendi, wala hawajitaabishi kuhakikisha kwamba watoto wao wanayatenda, na watoto huuona udanganyifu huo mtupu, nao hujifunza kuwadharau wazazi wao pamoja na dini yao. Mama, ukitaka KUMLEA mtoto wako ni lazima uyatende yale unayoyafundisha, na WEWE ni lazima UMWONYESHE jinsi ya kuyatenda pia, na ni lazima, kwa gharama yoyote ya taabu na uangalifu, uhakikishe kwamba ANAYATENDA.

Tuseme, kwa mfano, kwamba una mzabibu, na mzabibu huo umejaliwa akili, na nia, na utambuzi wa kimaadili. Unamwambia mtunzaji wako wa mizabibu, 'Sasa, nataka mzabibu ule uongozwe,'--yaani, ufanywe ukue kwa namna fulani, ili uzae kiasi kikubwa kabisa cha matunda kinachowezekana kwake. Tuseme mtunzaji wako wa mizabibu huenda kwa mzabibu wako kila asubuhi, na kuuambia, 'Sasa, ni lazima uliache tawi lile likue upande huu, na tawi lile jingine likue upande mwingine; hupaswi kutoa machipukizi mengi mno hapa, wala vikonyo vingi mno vya kujishikiza pale; hupaswi kuupoteza utomvu wako kwa majani mengi mno;' na akiisha kuuambia la kufanya na jinsi ya kukua, huufungia na kuuacha peke yake.

Hivi ndivyo hasa watu wengi wema wanavyowatendea watoto wao. Lakini tazama! mzabibu hukua upendavyo; asili ina nguvu mno kuliko nadharia tupu; maneno hayawezi kuuzuia ustawi wake uliopita kiasi, wala kuuzuia ukaidi wake. Mtunzaji wako wa mizabibu ni lazima afanye jambo lenye matokeo zaidi kuliko kuzungumza. Ni lazima alipigilie tawi lile pale anapotaka likue; ni lazima akate kile anachokiona kuwa cha ziada; ni lazima aukate, na kuupogoa, na kuutengeneza, ikiwa unapaswa kuongozwa kwa ajili ya uzuri na kwa ajili ya kuzaa matunda. Vivyo hivyo, mama, ukitaka mtoto wako alelewe kwa ajili ya Mungu na haki ni lazima umpogoe, na kumzuia, na kumsukuma, na kumwongoza katika njia impasayo kuiendea.

Lakini mama fulani asema, 'Ni taabu kubwa kama nini!' Aa, hiyo ndiyo sababu hasa wazazi wengi hushindwa; wanaiogopa taabu; lakini, kama asemavyo Bi. Stowe, 'Usipojitaabisha kumlea Charlie akiwa mvulana mdogo, atakupa taabu kubwa zaidi sana akiwa mkubwa.' Mama mjinga mmoja baada ya mwingine, ili kujiepusha na taabu, amewaacha watoto wake wajiendee wenyewe, na "mtoto aliyeachiliwa humwaibisha mamaye!' Wazazi wengi huwafundisha watoto wao njia iliyo sahihi kinadharia, lakini kwa uzembe wao na kutojali kwao huwalea katika njia iliyo kinyume kabisa.

Mtazame mama yule ameketi akishughulika na kazi fulani muhimu ambayo ana hamu ya kuimaliza; watoto wake watatu wadogo wanacheza kumzunguka--mmoja na kitabu chake cha picha, mwingine na farasi wake na gari lake, na mtoto mchanga na mwanasesere wake. Ni Jumatatu alasiri, na jana tu alikuwa akiwapa watoto hao somo juu ya umuhimu wa upendo na nia njema kati yao wenyewe; hayo yalikuwa mafundisho, sasa yanakuja malezi. Punde Charlie anachoshwa na picha zake, na, bila kuomba ruhusa, anamnyang'anya mdogo wake farasi na gari, na mara pana kilio kikali, na punde ugomvi.

Badala ya kuiweka kando kazi yake, na kumrudishia mwenyewe mali yake halali, na kumweleza Charlie kwamba si haki na si wema kuchukua vitu vya kuchezea vya ndugu yake, na kumweleza yule mdogo kwamba afadhali akubali kutendewa vibaya kuliko kupiga kelele na kupigana, yeye anaendelea na kazi yake, akimwambia Charlie kwamba yeye ni mvulana mtukutu sana, na kutoa lile neno la kawaida mno kwamba anadhani hapajawahi kuwako watoto wasumbufu kama wake! Basi, ni nani asiyeweza kuona tofauti ya matokeo ambayo yangetokea kwa watoto hawa kama mama yule angejitaabisha kuwafanya walitambue na kuliungama kosa lao, na kwa hiari yao kupeana busu la upatanisho na la upendo wa kindugu?

Je, kama ingemchukua nusu saa ya muda wake wa thamani, je, faida isingekuwa kubwa kuliko ile ambayo ingepatikana kwa shughuli nyingine yoyote, hata iwe muhimu kiasi gani? Mama, mkitaka watoto wenu waende katika njia iwapasayo kuiendea, ni lazima si kufundisha tu, bali mjitaabishe KULEA.

Lakini, Pili, MALEZI HAYA YANAPASWA KUTOLEWAJE?

Jambo la kwanza na lililo muhimu kuliko yote ni kuhakikisha UTII. Utii kwa mamlaka iliyowekwa ipasavyo ndio msingi wa ubora wote wa kimaadili, si katika utoto tu, bali katika maisha yote. Na siri ya sehemu kubwa ya uasi wa sheria wa nyakati hizi, kwa Mungu na kwa wanadamu pia, ni kwamba, walipokuwa watoto, watu hawa hawakufundishwa kamwe kujitiisha chini ya mamlaka ya wazazi wao; na sasa waweza kuwathibitishia kwa uwazi kabisa kwamba ni wajibu wao, na kwamba ingekuwa furaha yao, kujitiisha kwa Mungu, lakini nia zao zisizozuiliwa, zisizotiishwa, hazijazoea kamwe kujitiisha kwa mtu yeyote, na ni kama kuanza kumfuga farasi-mwitu katika uzee wake. Ni haki nabii kuuliza, "Je! Mkushi aweza kuibadili ngozi yake, au chui madoa yake? Basi ninyi nanyi mwaweza kutenda mema, ninyi mliozoea kutenda mabaya." Mungu ameweka juu ya wazazi kuianza kazi ya kuitiisha nia katika utoto; na ili kutusaidia kuifanya, ameweka ndani ya watoto wote mwelekeo wa kutii. Mtazame mtoto mdogo yeyote, nawe utaona kwamba, kwa kawaida, silika zake humwongoza kujitiisha; ukaidi ni jambo la nadra, mpaka mwelekeo huu uwe umechezewa na wale walio na uangalizi wake. Basi, ni muhimu kama nini, katika malezi yaliyo sahihi, kuutumia mwelekeo huu wa utii, na kwa vyovyote vile kutouacha udhoofishwe kwa kuutia moyo uasi wa hapa na pale! Ili kufanya hivyo, ni lazima uanze MAPEMA VYA KUTOSHA. Hapa ndipo mama wengi mno wanapokosa shabaha yao; wanaanza wakiwa wamechelewa. Idadi kubwa kabisa ya watoto huharibiwa kwa habari ya kujengwa tabia kabla hawajafikia umri wa miaka mitano, kwa kudekezwa kijinga na mama zao.

