Wazazi Wangu

Nilizaliwa Philadelphia, Pennsylvania, katika mwaka wa 1832. Wazazi wangu walikuwa Waquaker wenye msimamo mkali, na hata nilipoolewa nikiwa na miaka kumi na tisa, sikujua lolote juu ya dini nyingine yoyote. Nilikuwa na utoto na ujana wenye furaha kabisa. Nafikiri hivyo hata sasa, ninapotazama nyuma, na shajara yangu, niliyoiweka tangu nilipokuwa na umri wa miaka kumi na sita, yaonyesha kwamba nilifikiri hivyo hata wakati ule. Mojawapo ya maandishi yangu ya kwanza, yaliyofanywa mwaka wa 1848, yalikuwa kama ifuatavyo: “Miaka kumi na sita ya maisha yangu imepita, na, ninapotazama nyuma katika siku zenye mng’ao na furaha za utoto wangu, na katika furaha tulivu zaidi lakini zenye dhati zaidi za ujana wangu, moyo wangu wahisi karibu kupasuka kwa shukrani kwa Muumba wangu mwema na mwenye neema, aliyekijaza kikombe changu cha furaha karibu kifurike. Kwa kweli, maisha yangu yamekuwa jukwaa moja la kimapinduzi la mwanga wa jua na la maua.”

Huu waweza kuonekana mtazamo wenye kung’aa mno wa kuyaangalia maisha ya mtu, na waweza kuhesabiwa kuwa ni shauku na uzuri wa udanganyifu wa ujana. Lakini nikitazama nyuma sasa, nikiwa na umri wa miaka sabini, bado naweza kusema vivyo hivyo.

Chini ya tarehe ya mwezi wa 10, ya 7, mwaka wa 1849, nilipokuwa na umri wa miaka kumi na saba, niliandika, “Siwezi kulielewa. Nimekuwa nikifikiri kwamba isipokuwa majaribu na mateso yaje kuniachanisha na furaha za maisha haya, sitatafuta kamwe furaha za juu na takatifu zaidi za Mbinguni. Lakini badala ya mateso, kila siku baraka zangu huongezeka. Vitu vyote vinavyonizunguka huchangia furaha yangu; ulimwengu ni mzuri sana, rafiki zangu ndio wapendezao na wema kuliko wote ambao mtu yeyote amewahi kuwa nao, na kaum haitokei jaribu wala usumbufu kutupa wingu juu ya njia yangu. Na furaha hii, hii bahati ya furaha, ambayo karibu naweza kuiita hivyo, hufikia hata katika hali ndogo kabisa. Chochote ninachomwachia Mungu aniamulie, sikuzote huamua kama vile ninavyotaka afanye… “Kuna makofi ya mfululizo na kupaza sauti za shangwe ndani ya moyo wangu, na kila pumzi huhisiwa karibu kana kwamba sharti ihitimishwe kwa tabasamu la furaha. Mama asema nacheka kupita kiasi, lakini kicheko kimo ndani yangu nacho kitatoka, wala siwezi kujizuia.”

Mwaka uleule, chini ya tarehe ya mwezi wa 12, ya 29, niliandika: “Nyumbani kwetu ni pa furaha, furaha kiasi gani. Sikuweza kujizuia kuliwaza jambo hili leo huku vichekesho vya furaha na sauti za raha ya moyoni zikitoa mwangwi kuzunguka meza yetu ya familia. Na jioni hii, pia, tulipokusanyika pamoja katika sebule yetu rahisi lakini yenye starehe, jambo hili likanijia kwa mdundo kamili wa furaha. Baba alikuwa ameketi upande mmoja wa kochi, ameegemeza kichwa chake juu ya mkono mmoja, na mkono ule mwingine ukipumzika juu ya paja la mama; mama aliketi karibu naye, na kichwa changu kilikuwa katika paja lake, nami niliishika sehemu iliyobaki ya kochi, sina shaka, kwa madaha na vizuri. Sallie alikuwa ameketi katika kiti mwishoni mwa kochi, ameegemeza kichwa chake juu ya bega la baba, na Lop-no-Nose (dada yangu Mary) alikuwa ameketi miguuni mwetu sisi wote, akiegemea kwanza mmoja kisha mwingine.

