Hakuna Awezaye Kumdhuru Mtu Asiyejidhuru Mwenyewe

1. NAJUA vema kwamba kwa watu wenye mioyo mizito, walio na tamaa kubwa ya kufuatilia mambo ya sasa, waliopigiliwa misumari ardhini, waliofanywa watumwa wa anasa za mwili, wasioshika kwa nguvu mawazo ya kiroho, kitabu hiki kitaonekana kigeni na cha kustaajabisha; nao watacheka kupita kiasi, na kunihukumu kwa kusema mambo yasiyoaminika tangu mwanzo kabisa wa somo langu. Hata hivyo, sitaacha ahadi yangu kwa sababu hiyo; bali kwa sababu hiyo hiyo nitaendelea kwa bidii kubwa kuthibitisha lile nililokusudia. Kwa maana kama wale wanaolitazama somo langu hivyo watakubali kutopiga kelele wala kuleta fujo, bali wangoje mpaka mwisho wa maneno yangu, nina hakika kwamba watakuwa upande wangu, na kujihukumu wenyewe, wakiona kwamba wamedanganyika mpaka sasa; nao watayakana maoni yao, na kuomba radhi, na kutaka kusamehewa kwa rai ya makosa waliyokuwa nayo juu ya mambo haya, na kunishukuru sana, kama wagonjwa wanavyowashukuru waganga wanapoponywa magonjwa yaliyouzingira mwili wao. Basi usiniambie hukumu inayotawala moyoni mwako wakati huu, bali ngoja usikie mashindano ya hoja zangu, ndipo utakapoweza kutoa hukumu isiyopendelea, bila ujinga kukuzuia kufikia uamuzi wa kweli. Kwa maana hata waamuzi katika mashauri ya kidunia, wakimwona msemaji wa kwanza akimwaga mafuriko makubwa ya maneno na kufunika kila kitu kwa hotuba yake, hawathubutu kutoa uamuzi wao kabla ya kumsikiliza kwa uvumilivu msemaji mwingine anayempinga; na hata kama maneno ya msemaji wa kwanza yanaonekana ya haki kupita kipimo, humwachia msemaji wa pili nafasi ya kusikilizwa bila upendeleo. Kwa kweli, sifa hasa ya waamuzi ni kuchunguza kwa usahihi wote unaowezekana kile ambacho kila upande unacho cha kusema, na kisha kutoa hukumu yao wenyewe.

Basi mahali pa msemaji tunalo wazo lililozoeleka la wanadamu, ambalo kwa kupita kwa vizazi limetia mizizi mirefu katika akili za watu wengi, na linatangaza ulimwenguni pote maneno haya: “Mambo yote,” lasema, “yamepinduliwa juu chini; jamii ya wanadamu imejaa machafuko mengi, na ni wengi wanaodhulumiwa kila siku, wanaotukanwa, wanaotendewa jeuri na madhara, wanyonge na wenye nguvu, maskini na matajiri; na kama ilivyo vigumu kuhesabu mawimbi ya bahari, ndivyo isivyowezekana kuhesabu wingi wa wale wanaoangukia hila, matusi na mateso; wala marekebisho ya sheria, wala hofu ya kupelekwa mahakamani, wala kitu kingine chochote hakiwezi kuzuia tauni hii na fujo hii, bali uovu unaongezeka kila siku, na kuugua, na maombolezo, na vilio vya wanaoteseka vimeenea kila mahali; na waamuzi walioteuliwa kurekebisha maovu hayo wao wenyewe huzidisha dhoruba, na kuwasha fujo zaidi; na kwa hiyo wengi wa wale wasio na akili na wa hali duni, wakishikwa na aina mpya ya wazimu, huilaumu riziki ya Mungu, wanapomwona mtu mpole mara nyingi akikamatwa kwa nguvu, akiteswa na kuonewa, na mtu jasiri asiye na haya, mwenye pupa, mnyonge wa tabia na wa ukoo duni, akitajirika, na kuvikwa mamlaka, na kuwa wa kutisha kwa wengi, na kuwaletea wenye kiasi taabu zisizohesabika; na jambo hili likitendeka mjini na mashambani, na nyikani, baharini na nchi kavu. Maneno yetu haya kwa lazima yanaingia kupingana moja kwa moja na hayo yaliyosemwa, yakishikilia hoja mpya, kama nilivyosema mwanzoni, na iliyo kinyume cha maoni ya watu, lakini yenye manufaa na ya kweli, na yenye faida kwa wale watakaoisikiliza na kusadikishwa nayo; kwa maana ninachokusudia ni kuthibitisha (ila tu msipige kelele) kwamba hakuna hata mmoja kati ya wale wanaodhulumiwa anayedhulumiwa na mwingine, bali hupata madhara hayo kwa mikono yake mwenyewe.

2. Lakini ili kuifanya hoja yangu iwe wazi zaidi, na tuchunguze kwanza kabisa dhuluma ni nini, na kwa mambo ya namna gani huundwa kwa kawaida; pia wema wa mwanadamu ni nini, na ni kitu gani kinachouharibu; na zaidi ya hayo, ni kitu gani kinachoonekana kuuharibu lakini kwa kweli hakiuharibu. Kwa mfano (kwa maana sina budi kukamilisha hoja yangu kwa njia ya mifano), kila kitu kiko chini ya uovu mmoja unaokiharibu: chuma chini ya kutu, sufu chini ya nondo, makundi ya kondoo chini ya mbwa-mwitu. Ubora wa divai huharibika inapochacha na kugeuka chachu; wa asali, inapopoteza utamu wake wa asili na kugeuzwa kuwa maji machungu. Masuke ya nafaka huharibiwa na ukungu na ukame, na matunda, na majani, na matawi ya mizabibu huharibiwa na jeshi haribifu la nzige; miti mingine na viwavi, na viumbe visivyo na akili na magonjwa ya aina mbalimbali; na, ili nisiirefushe orodha kwa kupitia kila mfano unaowezekana, mwili wetu wenyewe uko chini ya homa, na kupooza, na umati wa maradhi mengine. Basi, kama kila kimoja cha vitu hivi kinavyoweza kupatwa na kile kinachoharibu ubora wake, na tufikiri sasa ni nini kinachoidhuru jamii ya wanadamu, na ni nini kinachoharibu wema wa mwanadamu. Watu wengi hudhani kwamba kuna mambo mbalimbali yaletayo matokeo hayo; kwa maana sina budi kuyataja maoni yaliyokosea juu ya jambo hili, na, baada ya kuyakanusha, niendelee kuonyesha kile kinachoharibu wema wetu kwa kweli; na kuthibitisha waziwazi kwamba hakuna mtu awezaye kutuletea madhara hayo au uharibifu huo, isipokuwa sisi wenyewe tujisaliti. Basi umati wa watu, wakiwa na maoni yaliyokosea, hudhani kwamba kuna mambo mengi mbalimbali yanayoharibu wema wetu: wengine husema ni umaskini, wengine ugonjwa wa mwili, wengine kupoteza mali, wengine masingizio, wengine kifo; nao huyaombolezea na kuyalilia mambo hayo daima; na wanapowahurumia wanaoteseka na kutoa machozi, huambiana kwa jazba, “Ni msiba ulioje uliompata mtu fulani! Amenyang’anywa mali yake yote kwa pigo moja.” Na juu ya mwingine mtu atasema tena: “Mtu fulani amepigwa na ugonjwa mkali, na waganga wanaomhudumia wamekata tamaa juu yake.” Wengine huwaombolezea na kuwalilia walio gerezani, wengine wale waliofukuzwa nchini mwao na kupelekwa nchi ya uhamishoni, wengine wale walionyang’anywa uhuru wao, wengine wale waliokamatwa na kufanywa mateka na adui, wengine wale waliozama majini, au walioteketea motoni, au waliozikwa na kuanguka kwa nyumba; lakini hakuna anayewaombolezea wale wanaoishi katika uovu; kinyume chake, na hili ni baya kuliko yote, mara nyingi huwapongeza, desturi ambayo ndiyo chanzo cha maovu ya kila namna. Haya basi (ila tu, kama nilivyowasihi mwanzoni, msipige kelele), niache nithibitishe kwamba hakuna hata moja ya mambo yaliyotajwa linalomdhuru mtu anayeishi kwa kiasi, wala haliwezi kuharibu wema wake. Kwa maana niambie, kama mtu amepoteza vyote alivyo navyo, ama kwa mikono ya wasingiziaji au ya wanyang’anyi, au amenyang’anywa mali yake na watumishi wadanganyifu, hasara hiyo imeudhuru nini wema wa mtu huyo?

Lakini ikionekana vema, na niueleze kwanza wema wa mwanadamu ni nini, nikianza kulishughulikia jambo hili kwa kuangalia viumbe vya aina nyingine, ili liwe rahisi kueleweka na wazi kwa wasomaji walio wengi.