Nyakati nyingine huulizwa, 'Unadhani siri ya malezi yenye mafanikio ni nini'? Najibu, 'KUANZA MAPEMA VYA KUTOSHA--kutomwachia Shetani atushinde tangu mwanzo.' Hiyo ndiyo siri ya mafanikio. 'Vema, lakini,' mama husema, 'ni vigumu mno kumwadhibu mtoto mchanga.' Mara chache sana hapana haja ya adhabu pale mama wanapoanza mapema na kwa hekima. Kuna namna ya kuzungumza na mtoto mchanga na kumshika, iendanayo na upendo na upole mwingi kabisa, inayomfundisha kwamba mama si wa kuchezewa; kwamba, ingawa anampenda na kumbembeleza, ni lazima atiiwe, naye atatiiwa, na mtoto aliyelelewa kwa namna hii, kwa kawaida, hatajaribu kupinga. Katika hali za nadra anaweza kushawishika kuwa mkaidi, na hapo mama ni lazima aonyeshe mamlaka yake. Chukua mfano. Tuseme mwana wako wa miezi sita yu katika hali ya kununa, wala hataki kulala usingizi wake wa asubuhi; mlezi wake amemtia kitandani mwake na kushindana naye hata amechoka, na mtoto naye amechoka; mwishowe wewe unakuja na kumchukua mtoto, baada ya kuwa amejigeuzageuza na kujirusharusha, na kumlaza chini kwa mkono imara, ukisema kwa sauti thabiti, 'Mtoto ni lazima alale kimya na apate usingizi,' huku ukiweka mkono wako juu yake wakati huo huo ili kumzuia asiinuke kitandani mwake au kugeuka baada ya kuwa umesema. Basi, ikiwa mtoto huyu kwa miezi mitatu iliyopita amelelewa katika njia hii, ikiwa huu si mwanzo, yeye, kama tokeo la kawaida, atalala kimya na kupata usingizi; lakini ikiwa hajazoea kushikwa kwa namna hii, labda atakuwa na fujo na kukupinga; ikiwa ndivyo, ni lazima uvumilie. Kwa vyovyote vile usikate tamaa; la, hata kama utakaa mpaka usiku. Akikushinda mara hii atajitahidi zaidi mara ijayo, na itazidi kuwa vigumu zaidi na zaidi. Karibu mama wote hukosea hapa; hukata tamaa kwa sababu hawataki kujitwika maumivu ya mapambano, wakisahau kwamba kushindwa sasa kunahakikisha tu vita visivyo na mwisho baadaye.

Kumbuka ni LAZIMA ushinde katika vita vya KWANZA, vyovyote vile vinahusu nini, la sivyo umekwisha. 'Aa, lakini jambo hili linahitaji muda na uvumilivu kiasi gani!' Ndiyo, lakini ni kwa mara moja au mbili tu; na hilo ni nini likilinganishwa na muda na taabu ya kushinda baadaye? Lakini wewe wasema, 'Ni vigumu mno.' Si vigumu hata nusu ya ile njia nyingine; kwa maana mtoto anapogundua kwamba mama hashindiki, atakubali kama jambo la kawaida. Nimelithibitisha jambo hili, nadhani, kwa watoto wenye nia kali kama wowote waliopata kuzaliwa ulimwenguni. Niliwashinda wakiwa na miezi sita na kumi, na mara chache sana nililazimika kushindana na upinzani wowote wa moja kwa moja baadaye. Nina mwana ambaye sasa anahubiri Injili, naye ni furaha kubwa moyoni mwangu. Vita pekee vya wazi nilivyowahi kupigana naye vilikuwa alipokuwa na miezi kumi. Sisemi kwamba hakuniasi kamwe baadaye--nyakati nyingine alijisahau akawa mkaidi--lakini nasema kwamba sikumbuki kamwe akiiweka nia yake kupingana moja kwa moja na yangu katika miaka yote iliyofuata ya utoto wake. Yalikuwa mapambano yenye maumivu--pambano lile la kwanza, lakini je, matokeo yake hayajalipia mara elfu elfu? Lo, mama, ikiwa mnawapenda watoto wenu, anzeni mapema kudai utii. Ikiwa adhabu ni lazima, itoe; na kwa kila uchungu unaouona, kwa kila chozi unalolimwaga, utavuna faraja, heshima, na utukufu. Lakini, labda, wapo mama wengine wanaosema, 'Aa, sasa naona; lakini ni kuchelewa mno; watoto wangu ni wakubwa mno.' Nasema: afadhali kuchelewa kuliko kutofanya kabisa. Anza, ufanye yote uwezayo. Labda huwezi kamwe kuyarekebisha madhara YOTE, lakini waweza kurekebisha sehemu yake. Waite watoto wako wakuzunguke; ungama kutokuwa mwaminifu kwako kwa zamani katika kushughulika nao, anguka magotini mbele za Bwana pamoja nao, umwambie jinsi ulivyoshindwa kuwalea kwa ajili yake, na umwombe msaada wake ili akuwezeshe kufanya hivyo siku zijazo. Unapoinuka kutoka magotini mwako waambie watoto wako kwa namna ya dhati kabisa kwamba unaliona kosa lako, na kwamba unahisi jinsi ingekuwa jambo la kutisha, kama wangepotea kwa sababu ya kosa lako, na kwamba tangu saa hii utatiiwa katika kila jambo. Anza mara moja kudai utii. Uwe na busara na uvumilivu, ukikumbuka kwamba mazoea ya watoto wako ya kutotii ni matokeo ya upumbavu wako mwenyewe, na ushughulike nao kwa upole kadiri hali itakavyoruhusu; lakini kwa gharama yoyote hakikisha utii, wala usiruhusu tena kamwe amri zako zichezewe. Sasa ndiyo nafasi yako pekee; miaka michache zaidi, na mtoto wako amekwisha.