“Sisi sote tulikuwa tukiongea kwa nguvu tuwezavyo, na tukihisi kana kwamba hakuna chochote kilichopungua ila ndugu yetu aliyekuwa mbali, mpendwa wetu Jim, ili kuikamilisha furaha yetu. Wengi labda wangetabasamu kwa raha kama hizi tulivu, zisizovutia macho, lakini kwa upande wangu, ndizo aina ya raha ninazozifurahia kwa moyo mkunjufu na kikamilifu zaidi. Hatuwezi kamwe kuzichoka, wala kuhisi kwamba uzuri wake wa kwanza umetoweka, bali kila siku ifuatayo huzifanya kuwa za kina na za dhati zaidi. Labda mimi ni dhaifu na mpumbavu kwa kupata furaha nyingi kiasi hicho katika mambo ambayo wengi sana huyacheka kama yasiyostahili kufikiriwa. Najua mimi ni mtoto tu, na hufurahishwa, kama watoto walivyo, na vitu vidogo sana. Na hata hivyo kwangu si vidogo. Vichekesho vichache vya kupendeza vya baba yangu, vinenwavyo ninapopiga mswaki kofia au koti lake asubuhi, hujaza moyo wangu mwanga wa jua kwa siku nzima. Nami nafurahi kama nikiruhusiwa kumsomea mama yangu kwa sauti kitabu fulani nikipendacho, au hata kama nikiruhusiwa kuketi kimya kabisa na kufikiri. Ee, napenda nyumbani kwangu zaidi ya mahali pengine popote nipajuapo! Najiuliza kama napapenda kupita kiasi. Wakati mwingine nachelea kwamba napenda hivyo, kwa maana hata nikipaacha kwa usiku mmoja tu, nashikwa na hamu ya kurudi nyumbani zaidi ya vile ningependa yeyote ajue, isipokuwa wale ninaowaonea shauku. Hata ninapoenda tu matembezini, mara nyingi karibu nahisi kana kwamba ningeweza kulia ili kurudi nyumbani tena. Ni upumbavu sana, lakini siwezi kujizuia. Ningekufa kama nisingekuwa na yeyote wa kumpenda, wala nyumbani!

“Ila kwa jambo moja, ningekuwa na furaha kamili — baba na mama, wapendwa zaidi, watukufu zaidi kuliko niwezavyo kueleza; ndugu na dada, wajomba na shangazi, binamu na rafiki, wote wa kunipenda, na, jambo bora zaidi, wote wa mimi kuwapenda — nikiwa na baraka hizi zisizo na thamani, nisingeweza ila kuwa na furaha. Jambo moja, nasema, huizuia, lakini huizuia kidogo sana tu. Ni kule kujua kwamba sijajiweka tayari kwa ajili ya umilele, na matarajio madogo niliyo nayo kwamba nitawahi kuwa tayari. Natamani lingenipa wasiwasi zaidi, na kwamba ningeweza kuhisi ulazima wa dharura uliopo kwangu kutenda. Lakini siwezi kujilazimisha kuhisi, na hivyo naendelea nikiwa mzembe na mtupu wa kujali kana kwamba wokovu wa milele wa nafsi yangu haununiliemea. Najua ni hatari sana, lakini kwa kweli siwezi kufanya lolote kuelekea kujiamsha; na hivyo, licha ya jambo hilo, nina furaha — furaha ndani ya nafsi yangu, furaha nyumbani kwangu — nyumbani kwangu mwenyewe kupendwa — furaha katika wazazi wangu, ndugu na dada zangu, na rafiki zangu; furaha katika ulimwengu huu mzuri niliomo — kwa kifupi, furaha kila mahali na katika kila kitu, ashukuriwe Mungu!”

Mwaka wa 1850, nilipokuwa na umri wa miaka kumi na nane, chini ya tarehe ya mwezi wa 4, ya 25, mwaka wa 1850, niliandika: “Nimekuwa nikifikiri leo juu ya maisha yangu ya sasa, na sikuweza kupata maneno ya kueleza furaha yake. Jamaa, rafiki, na hali zote ni karibu kamili. Kwa nje, sina karibu chochote cha kutamani, isipokuwa labda ni fedha nyingi za kutoa na za kununulia maua.

“Ninavikwa taji la baraka kila siku na mchana kutwa. Ee, hajapata kuwako yeyote aliyebarikiwa kama mimi!… Kila kitu ni kizuri sana, na kila mtu ni mpendezavu sana, nami naweza kukifurahia, nami hukifurahia, chote kikamilifu kabisa. Wakati mwingine nashikwa na mmiminiko wa moyo, kama niitavyo, hata siwezi kujizuia. Ninaupenda sana, na hata hivyo, baada ya yote, labda ni upumbavu kidogo.