3. Basi wema wa farasi ni nini? Je, ni kuwa na hatamu iliyopambwa kwa dhahabu na mikanda inayolingana nayo, na utepe wa nyuzi za hariri wa kufungia kifuniko chake, na mavazi yaliyofumwa kwa rangi mbalimbali na kitambaa cha dhahabu, na pambo la kichwani lililojazwa vito, na nywele zilizosukwa kwa kamba za dhahabu? Au ni kuwa mwepesi na mwenye nguvu miguuni, na mwenye mwendo ulio sawa, na kuwa na kwato zinazomfaa farasi wa asili bora, na ujasiri unaofaa kwa safari ndefu na vita, na kuweza kutulia katika uwanja wa vita, na, ikitokea kukimbizwa, kumwokoa mpandaji wake? Je, si dhahiri kwamba haya ndiyo yanayounda wema wa farasi, wala si yale mengine? Tena, ungesema wema wa punda na nyumbu ni nini? Je, si uwezo wa kubeba mizigo kwa kuridhika, na kumaliza safari kwa urahisi, na kuwa na kwato kama mwamba? Je, tutasema kwamba mapambo yao ya nje yanachangia chochote katika wema wao wenyewe? Hasha. Na ni mzabibu wa namna gani tutakaoustaajabia? Ule uliojaa majani na matawi, au ule uliolemewa na matunda? Au ni wema wa namna gani tunaousema juu ya mzeituni? Je, ni kuwa na matawi makubwa, na wingi mkubwa wa majani, au kuonyesha wingi wa matunda yake yenyewe yaliyotawanyika katika sehemu zote za mti? Basi, na tufanye vivyo hivyo kuhusu wanadamu pia: na tuamue wema wa mwanadamu ni nini, na tuhesabu kuwa madhara kile tu kinachouangamiza. Basi wema wa mwanadamu ni nini? Si utajiri, hata uogope umaskini; wala si afya ya mwili, hata uhofu ugonjwa; wala si maoni ya watu, hata utishwe na sifa mbaya; wala si uhai tu kwa ajili ya uhai wenyewe, hata kifo kikutishe; wala si uhuru, hata uukimbie utumwa; bali ni uangalifu katika kushika mafundisho ya kweli, na unyoofu katika maisha. Mambo haya hata Ibilisi mwenyewe hataweza kumnyang’anya mtu, kama yeye aliye nayo atayalinda kwa uangalifu unaostahili; na pepo yule mwovu kupita wote na mkali analijua jambo hili. Kwa sababu hiyo pia alimnyang’anya Ayubu mali zake, si ili amfanye maskini, bali ili amlazimishe kutamka neno fulani la kukufuru; na aliutesa mwili wake, si ili amtie udhaifu, bali ili aupindue wema wa nafsi yake. Lakini hata hivyo, alipokwisha kuziendesha hila zake zote, na kumgeuza kutoka tajiri kuwa maskini (msiba ule unaoonekana kwetu kuwa wa kutisha kuliko yote), na kumfanya asiye na mtoto yeye aliyekuwa amezungukwa na watoto wengi, na kuuchanachana mwili wake wote kwa ukatili kuliko wafanyavyo watesaji katika mahakama za hadhara (kwa maana kucha zao hazirarui mbavu za wale wanaoangukia mikononi mwao kwa ukali kama kutafuna kwa funza kulivyourarua mwili wake), na alipokwisha kumbandika sifa mbaya (kwa maana rafiki za Ayubu waliokuwa pamoja naye walisema, “Hukupata adhabu ambayo dhambi zako zinastahili,” wakaelekeza juu yake maneno mengi ya mashtaka), na baada ya kumfukuza, si tu kutoka mjini na nyumbani na kumhamishia mji mwingine, bali kwa kweli kulifanya jaa kuwa nyumba yake na mji wake; baada ya hayo yote, si tu kwamba hakumletea hasara yoyote, bali alimfanya mtukufu zaidi kwa hila alizozifanya juu yake. Wala hakushindwa tu kumnyang’anya chochote cha mali yake, ijapokuwa alikuwa amemnyang’anya vitu vingi hivyo, bali hata aliuongeza utajiri wa wema wake. Kwa maana baada ya mambo hayo alikuwa na ujasiri mkubwa zaidi, kwa kuwa alikuwa ameshindana katika shindano gumu zaidi. Basi ikiwa yeye aliyepata mateso kama hayo, tena si kwa mkono wa mwanadamu, bali kwa mkono wa Ibilisi aliye mwovu kuliko wanadamu wote, hakupata madhara yoyote, ni nani kati ya wale wasemao, Mtu fulani amenidhuru na kunitia hasara, atakayekuwa na utetezi wowote hapo baadaye? Kwa maana ikiwa Ibilisi, aliyejaa uovu mkubwa namna hiyo, baada ya kuziendesha zana zake zote, na kuitupa silaha zake zote, na kuyamimina maovu yote yanayompata mwanadamu, kwa kiwango cha juu kabisa, juu ya jamaa na nafsi ya mtu yule mwenye haki, hata hivyo hakumdhuru, bali, kama nilivyokuwa nikisema, alimfaidia zaidi, wengine wataweza kumshtakije mtu fulani wakidai kwamba wamepata madhara kwa mikono yake, na si kwa mikono yao wenyewe?

4. Basi je? Mtu atasema, hakumdhuru Adamu, na kumwangusha, na kumfukuza kutoka bustani ya Edeni? Hapana, hakufanya hivyo; bali chanzo kilikuwa uzembe wa yeye aliyedhuriwa, na ukosefu wake wa kiasi na wa kukesha. Kwa maana yeye aliyetumia hila zenye nguvu kama hizo na za namna nyingi, lakini hakuweza kumshinda Ayubu, angewezaje kwa njia duni zaidi kumshinda Adamu, kama Adamu asingejisaliti mwenyewe kwa uzembe wake? Basi je? Je, hajadhuriwa yeye aliyesingiziwa, na kunyang’anywa mali yake, akinyimwa vitu vyake vyote, na kutupwa nje ya urithi wa baba zake, na anayepambana na umaskini mkubwa kupita kiasi? La! Hajadhuriwa, bali hata amefaidika, ikiwa ni mtu wa kiasi. Kwa maana, niambie, jambo hili liliwadhuru nini mitume? Je, hawakuwa daima wakipambana na njaa, na kiu, na uchi? Na hiyo ndiyo sababu hasa iliyowafanya kuwa maarufu hivyo, na mashuhuri, na kujipatia msaada mwingi kutoka kwa Mungu. Tena, Lazaro alidhuriwa nini na ugonjwa wake, na vidonda vyake, na umaskini, na kukosa walinzi? Je, hayo hayakuwa sababu za kusokotewa kwake taji za ushindi kwa wingi zaidi? Au Yusufu alidhuriwa nini kwa kusemwa vibaya, katika nchi yake mwenyewe na katika nchi ya wageni, kwa maana alidhaniwa kuwa mzinzi na mwasherati? Au utumwa ulimdhuru nini, au kuhamishwa kutoka nchi yake? Je, si hasa kwa sababu ya mambo hayo tunamtazama kwa kustaajabu na kushangaa? Na mbona nazungumzia kuhamishiwa nchi ya kigeni, na umaskini, na sifa mbaya, na utumwa? Kwa maana kifo chenyewe kilimdhuru nini Habili, ijapokuwa kilikuwa kifo cha jeuri na cha kabla ya wakati, tena kilitendwa kwa mkono wa ndugu? Je, si hiyo ndiyo sababu sifa zake zinavuma ulimwenguni pote? Unaona jinsi maneno haya yalivyothibitisha hata zaidi ya yale yaliyoahidi? Kwa maana hayakufunua tu kwamba hakuna mtu anayedhuriwa na mtu yeyote, bali pia kwamba wale wanaojiangalia wenyewe hupata faida kubwa zaidi (kutokana na mashambulizi kama hayo). Basi, itasemwa, adhabu na mapatilizo ni ya nini? Jehanamu ni ya nini? Vitisho vikubwa hivyo ni vya nini, ikiwa hakuna anayedhuriwa wala anayedhuru? Wasema nini? Mbona unaichanganya hoja? Kwa maana sikusema kwamba hakuna anayedhuru, bali kwamba hakuna anayedhuriwa. Nawe utasema, Inawezekanaje mtu yeyote asidhuriwe wakati wengi wanatenda madhara? Kwa njia ile niliyoionyesha sasa hivi. Kwa maana ndugu zake Yusufu kwa kweli walimdhuru, lakini yeye mwenyewe hakudhuriwa; na Kaini alimtegea Habili mitego, lakini yeye mwenyewe hakunaswa. Hii ndiyo sababu kuna adhabu na mapatilizo. Kwa maana Mungu hazifuti adhabu kwa sababu ya wema wa wale wanaoteseka; bali anaweka mapatilizo kwa sababu ya uovu wa wale wanaotenda maovu. Kwa maana ijapokuwa wale wanaotendewa mabaya huwa maarufu zaidi kutokana na hila zilizofanywa juu yao, hilo halitokani na nia ya wale wanaopanga hila hizo, bali na ushujaa wa wale wanaoziangukia. Kwa hiyo, kwa hawa wa mwisho zimewekwa tayari na kuandaliwa thawabu za hekima ya kweli, na kwa wale wa kwanza adhabu za uovu. Je, umenyang’anywa fedha zako? Soma neno hili: “Nilitoka tumboni mwa mama yangu uchi, nami nitarudi huko uchi.” Na uongeze juu yake neno la mtume: “Kwa maana hatukuleta kitu duniani, ni dhahiri ya kuwa hatuwezi kuchukua kitu.” Je, unasemwa vibaya, na watu fulani wamekutwika matukano yasiyohesabika? Kumbuka lile neno lisemalo, “Ole wenu, watu wote watakapowanena vema!” na, “Furahini na kuruka kwa shangwe watakapolitupa nje jina lenu kuwa ovu.” Je, umehamishwa kwenda nchi ya uhamishoni? Fikiri kwamba huna hapa nchi ya baba zako, bali kwamba, ukiwa na hekima, umeagizwa kuuhesabu ulimwengu wote kuwa nchi ya kigeni. Au umetolewa kwa ugonjwa mkali? Litaje neno la mtume: “Kadiri utu wetu wa nje unavyochakaa, ndivyo utu wetu wa ndani unavyozidi kufanywa upya siku kwa siku.” Je, kuna mtu aliyekufa kifo cha jeuri? Mfikiri Yohana, kichwa chake kikikatwa gerezani, kikibebwa katika sinia, na kufanywa ujira wa kucheza kwa kahaba. Fikiri malipo yanayopatikana kutokana na mambo hayo: kwa maana mateso hayo yote, yanapotendwa kwa udhalimu na mtu juu ya mwingine, hulipia dhambi na kutenda haki. Hivyo ndivyo ilivyo kubwa faida yake kwa wale wanaoyavumilia kwa ushujaa.