Usiogope kuyatumia mamlaka yako. Mtu angedhani, akiwasikia wazazi fulani wakizungumza juu ya uhusiano wao na watoto wao, kwamba hawana hata chembe ya mamlaka juu yao. Yote wanayothubutu kufanya yaonekana kuwa ni kuwasihi kwa hoja, kuwashawishi, kuwabembeleza. Mara nyingi nimewasikia mama wakitumia kila namna ya ushawishi badala ya kuyatumia mamlaka ambayo Mungu ametoa kwa ajili ya ulinzi na uongozi wa watoto wao maskini.

Wao hutoa amri zao kwa sauti ya namna ambayo huacha jambo hilo kuwa la hiari kama mtoto atazitii au la, na jambo hili yeye analielewa vema kabisa; hakuna amri, hakuna uthabiti, hakuna uamuzi, hakuna mamlaka, na mtoto analijua hilo kwa silika zake kama vile mnyama angejua. Wanaume wana hekima zaidi sana katika kuwafuga na kuwafundisha farasi wao kuliko wana wao, ndiyo sababu kwa kawaida hutumikiwa vizuri zaidi sana na wale wa kwanza kuliko hawa wa pili!

Mungu amekupa mamlaka kwa ajili ya nini, ikiwa hakukusudia uyatumie--ikiwa mtoto wako aweza kuendelea vizuri vivyo hivyo bila hayo? Amekuletea mtoto wako ili aongozwe na kuzuiliwa kwa mamlaka yako, kama vile ili apate kutiwa hamasa na kutiwa moyo kwa upendo wako. Utajibuje kwa ajili ya kuupuuza au kuutumia vibaya uwezo huu wa ajabu? Mnakumbuka adhabu ya kutisha iliyomjia Eli, mojawapo ya mapigo ya kisasi ya kutisha kabisa yaliyoandikwa katika Biblia nzima. Ilikuwa kwa ajili ya nini? Si kwa kutumia lugha chafu mbele ya watoto wake, si kwa kuwalea katika udhalimu au uasherati, kwa maana alikuwa mtu mwema na mwenye haki, bali 'kwa sababu hakuwazuia:' maana yake hakuyatumia mamlaka yake upande wa Mungu na wa haki. Bila shaka, huu ulikuwa udhaifu wake tangu mwanzo hadi mwisho; aliwaachia wanawe waende njia zao wenyewe, hata mwishowe wakampinga waziwazi yeye pamoja na Mungu wake. Ole! Hivi ndivyo ilivyokuwa kwa mamilioni tangu siku zake: wamepanda upepo na kuvuna tufani. Mwenendo na mwisho wa Eli katika jambo hili ni tofauti kubwa kama nini na mwenendo wa Ibrahimu! "Nimemjua," alisema Yehova, "ya kwamba atawaamuru wanawe na nyumba yake baada yake." Si kuwaonya tu, kuwashawishi, na kuwatisha, kama alivyofanya Eli, bali "atawaamuru"--atayatumia mamlaka yake upande wangu; na, kama tokeo lake, Bwana aliahidi kwamba wao "wataishika njia ya Bwana, wafanye haki na hukumu." Wazazi, mkitimiza sehemu yenu ya agano, msiogope hata kidogo kwamba Mungu hatatimiza sehemu yake. Waleeni tu watoto wenu kwa kweli kwa ajili yake, naye atajitwika mwenyewe mambo yao ya baadaye; lakini msitazamie, mkiipuuza amana yenu takatifu, au kuitumia vibaya kwa kuwalea katika adabu na maonyo ya ulimwengu na ya Ibilisi, kwamba Mungu atafanya muujiza wa kuwaongoa watakapofikia utu uzima, kwa sababu tu mnalia na kuomba na kumsihi afanye hivyo. Hatoi ahadi kama hiyo; nasi twaona, ole! katika uzoefu wa wazazi wengi mno wenye huzuni, kwamba hajifungi kufanya kazi kwa ajili ya wokovu wa watoto wao kwa masharti ya namna hiyo.

Jambo jingine muhimu katika kumlea mtoto katika njia impasayo kuiendea ni kumlea katika kuzoea KWELI NA UADILIFU. Inasemekana kwamba asili ya kibinadamu "hupotoka tangu tumboni, ikisema uongo;" na, bila shaka, kukosa ukweli ni mojawapo ya dhambi zinazotuzinga kwa urahisi zaidi na zilizoenea zaidi katika jamii yetu ya wanadamu. Kupinga mwelekeo huu, na kuiimarisha nafsi katika mazoea ya kweli na unyofu, ni lazima kuwe mojawapo ya malengo ya kwanza ya malezi yaliyo sahihi. Ili kufanya hivyo, wazazi wanapaswa kujihadhari na kupunguza uzito wa, au kuutolea udhuru, mwelekeo wa uongo ndani ya watoto wao. Hakuna jambo lililonishangaza zaidi kuliko hili. Nimewaona kwa macho yangu mama wakitabasamu, na karibu kuzisifu, hila ndogo za watoto wao katika majaribio yao ya kuwadanganya na kuficha kosa fulani la kitoto. Si ajabu kwamba wazazi wa namna hiyo hushindwa kuwatia watoto wao ile hofu yenye afya ya uongo, ambayo ni mojawapo ya kinga kubwa kabisa za wema katika maisha ya baadaye.

Hakuna mama atakayefaulu kumzalia mtoto wake chuki kubwa dhidi ya dhambi yoyote kuliko ile anayoisikia yeye mwenyewe juu yake. Watoto ndio wachambuzi wepesi kuliko wote, nao kwa silika hugundua mara moja kila unafiki wa wema. Wao hupima si sana kwa yale tunayoyasema bali kwa JINSI TUNAVYOHISI. Wao hawaathiriwi sana na mafundisho yetu kama wanavyoathiriwa na roho yetu na kielelezo chetu. Kwa mfano, mama humfundisha mtoto wake kwamba ni lazima awe mkweli, na kwa vyovyote vile asiseme uongo; lakini mafundisho hayo yatakuwa na matokeo gani ikiwa siku inayofuata atamsikia akisema uongo, au kumwona akiutenda? Wazazi huwafundisha watoto wao kuwa wanyofu, na hutumia nafasi kuwaonyesha mifano ya unyonge na uovu wa udanganyifu, lakini kwa kielelezo chao wenyewe mara nyingi sana huwalea katika unafiki mbaya kabisa. Chukua mfano. Mtu fulani anakuja kukutembelea ambaye mtoto wako anajua kwamba humheshimu wala hutamani ushirika wake, lakini wewe ni tabasamu tupu na pongezi, ukimsisitiza aje tena, na kumhakikishia kwamba ziara yake imekupa furaha kubwa sana. Ni somo gani lenye matokeo zaidi ya hili ambalo ungeweza kumpa mdogo wako anayeshangaa, katika udanganyifu na undumakuwili?