Husababishwa na vitu vidogo namna hii — jani la nyasi, jani lipepeao katika upepo, ua la manjano lenye mng’ao, lenye furaha; hata pipa kuukuu, au chungu la mawe, au mkwaruzo wa kiatu, mara nyingi kelele za mkokoteni, au sauti nyingine ya kawaida kama hiyo, hunipa kwa muda huo hisia ya furaha bora kabisa. Kwa nini, sijui. Si uzuri wa kile kionwacho wala upatanifu wa ile sauti, bali ni kitu tu, sijui ni nini, kifanyacho moyo wangu kufurika kwa shangwe, na nafsi yangu hasa kupanuka. Wakati mwingine nadhani sharti kuwe na kumbukumbu fulani, lakini ni ya nini? Sipendi viatu vikwaruzavyo wala mikokoteni yenye kelele, na hata hivyo mara nyingi ninapotembea barabarani, nacheka kwa uwazi kutokana na furaha ya ndani kwa kile kitu fulani katika ule mkwaruzo au kelele. Si sikuzote. Viatu mia vyaweza kukwaruza, na mikokoteni mia yaweza kutoa kelele, na mapipa mia au vichuguu vya mawe vyaweza kunizunguka, na kuudhi sikio na jicho kwa uchungu; lakini mara moja moja huja ile moja, na ndipo huja ule mmiminiko wa moyo. Leo, tone la mvua lilianguka juu ya paji la uso wangu, nami ningeweza kucheka kwa sauti kubwa. Lakini ilikuwa upuuzi sana; nami ni mtoto mpumbavu kwa jumla, na nachelea kwamba nitakuwa hivyo sikuzote… “Jana tulikwenda pamoja na mama kwenye Makazi (nyumba ya mayatima wadogo wa rangi). Kila kitu kilikuwa cha kuvutia sana pale, lakini hakuna kitu kilichonifurahisha kama wale watoto wadogo weusi waliporudia, ‘Metameta, metameta, maji safi, mikono michafu siwezi kuvumilia,’ kwa ishara na mizunguko yote ileile niliyokuwa nikifanya mimi mwenyewe mara nyingi katika Shule ya Watoto Wachanga. Jambo hilo lilinipa mmiminiko wa moyo wenye dhati kweli. Karibu nilijiona mwenyewe nikiwa katika kanzu fupi na suruali, apron ndogo nyeupe, na mmojawapo wa nyavu (kama tulivyofikiri) zisizoigika, zenye upinde mzuri upande mmoja, ambao mama alikuwa akifikiri karibu ni wa kupendeza mno, ukilifunga nywele zangu za kirukaruka, nikiketi juu ya benchi iliyo juu kuliko zote katika shule, na kuhisi, na bila shaka nikionekana, mwenye kiburi kama malkia.”

Tena, chini ya tarehe ya mwezi wa 7, ya 9, mwaka wa 1850 (baada ya kueleza raha ya safari fupi mbali na nyumbani): “Na hata hivyo raha iliyofurahisha kuliko zote ilikuwa kurudi nyumbani tena jana usiku. Nyumbani ni nyumbani, wala hakuna mahali kama pale. Kila siku napafurahia zaidi na zaidi, na kila siku nina furaha zaidi. Jana usiku nilihisi karibu nina furaha mno. Kwa kweli nilitaka kuruka kifudifudi kwa wingi wa shangwe yangu, nami nilipiga kelele kwa furaha. Na yote hayo bila sababu maalum yoyote; ni athari tu zilizonizunguka zilizokuwa nzuri sana, na ilionekana wakati ule ni jambo tukufu sana kuishi — kuishi, na kuteseka kwa saburi, na kufanya kazi kwa dhati na utukufu, na kutumaini kwa uchangamfu, kwa miaka na miaka, hata mwisho mtukufu utakapokuja na kuleta thawabu ya amani na furaha ya milele.”

Baadaye mwaka uleule, naandika chini ya tarehe ya mwezi wa 7, ya 16: “Baada ya majuma mawili tutaanza safari kupitia Majimbo ya New England na kwenda Newport. Ni jambo kubwa, mpango huu wa kwenda Newport — mahali pale hasa nilipokuwa nimeuweka moyo wangu kupatembelea kiangazi hiki, ingawa sikutarajia hivyo hata kidogo. Lakini kwa namna fulani — siwezi kueleza jinsi gani — ninapouweka moyo wangu juu ya jambo lolote, karibu sikuzote naridhishwa. Tangu utoto imekuwa hivyo. Karibu siwezi kukumbuka kamwe kukatishwa tamaa sana, nami nina hakika kila hatua ya maisha yangu hadi sasa imepita katika mwanga wa jua na maua. Lakini sishangai. Nikiwa na wazazi wema na wenye fadhili namna hiyo, isingeweza kuwa vinginevyo. Kwa kweli hawangeweza kufanya zaidi ya wafanyavyo ili kutufurahisha, nao wanafaulu vizuri kabisa… Naamini sijui watoto wowote walio na furaha nyingi hivyo zilizokusanyika nyumbani kwao, ingawa najua wengi ambao wazazi wao ni matajiri zaidi sana.”