5. Basi, ikiwa wala kupoteza fedha, wala masingizio, wala matukano, wala uhamisho, wala magonjwa, wala mateso, wala kile kinachoonekana kutisha kuliko vyote, yaani kifo, havidhuru wale wanaovipata, bali huzidi kuongeza faida yao, utanithibitishia kutoka wapi kwamba mtu yeyote anadhuriwa, wakati hadhuriwi kabisa na lolote kati ya mambo hayo? Kwa maana nitajitahidi kuthibitisha kinyume chake, nikionyesha kwamba wale wanaodhuriwa zaidi na kutukanwa, na wanaopata maovu yasiyoponyeka kuliko yote, ndio watu wanaotenda mambo hayo. Kwa maana ni nini kingekuwa cha kusikitisha kuliko hali ya Kaini, aliyemtendea ndugu yake hivyo? Ni nini cha kuhurumiwa kuliko hali ya mke wa Filipo aliyemkata Yohana kichwa? Au ndugu zake Yusufu waliomuuza, na kumpeleka nchi ya uhamishoni? Au Ibilisi aliyemtesa Ayubu kwa misiba mikubwa namna hiyo? Kwa maana si tu kwa sababu ya maovu yake mengine, bali pia wakati huo huo kwa shambulio hili atalipa adhabu isiyo ndogo. Je, unaona jinsi hapa hoja ilivyothibitisha hata zaidi ya kile kilichokusudiwa, ikionyesha kwamba wale wanaotukanwa si tu kwamba hawapati madhara yoyote kutokana na mashambulizi hayo, bali kwamba uovu wote hurudi juu ya vichwa vya wale wanaoyapanga? Kwa maana, kwa kuwa si mali wala uhuru, wala kuishi katika nchi ya kuzaliwa, wala mambo mengine niliyoyataja, bali matendo manyoofu ya nafsi peke yake ndiyo yanayounda wema wa mwanadamu, ni dhahiri kwamba madhara yanapoelekezwa juu ya mambo hayo, wema wa mwanadamu wenyewe haudhuriki hata kidogo. Basi je? Tuseme mtu anaidhuru hali ya kimaadili ya nafsi? Hata hapo, kama mtu anapata hasara, hasara hiyo haitoki kwa mwingine, bali hutoka ndani, kwa mtu mwenyewe. “Kwa namna gani?” wasema? Mtu anapopigwa na mwingine, au kunyang’anywa mali yake, au kustahimili tukano jingine zito, akatamka neno la kukufuru, hakika anapata hasara kwa hilo, tena hasara kubwa sana; hata hivyo haitoki kwa yule aliyemtukana, bali kwa udogo wa nafsi yake mwenyewe. Kwa maana lile nililolisema kabla nitalirudia sasa: hakuna mtu, hata kama angekuwa mwovu kupita kipimo, angeweza kumshambulia mtu yeyote kwa uovu zaidi au kwa uchungu zaidi kuliko yule pepo mwenye kisasi aliye adui yetu asiyepatanishika, yaani Ibilisi; lakini hata hivyo pepo huyu katili hakuwa na nguvu ya kumpindua wala kumwangusha yeye aliyeishi kabla ya torati, na kabla ya wakati wa neema, ijapokuwa alimtupia silaha nyingi hivyo na chungu hivyo kutoka pande zote. Hiyo ndiyo nguvu ya uungwana wa nafsi. Na niseme nini juu ya Paulo? Je, hakupata dhiki nyingi kiasi kwamba hata kuziorodhesha si jambo jepesi? Alitiwa gerezani, akafungwa minyororo, akaburutwa huku na huku, akapigwa mijeledi na Wayahudi, akapigwa kwa mawe, akachanwa mgongoni si kwa mikanda tu, bali pia kwa fimbo; alizama baharini, mara nyingi alivamiwa na wanyang’anyi, alihusika katika ugomvi na watu wa taifa lake mwenyewe, alishambuliwa daima na adui na hata na marafiki, alifanyiwa hila zisizohesabika, alipambana na njaa na uchi, akapata misiba na taabu nyingine za mara kwa mara na za kudumu; na kwa nini nitaje sehemu kubwa yake? Alikuwa akifa kila siku; lakini hata hivyo, ijapokuwa alipata mateso mengi hivyo na mazito hivyo, si tu kwamba hakutamka neno lolote la kukufuru, bali alifurahi kwa ajili ya mambo hayo na kujisifu ndani yake; na wakati mmoja anasema, “Nayafurahia mateso yangu,” na tena, “Wala si hivyo tu, ila tunajisifu katika dhiki pia.” Basi ikiwa yeye alifurahi na kujisifu alipokuwa akipata taabu kubwa hivyo, utakuwa na udhuru gani, na utajitetea vipi, ukikufuru wakati hupati hata sehemu ndogo kabisa ya hizo?

6. Lakini mtu atasema, Mimi nadhuriwa kwa njia nyingine; hata nisipokufuru, ninaponyang’anywa fedha zangu nashindwa kutoa sadaka. Hii ni kisingizio tu na kujifanya. Kwa maana ikiwa unahuzunika kwa sababu hiyo, jua kwa hakika kwamba umaskini si kizuizi cha kutoa sadaka. Kwa maana hata kama wewe ni maskini kupita kipimo, wewe si maskini kuliko yule mwanamke aliyekuwa na konzi moja tu ya unga, na yule aliyekuwa na senti mbili tu, ambao kila mmoja wao, alipokwisha kutumia riziki yake yote kwa ajili ya wenye mahitaji, alistaajabiwa kupita kiasi; na umaskini mkubwa hivyo haukuwa kizuizi cha upendo mkubwa hivyo, bali sadaka iliyotolewa kutoka zile senti mbili ilikuwa tele na ya ukarimu kiasi cha kuwafunika wote waliokuwa na mali, na kwa utajiri wa nia na wingi wa bidii ikawapita wale waliotia fedha nyingi. Kwa hiyo hata katika jambo hili hudhuriwi, bali unafaidika zaidi, ukipokea kwa mchango mdogo thawabu tukufu zaidi kuliko wale walioweka kiasi kikubwa. Lakini kwa kuwa, hata kama ningesema mambo haya milele, watu wa tabia ya kimwili wanaopenda kugaagaa katika mambo ya dunia, na kufurahia anasa za mambo ya sasa, wasingekubali upesi kuachana na maua yanayonyauka (kwa maana ndivyo yalivyo mambo mazuri ya maisha haya) wala kuviacha vivuli vyake; bali watu walio bora kwa kweli hushikamana na yote mawili, na wale wa kuhurumiwa zaidi na duni hushikamana kwa nguvu zaidi na yale ya kwanza kuliko haya ya pili; haya basi, na tuvue vinyago vya kupendeza na vya kujionyesha vinavyoficha uso mbaya na wa aibu wa mambo haya, na tuuweke wazi ubaya wa kuchukiza wa kahaba huyu. Kwa maana ndivyo ilivyo tabia ya maisha ya namna hii yaliyojitoa kwa anasa, na mali, na mamlaka: ni machafu, na mabaya, na yamejaa machukizo mengi, yasiyopendeza na ya kulemea, na yaliyojaa uchungu. Kwa maana hili ndilo hasa jambo la pekee katika maisha haya linalowanyima wale waliotekwa nayo kila udhuru, kwamba ijapokuwa ndiyo shabaha ya tamaa zao na juhudi zao, hata hivyo yamejaa usumbufu mwingi na uchungu, na yamefurika maovu yasiyohesabika, hatari, umwagaji damu, mabonde marefu, majabali, mauaji, hofu na matetemeko, husuda na nia mbaya, na hila, wasiwasi na masumbufu yasiyokoma; wala hayapati faida yoyote, wala hayazai tunda lolote kutokana na maovu hayo makubwa, isipokuwa adhabu na kisasi, na mateso yasiyokoma. Lakini ijapokuwa hiyo ndiyo tabia yake, kwa watu wengi yanaonekana kuwa kitu cha kutamaniwa, na cha kushindaniwa kwa hamu, jambo ambalo ni ishara ya upumbavu wa wale waliotekwa nayo, wala si ya heri ya kitu chenyewe. Watoto wadogo kwa kweli huwa na hamu na msisimko juu ya vitu vya kuchezea, wala hawawezi kuyazingatia mambo yanayowafaa watu wazima. Wao wana udhuru kwa sababu ya uchanga wao; lakini hawa wengine wamenyimwa haki ya kujitetea, kwa sababu, ijapokuwa ni watu wazima, ni kama watoto katika tabia zao, na wapumbavu kuliko watoto katika mwenendo wa maisha yao.

Basi niambie, kwa nini mali ni kitu cha kutamaniwa? Kwa maana ni lazima tuanzie hapa, kwa sababu kwa wengi wa wale wanaoteswa na ugonjwa huu mzito mali huonekana kuwa ya thamani kuliko afya na uhai, na sifa njema mbele ya watu, na heshima, na nchi, na nyumba, na rafiki, na ndugu, na kila kitu kingine. Zaidi ya hayo, mwali wake umepanda mpaka mawinguni kabisa; na joto hili kali limeteka nchi kavu na bahari. Wala hakuna mtu wa kuuzima moto huu; bali watu wote wanajishughulisha kuuchochea, wale waliokwisha kunaswa nao, na wale ambao bado hawajanaswa, ili nao wanaswe. Nawe waweza kumwona kila mmoja, mume na mke, mtumwa wa nyumbani na mtu huru, tajiri na maskini, kila mmoja kwa kadiri ya uwezo wake, akibeba mizigo inayoupa moto huu kuni nyingi mchana na usiku; mizigo si ya magogo wala ya mafurushi ya kuni (kwa maana moto huu si wa namna hiyo), bali mizigo ya nafsi na miili, ya udhalimu na uovu. Kwa maana hivyo ndivyo vitu ambavyo moto wa namna hii huwashwa navyo kwa kawaida. Kwa maana wale walio na mali hawaweki mpaka popote kwa tamaa hii ya kutisha, hata kama wangeuzunguka ulimwengu wote; na maskini hukazana kuwatangulia, na aina fulani ya kichaa kisichotibika, na wazimu usiozuilika, na ugonjwa usioponyeka huzitawala nafsi za wote. Na shauku hii imeshinda kila shauku nyingine na kuisukuma mbali, ikiifukuza kutoka nafsini; wala rafiki wala ndugu hawahesabiwi kitu; na mbona nazungumzia rafiki na ndugu? Hata mke na watoto hawajaliwi, na ni nini kingeweza kuwa kipenzi zaidi kwa mwanadamu kuliko hao? Bali vitu vyote hutupwa chini na kukanyagwa miguuni, bibi huyu mkali asiye na utu anapozishika nafsi za wote wanaotekwa naye. Kwa maana kama bibi asiye na utu, na mdhalimu mkali, na mshenzi katili, na kahaba wa hadharani wa gharama kubwa, huwadhalilisha na kuwamaliza na kuwaadhibu kwa hatari na mateso yasiyohesabika wale waliochagua kuwa watumwa wake; na hata hivyo, ijapokuwa anatisha na ni mkali, mkatili na asiye na huruma, na ana uso wa mshenzi, au tuseme wa mnyama wa porini, mkali kuliko mbwa-mwitu au simba, kwa wale waliotekwa naye anaonekana mpole na wa kupendeza, na mtamu kuliko asali. Na ijapokuwa anawafulia panga na silaha kila siku, na kuwachimbia mashimo, na kuwaongoza kwenye mabonde marefu na majabali, na kuwafumia mitego isiyo na mwisho ya adhabu, hata hivyo inadhaniwa kwamba anayafanya mambo hayo kuwa ya kutamaniwa kwa wale waliotekwa, na kwa wale wanaotamani kutekwa. Na kama vile nguruwe jike hufurahi na kustarehe akigaagaa katika mtaro na matope, na mende hufurahia kutambaa daima juu ya mavi; vivyo hivyo wale waliotekwa na kupenda fedha ni wanyonge kuliko viumbe hao. Kwa maana chukizo ni kubwa zaidi katika hali hii, na matope yananuka zaidi; kwa maana wale waliojitoa kwa tamaa hii hudhani kwamba anasa nyingi hupatikana ndani yake; jambo ambalo halitokani na asili ya kitu chenyewe, bali na akili iliyoshikwa na ladha isiyo na busara namna hiyo. Na ladha hii ni mbaya zaidi kwao kuliko kwa wanyama; kwa maana kama ilivyo kwa matope na mavi, chanzo cha anasa hakimo ndani yake, bali kimo katika asili isiyo na akili ya viumbe wanaojitumbukiza ndani yake; vivyo hivyo hesabu kwamba ndivyo ilivyo kwa wanadamu.