Na bado jambo la namna hii ni la kawaida kama nini katika nyumba nyingi? Wakati mmoja nilikaa nyumbani kwa mama mmoja aliyekuwa na mvulana mzuri mwenye matumaini wa karibu miezi kumi na minane. Alikuwa akipiga mateke na kupiga kelele kwa nguvu alipogundua kwamba mama yake anatoka nyumbani. Jambo hili, bila shaka, lilikuwa tokeo la malezi mabaya ya hapo awali. Lakini yeye alifanya nini? Badala ya kuikabili shida hiyo, na kwa namna tulivu, thabiti, na ya upendo kumponya mwanawe mdogo tabia hiyo mbaya, alikuwa akiahidi kila mara kwamba atamletea farasi mdogo ambaye angeweza kumpanda, na kijana yule mdogo aliamini na kuamini hata akachoka, kisha, katika akili yake ya kitoto, akamhesabu mama yake kuwa mwongo. Bila shaka asingeelewa maelezo kama hayo, lakini udanganyifu huo ungechomwa ndani ya nafsi yake usiweze kung'olewa kamwe. Mtoto anajigonga mezani: mama anaipiga meza, na kusema, "Lo! meza mbaya! umemuumiza mtoto;" lakini mtoto hujifunza upesi kwamba meza haikuwa na lawama, na wakati huo huo hujifunza kutomwamini mama yake, aliyesema kwamba ilikuwa nayo.

Mama fulani anawaalika marafiki wadogo kadhaa kutumia alasiri moja pamoja na watoto wake, na wakati huo michezo inachezwa inayomdai mshindi ustadi na werevu. Mvulana wake mdogo anashinda michezo kadhaa, na ingawa ndugu yake au mmoja wa marafiki zake wadogo anasema kwamba hakucheza kwa haki--yaani, kwamba alidanganya--yeye haonekani kulitambua, bali anatosheka kwa kusema, 'Aa, ni lazima muwe watoto wema na msigombane;' hivyo akimtupia lawama isiyo ya haki mtoto mwenye heshima na uadilifu, huku akimtia moyo yule mwingine katika aina ya dhambi iliyo duni kabisa na ya ubinafsi kupita zote--akimwacha afurahie ushindi uliopatikana kwa hila au kwa ujanja wa mikono. Je, mama wa namna hiyo aweza kushangaa ikiwa mvulana wake atageuka kuwa mwizi au mcheza kamari? Vema, lakini wasema jinsi ingekuwa jambo lisilopendeza katika hali kama hiyo kuanza uchunguzi wa kina, kuiharibu furaha ya karamu, na kumfichua mtoto wako mbele yao kuwa mdanganyifu! Hakika ingekuwa jambo lisilopendeza sana, na kwa mama anayejali zaidi mwanawe kuonekana mdanganyifu kuliko kuwa mdanganyifu kweli, matokeo yasingestahili usumbufu huo; lakini, kwa mama anayeithamini heshima na uadilifu wa mvulana wake kuliko sura zote za nje au maoni yote ya ulimwengu, nafasi kama hiyo ya kulisahihisha kosa lake na kumwimarisha dhidi ya majaribu ya siku zijazo ina thamani kubwa kuliko kuvunjika kwa karamu dazeni moja. Lo, ni mtoto mwenye matumaini wangapi ameharibiwa kwa sababu mama yake hakutaka kuvumilia maumivu na taabu ya uchunguzi? "Yeye afichaye dhambi zake hatafanikiwa." Wala mwenendo kama huo haupati maoni mema ya wengine. Watoto huondoka wakiona kwamba mwanao ni mdanganyifu vilevile; na, kilicho kibaya zaidi, wakiona kwamba wewe ni mshiriki wa uovu wake.

Tena, Charlie ni mgonjwa, na inampasa anywe dawa isiyopendeza; lakini amelelewa vibaya kiasi kwamba mama yake anajua hataikunywa akimwambia kwamba ni chungu. Kwa hiyo anatumia hila, na kumwambia kwamba ana kitu kitamu, na hivyo kumbembeleza aitie kinywani mwake, lakini kabla haijamezwa anaugundua ujanja huo, na dawa pamoja na ukweli wa mama vinatemwa nje pamoja. Kwa njia hii maelfu ya watoto hufundishwa udanganyifu na uongo, nawe waweza kujitaabisha bure katika miaka ya baadaye kuwafanya wawe wakweli na wanyofu--udongo umeharibiwa kwa kutendewa vibaya mapema.

Mama, mkitaka mtoto wenu awe mkweli na mnyofu ni lazima si kumfundisha tu kuwa hivyo, bali ninyi wenyewe muwe hivyo, na kuhakikisha kwamba mtoto wenu anayatenda yale mnayoyafundisha. Usikonyeze macho, wala kufunika aina yoyote ya uongo au udanganyifu ndani yake, kwa sababu ni wako. Dhambi inapaswa kuwa ya kutisha zaidi kwako kwa sababu unaiona ndani ya wale walio wapenzi hivyo, na wale ambao wewe unawajibika kwa ajili yao. Ukiwa na sababu yoyote ya kumshuku mtoto wako kwa unafiki au uongo, usitulie mpaka ulifikie jambo hilo hadi chini kabisa; usijali litahusisha taabu au maumivu gani, livute nje, hata kama kwa wakati huo litaleta kufichuliwa na aibu. Jambo hili laweza kuthibitika kuwa adhabu yenye faida, na onyo kwa siku zijazo. Kitu chochote ni afadhali kuliko dhambi iliyofunikwa, na hivyo kutiwa moyo. Azimia kwamba utamfanya mtoto wako awe mkweli na mnyofu, ikiwa huwezi kufanya hivyo kwa njia nyingine, kwa sababu tu amekata tamaa kabisa ya kuweza kukuficha chochote. Mungu hutenda kwa kanuni hii pamoja na watu wazima: kwa nini sisi tusitende hivyo pamoja na watoto wetu? "Ujue kwamba dhambi yako itakupata."

Nawajua watoto fulani ambao kati yao ni neno la kawaida kusema, 'Haifai kitu kujaribu kumficha mama jambo lolote, kwa maana hakika atalijua; kwa hiyo ni afadhali kumwambia mara moja.' Ingeokoa taabu nyingi kama nini kama ingekuwa hivyo katika kila jamaa! Mama, jitaabisheni kuwafanya watoto wenu wawe WAKWELI, na Mungu atawawezesha kufanya hivyo. Mkimfanyia kazi pamoja na watoto wenu, yeye atafanya kazi pamoja nanyi ndani yao, nanyi mtapata furaha ya kuwaona wakikua hata kumfikia Kristo, Kichwa chao kilicho hai, katika mambo yote.