Ningeweza kuzidisha vipande hivi karibu bila kikomo, kwa maana shajara zangu hadi umri wa miaka kumi na tisa ni, isipokuwa mashindano yangu ya kidini (yaliyoonekana ya kusikitisha sana, lakini kwa kweli hayakuathiri roho yangu sana), wimbo mmoja mrefu wa shangwe wa furaha. Nikiwa na umri wa miaka kumi na tisa niliolewa, na maisha mapya yakanianzia, yaliyokuwa na furaha zake za ukomavu zaidi; lakini ujana ulikuwa umekwisha, na ile “Bahati ya furaha” yake rahisi ya kigenge, kama nilivyoiita, ilibadilishwa na maisha ya mwanamke ya majukumu yenye uzito na masumbufu mazito, ingawa yenye kupendeza.

Nikitazama nyuma sasa, naweza kuona kwamba “Bahati ya furaha” hii iliumbwa na sababu mbili: afya yangu na wazazi wangu. Kuhusu afya, sikupata kamwe kujua, katika miaka yote kumi na minane ya kwanza ya maisha yangu (isipokuwa mara moja, nilipopatwa na homa ya nyongo), maana ya kuwa hata mnyonge kidogo. Sikupata kamwe maumivu ya kichwa, sikujua kwamba nina mgongo, sikupata kamwe kuchoka, nilikuwa na usagaji chakula mkamilifu, wala hakuna kilichowahi kunisababishia kupoteza hata saa moja ya usingizi. Zaidi ya hayo, nilibarikiwa na kile ambacho watu siku hizi huita “furaha ya kuishi,” na kuishi tu kulionekana mara nyingi furaha ya kutosha kwangu.

Lakini uzuri mkuu kabisa wa maisha yangu ulikuwa kwamba nilikuwa na baba na mama wapendezavyo kuliko wote waliopata kuishi. Katika mzunguko finyu wa Kiquaker niliozaliwa ndani yake, chache sana za fursa za burudani au msisimko zinazowajia vijana siku hizi zilikuwa wazi kwetu, na furaha yote tuliyoweza kuipata katika maisha ilikuwa ya aina rahisi na isiyo na hatia kabisa. Lakini tukiwa na baba na mama namna ya wetu, hakuna raha za nje zilizohitajika. Walikuwa na huruma na upendo namna hiyo, na wakiwa upande wetu kabisa chini ya hali zote, hata tuliwaona si kama “watu wazima” wenye kero na wenye kukosoa, bali karibu kama watoto kama sisi wenyewe, wenye ladha na masilahi yaleyale kama yetu. Tuliwaona kama wenzi bora zaidi kuliko wengine wowote tuliowajua, wala hakuna furaha ambayo ulimwengu ungeweza kutoa iliyokuwa ya kuvutia hata nusu kama mazungumzo matulivu na mama yetu, au mchezo mzuri wa uchezaji na baba yetu apendaye vichekesho.

Mara nyingi walikuwa wakisema kwamba walitaka watoto wao wawe na utoto wenye furaha “uliofichwa chini ya jaketi zao,” kwa maana walikuwa na hakika ungetufanya wanaume na wanawake bora zaidi, nao walichukua tahadhari kwamba tupate zawadi hii isiyo na thamani. Nikitazama nyuma, yaonekana kwangu kwamba hapakuwa kabisa na mawingu juu ya anga la utoto wangu.

Mmojawapo wa vijana waliochekeshwa sana wa siku hizi za sasa aliniambia mara moja, kwa lafudhi ya huruma kiasi, “Yaonekana kwangu kwamba hamkuwa na burudani nyingi mlipokuwa vijana.” “Hatukuhitaji,” lilikuwa jibu langu la haraka. “Tulikuwa na baba na mama yetu, nao walikuwa burudani zote tulizohitaji. Waliyafanya maisha yetu kuwa mwanga wa jua wote.”