7. Na tungewezaje kuwaponya wale walio na hali hiyo? Ingewezekana kama wangetufungulia masikio yao, na kuifunua mioyo yao, na kuyapokea maneno yetu. Kwa maana haiwezekani kuwageuza na kuwaepusha wanyama wasio na akili na desturi yao chafu, kwa maana hawana akili; lakini jamii hii iliyo mpole kuliko zote, iliyoheshimiwa kwa akili na usemi, yaani asili ya mwanadamu, ingeweza, kama ingetaka, kufunguliwa upesi na kwa urahisi kutoka kwenye matope na uvundo, na jaa na machukizo yake. Kwa maana, Ee mwanadamu, kwa nini mali inaonekana kwako kustahili kufuatiliwa kwa bidii namna hiyo? Je, ni kwa sababu ya anasa ambayo bila shaka hupatikana mezani? Au kwa sababu ya heshima na msafara wa wale wanaokujipendekeza kwa ajili ya mali yako? Je, ni kwa sababu unaweza kujilinda dhidi ya wale wanaokuudhi, na kuwa mtu wa kuogopwa na wote? Kwa maana huwezi kutaja sababu nyingine yoyote, isipokuwa anasa na kujipendekeza, na hofu, na uwezo wa kulipiza kisasi; kwa maana kwa kawaida mali haimfanyi mtu yeyote kuwa na hekima zaidi, au kujitawala zaidi, au mpole zaidi, au mwenye akili zaidi, au mwema, au mkarimu, au kuwa juu ya hasira, au ulafi, au anasa; haimfunzi mtu yeyote kuwa na kiasi, wala haimfundishi jinsi ya kuwa mnyenyekevu, wala haiingizi na kupanda nafsini sehemu nyingine yoyote ya wema. Wala huwezi kusema ni kwa ajili ya lipi kati ya mambo haya inastahili kutafutwa na kutamaniwa kwa bidii namna hiyo. Kwa maana si tu kwamba haijui jinsi ya kupanda na kulima jema lolote, bali hata ikikuta akiba yake, huiharibu, na kuidumaza, na kuinyausha; na baadhi yake hata huing’oa, na kuingiza vinyume vyake: uasherati usio na kipimo, ghadhabu isiyo na wakati wake, hasira isiyo ya haki, kiburi, majivuno, upumbavu. Lakini nisizungumzie hayo; kwa maana wale walioshikwa na ugonjwa huu hawatakubali kusikia habari za wema na uovu, kwa kuwa wamejitoa kabisa kwa anasa, na kwa hiyo wamekuwa watumwa wake. Haya basi, na tuache kwa sasa kuyafikiria mambo hayo, na tuyalete mbele yale mengine yaliyobaki, tuone kama mali ina anasa yoyote, au heshima yoyote; kwa maana machoni pangu jambo ni kinyume kabisa. Na kwanza kabisa, ukipenda, na tuchunguze milo ya matajiri na ya maskini, na tuwaulize wageni ni akina nani wanaofurahia anasa iliyo safi zaidi na ya kweli zaidi; je, ni wale wanaoegemea viti vya karamu mchana kutwa, na kuunganisha kifungua kinywa na chakula cha jioni, na kuvimbisha matumbo yao, na kupumbaza hisia zao, na kukizamisha chombo kwa shehena ya chakula iliyozidi kipimo, na kukijaza meli maji, na kuiloweka kama katika ajali fulani ya meli ya mwili, na kujibunia pingu, na minyororo ya mikono, na vizibo vya kinywa, na kuufunga mwili wao wote kwa kifungo cha ulevi na ulafi kilicho kizito kuliko mnyororo wa chuma, wala hawapati usingizi mzuri na safi usiosumbuliwa na ndoto za kutisha, nao ni wanyonge kuliko wenda wazimu, na kujiingizia nafsini aina ya pepo waliyejitwika wenyewe, na kujionyesha kama kichekesho mbele ya macho ya watumishi wao, au tuseme, kwa wale walio wema zaidi kati yao, kama tamasha la msiba linalotoa machozi, wala hawawezi kumtambua yeyote kati ya waliopo, wala hawawezi kusema wala kusikia, bali hulazimika kubebwa kutoka viti vyao vya karamu hadi vitandani mwao;—au ni wale walio na kiasi na wanaokesha, na kuupima ulaji wao kwa mahitaji yao, na kusafiri kwa upepo mwanana, na kuona njaa na kiu kuwa kiungo bora kabisa cha chakula na kinywaji chao? Kwa maana hakuna kitu kinachoongeza furaha na afya kama kuwa na njaa na kiu mtu anapokikabili chakula, na kuhesabu shibe kuwa ni haja ya lazima tu ya chakula, bila kuvuka kamwe mipaka yake, wala kuutwika mwili mzigo mzito kupita nguvu zake.

8. Lakini kama huamini maneno yangu, chunguza hali ya mwili, na ya nafsi, ya kila kundi. Je, miili ya wale wanaoishi kwa kiasi hivyo si yenye nguvu (kwa maana usiniambie habari za kile kinachotokea mara chache, ijapokuwa wengine wanaweza kuwa dhaifu kwa sababu nyingine fulani, bali fanya hukumu yako kutokana na mifano inayotokea daima), nasema, je, si yenye nguvu, na hisia zao si safi, zikitimiza kazi yake ipasavyo kwa urahisi mwingi? Na miili ya wale wengine je, si legevu na laini kuliko nta, na kuzingirwa na umati wa maradhi? Kwa maana upesi huwashika jongo, na kupooza kabla ya wakati, na uzee wa mapema, na maumivu ya kichwa, na gesi tumboni, na udhaifu wa kusaga chakula, na kukosa hamu ya kula; nao huhitaji kuhudumiwa daima na waganga, na kunyweshwa dawa bila kukoma, na kutunzwa kila siku. Je, mambo haya ni ya kufurahisha? Niambie. Ni nani kati ya wale wanaojua anasa ni nini hasa angesema hivyo? Kwa maana anasa huzaliwa pale tamaa inapotangulia, na kufurahia kukafuata; basi kama kufurahia kupo, lakini tamaa haionekani popote, masharti ya anasa hukosekana na kutoweka. Kwa sababu hiyo pia wagonjwa, ijapokuwa wanawekewa chakula kitamu kuliko vyote, hukila wakiwa na kinyaa na hisia ya kulemewa; kwa sababu hakuna tamaa inayoupa ladha kali kukifurahia. Kwa maana si asili ya chakula, wala ya kinywaji, bali hamu ya walaji ndiyo huzaa tamaa, nayo ndiyo yenye uwezo wa kuleta anasa. Kwa hiyo pia mtu mmoja mwenye hekima, aliyekuwa na ujuzi sahihi wa yote yahusuyo anasa, na kujua jinsi ya kutoa mafundisho ya maadili juu ya mambo hayo, alisema, “Nafsi iliyoshiba huyadharau masega ya asali;” akionyesha kwamba masharti ya anasa hayamo katika asili ya mlo, bali katika hali ya walaji. Kwa hiyo pia nabii, alipokuwa akiyasimulia maajabu ya Misri na ya jangwani, alitaja jambo hili pamoja na yale mengine: “Aliwashibisha kwa asali itokayo mwambani.” Na hata hivyo haionekani popote kwamba asali kwa kweli iliwabubujikia kutoka mwambani; basi maana ya usemi huu ni nini? Kwa kuwa watu, wakiwa wamechoka kwa taabu nyingi na safari ndefu, na kuteswa na kiu kali, walikimbilia chemchemi ile baridi, na kiu yao ya kunywa ikawa kama kiungo, mwandishi, akitaka kueleza raha waliyoipata kutoka chemchemi zile, aliyaita maji hayo asali; si kwa maana kwamba maji yaligeuzwa kuwa asali, bali kwamba raha waliyoipata kutoka majini ilishindana na utamu wa asali, kwa kuwa wale walioyanywa waliyakimbilia kwa hamu yao ya kunywa.

Basi, kwa kuwa mambo haya ni hivyo, na hakuna mtu awezaye kulikana, hata awe mjinga namna gani, je, si wazi kabisa kwamba anasa iliyo safi, isiyochanganywa, na yenye uhai hupatikana katika meza za maskini? Na kwamba katika meza za matajiri kuna usumbufu, na kinyaa, na unajisi? Kama yule mwenye hekima alivyosema, “Hata vitu vitamu huonekana kuwa kero.”