Lakini zaidi ya hayo. Ili kumlea mtoto katika njia impasayo kuiendea, hatupaswi kuishia katika sifa na fadhila zile zinazomhusu mwanadamu; bali ni lazima alelewe katika kuzoea ibada na utauwa kwa Mungu. Bila shaka, hakuna wazazi wawezao kutoa malezi ya aina hii ila wale walio Wakristo kweli. Roho Mtakatifu ni lazima awe moyoni mwa mama anayejitwika jukumu la kumwongoza mtoto wake kwa Mungu. Mwelekeo wa uovu una nguvu mno kuweza kugeuzwa kando kwa hekima au nguvu za kibinadamu zisizosaidiwa, hata ziwe kubwa kiasi gani. Lakini, Mungu ahimidiwe! kuna kila sababu ya kutiwa moyo kwa wazazi wale walio wake kweli, kutumaini kufaulu katika kuwalea watoto wao kwa ajili yake.

Na, labda, jambo la kwanza lililo muhimu katika juhudi hiyo ni kuwaongoza watoto wetu kujiona kuwa wamesimama katika uhusiano wa pekee na Mungu. "Ahadi hii ni kwa ajili yenu na watoto wenu."

Na kuna maana ambayo kwayo watoto wa waaminio tayari wametengwa kwa ajili yake. Wazazi wengi huonekana kulisahau agano hili la uhusiano, na kuwalea watoto wao chini ya wazo kwamba hawana budi kuishi katika dhambi mpaka wafikie umri wa miaka kumi na mitano au kumi na sita, na hapo wanatumaini kwamba Mungu atawaongoa kwa namna ile ile ya ajabu na ya ghafla ambayo walevi na waasherati huongolewa. Basi, mimi naamini katika kuongoka kwa uthabiti kama mtu yeyote awezavyo; na pia naamini kwamba watoto wa waaminio wanahitaji kuongoka sawasawa na wengine, lakini nasema hii siyo njia ya kuwafundisha watoto wetu kulitazamia jambo hilo. Kuongoka ni nini ila kufanywa upya kwa nia na Roho Mtakatifu kwa njia ya imani katika Mwokozi aliyesulubiwa? Na kwa kuwa kuna "tofauti za kutenda kazi kwa Roho yeye yule," kwa nini nia za watoto zisifanywe upya mapema sana? Kwa nini wasiongozwe kumchagua Kristo na nira yake wakiwa na miaka saba au minane sawasawa na wakiwa na kumi na saba? Ikiwa nia ya mtoto imejitoa kwa Mungu kwa unyofu, je, Roho aliyebarikiwa hawezi kwa urahisi uleule na kwa matokeo yaleyale kuufanya upya na kuuongoza moyo wake na mapenzi yake kama vile ya mtu mzima? Na je, Yesu hasemi, "WAACHENI watoto wadogo waje kwangu?" Ole! Ni wazazi Wakristo wangapi wanaowazuia bila kujua?

Kwa sababu, katika hali ya wale ambao hawajapata nuru wala malezi yoyote kabla, kuongoka kwa lazima ni kwa ghafla na hufuatwa na badiliko kubwa la nje, je, hiyo ni sababu yoyote kwamba, katika hali ya mtoto aliyelelewa kwa uangalifu "katika adabu na maonyo ya Bwana," Roho Mtakatifu asifanye kazi pamoja na malezi hayo, akizipatanisha kazi zake na uwezo na mahitaji ya wale wadogo ambao tayari ni "wa ufalme wa mbinguni?" hivyo akiwaingiza polepole katika mapendeleo yote, wajibu wote, na furaha zote za ufalme huo. Kungekuwa na faida gani kuwalea "katika adabu na maonyo ya Bwana," kama yeye hakukusudia kuyabariki malezi hayo hata yawalete kuongoka na kuokoka? Maneno yenyewe ya agizo hili yanaonyesha maana ambayo kwayo Roho Mtakatifu anayatumia. "Adabu" maana yake ni "kunyonyesha, kulisha, kutia nguvu, kukuza." "Maonyo" maana yake ni "karipio, tahadhari, mafundisho." Huu ndio utaratibu wa Mungu, kwanza, kulisha na kutia nguvu kila kilicho chema ndani yao; na pili, kukemea na kutahadharisha dhidi ya uovu; na tatu, mafundisho katika haki. Laiti wazazi wangeifuata tu njia ya Bwana, wangewaona wana wao na binti zao wakichukua nafasi zao katika hekalu la Bwana, kama nyumbani mwao pa asili na pa kudumu. Wakiwa wamelelewa kwa hekima na kwa uaminifu kwa ajili ya Mungu, wangesema, wakishawishiwa kwenda zao, "Twende kwa nani?" 'Aa,' asema mama fulani, 'ni rahisi sana kuzungumza, lakini wewe huijui chuki ya asili waliyo nayo watoto wangu dhidi ya dini. Hakika nimejaribu kuwafundisha njia iliyo sahihi, na kuwafanya wakipende kilicho chema, lakini, mpaka sasa, naona matokeo madogo sana ya kazi yangu.' Labda, rafiki yangu, kushindwa kumekuwa katika hili kwamba umefundisha lakini hujalea. Umewaambia njia ya kuifuata, lakini hujawaongoza katika njia hiyo. Ukitaka kufaulu ni lazima ufanye yote mawili, na hivyo daima.

Bila shaka malezi yaliyo sahihi yanajumuisha mafundisho yaliyo sahihi, kwa maana ingawa kunaweza kuwa na mafundisho mengi bila malezi, hakuwezi kuwa na malezi mema bila mafundisho. Bila shaka wazazi na walimu wengi hushindwa hapa kwa kukosa busara na hekima katika mbinu zao za kufundisha.

Kanuni moja kuu inayopaswa kufuatwa katika mafundisho yote ni kuyafanya masomo yako YAVUTIE. Ikiwa huwezi kuamsha hamu ya mtoto wako afadhali uache, na ujifundishe na kujielimisha mwenyewe mpaka uweze. Sina shaka hata kidogo kwamba mtoto mmoja baada ya mwingine aliye na msukumo, bidii, na moyo mkuu husukumwa kuichukia Biblia, Patakatifu, na mazoezi ya kidini kwa ujumla, kwa namna ile baridi, isiyo na uhai, isiyo na ladha, ya maneno matupu ya kidini ambayo huyasikia yakisomwa na kutendwa. Anajua kwa silika kwamba hii siyo namna watu wanavyoyafanya mambo ambayo mioyo yao imeyashughulikia kwa kina. Huwasikia baba na mama na rafiki wakizungumza kwa namna ya asili, rahisi, na ya kuvutia juu ya biashara na mambo ya jamaa, na kwa hiyo husikiliza kwa hamu, lakini mara tu wanapoanza habari za dini anahisi kwamba hapana moyo ndani yake, anahisi kwamba ni kwa sababu ni LAZIMA, wala si kwa sababu WANAPENDA. Hufundishwa kuimba "Jumapili yenye furaha, furaha, iliyo angavu kuliko siku zote saba." lakini anajua kwamba nyumbani kwao ndiyo siku yenye uchovu zaidi katika juma, na kwamba nyumba nzima hupumua kwa faraja inapopita nao wakaweza kurudi katika shughuli na anasa za ulimwengu huu.