Natamani ningeweza kuwapa wengine picha iliyo hai ninayo ya kupendeza kwao kusikoelezeka. Tulijua, hata chini kabisa ya mioyo yetu, kwamba walikuwa upande wetu dhidi ya ulimwengu wote, na wangekuwa mabingwa wetu katika kila wakati wa mahitaji. Hakuna aliyeweza kutuonea — wala wenzetu wa michezo, wala rafiki, wala maadui, wala hata walimu wetu (wale wanyanyasaji walipwao wa watoto, kama tulivyowaona walimu wote kuwa), wala yeyote katika ulimwengu wote — bila kulazimika kuhesabiana na wale mabingwa wapendwa wa nyumbani; na usadikisho hakika wa jambo hili ulituzunguka kwa ngao ya ulinzi namna hiyo hata hakuna kitu kilichokuwa na uwezo wa kutusumbua kupita kiasi. “Tutamwambia baba,” au “Tutamwambia mama,” lilikuwa kimbilio letu lisilokosea na faraja katika kila huzuni. Kwa kweli, nilikuwa na hakika namna hiyo ya ubingwa wao hata, wakati mmoja wa rafiki au wenzangu wa shule alipokuwa katika taabu, nilikuwa nikisema, “Ee sawa, usijali, twende nyumbani nami tuwaambie baba na mama yangu;” nikiwa na hakika kwamba baba na mama wapendwa wangeweza kuunyoosha ulimwengu wote, kama nafasi tu ingepewa. Na jibu lilipokuja, kama mara nyingi lilivyokuja, “Ee, jambo hilo halingesaidia, kwa maana baba na mama yako hawawezi kufanya kila kitu,” nilikuwa nikisema, kwa huruma ya kina kwa ujinga wao, “Aa, hamwajui baba na mama yangu!”

Mmojawapo wa dada zangu alikumbuka hadi siku yake ya kufa, kwa hisia ya kina ya shukrani, wokovu ambao baba yetu alimpa kutokana na somo lililokuwa refu kwa uzito kabla hajafikisha umri wa miaka sita. Shule za chekechea hazikuwa zimebuniwa wakati ule, na watoto wote walitakiwa kusoma masomo ya kufikirika kwa namna ambayo siku hizi ingeonwa karibu isiyo ya kibinadamu. Dada yangu alikuwa akitaabika juu ya hesabu akiwa na hisia isiyo na tumaini ya kutoweza, na machozi yakidondoka juu ya mashavu yake, baba yangu alipoingia chumbani na kusema: “Ho, Liney, ni nini kinachoenda vibaya?” Alimwambia kadiri alivyoweza, naye asema hangeweza kamwe kuusahau sauti yake ya ufahamu kamili na huruma aliposema, “Kwani, bila shaka ni gumu mno kwa Sally Dimple wangu mdogo; lakini usijali, iweke kando, nami nitalisawazisha jambo hili na mwalimu wako.” Naye dada yangu asema usadikisho wenye nguvu namna hiyo ulimjia wakati ule wa ubingwa wa baba yake, hata alipita maisha yake yote yaliyobaki ya shule akiwa na hisia kamili ya ulinzi iliyofanya iwe haiwezekani kwa “masomo magumu” yoyote kumsumbua tena kamwe.

Si kwamba baba au mama yetu alitutia moyo kukwepa wajibu wowote waliohisi kwamba tulikuwa na uwezo wa kuutimiza. Lakini walikuwa na huruma nyingi namna hiyo kwetu, na hisia namna hiyo ya haki halisi katika mienendo yao nasi, hata walionekana daima wenye uwezo wa kupambanua kati ya lililowezekana na lisilowezekana, na kutulinda na hilo la pili huku wakichochea kwa uchangamfu juhudi zetu kuelekea lile la kwanza. Hawakudhania kamwe kimtazamo, kama wafanyavyo “watu wazima” wengi, kwamba kwa sababu tulikuwa watoto, sharti tulikuwa katika makosa; bali walihukumu shauri kulingana na sifa zake zenyewe.

Naamini ni hakika hii ya haki yao iliyokuwa faraja tulivu zaidi kwetu kuliko karibu jambo lolote lingine, nami nina hakika sana imenisaidia kuielewa haki kamili ya Baba yangu wa Mbinguni kwa namna ambayo nisingeweza kufanya vinginevyo.

Kama nisemavyo, walitutia moyo daima kwa kila juhudi njema, lakini hili halikuwa kamwe kwa amri au kwa kukemea kwa ukali, bali sikuzote kwa huruma na kutia moyo. Walitambua utu wetu wa kipekee na kuuheshimu, wakitupa kanuni za kutuongoza badala ya sheria nyingi za kulemea. Kadiri iwezekanavyo, walitupa sisi wenyewe jukumu la mwenendo wetu. Kiasi hiki cha uhuru wa kibinafsi kilikuwa hitaji la lazima kwa asili yangu ipendayo uhuru. Chini ya utawala mwingine wowote, ningenyauka na kukauka; au sivyo — ambalo nadhani ni la kuwezekana zaidi — ningeasi wazi wazi. Lakini kama ilivyokuwa, hata niwe na chuki kiasi gani kwa jukumu lolote, au kukata tamaa kiasi gani kwa ugumu wowote, sauti ya uchangamfu ya baba yangu ikirudia mmojawapo wa methali zake za kienyeji, “Njoo, njoo, Han, simama madhubuti kwenye kitanzi, chakula au hakuna chakula,” daima ingeondoa kutokupenda kwangu kote; na kukata tamaa kuliyeyuka kama theluji mbele ya jua, mbele ya tamko lake litoalo ujasiri, “Alilofanya mwanadamu, mwanadamu aweza kufanya,” na (angeongeza kwa ujanja) “kwa hiyo mwanamke pia.” Hakuna mtoto ambaye angeweza kuupinga ujasiri wenye kuhamasisha namna hiyo.