9. Lakini mtu atasema, mali huwaletea heshima wale walio nayo, na kuwawezesha kulipiza kisasi juu ya adui zao kwa urahisi. Je, hii ndiyo sababu, tafadhali, mali inaonekana kwako kuwa ya kutamanika na yenye kustahili kushindaniwa;—kwamba inalisha tamaa iliyo hatari kuliko zote katika asili yetu, ikiiongoza hasira hadi kutenda, ikivimbisha mapovu matupu ya tamaa ya ukuu, na kuwachochea na kuwasukuma watu kwenye kiburi? Mbona, hizo ndizo hasa sababu zinazotupasa kuipa mali kisogo kwa uthabiti, kwa sababu inaingiza mioyoni mwetu wanyama fulani wakali na hatari, ikitunyima heshima ya kweli ambayo tungeweza kuipokea kutoka kwa wote, na kuwaletea watu waliodanganyika heshima nyingine iliyo kinyume cha hiyo, iliyopakwa tu rangi zake, na kuwashawishi kudhani kwamba ni ile ile, wakati kwa asili sivyo, bali inaonekana tu hivyo machoni. Kwa maana kama vile uzuri wa makahaba, uliotengenezwa kwa rangi na vipodozi, hauna uzuri wa kweli, lakini huufanya uso mchafu na mbaya uonekane mzuri na wa kupendeza kwa wale wanaodanganyika nao, wakati kwa kweli sivyo; vivyo hivyo mali hulazimisha kujipendekeza kuonekane kama heshima. Kwa maana nakusihi usizitazame sifa zinazotolewa waziwazi kwa hofu na kwa kujipendekeza; kwa maana hizo ni rangi na vipodozi tu; bali ifunue dhamiri ya kila mmoja wa wale wanaokubembeleza namna hiyo, na ndani yake utaona washtaki wasiohesabika wakikulaumu, na kukuchukia na kukuchukiza zaidi kuliko wapinzani na adui zako walio wakali kuliko wote. Na kama wakati wowote kutatokea mabadiliko ya hali ambayo yangeondoa na kufichua kinyago hiki kilichotengenezwa na hofu, kama vile jua linapotoa mionzi mikali kuliko kawaida huzifunua nyuso halisi za wale wanawake niliowataja, ndipo utaona waziwazi kwamba katika muda wote uliopita ulidharauliwa kupita kiasi na wale waliokujipendekeza, nawe ulidhani kwamba unafurahia heshima kutoka kwa wale waliokuchukia kabisa, na mioyoni mwao walikumwagia matukano yasiyo na mwisho, na kutamani kukuona umetumbukia katika misiba mikubwa kupita kiasi. Kwa maana hakuna kitu kama wema cha kuzaa heshima,—heshima isiyolazimishwa wala ya kujifanya, wala iliyofichwa chini ya kinyago cha udanganyifu, bali ya kweli na halisi, na yenye uwezo wa kustahimili majaribu ya nyakati ngumu.

10. Lakini je, unataka kulipiza kisasi juu ya wale waliokuudhi? Hii, kama nilivyokuwa nikisema sasa hivi, ndiyo sababu hasa inayopasa mali iepukwe kwa namna ya pekee. Kwa maana inakutayarisha kujichoma upanga wewe mwenyewe, na kukufanya ustahili hesabu nzito zaidi katika siku ijayo ya hesabu, na kuifanya adhabu yako isiyovumilika. Kwa maana kisasi ni uovu mkubwa kiasi kwamba kwa kweli hubatilisha rehema ya Mungu, na kufuta msamaha wa dhambi zisizohesabika uliokwisha kutolewa. Kwa maana yule aliyesamehewa deni la talanta elfu kumi, na baada ya kupata fadhili kubwa hivyo kwa kuomba tu, akamdai mjoli wake dinari mia, yaani, akadai malipo kwa kosa lake dhidi yake mwenyewe, kwa ukali wake kwa mjoli wake aliandika hukumu yake mwenyewe; na kwa sababu hiyo, wala si nyingine, alitiwa mikononi mwa watesaji, akateswa, akatakiwa kulipa zile talanta elfu kumi; wala hakuruhusiwa faida ya udhuru wowote au utetezi, bali aliteseka adhabu kali kupita zote, akiamriwa kuweka deni lote ambalo fadhili za Mungu zilikuwa zimemsamehe hapo awali. Basi je, hii ndiyo sababu, tafadhali, unaifuatilia mali kwa bidii hivyo, kwa sababu inakuongoza kwa urahisi hivyo katika dhambi ya namna hii? La hasha, hii ndiyo sababu inakupasa kuichukia kama adui na mpinzani aliyejaa mauaji yasiyohesabika. Lakini mtu atasema, umaskini huwafanya watu kutoridhika, na mara nyingi pia kutamka maneno machafu, na kujishusha kwa matendo duni. Si umaskini unaofanya hivyo, bali udogo wa nafsi; kwa maana Lazaro naye alikuwa maskini, naam! maskini sana; na zaidi ya umaskini aliteswa na udhaifu wa mwili, jaribu chungu kuliko aina yoyote ya umaskini, na linaloufanya umaskini uonwe kwa ukali zaidi; na juu ya udhaifu kulikuwa na ukosefu kamili wa walinzi, na ugumu wa kumpata mtu yeyote wa kumtimizia mahitaji yake, jambo lililozidisha uchungu wa umaskini na udhaifu. Kwa maana kila moja la mambo hayo linaumiza lenyewe, lakini pasipo mtu wa kumhudumia anayeteseka katika mahitaji yake, mateso huwa makubwa zaidi, mwali huumiza zaidi, dhiki huwa chungu zaidi, dhoruba huwa kali zaidi, mawimbi huwa na nguvu zaidi, tanuru huwa na joto zaidi. Na kama mtu akilichunguza jambo hili kikamilifu, kulikuwa bado na jaribu la nne zaidi ya hayo—kutojali na anasa za yule tajiri aliyeishi karibu naye kabisa. Na kama ungetaka kupata jambo la tano, lililokuwa kama kuni za mwali ule, utaona waziwazi kabisa kwamba alizingirwa nalo. Kwa maana si tu kwamba yule tajiri aliishi kwa anasa, bali mara mbili, na mara tatu, au tuseme mara kadhaa kwa siku alimwona yule maskini; kwa maana alikuwa amewekwa mlangoni pake, akiwa tamasha zito la dhiki ya kuhurumiwa, na kumwona tu kulitosha kulainisha hata moyo wa jiwe; na hata hivyo hata hili halikumvuta mtu yule asiye na huruma kuusaidia umaskini huu; bali alikuwa na meza yake ya anasa ikiandaliwa, na vikombe vilivyovikwa maua, na divai safi ikimiminwa kwa wingi, na majeshi makubwa ya wapishi, na wategemezi, na wajipendekezaji tangu alfajiri, na makundi ya waimbaji, wanyweshaji, na wachekeshaji; naye alitumia wakati wake wote kubuni kila aina ya ufisadi, na ulevi, na ulafi, na kufurahia mavazi na karamu na mambo mengine mengi. Lakini ijapokuwa alimwona yule maskini kila siku akiteswa na njaa kali na udhaifu mchungu kuliko wote, na kulemewa na vidonda vyake vingi, na kwa ukosefu, na maovu yanayotokana na mambo hayo, hakuwahi hata kumfikiria; hata hivyo wategemezi na wajipendekezaji walidekezwa hata kupita mahitaji yao; lakini yule maskini, tena maskini hivyo kabisa, aliyezungukwa na taabu nyingi hivyo, hakupewa hata makombo yaliyoanguka kutoka meza ile, ijapokuwa aliyatamani sana; na hata hivyo hakuna hata moja la mambo hayo lililomdhuru; hakutoa neno la uchungu, hakutamka neno chafu; bali kama kipande cha dhahabu kinachong’aa zaidi kinaposafishwa kwa moto mkali kupita kiasi, vivyo hivyo yeye, ijapokuwa alilemewa na mateso hayo, alikuwa juu ya yote, na juu ya msukosuko ambao mara nyingi huzaliwa nayo. Kwa maana ikiwa kwa kawaida maskini, wanapowaona matajiri, huliwa na husuda na kuteswa na nia mbaya, na kuona maisha hayafai kuishiwa, tena hata wanapokuwa wamepewa chakula cha lazima cha kutosha, na wana watu wa kuwahudumia katika mahitaji yao; hali ya maskini huyu ingekuwaje kama asingekuwa na hekima nyingi na moyo wa kiungwana, ikizingatiwa kwamba alikuwa maskini kupita maskini wengine wote, wala si maskini tu, bali pia dhaifu, bila mtu yeyote wa kumlinda wala kumfariji, akalala katikati ya mji kana kwamba yuko katika jangwa la mbali, akadhoofika kwa njaa kali, akaona mema yote yakimiminwa juu ya yule tajiri kama kutoka chemchemi, wala hakupata faraja yoyote ya kibinadamu, bali alilala wazi kama mlo wa daima kwa ndimi za mbwa, kwa maana alikuwa amedhoofika na kuvunjika mwili kiasi kwamba hakuweza kuwafukuza? Je, unatambua kwamba yeye asiyejidhuru mwenyewe hapati ubaya wowote? Kwa maana nitaishika tena hoja ile ile.

11. Kwa maana shujaa huyu alidhuriwa nini na udhaifu wa mwili wake? Au na kukosa walinzi? Au na kuja kwa mbwa? Au na ujirani mbaya wa yule tajiri? Au na anasa kubwa, majivuno na kiburi cha huyo tajiri? Je, vilimlegeza katika shindano kwa ajili ya wema? Je, viliuharibu uthabiti wake? Hakudhuriwa hata kidogo mahali popote; bali wingi ule wa mateso, na ukatili wa yule tajiri, ziliongeza zaidi nguvu zake, na zikawa kwake rehani ya taji za ushindi zisizo na mwisho, njia ya kuongeza thawabu zake, ongezeko la malipo yake, na ahadi ya ujira mkubwa zaidi. Kwa maana alivikwa taji si tu kwa sababu ya umaskini wake, au njaa yake, au vidonda vyake, au mbwa waliokuwa wakiviramba; bali kwa sababu, akiwa na jirani kama yule tajiri, na kuonwa naye kila siku, na kupuuzwa daima, alistahimili jaribu hilo kwa ushujaa na kwa uthabiti mwingi, jaribu lililoongeza mwali usio mdogo, bali kwa kweli mwali mkali sana, katika moto wa umaskini, na udhaifu, na upweke.