Basi, ukitaka mtoto wako aipende na kuifurahia Sabato ni lazima uifanye kuwa siku INAYOVUTIA Zaidi katika juma. Ukitaka aipende Biblia yake na kuisoma ni lazima umsimulie hadithi zake, na kuyafafanua mafundisho yake kwa namna itakayomfanya AVUTIWE nayo. Ukitaka apende maombi ni lazima uombe kwa namna itakayovuta na kuiamsha akili yake na moyo wake pamoja na wako, na umfundishe kumwendea Mungu, kama vile anavyokujia wewe, kwa sauti yake ya asili na kwa namna yake mwenyewe, kumwambia mahitaji yake na kueleza furaha zake au huzuni zake. Mada za dini ni, kati ya mada zote, zinazowavutia watoto kuliko zote zinaposhughulikiwa kwa namna ya asili na ya kuvutia.

Nilikuwa nikimweka mvulana wangu wa kwanza magotini pangu tangu alipokuwa na umri wa karibu miaka miwili na kumsimulia hadithi za Agano la Kale kwa lugha ya kitoto na kwa namna ifaayo ufahamu wa kitoto, moja kwa wakati, hata akazinywa kabisa, pamoja na mafundisho ya kimaadili yaliyokusudiwa kuletwa nazo. Alipokuwa kati ya miaka mitatu na minne nakumbuka wakati mmoja nikiingia chumba cha watoto na kumkuta amepanda farasi wake wa kubembea, akiwa amesisimka sana, akimalizia hadithi ya Yusufu kwa mlezi wake na kwa mdogo wake mchanga, akiwaonyesha jinsi Yusufu alivyoshika mbio juu ya "farasi" wake aliye hai alipokwenda kumchukua baba yake ili amwonyeshe kwa Farao. Kwa namna hiyo hiyo baadaye tulipitia historia ya gharika, tukiwa na Safina ya Nuhu, iliyowekwa kwa matumizi ya Sabato tu; tukiifanya Safina yenyewe kuwa msingi wa somo moja, Nuhu na jamaa yake somo jingine, na kukusanywa kwa wanyama somo la tatu, na kuendelea hivyo mpaka habari hiyo ikamalizika.

Jamaa yangu ilipoongezeka, ilikuwa desturi yangu kabla ya masomo haya ya Sabato kuwa na wimbo mfupi wenye uchangamfu. Maombi mafupi, ambamo niliwaacha wote warudie baada yangu, sentensi kwa sentensi, tukimwomba Bwana atusaidie kulielewa neno lake, na kuzibariki roho zetu, na kadhalika. Baada ya somo maombi mengine mafupi, kisha wimbo mwingine au miwili. Baada ya hayo walikuwa wakihamia chumba cha watoto, ambamo mara nyingi walikuwa wakiirudia ibada nzima tena, yule mkubwa akiwa mhubiri. Mtoto mchanga alipolala mlezi wao alikuwa akiwasomea wale wakubwa hadithi za kuvutia za kitoto, au kuwafundisha vipande vifaavyo vya mashairi kwa kuwaacha wote wavirudie pamoja baada yake. Hivyo Sabato ilifanywa kuwa siku ya furaha pamoja na mafundisho na kujiendeleza. Sikuwaruhusu kamwe watoto wangu kuhudhuria ibada za hadhara mpaka walipokuwa na umri wa kutosha kupata hamu fulani ndani yake. Wakati ule hatukuwa na ibada za misheni, la sivyo wangeweza kuelewa, na kushiriki sehemu kubwa yake, lakini niliona ni ovu kumfanya mtoto aketi kimya kwa saa moja na nusu, akining'iniza miguu yake juu ya kiti kirefu, akisikiliza yale asiyoweza kuyaelewa wala kuyathamini, kwa maana ole, kuna kidogo katika ibada za kawaida za siku zetu kinachoweza kuwavutia au kuwafaidia watoto, nami nimeridhika kwamba sehemu kubwa ya kuchukizwa na ibada za kidini, jambo lililo la kawaida hivyo kati yao, imezaliwa kwa njia hii. Uzoefu wangu umekuwa kwamba watoto wangu wamekuja kuthamini sana pendeleo la kuhudhuria ibada, hata kwamba ahadi ya kuhudhuria katikati ya juma ingehakikisha tabia njema zaidi na bidii ya ziada.

Bila shaka, mama wasio na mtu wa kuwaachia watoto wao hawawezi kukaa nyumbani siku zote, na ni lazima wawachukue pamoja nao mara nyingi kadiri inavyohitajika kwa ajili ya kujengwa kwao wenyewe. Kwa wazazi wale wanaoweza kuweka watumishi, ningesema, fanyeni dhabihu yoyote ili kumweka msichana Mkristo aliye mwema kweli pamoja na watoto wenu. Nimejiwekea kanuni ya kutokuwa kamwe na mlezi wa aina nyingine, na nyakati nyingine nimevumilia ukosefu mkubwa wa uzoefu na uwezo, kwa sababu ulikuwa umeambatana na wema. Afadhali kumchukua msichana ambaye inakubidi umfundishe jinsi ya kumnawisha mtoto uso, au kushona kifungo, ikiwa ni mkweli na mnyofu, kuliko kuwa na mmoja aliye hodari kupita kiasi atakayewafundisha watoto wako kusema uongo na kudanganya.