Maisha ya baba yangu mwenyewe yalikuwa mfano hai wa ule ujasiri aliojaribu daima kutuingiza ndani yetu. Alipokuwa mvulana wa miaka kumi na sita, baba yake alipoteza sehemu kubwa ya mali yake katika biashara fulani za West Indies, na wana wake walilazimika kufanya waliloweza kwa ajili ya matunzo yao wenyewe. Baba yangu, akiwa na roho yake ipendayo maghamu, alichagua bahari; na akianzia mahali pa chini kabisa, alifanya kazi kwa haraka namna hiyo kuelekea juu hata, katika umri wa mapema wa miaka ishirini na minne, alifanywa nahodha wa meli ya East Indiaman, wakati ule meli kubwa kuliko zote katika bandari ya Philadelphia; na safari zake katika meli hii zilifanikiwa kwa namna ya ajabu. Sikuzote alihusisha mafanikio yake na utunzaji na uongozi wa Baba yake wa Mbinguni, ambaye alimtegemea katika mambo yake yote, na ambaye msaada wake wa pekee sikuzote aliomba — na kuamini kwamba sikuzote aliupokea — katika kila wakati wa mahitaji.

Alipofikia umri wa miaka ishirini na tisa, aliacha bahari na kuingia katika biashara mjini Philadelphia, na hapa nguvu ileile na utegemezi uleule juu ya msaada wa Kimungu ulimfanikisha namna hiyo hata aliweza kujipatia riziki ya starehe kwa miaka yake ya uzee.

Nakumbuka vema, nilipokuwa msichana mdogo, mara nyingi nikijiuliza baba yangu alikuwa mvulana wa aina gani, na kuamua, nilipouangalia ung’ao wa kimzaha katika pembe za macho yake ya kijivu yaliyo wazi, na mikunjo ya vichekesho kuzunguka mdomo wake wa kirafiki, kwamba sharti alikuwa mvulana mzuri kabisa, na aina hasa ambayo ningependa kuwa mwenzangu wa michezo. Kwa maana ingawa alikuwa akielekea umri wa makamo tulipokuwa vijana, tulimkuta kuwa mwenzi bora zaidi wa michezo ambaye sisi watoto tuliwahi kuwa naye. Baadhi ya rafiki zake wa zamani, waliomkumbuka akiwa mvulana, walikuwa wakituambia kwamba alikuwa wakati mmoja mvulana mwenye kukera zaidi na mpendwa zaidi katika mzunguko wao wote. Hakuna aliyeweza kuishika hasira yake dhidi yake kwa zaidi ya kitambo. Iwe hila zake za kukera kiasi gani — naye alikuwa, wasema, amejaa na kufurika ujanja mchana kutwa — hakuna hasira iliyoweza kupinga huzuni yake ya kweli na iliyoelezwa wazi juu ya taabu yoyote aliyoisababisha, na fidia ya moyo mkunjufu na ukarimu ambayo sikuzote alikuwa tayari kuitoa, wala ule mrejeo wa furaha ya vichekesho uliolipuka mara tu maombi yake ya msamaha yalipokubaliwa. Sikuzote alikuwa wa kwanza kusaidia katika kila hali ya mahitaji, na kila mtu, iwe rafiki au adui, alijua wangeweza kumtegemea kwa huduma yoyote aliyokuwa na uwezo wa kuitimiza. Rafiki zake wote walimpenda na kumsifu, hata walipokuwa wakimkemea, nao kwa kawaida walijikuta wakicheka wakati ule hasa walipokusudia kuwa wakali na wenye kukunja uso zaidi.

Tangu utoto hadi uzee, uwezo huu wa kushinda upendo na kibali uliendelea naye, na furaha ya utoto wake, ikiendelea kuwa uchangamfu wa kirafiki wa moyo wa Kikristo uliorekebishwa, uliipa tabia yake iliyokomaa uzuri usio na jina.