Na, niambie, hali ya Paulo aliyebarikiwa ilikuwaje? Kwa maana hakuna kinachonizuia kumtaja tena. Je, hakupitia dhoruba za majaribu zisizohesabika? Na alidhuriwa nazo kwa jambo gani? Je, hakuvikwa taji ya ushindi zaidi kwa sababu hiyo,—kwa sababu aliteseka kwa njaa, kwa sababu aliliwa na baridi na uchi, kwa sababu mara nyingi aliteswa kwa mjeledi, kwa sababu alipigwa kwa mawe, kwa sababu alitupwa baharini? Lakini mtu husema, yeye alikuwa Paulo, aliyeitwa na Kristo. Lakini Yuda naye alikuwa mmoja wa wale kumi na wawili, naye pia aliitwa na Kristo; lakini kuwa kwake mmoja wa wale kumi na wawili wala kuitwa kwake hakukumfaa kitu, kwa sababu hakuwa na moyo ulioelekea wema. Lakini Paulo, ijapokuwa alipambana na njaa, na kukosa njia ya kupata chakula cha lazima, na kila siku kupitia mateso makubwa hivyo, aliifuata kwa bidii kubwa njia iendayo mbinguni; bali Yuda, ijapokuwa aliitwa kabla yake, na kufurahia manufaa yale yale kama yeye, na kuingizwa katika daraja la juu kabisa la maisha ya Kikristo, na kushiriki meza takatifu na karamu ile takatifu ya kutisha kuliko zote, na kupokea neema kiasi cha kuweza kufufua wafu, na kuwatakasa wenye ukoma, na kutoa pepo, na mara nyingi kusikia mafundisho juu ya umaskini, na kukaa muda mrefu hivyo pamoja na Kristo Mwenyewe, na kukabidhiwa fedha za maskini, ili tamaa yake ipate kutulizwa kwa hilo (kwa sababu alikuwa mwivi), hata hivyo hakuwa bora hata kidogo, ijapokuwa alikuwa amefanyiwa unyenyekevu mkubwa namna hiyo. Kwa maana, kwa kuwa Kristo alijua kwamba alikuwa mwenye tamaa, na kwamba angepotea kwa sababu ya kupenda kwake fedha, si tu kwamba hakumdai adhabu kwa jambo hilo wakati ule, bali kwa nia ya kuipunguza tamaa yake alikabidhiwa fedha za maskini, ili, akiwa na njia fulani ya kuituliza pupa yake, apate kuokolewa asianguke katika shimo lile la kutisha la dhambi, akilizuia kabla uovu mkubwa kwa uovu mdogo.

12. Hivyo basi, kwa hali yoyote, hakuna mtu atakayeweza kumdhuru mtu asiyechagua kujidhuru mwenyewe; lakini kama mtu hataki kuwa na kiasi, na kujisaidia kwa rasilimali zake mwenyewe, hakuna mtu atakayeweza kamwe kumfaidia. Kwa hiyo pia historia ile ya ajabu ya Maandiko Matakatifu, kama katika picha fulani ndefu, kubwa na pana, imechora maisha ya watu wa zamani, ikiieneza habari tangu Adamu hadi kuja kwa Kristo; nayo inakuonyesha wale walioangushwa, na wale waliovikwa taji ya ushindi katika shindano, ili ikufundishe kwa njia ya mifano yote kwamba hakuna mtu atakayeweza kumdhuru yeye asiyejidhuru mwenyewe, hata kama ulimwengu wote ungewasha vita vikali juu yake. Kwa maana si shida za hali, wala mabadiliko ya majira, wala matukano ya wenye mamlaka, wala hila zinazokuzingira kama dhoruba za theluji, wala umati wa misiba, wala mkusanyiko uliochanganyika wa maovu yote ambayo wanadamu wako chini yake, vinavyoweza kumsumbua hata kidogo mtu aliye shujaa, na mwenye kiasi, na anayekesha; kama vile, kinyume chake, mtu mvivu na mzembe aliye msaliti wa nafsi yake hawezi kufanywa bora, hata kwa msaada wa huduma zisizohesabika. Hili angalau tulidhihirishiwa na mfano wa watu wawili, ambao mmoja alijenga nyumba yake juu ya mwamba, na mwingine juu ya mchanga; si kwamba tuwaze mchanga na mwamba, au jengo la mawe, na paa, au mito, na mvua, na pepo kali, zikiyapiga majengo, bali tuyachote wema na uovu kuwa maana ya mambo hayo, na kutambua kutokana nayo kwamba hakuna mtu anayemdhuru mtu asiyejidhuru mwenyewe. Kwa hiyo wala mvua, ijapokuwa ilisukumwa kwa nguvu kubwa, wala mito ikiipiga kwa ukali mwingi, wala pepo kali zikiivamia kwa msukumo mkuu, hazikuitikisa ile nyumba moja hata kidogo; bali ilibaki bila kusumbuka, bila kutikisika; ili upate kuelewa kwamba hakuna jaribu linaloweza kumtikisa mtu asiyejisaliti mwenyewe. Lakini nyumba ya yule mtu mwingine ilichukuliwa kwa urahisi, si kwa sababu ya nguvu za majaribu (kwa maana hapo ile nyingine ingepatwa na hali ile ile), bali kwa sababu ya upumbavu wake mwenyewe; kwa maana haikuanguka kwa sababu upepo uliivumia, bali kwa sababu ilijengwa juu ya mchanga, yaani juu ya uvivu na uovu. Kwa maana kabla dhoruba ile haijaipiga, ilikuwa dhaifu na tayari kuanguka. Kwa maana majengo ya namna hiyo, hata kama hakuna anayeyabana, huanguka vipande vipande yenyewe, msingi ukizama na kuachia kila upande. Na kama vile utando wa buibui hukatika, ingawa hakuna anayeuvuta, lakini almasi hubaki bila kutikisika hata inapopigwa; vivyo hivyo wale wasiojidhuru wenyewe huzidi kuwa na nguvu, hata kama wanapokea mapigo yasiyohesabika; lakini wale wanaojisaliti wenyewe, hata kama hakuna mtu wa kuwasumbua, huanguka wenyewe, na kuporomoka na kuangamia. Kwa maana ndivyo hivyo Yuda alivyoangamia, si tu bila kushambuliwa na jaribu lolote la namna hiyo, bali hata akiwa amefaidika kwa msaada mwingi.

13. Je, ungependa niieleze hoja hii kwa mfano wa mataifa mazima? Ni maandalizi makubwa kiasi gani yaliyofanywa kwa ajili ya taifa la Wayahudi! Je, uumbaji wote unaoonekana haukupangwa kwa nia ya kuwatumikia? Je, haukuanzishwa kati yao mtindo mpya na wa ajabu wa maisha? Kwa maana hawakuhitaji kutuma watu sokoni, na hivyo walifaidika na vitu vinavyouzwa kwa fedha bila kulipa bei yoyote; wala hawakupasua mifereji ya shamba, wala kuvuta jembe la kulimia, wala kuvunja mabonge ya ardhi, wala kupanda mbegu; wala hawakuhitaji mvua na upepo, na majira ya mwaka, wala mwanga wa jua, wala hali za mwezi, wala tabianchi, wala kitu chochote cha namna hiyo; hawakutayarisha kiwanja cha kupuria, hawakupura nafaka, hawakutumia pepeto kutenganisha nafaka na makapi, hawakuzungusha jiwe la kusagia, hawakujenga tanuru, hawakuleta kuni wala moto nyumbani, hawakuhitaji ujuzi wa mwokaji, hawakushika jembe, hawakunoa mundu, hawakuhitaji ufundi mwingine wowote, yaani wa kufuma, au wa kujenga, au wa kutengeneza viatu; bali neno la Mungu lilikuwa kila kitu kwao. Nao walikuwa na meza iliyoandaliwa papo hapo, isiyo na taabu wala kazi yoyote. Kwa maana ndivyo ilivyokuwa asili ya ile mana; ilikuwa mpya na mbichi, bila kuwagharimu taabu yoyote mahali popote, wala kuwachosha kwa kazi. Na mavazi yao, na viatu vyao, na hata miili yao ilisahau udhaifu wake wa asili; kwa maana mavazi hayakuchakaa katika muda mrefu hivyo, wala miguu yao haikuvimba ijapokuwa walitembea safari ndefu hivyo. Habari za waganga, na dawa, na shughuli nyingine zote za ufundi huo hazikutajwa kabisa kati yao; udhaifu wa kila namna ulikuwa umefukuzwa kabisa hivyo; kwa maana imesemwa, “Akawatoa wakiwa na fedha na dhahabu, wala hapakuwa na mtu dhaifu katika kabila zao.” Bali kama watu walioacha ulimwengu huu, na kuhamishiwa ulimwengu mwingine ulio bora zaidi, ndivyo walivyokula na kunywa; wala mionzi ya jua ilipozidi kuwa mikali haikuwapiga vichwa vyao; kwa maana lile wingu liliwakinga na mwali wa moto wa jua, likielea pande zote kuwazunguka, na kuwa kama kibanda kinachobebeka kwa ajili ya jamii yote ya watu. Wala usiku hawakuhitaji mwenge wa kufukuza giza, bali walikuwa na ile nguzo ya moto, chanzo cha nuru isiyoneneka, ikitimiza mahitaji mawili, moja kwa kung’aa kwake, jingine kwa kuwaongoza njia ya safari yao; kwa maana haikuwa tu yenye kuangaza, bali pia iliwaongoza jeshi lile lisilohesabika katika jangwa kwa uhakika kuliko kiongozi yeyote wa kibinadamu. Nao hawakusafiri juu ya nchi kavu tu, bali pia juu ya bahari kana kwamba ni nchi kavu; nao walifanya jaribio la ujasiri juu ya sheria za maumbile kwa kuikanyaga bahari ile yenye ghadhabu, wakipita ndani yake kana kwamba ni uso mgumu na usiolegea wa mwamba; na kwa kweli walipoweka miguu yao juu yake, maji yakawa kama ardhi imara, na tambarare na mashamba yenye mteremko mwanana; lakini ilipowapokea adui zao, ilitenda kwa asili ya bahari; na kwa Waisraeli kwa kweli ilikuwa gari, lakini kwa adui zao ikawa kaburi; ikiwavusha wale wa kwanza kwa urahisi, lakini ikiwazamisha wale wa pili kwa nguvu nyingi. Na gharika ya maji isiyo na mpangilio ilionyesha utaratibu mwema na utii unaowatambulisha watu wenye akili na busara nyingi, ikitimiza wakati mmoja kazi ya mlinzi, na wakati mwingine ya mnyongaji, na kuonyesha mambo hayo yaliyo kinyume pamoja katika siku moja. Mtu aseme nini juu ya miamba iliyotoa vijito vya maji? Nini juu ya mawingu ya ndege yaliyoufunika uso wote wa nchi kwa wingi wa mizoga yao? Nini juu ya maajabu ya Misri? Nini juu ya miujiza ya jangwani? Nini juu ya ushindi na mashinde yasiyo na umwagaji damu? Kwa maana waliwashinda wale waliowapinga kama watu wanaoshika sikukuu kuliko wanaopigana vita. Nao waliwashinda mabwana zao wenyewe bila kutumia silaha; na kuwashinda wale waliopigana nao baada ya kutoka Misri kwa njia ya nyimbo na muziki; na walichokifanya kilikuwa sikukuu kuliko kampeni ya vita, ibada takatifu kuliko mapigano. Kwa maana maajabu hayo yote yalitokea si kwa ajili ya kutimiza mahitaji yao tu, bali pia ili watu wapate kulihifadhi kwa usahihi zaidi fundisho alilolifundisha Musa la kumjua Mungu; na sauti zilizotangaza kuwapo kwa Bwana wao zilitamkwa pande zote kuwazunguka. Kwa maana bahari ililitangaza jambo hili kwa sauti kuu, kwa kuwa njia ya wao kupita, kisha ikarudi kuwa bahari tena; na maji ya Nile yalitamka sauti hii yalipogeuzwa kuwa na asili ya damu; na vyura, na jeshi kubwa la nzige, na viwavi na ukungu vililitangaza jambo lile lile kwa watu wote; na maajabu ya jangwani, mana, nguzo ya moto, wingu, kware, na matukio mengine yote yaliwafaa kama kitabu, na maandiko yasiyoweza kufutika kamwe, yakivuma kila siku katika kumbukumbu zao na kulia katika akili zao. Hata hivyo, baada ya riziki kubwa hivyo na ya ajabu, baada ya fadhili zile zote zisizoneneka, baada ya miujiza mikuu hivyo, baada ya utunzaji usioelezeka, baada ya mafundisho yasiyokoma, baada ya maelekezo kwa njia ya maneno, na maonyo kwa njia ya matendo, baada ya mashinde matukufu, baada ya ushindi usio wa kawaida, baada ya kupewa chakula kwa wingi, baada ya kutolewa kwa maji tele, baada ya utukufu usioneneka waliovikwa machoni pa jamii ya wanadamu, wakiwa wasio na shukrani na wasio na akili, waliiabudu ndama, na kukiheshimu kichwa cha fahali, hata wakati kumbukumbu za fadhili za Mungu huko Misri zilipokuwa bado mbichi akilini mwao, nao walikuwa bado wakifurahia fadhili nyingine nyingi zaidi.