Lakini turudi kwenye habari ya kufundisha. Si lazima tu uyafanye mafundisho yako yavutie, bali pia yawe ya kivitendo, kwa kiwango cha juu kabisa. Watoto wako wanataka kujua jinsi ya kujiendesha sasa katika wajibu mdogo, majaribu, na furaha za maisha yao ya kila siku. Yahofiwa kwamba, kama ilivyo kwa watu wazima ndivyo ilivyo kwa watoto, sehemu kubwa ya yale yanayoitwa mafundisho iko juu kabisa ya vichwa vyao, ikishughulika na kweli dhahania na mifano ya mbali, badala ya kushuka hadi kwenye mambo ya kila siku kama vile utii kwa wazazi na walimu; kujifunza masomo yao; jinsi wanavyowatendea kaka, dada, na watumishi; urafiki wao; michezo yao; kutumia na kutoa pesa zao za matumizi; jinsi wanavyowatendea maskini; jinsi wanavyowatendea wanyama--kwa ufupi, kila kitu kilichomo katika maisha yao ya kila siku. Lengo kuu la malezi ya Kikristo ni kuwaongoza watoto kulitambua jambo hili kwamba wao NI MALI YA MUNGU, na kwamba wako chini ya wajibu mzito wa kufanya kila jambo kwa namna wanayodhani itampendeza. Wazazi hawawezi kuanza mapema mno, wala kujitaabisha mfululizo mno, ili kuliweka jambo hili mbele ya akili za watoto wao. Katika ibada ya jamaa asubuhi, baba au mama, au yeyote anayeiongoza, anapaswa kuwaleta watoto hasa mbele za Bwana, akimwomba 'awape neema siku hii, ya kuwatii wale walio na uangalizi wao. Ya kuwa na bidii katika masomo yao, ili wajiwekee akiba ya maarifa, yatakayowafanya wawe wa manufaa kwa wanadamu wenzao, na kuwawezesha kufanya jambo fulani kwa ajili ya Mungu na kwa ajili ya roho za watu, ikiwa ataona vema kuwahifadhi hai.'

Zaidi ya mambo yote, wazazi wanapaswa kujitahidi kupinga ubinafsi wa asili wa mioyo ya watoto wao kwa kuwaonyesha kwamba hawapaswi kuishi kwa nafsi zao--kwamba hawapaswi kuwa wema, na wenye bidii, na wapenda masomo, ili WAO WENYEWE wawe wasomi, au wenye furaha, au wenye mafanikio ulimwenguni. Kwa maana hayo ndiyo mambo ambayo Mataifa huyatafuta--ulimwengu usioamini; bali kwamba wao, kwa kuwa ni mali ya Mungu, wanapaswa kuishi kwa ajili yake, yeye aliyejitoa mwenyewe kwa ajili yao, wakiutafuta kwanza ufalme wake na haki yake. Wakitafuta kwanza kumtukuza yeye, na kukitendea mema kizazi chao, wakimwachia yeye kuweka mipaka ya makazi yao, na kuwachagulia urithi wao. Ole! Ni wazazi Wakristo wachache kama nini wanaoonekana kuielewa kanuni hii ya kwanza ya malezi yaliyo sahihi--ndiyo sababu wana hamu kubwa ya kuwasukuma watoto wao mbele, na juu, katika elimu, kanuni, desturi, na matamanio ya ulimwengu huu. Hakika "Mungu hadhihakiwi," kwa maana kama wao "wapandavyo kwa mwili," wao "katika mwili watavuna uharibifu;" na ole! ROHO za watoto wao maskini hutolewa dhabihu juu ya hayo.

Lo, mama, msidanganyike ikiwa mnataka watoto wenu wawe wa Bwana watakapokua, ikiwa unataka mvulana wako ayashinde majaribu yasiyojulikana ya siku zijazo--ikiwa unataka atokee kuwa mtu wa kanuni za haki, uadilifu, na heshima--aliye juu ya undumakuwili wote, ujanja, na uibilisi wa ulimwengu, ni lazima umlee ayahesabu mazawadi yote ya ulimwengu kuwa takataka yakilinganishwa na furaha ya dhamiri safi na maisha ya kuwafaa wanadamu wenzake. Ukitaka binti yako awe mwanamke wa kweli, aliye tayari kujitoa dhabihu na kuteseka kwa ajili ya maslahi ya wanadamu na ya kweli, ni lazima umtie SASA dharau kwa ajili ya vitu vya pambo ambavyo kwavyo wanawake wengi hivyo huyabadilisha maisha yao na roho zao--ni lazima umfundishe kwamba yeye ni kiumbe huru, mwenye kuwajibika, ambaye Mungu atamwita katika hesabu kali kama ile ya ndugu yake mwanamume kwa habari ya kutumia au kutumia vibaya talanta zake. Siku kwa siku, kadiri inavyopita upesi, ni lazima ujitahidi kuziamsha roho za watoto wako walitambue jambo hili kwamba wao ni mali ya Mungu, na kwamba amewaleta ulimwenguni, si ili kushughulikia maslahi yao wenyewe madogo, duni, ya binafsi, bali kujitoa wenyewe katika kuyaendeleza maslahi yake! na kwamba, katika kufanya hivyo, wataona furaha, kufaa, na utukufu. Mathayo 25:14-16.

Ningependa, katika kuhitimisha, kuongeza tahadhari chache dhidi ya maovu ambayo nimeyaona kuwa ya kawaida sana katika jamaa nyingi, na ambayo naamini yana mvuto wenye madhara makubwa sana katika kujengwa kwa tabia. La kwanza kati ya hayo ni KUITHAMINI FEDHA KUPITA KIASI. Mtu angedhani, kutokana na ubahili na ukosefu wa starehe katika mpangilio wa jamaa nyingi, kwamba fedha ndiyo mungu wa nyumbani ambaye madhabahuni pake kila jambo la starehe, afya, urafiki na ukarimu limetolewa dhabihu. 'Itagharimu kiasi gani?'--ndilo swali la kwanza linalokabili kila pendekezo la kuboresha jambo lolote, na hili mara nyingi, si kwa sababu fedha ni haba, bali kwa sababu tu haiwezi kuachiliwa!

Basi watoto hugundua upesi kanuni inayotawala katika uendeshaji wa jamaa, na wakiiona kuwa ni tamaa ya mali, au uchoyo, wazazi waweza kufundisha orodha nzima ya fadhila za Kikristo tangu asubuhi hadi usiku, lakini watoto wao watakua wakiwa wabinafsi hadi kiini kabisa cha roho zao. Kila kitu huzaa mfano wake popote duniani, nawe nionyeshe nyumba ambamo roho ya tamaa ya mali inatawala, nami nitakuonyesha watoto wasio wakarimu, wenye hila. "Shina moja la mabaya ya kila namna ni KUPENDA FEDHA" ni kanuni iliyo kweli kama vile inavyopuuzwa, na mpaka wazazi, kwa matendo yao, wawaonyeshe watoto wao kwamba wanaziona starehe ya nyumbani na dini, madai ya ukarimu wa Kikristo, damu na maisha ya watumishi wao, madai ya wanaoteseka na walio fukara, na hitaji linalolia la umati ulio gizani, kuwa na umuhimu mkubwa kuliko KUJILIMBIKIZIA FEDHA, ni lazima waendelee kuvuna malipo ya tamaa yao ya mali katika anasa za kibinafsi, kupuuzwa kusiko na shukrani, na ufisadi wa wazi wa watoto wao. Aa, ni mzazi mmoja baada ya mwingine kiasi gani, aliyetoa dhabihu misukumo yote iliyo ya juu na bora ya asili yake mwenyewe na ya watoto wake kwa ajili ya kutafuta fedha, ambaye ameona fedha hizo zikitawanywa kwa maelfu na wana waovu, wabinafsi?