Kwa kweli, siamini kwamba hapajapata kuwako kiumbe mwenye uchangamfu wa kuambukiza zaidi kuliko baba yetu. Hakuna aliyeweza kujizuia kuhisi furaha zaidi kwa sababu ya kuwepo kwake. Hata kupeana mkono kwake kulikuwa ni kuinuliwa, na kulionekana kwa namna fulani kuufanya ulimwengu kuwa wenye mng’ao zaidi ya vile ulivyokuwa awali, na kukuweka katika hali njema zaidi nawe mwenyewe na kila mtu aliyekuzunguka. Wengi wa rafiki zangu wameniambia kwamba wangependa zaidi kupeana mkono naye kuliko kupokea zawadi ya thamani kutoka kwa mtu mwingine, kwa sababu kwa namna fulani, katika kupeana mkono huko, moyo wake ulionekana kwenda moja kwa moja hadi mioyoni mwao, ukiwa na uwezo wa kufariji na kusaidia. Nakumbuka vema jinsi, wakati anga la utoto wangu lilipogubikwa na giza na taabu fulani nzito ya kitoto, sauti ya uchangamfu ikisema “Vema, Broadie,” kwa sauti yake ya moyoni, au mzaha mdogo unaopita ukinenwa kwa ung’ao wa kimzaha wa macho yake ya kijivu yenye upendo, ingelisafisha anga langu papo hapo, na kuyafanya maisha kuwa mwanga wa jua wote tena. Na, hata nilipokuwa mkubwa zaidi, uwezo wake wa kufariji haukupungua, na ilikuwa desturi yangu kabisa, kila nilipojikuta chini vilindini, kujiweka mahali fulani katika njia yake, nikiwa na hakika kwamba hata kutazama kwa muda uso wake wenye nguvu na uchangamfu kungeniinua. Naweza hata kukumbuka kwamba, alipokuwa hayupo, kuona na kugusa koti lake kuukuu la nje kwa namna fulani kungeng’arisha kila kitu na kunipeleka nikiwa nimetiwa moyo kuwa hodari na mwenye nguvu zaidi. Kuyafanya maisha kuwa yenye furaha zaidi kwa kila mtu aliyekutana naye kulionekana kuwa lengo lake na utume wake, na mara chache mtu yeyote amefaulu vizuri namna hiyo. Mtu fulani aliniambia, miaka mingi baada ya kifo chake, kwamba “John M. Whitall alikuwa mtu aliyependwa zaidi katika Philadelphia,” na katika mizunguko fulani, nina hakika hili lilikuwa kweli.

Mama yetu alipendwa vivyo hivyo. Alikuwa mama mpendezavyo kabisa, si labda amejaa vichekesho kama baba yetu, lakini sikuzote tayari kutetea shauri la watoto wake kila mahali na kwa nyakati zote, na mwamba wa kimbilio usiokosea kwetu katika kila dharura. Utamu na wema, usafi na ukweli, vilionekana kutoka katika uwepo wake wa neema; na, kwa kila mtu aliyekutana naye, alikuwa hamasa kwa yote yaliyo matukufu na mema.

Watu husema siku hizi juu ya angahewa inayomzunguka kila mmoja wetu, kitu fulani kama ule mng’ao unaochorwa daima kuzunguka vichwa vya watakatifu. Wasema huonekana kufunika kiwiliwili chote, na kwamba huathiri kwa wema au uovu wote wanaokaribia. Huitwa “aura,” nayo ni tokeo la tabia ya kila mmoja na utu wake wa ndani kabisa. Baadhi ya aura, twaambiwa, ni za giza na huzuni, na hutoa athari ya kukatisha tamaa au hata ya uovu, huku nyingine ni za rangi ya waridi, au dhahabu, au opal, au buluu ya angani na zilizojaa nuru, na athari yake ni ya kufariji na kuinua; na haya yote pengine bila neno kunenwa katika hali yoyote kati ya hizo mbili. Kama nadharia hii ni kweli, nahisi hakika kwamba baba na mama yangu walikuwa na “aura” zilizojaa mwanga wa jua wa mbinguni wenyewe, na, bila kujua sababu, watoto wao waliishi katika uchangamfu wa daima.

Kwamba utoto ulioishiwa hivyo usingekosa kuwa na athari kubwa mno juu ya historia ya baadaye ya nafsi yoyote yaonekana kwangu ni jambo lisilopingika, nami nahusisha ugunduzi wangu wa mwisho wenye kuridhisha wa Baba yangu wa Mbinguni kwa kiasi kikubwa na yale niliyoyajua juu ya wema wa wazazi wangu wa kidunia. Hawakusema mengi juu ya dini, kwa maana hofu ya Kiquaker ya kujiingiza kati ya nafsi na Muumba wake ilikuwa imeumba desturi ya kujizuia isiyoweza kuvunjwa kwa urahisi, lakini walionyesha wazi kwamba maisha yao yaliishiwa katika himaya ya imani ya kina katika Mungu aliyekuwapo daima.