14. Lakini Waninawi, ijapokuwa walikuwa watu washenzi na wageni ambao hawakuwahi kushiriki hata moja ya fadhili hizo, ndogo wala kubwa, wala maneno, wala maajabu, wala matendo, walipomwona mtu aliyeokolewa kutoka kuvunjika kwa merikebu, ambaye hakuwahi kushirikiana nao kabla, bali alitokea wakati ule kwa mara ya kwanza, akiingia mjini mwao na kusema, “Bado siku tatu, na Ninawi utaangamizwa,” waligeuzwa na kurekebishwa kwa sauti tu ya maneno hayo, na, wakiuweka mbali uovu wao wa zamani, wakasonga mbele kuelekea wema kwa njia ya toba, hata wakasababisha hukumu ya Mungu ibatilishwe, wakazuia maangamizi yaliyokuwa yametishiwa juu ya mji wao, wakaigeuza ghadhabu iliyotumwa kutoka mbinguni, wakaokolewa na kila namna ya uovu. “Kwa maana,” twasoma, “Mungu akaona ya kuwa kila mtu ameiacha njia yake mbaya, na kumrudia Bwana.” Waliiacha jinsi gani? nauliza. Ijapokuwa uovu wao ulikuwa mkubwa, udhalimu wao usioneneka, vidonda vyao vya kimaadili vigumu kupona, jambo lililoonyeshwa waziwazi na nabii aliposema, “Uovu wao ulipanda hata mbinguni;” akionyesha kwa umbali wa mahali ukubwa wa uovu wao; hata hivyo udhalimu mkubwa hivyo uliorundikwa juu kiasi cha kufika hata mbinguni, yote hayo, katika muda wa siku tatu, kwa kitambo kifupi, kwa matokeo ya maneno machache waliyoyasikia kutoka kinywani mwa mtu mmoja, tena mgeni asiyejulikana aliyevunjikiwa na merikebu, waliyafuta kabisa hivyo, wakayaondoa machoni, wakayaweka mbali, hata wakapata heri ya kusikia tangazo hili: “Mungu akaona ya kuwa kila mtu ameiacha njia yake mbaya, naye akaughairi ule ubaya ambao Mungu alisema ya kwamba atawatenda.” Je, unaona kwamba yeye aliye na kiasi na anayekesha si tu kwamba hapati madhara kwa mikono ya mwanadamu, bali hata huigeuza ghadhabu iliyotumwa kutoka mbinguni? Na yeye anayejisaliti na kujidhuru kwa matendo yake mwenyewe, hata akipokea fadhili zisizohesabika, havuni faida kubwa. Ndivyo, angalau, Wayahudi hawakufaidika na miujiza ile mikubwa, wala, kwa upande mwingine, Waninawi hawakudhuriwa kwa kukosa kuishiriki; bali kwa kuwa ndani yao walikuwa na mioyo iliyoelekea mema, walipoishika nafasi ndogo walikuwa bora zaidi, ijapokuwa walikuwa washenzi na wageni, wasiojua ufunuo wowote wa Mungu, na walioishi mbali na Palestina.

15. Tena, nauliza, je, wema wa wale “vijana watatu” uliharibiwa na taabu zilizowazingira? Walipokuwa bado wadogo, vijana tu, wa umri mchanga, je, hawakupata dhiki ile nzito ya utumwa? Je, hawakulazimika kusafiri safari ndefu kutoka nyumbani, na walipofika katika nchi ya kigeni, je, hawakutengwa na nchi ya baba zao, na nyumbani, na hekalu, na madhabahu, na dhabihu, na matoleo, na sadaka za kinywaji, na hata kuimba zaburi? Kwa maana si tu kwamba walizuiwa wasiwe nyumbani kwao, bali kwa sababu hiyo walizuiwa pia na namna nyingi za ibada. Je, hawakutiwa mikononi mwa washenzi, mbwa-mwitu kuliko wanadamu? Na, msiba ulio mchungu kuliko yote, walipokwisha kuhamishiwa nchi ya mbali hivyo na ya kishenzi, na kuteseka katika utumwa mzito hivyo, je, hawakuwa bila mwalimu, bila manabii, bila mtawala? “Kwa maana,” imeandikwa, “hakuna mtawala, wala nabii, wala kiongozi, wala mahali pa kutoa sadaka mbele zako na kupata rehema.” Naam, zaidi ya hayo walitupwa katika jumba la mfalme, kama juu ya genge na jabali, na bahari iliyojaa miamba na mafungu, wakilazimika kusafiri juu ya bahari ile yenye ghadhabu bila nahodha wala mtoa-ishara, wala mabaharia, wala matanga; nao walifungiwa katika baraza la mfalme kama gerezani. Kwa maana, kwa kuwa waliijua hekima ya kiroho, na walikuwa juu ya mambo ya dunia, na kudharau kiburi chote cha kibinadamu, na kuzifanya mbawa za nafsi zao zipae juu, walihesabu kukaa kwao pale kuwa ni kuongezewa taabu yao. Kwa maana kama wangekuwa nje ya baraza la mfalme, wakikaa katika nyumba ya binafsi, wangefurahia uhuru zaidi; lakini walipokwisha kutupwa katika gereza lile (kwa maana waliuhesabu utukufu wa jumba la mfalme kuwa si bora kuliko gereza, wala si salama kuliko mahali pa miamba na majabali) mara moja walitiwa katika mashaka makali. Kwa maana mfalme aliamuru washiriki meza yake mwenyewe, meza ya anasa, najisi na chafu, kitu walichokatazwa, na kilichoonekana cha kutisha kuliko kifo; nao walikuwa watu wapweke waliozingirwa kama wana-kondoo kati ya mbwa-mwitu wengi hivyo. Nao walilazimishwa kuchagua kati ya kuliwa na njaa, au tuseme kupelekwa kuuawa, na kuonja vyakula vilivyokatazwa. Basi vijana hawa walifanya nini, wakiwa hawana msaada kama walivyokuwa, mateka, wageni, watumwa wa wale walioamuru mambo hayo? Hawakuona kwamba dhiki hii, au mamlaka kamili ya yule aliyeitawala dola, vilitosha kuhalalisha kukubali kwao; bali walitumia kila hila na kila njia ili kuwawezesha kuiepuka dhambi, ijapokuwa walikuwa wameachwa peke yao kila upande. Kwa maana hawakuweza kuwashawishi watu kwa fedha: wangewezaje, wakiwa mateka? Wala kwa urafiki na kuchangamana nao? Wangewezaje, wakiwa wageni? Wala hawakuweza kuwashinda kwa kutumia mamlaka yoyote: ingewezekanaje, wakiwa watumwa? Wala kuwatawala kwa nguvu ya wingi wao: wangewezaje, wakiwa watatu tu? Kwa hiyo walimwendea yule towashi aliyekuwa na mamlaka yaliyohitajika, wakamshawishi kwa hoja zao. Kwa maana walipomwona akiogopa na kutetemeka, na yuko katika dhiki kuu ya hofu juu ya usalama wake mwenyewe, na hofu ya kifo iliyoisumbua nafsi yake ilikuwa isiyovumilika: “Kwa maana,” alisema, “namwogopa bwana wangu mfalme, asije akaziona nyuso zenu kuwa na huzuni kuliko za vijana walio hirimu zenu; hivyo mngehatirisha kichwa changu mbele ya mfalme,” walipokwisha kumwondolea hofu hiyo, walimshawishi awapatie fadhili hiyo. Na kwa kuwa walileta katika kazi hiyo nguvu zote walizokuwa nazo, Mungu naye tangu hapo akachangia nguvu zake ndani yake. Kwa maana haikuwa kazi ya Mungu peke yake kwamba walitimiza mambo yale ambayo kwa ajili yake wangepokea thawabu, bali mwanzo na chanzo kilitoka katika nia yao wenyewe; na walipokwisha kuidhihirisha nia hiyo kuwa ya kiungwana na ya kishujaa, walijipatia msaada wa Mungu, na hivyo wakalitimiza lengo lao.