Ovu jingine kubwa ambalo nimeliona hata katika jamaa ambazo kwa ujumla kumekuwa na malezi mema mengi, ni kulegeza msimamo wakati wa dharura katika mambo ya kanuni kwa ajili ya kufaa kwa wakati. Chukua mfano. Hapa kuna jamaa ambayo watoto wake wamelelewa katika kanuni za kujiepusha na vileo, kama jamaa zote za Kikristo bila shaka zinavyopaswa kuwa. Wazazi hawa kwa hekima wamewafundisha watoto wao kwamba kileo ni jambo ovu na chungu, na kwamba biashara yake yote na kuiunga mkono huleta laana; lakini siku fulani, barua inafika ikitangaza kwamba Jenerali Fulani, au Kapteni Fulani anakuja kumtembelea binamu yake, akirudi kutoka India. Bila shaka kuna msisimko mwingi na matazamio kati ya wadogo katika jamaa, na hamu ifaayo kwa upande wa wazazi, ya kumkaribisha mgeni wao kwa heshima, lakini shida inajitokeza. Jenerali si mtu anayejiepusha na vileo, amezoea siku zote mvinyo wake na pombe kali. 'Tufanye nini,' asema mama, 'atadhani ni kukosa ukarimu na ni ubahili kumnyima kinywaji chake akipendacho'? 'Vema, ndiyo,' asema baba, 'sioni jinsi tunavyoweza kufanya hivyo katika jambo hili; unaona yeye ni mzee, na asingeyathamini maoni yetu wala nia zetu. Nachelea itatubidi kuagiza mvinyo kidogo kwa ajili yake. Sipendi kuuleta mbele ya watoto, lakini ni lazima tuwaeleze hali ilivyo, na tutatumaini kwamba hakuna madhara yatakayotokea.' Wazazi hawa hutoa kanuni dhabihu kwa ajili ya kufaa kwa wakati, na kumkaribisha mdhihaki katika mzunguko wa jamaa yao. Je, waweza kushangaa ikiwa mmoja wa wana wao atageuka kuwa mlevi? 'Aa!' baba mmoja aliyevunjika moyo alimwambia mume wangu siku moja 'Nilimlea mwanangu katika kanuni za kujiepusha na vileo, lakini sikumzuia asishirikiane na wale waliodhani hakuna ubaya katika kunywa kwa kiasi, na sasa yeye ni mtu aliyetupwa nje na mgeni ambaye siwezi kumruhusu kuvuka kizingiti changu. Amemuua mama yake, naye atazishusha mvi zangu kaburini kwa huzuni.' "Msishirikiane na matendo yasiyozaa" au vyombo, "ya giza" ya uovu. "Mvinyo hudhihaki." MVINYO WENYEWE, si kuutumia vibaya. Hii hapa siri ya kwa nini maelfu mengi hivyo ya walio wazuri na wenye matumaini huanguka kwa sababu yake. Wazazi Wakristo, uogopeni kama vile mngeogopa kuumwa na nyoka, na kama mnavyozithamini roho za watoto wenu uwekeni mbali hata na macho yao.

Adui mwingine mkubwa wa kujengwa kwa tabia ya haki ni tamaa ya kile kinachoitwa cheo katika jamii! Wazazi wengine daima huwawekea watoto wao mbele yao kukwezwa na utajiri wa baadaye, kama kichocheo cha bidii na juhudi, hivyo wakiziinulia akili zao changa ufanisi na sifa za ulimwengu huu kama lengo kuu na kusudi la maisha. Kufikia kuwa wasomi zaidi, waungwana zaidi, matajiri zaidi kuliko watu wa tabaka lao wenyewe, ili wapate kupokelewa katika duru za juu za jamii ya kidunia. Wazazi wa namna hiyo mara nyingi hushindwa, na katika jaribio la kuruka shimo linalozuia njia yake ya kupanda juu, mwana mmoja baada ya mwingine huanguka kichwa chini katika kilindi cha matamanio yaliyokatishwa tamaa, hata kushuka katika hukumu ya milele, na binti mmoja baada ya mwingine katika njia ile ambayo hatua zake "hushika mpaka Kuzimu." Aa, lakini wengine hufaulu! Ndiyo, na wazazi mara nyingi hupata thawabu gani? Mwana na binti, ambao walijitaabisha na kujitahidi sana kuwasukuma juu, hufika juu mno, hata hawawezi kuwaona kwa shida wale wazazi maskini, waliopuuzwa huko chini, na mara nyingi huwaacha wafe katika umaskini, na kwa moyo uliovunjika. Hakika "Utauwa pamoja na kuridhika ni Faida Kuu."

Siwezi kuyafunga maneno haya bila kupaza sauti yangu dhidi ya desturi iliyoenea sana sasa kati ya jamaa zenye heshima, ya kuwapeleka watoto katika shule za bweni kabla kanuni zao hazijaimarika au tabia zao hazijakomaa. Wazazi hupotoshwa na sifa ya kidini inayodaiwa ya shule hizo, wakisahau kwamba, hata tukidhani kwamba mwalimu mkuu au mlezi wa kike ni kila kitu kinachoweza kutamaniwa, shule ni ulimwengu mdogo ambamo nguvu zote za asili ya kibinadamu isiyofanywa upya zinafanya kazi kwa aina nyingi, ujanja, na nguvu kama vile katika ulimwengu mkubwa ulio nje. Ungesita kumweka mtoto wako katika majaribu na hatari ya kushirikiana na wanaume na wanawake wa kidunia wasioongoka, kwa nini basi uwaweke katika mvuto wa watoto wa tabia hiyo hiyo, ambao si mara chache hupelekwa katika shule hizo kwa sababu wamekuwa wapotovu kabisa na wasiotawalika nyumbani? Nimesikiliza hadithi nyingi za huzuni juu ya matokeo ya ushirikiano huu wa shuleni, nami mapema niliazimia kuwaweka watoto wangu chini ya mvuto wangu mwenyewe, angalau mpaka wafikie ukomavu ule katika neema na kanuni ambao ungekuwa kinga ya hakika dhidi ya ushirikiano usio wa kimungu. Kwa ajili hiyo nimekataa matoleo kadhaa yenye kuvutia sana kwa habari ya faida za kielimu, na kila siku ninazidi kushukuru kwa kuwa niliwezeshwa kufanya hivyo. Mungu ameweka juu yenu, wazazi, wajibu wa kuwalea watoto wenu, wala hamwezi kwa vyovyote kumkabidhi mwingine wajibu huo bila kuyahatarisha maslahi yao yaliyo makuu kabisa kwa wakati huu na kwa milele.