Hatukuweza ila kuona kwamba yeye alikuwa kwao hali halisi kupita hali halisi zote nyingine. Ya mafundisho ya kidini, tulikuwa na machache tu; lakini ya mfano na athari ya kidini, tulikuwa na ugavi usiokosea kamwe.

Si kwa kunena, bali kwa kuishi kwa kila siku, ndipo athari zilifanywa juu ya mioyo yetu ya kitoto.

Nakumbuka mara moja, hata hivyo, baba yangu aliponena kutoka katika ukamilifu wa moyo wake, na kile alichosema kilipofanya athari ya kina na ya kudumu juu yangu. Nilikuwa mtoto mwenye mawazo mengi sana, na kwa hiyo mwenye hofu sana ya giza, ambalo niliyafanya kuwa na kila aina ya majitu ya kutisha, yaliyojificha chini ya vitanda au nyuma ya milango, tayari kutoka kwa kasi na kunimeza wakati wowote. Bila shaka, kwa unyamavu wa kina wa utoto, sikunena kamwe juu ya jambo hili, lakini kwa namna fulani baba yangu hatimaye aligundua kwamba niliogopa giza, na badala ya kudhihaki hofu zangu au kunikemea, kama nilivyohisi katika moyo wangu mdogo maskini, mpumbavu, kwamba nilistahili kwa kufanya kelele namna hiyo, alinichukua kwa upendo, akaniweka juu ya goti lake, na, akiuweka mkono wake wenye nguvu, mpendwa, kunizunguka, akasema, kwa sauti za usadikisho wa kina kabisa, “Kwani, Han, hukujua kwamba hapana kamwe kitu chochote cha kuogopwa? Hukujua kwamba Baba yako wa Mbinguni yu pamoja nawe sikuzote, na kwamba bila shaka atakutunza sikuzote?” Na nilipokuwa bado natetemeka na kutetema, aliongeza, kana kwamba alishangaa kwamba angeweza kuwako yeyote katika ulimwengu ambaye hakujua hili, “Nilidhani, bila shaka, ulijua jambo hili, mtoto.”

Sitausahau kamwe usadikisho wa kina uliofanywa na jambo hili juu yangu, wala ile faraja ya papo hapo na ya kudumu kutoka kwa hofu iliyonipa; nami sikuzote nimekuwa na hakika kwamba tamko hili moja la ukweli, ambao kwa baba yangu ulikuwa hali halisi kuu kuliko zote za maisha yake, umekuwa na sehemu kubwa kuliko jambo lingine lolote katika hisia ya kuridhisha ya uwepo wa Mungu ambayo kwa muda mrefu namna hiyo umekuwa fungu langu. Halikuwa fundisho la kidini, alilolitamka baba yangu katika tukio hili la kukumbukwa, bali ulikuwa ukweli rahisi, usiopingika ambao alishangaa kwamba sikuujua; na, kwa kuwa ni tamko la ukweli, ulikuwa wa kufariji zaidi sana kuliko kadiri yoyote ya kuhubiri au kubishana ingeweza kuwa.

Mungu alikuwa pamoja nami, na hilo lilitosha; kwa maana bila shaka, akiwa pamoja nami, angenitunza kwa asili.

Nakumbuka kwamba baba yangu aliponishusha kutoka katika mapaja yake na kuniambia kwa uchangamfu nikimbie na nisiogope tena, nilitembea kwa namna ya madaha fulani, nikihisi kana kwamba kwa namna fulani nilikuwa salama ndani ya ngome isiyoonekana ambamo ningeweza kuyacheka kwa dharau majitu yote yaliyojificha ya giza, na kuweza kusikia mikwaruzo yao ya hasira bila kuyumba.

Nathubutu kusema kwamba uadimu wa fundisho lolote la kidini la moja kwa moja kutoka kwa wazazi wetu ulisaidia kuzifanya nyakati chache walizonena kuwa zenye kugusa zaidi; lakini, iweje vyovyote hivyo, naweza kusema kwa kweli kwamba, ingawa mara nyingi zilifichwa kwa muda, usadikisho wa tukio lile umekuwa nami daima chini ya moyo, na maelfu ya mara katika maisha yangu tangu wakati huo, maneno ya baba yangu ya wakati ule yameniletea msaada.