16. Basi je, unatambua kwamba kama mtu hajidhuru mwenyewe, hakuna mwingine atakayeweza kumdhuru? Tazama angalau: ujana, na utumwa, na ukosefu, na kuhamishiwa nchi ya kigeni, na upweke, na kukosa walinzi, na amri kali, na hofu kuu ya kifo iliyoishambulia akili ya yule towashi, na umaskini, na udhaifu wa uchache wao, na kukaa katikati ya washenzi, na kuwa na adui kama mabwana, na kutiwa mikononi mwa mfalme mwenyewe, na kutengwa na ndugu zao wote, na kuondolewa mbali na makuhani na manabii, na wengine wote waliowajali, na kukoma kwa sadaka za kinywaji na dhabihu, na kupoteza hekalu na uimbaji wa zaburi; na hata hivyo hakuna hata moja la mambo hayo lililowadhuru; bali walikuwa na sifa kubwa zaidi wakati huo kuliko walipoyafurahia mambo hayo katika nchi yao ya kuzaliwa. Na baada ya kuitimiza kazi hii kwanza, na kuvipamba vipaji vyao kwa taji tukufu ya ushindi, na kuishika torati hata katika nchi ya kigeni, na kuikanyaga miguuni amri ya mdhalimu, na kuishinda hofu ya mlipiza kisasi, na hata hivyo kutopata madhara kutoka upande wowote, kana kwamba walikuwa wakiishi kwa utulivu nyumbani na kufurahia faida ya mambo yale yote niliyoyataja; baada ya kuitimiza kazi yao hivyo bila hofu, waliitwa tena kwenye mashindano mengine. Na tena walikuwa watu wale wale; nao walitiwa katika jaribu kali kuliko lile la kwanza, na tanuru ikawashwa, nao wakakabiliwa na jeshi la washenzi pamoja na mfalme; na nguvu zote za Waajemi zikaamshwa, na kila kitu kikabuniwa kilichoelekea kuwadanganya au kuwalazimisha: aina mbalimbali za muziki, na namna mbalimbali za adhabu, na vitisho; na yale waliyoyaona pande zote kuwazunguka yalitisha, na maneno waliyoyasikia yalitisha kuliko yale waliyoyaona; hata hivyo, kwa kuwa hawakujisaliti, bali walizitumia vema kabisa nguvu zao wenyewe, hawakupata kamwe hasara ya namna yoyote; bali hata walijipatia taji za ushindi tukufu kuliko hapo kwanza. Kwa maana Nebukadreza aliwafunga na kuwatupa tanuruni, lakini hakuwateketeza, bali aliwafaidia zaidi, na kuwafanya kuwa maarufu zaidi. Na ijapokuwa walikuwa wamenyimwa hekalu (kwa maana nitayarudia maneno yangu ya kwanza) na madhabahu, na nchi ya baba zao, na makuhani na manabii, ijapokuwa walikuwa katika nchi ya kigeni na ya kishenzi, katikati kabisa ya tanuru, wamezungukwa na jeshi lile lote kubwa, mfalme mwenyewe aliyetenda hayo akitazama, walisimamisha kumbukumbu tukufu ya ushindi, na kupata ushindi mkuu, wakiimba ule wimbo wa ajabu na wa kipekee ambao tangu siku ile hadi leo umeimbwa ulimwenguni pote, na utaendelea kuimbwa kwa vizazi vijavyo.

Hivyo basi, mtu asipojidhuru mwenyewe, haiwezekani kabisa kudhuriwa na mwingine; kwa maana sitaacha kulirudia daima neno hili. Kwa maana ikiwa utumwa, na kifungo, na upweke, na kupoteza nchi na ndugu wote, na kifo, na kuchomwa moto, na jeshi kubwa, na mdhalimu katili havikuweza kuleta hasara yoyote kwa wema wa ndani wa wale vijana watatu, ijapokuwa walikuwa mateka, watumwa, wageni katika nchi ya kigeni, bali shambulio la adui likawa kwao zaidi nafasi ya kuwa na ujasiri mkubwa zaidi, ni kitu gani kitakachoweza kumdhuru mtu mwenye kiasi? Hakuna kitu, hata kama angekuwa na ulimwengu wote wenye silaha dhidi yake. Lakini, mtu anaweza kusema, kwa habari yao Mungu alisimama karibu nao, akawatoa katika mwali wa moto. Hakika alifanya hivyo; na kama wewe utaitimiza sehemu yako kwa kadiri ya uwezo wako wote, msaada anaotoa Mungu hakika utafuata.

17. Hata hivyo, sababu inayonifanya niwastaajabie vijana wale, na kuwatangaza kuwa wenye heri, na wa kuonewa wivu mwema, si kwamba waliukanyaga mwali wa moto, na kuishinda nguvu ya moto; bali ni kwa sababu walifungwa, na kutupwa tanuruni, na kutolewa kwa moto kwa ajili ya mafundisho ya kweli. Kwa maana hili ndilo lililoukamilisha ushindi wao, na taji ya ushindi iliwekwa juu ya vipaji vyao mara tu walipotupwa tanuruni; na kabla ya matokeo ya mambo ilianza kusokotwa kwa ajili yao tangu saa ile walipotamka maneno yale waliyoyasema kwa ujasiri mwingi na uhuru wa kusema mbele ya mfalme walipoletwa mbele yake: “Hatuna haja ya kukujibu neno katika jambo hili; kwa maana Mungu wetu aliye mbinguni tunayemtumikia aweza kutuokoa na tanuru ile iwakayo moto; naye atatuokoa na mikono yako, Ee mfalme. Bali kama sivyo, ujue, Ee mfalme, ya kuwa sisi hatutaitumikia miungu yako, wala hatutaisujudia sanamu ya dhahabu uliyoisimamisha.” Baada ya kutamka maneno hayo niliwatangaza kuwa washindi; baada ya maneno hayo, wakiwa wamekwisha kuishika tuzo ya ushindi, walikaza mwendo kuelekea taji tukufu ya ufiadini, wakiufuatisha ukiri waliouufanya kwa maneno yao na ukiri uliofanywa kwa matendo yao. Lakini kama, walipokwisha kutupwa ndani yake, moto uliiheshimu miili yao, na kuvifungua vifungo vyao, na kuwaacha washuke ndani yake bila hofu, na kusahau nguvu yake ya asili, hata tanuru ya moto ikawa kama chemchemi ya maji baridi, ajabu hilo lilikuwa kazi ya neema ya Mungu na ya uweza wa kimungu wa kutenda maajabu. Lakini mashujaa wenyewe, hata kabla mambo hayo hayajatokea, mara tu walipokanyaga ndani ya miali ya moto, walikuwa wamekwisha kusimamisha kumbukumbu yao ya ushindi, na kupata ushindi wao, na kuvaa taji yao, na kutangazwa kuwa washindi mbinguni na duniani; na kwa upande wao hakuna kilichopungua kwa sifa yao. Basi ungekuwa na la kusema nini juu ya mambo haya? Je, umefukuzwa uhamishoni, na kufukuzwa kutoka nchi yako? Tazama, wao nao walikuwa hivyo. Je, umepata utumwa, na kuwa mtumishi wa mabwana washenzi? Basi! Hili nalo utaona liliwapata watu hawa. Lakini huna mtu yeyote aliyepo huko wa kuiongoza hali yako, wala wa kukushauri au kukufundisha? Basi! Watu hawa walikosa uangalizi wa namna hiyo. Au umefungwa, umechomwa moto, umeuawa? Kwa maana huwezi kuniambia jambo lolote linaloumiza kuliko hayo. Lakini tazama! Watu hawa, walipokwisha kuyapitia yote, walifanywa watukufu zaidi kwa kila moja lao, naam, maarufu kupita kiasi, na kuongeza akiba ya hazina zao mbinguni. Na Wayahudi kwa kweli, waliokuwa na hekalu, na madhabahu, na sanduku, na makerubi, na kiti cha rehema, na pazia, na umati usio na mwisho wa makuhani, na huduma za kila siku, na dhabihu za asubuhi na jioni, na daima kusikia sauti za manabii, walio hai na waliokwisha kufa, zikivuma masikioni mwao, na kubeba kumbukumbu ya maajabu yaliyotendwa Misri, na jangwani, na mengine yote, na kuigeuzageuza habari ya mambo hayo mikononi mwao, na kuyaandika juu ya miimo ya milango yao, na kufurahia wakati ule faida ya uweza mwingi usio wa kawaida na kila aina nyingine ya msaada, hata hivyo hawakufaidika hata kidogo, bali walidhuriwa zaidi, wakiwa wamesimamisha sanamu ndani ya hekalu lenyewe, na kuwatoa wana wao na binti zao kuwa dhabihu chini ya miti, na karibu katika kila sehemu ya nchi ya Palestina wakiwa wametoa dhabihu zile zisizo halali na zilizolaaniwa, na kutenda matendo mengine yasiyohesabika yaliyo ya kuchukiza zaidi. Lakini watu hawa, ijapokuwa walikuwa katikati ya nchi ya kishenzi na yenye uadui, wakifanya kazi yao katika nyumba ya mdhalimu, wakiwa wamenyimwa uangalizi ule wote niliokuwa nikiuzungumzia, wakiongozwa kwenda kuuawa, na kutiwa motoni, si tu kwamba hawakupata madhara huko kutoka kwa mdogo wala mkubwa, bali walizidi kuwa maarufu. Basi, tukiyajua mambo haya, na kukusanya mifano ya namna hiyo kutoka Maandiko matakatifu ya Mungu yaliyovuviwa (kwa maana inawezekana kupata mifano mingi kama hiyo katika habari za watu wengine mbalimbali), tunaona kwamba wala shida inayotokana na nyakati au matukio, wala kulazimishwa na nguvu, wala mamlaka ya kiholela ya watawala, havitupatii udhuru wa kutosha tunapokosa. Sasa nitahitimisha maneno yangu kwa kurudia yale niliyoyasema mwanzoni, kwamba mtu yeyote akidhuriwa na kutendwa vibaya, hakika anapata hayo kwa mikono yake mwenyewe, si kwa mikono ya wengine, hata kama kuna umati usiohesabika unaomdhuru na kumtukana; hivyo kwamba kama hapati hayo kwa mikono yake mwenyewe, hata viumbe vyote vinavyokaa katika nchi yote na bahari, kama vingeungana kumshambulia, havingeweza kumdhuru yeye aliye macho na mwenye kiasi katika Bwana. Basi, nawasihi, na tuwe na kiasi na kukesha nyakati zote, na tuvumilie mambo yote yenye kuumiza kwa ushujaa, ili tupate zile baraka za milele na safi katika Kristo Yesu Bwana wetu, ambaye utukufu na uweza ni wake, sasa na hata milele, katika vizazi vyote. Amina.