Usahili wa Usemi

“Usahili wa usemi” uliorejelewa katika Swali la Tatu kimsingi ulimaanisha kutumia thee na thou (“wewe” wa umoja) unapomwambia mtu mmoja, badala ya you wa kawaida (“ninyi” wa wingi wa heshima). Ushuhuda huu, pamoja na ushuhuda wa mavazi sahili, ulikuwa mmojawapo wa alama kuu zilizotutenga kama watu wa peke yao. Kusema you kwa mtu mmoja — iwe Rafiki au mtu wa nje — kulionwa kuwa kilele cha udunia na ukosefu wa dhati. Hakuna hata mara moja, hata nilipoolewa, nilithubutu kuivunja sheria hii.

Kwa asili, ilifanya kuchanganyika na ulimwengu wa nje kuwa kugumu kiasi, kwa kuwa namna yetu ya ajabu ya kusema ilikuwa hakika ya kuibua vituko vya udadisi au kicheko kilichofichwa.

Mizizi ya ushuhuda huu ilikuwa katika dhati kamili ya Marafiki wa awali. Walihisi kwamba ilikuwa udanganyifu kutumia kiwakilishi cha wingi kwa mtu mmoja. Zaidi ya hayo, katika siku zao, ilikuwa desturi kumwambia aliye juu kama you, wakihifadhi thee na thou kwa walio chini. Lakini Marafiki, walioamini kwamba watu wote walikuwa sawa mbele za Mungu — na walioamini hili kwa namna ya kiutendaji sana — hawakuweza kuvumilia tofauti kama hizo. Kwa hiyo walimwambia kila mtu vilevile.

Marafiki wale wa awali walikuwa wafuasi wa usawa katika kila kiini cha nafsi zao, si kutokana na nadharia ya kisiasa bali kutoka usadikisho wao usioyumba kwamba Mungu alikuwa amefanya mataifa yote ya dunia kutoka damu moja, na kwamba wote walikuwa sawa watoto wake. Ulikuwa msingi tukufu wa kujenga jengo lao la kimaadili juu yake, nao husaidia kueleza matendo mengi ambayo vinginevyo yangeweza kuonekana ya ajabu au hata ya kipumbavu.

Thomas Ellwood, katika wasifu wake, asimulia mambo mbalimbali aliyohisi kuitwa kuyaacha baada ya kusadikishwa na kanuni za Kiquaker. Kuhusu lugha sahili, aliandika kwamba kutumia you kwa mtu mmoja ulikuwa “namna ya usemi iliyopotoka na isiyo sahihi,” iliyokubaliwa katika “nyakati za baadaye na zilizopotoka” kama njia ya kusifu ubatili wa kidunia. Kwa kuwa Mungu sikuzote alikuwa amewaambia watu kwa thou, na watu sikuzote walikuwa wamemwambia Mungu kwa thou, Ellwood aliona kuwa wajibu wa kimaadili kufuata mfano huo. Chini ya mwangaza wa kile alichokiita “mwali safi wa nuru ya Kimungu,” alihisi ilitakiwa kuacha “desturi mbaya” nyingi kama hizo zilizokuwa zimechipuka wakati wa usiku mrefu wa giza la kiroho.

Ushuhuda huu ulikuwa wenye msisitizo namna hiyo katika utoto wangu hata ingeonekana ni udunia wa kushtua kusema you kwa mtu mmoja, karibu “nzuri bure” kama kuvaa hariri au rangi nyekundu. Hata baada ya kukua na kuingia zaidi ulimwenguni, nikikutana na Wakristo wema na wenye dhati waliolitumia neno lililokatazwa bila mashaka hata kidogo, ilihitaji juhudi kubwa kuunda midomo yangu ya Kiquaker kulitamka. Polepole, ugumu ulififia. Sasa, baada ya zaidi ya miaka sabini, thee na thou vimekuwa kwangu tu lugha ya upendo wa karibu, vikitoka kwa asili kila mtu fulani anapokuwa amepata njia yake kweli hadi moyoni mwangu. Mara nyingi nahukumu hisia zangu mwenyewe kwa mtu kwa kipimo hiki: ninaposikia mwenyewe nikisema thee, najua nimeanza kumpenda. Wengi wa rafiki zangu — baadhi wasio na uhusiano wowote wa Kiquaker kabisa — wamepata desturi hii kutoka kwangu, na hutumia maneno yale ya kale ya kupendeza katika ushirika wetu wa faragha. Rafiki yangu mpendwa Frances Willard alikuwa mmoja wao; tuliambiana thee, na thou kwa miaka mingi.

Mwandishi niliyemnukuu awali, katika A Boy’s Religion, aeleza jinsi alivyohisi akiwa mtoto kuhusu usemi sahili.

“Nilisema ‘thee’ na ‘thy’ kwa kila mtu,” aliandika, “nami ningetumia lugha ya kukufuru kwa urahisi vilevile kama kusema ‘you’ au ‘yours’ kwa mtu yeyote. Nilidhani ni Marafiki tu waliokwenda Mbinguni, na hivyo nilidhania kwamba kutumia ‘thee’ na ‘thy’ kulikuwa mmojawapo wa vipimo vikuu vya kukubaliwa. Hakuna aliyewahi kuniambia jambo kama hilo, na kama ningeuliza, ningesahihishwa — lakini kwa miaka ile ndiyo ilikuwa imani yangu iliyokita.”

Anaendelea kueleza jinsi alivyowaonea huruma majirani zake ambao hawangeweza kamwe, kama alivyowazia, “kuruhusiwa kuingia,” na kujiuliza kwa nini hawakujiunga tu na Mkutano na kujifunza kusema ipasavyo. Hata alimfundisha rafiki mmoja mdogo “Mtaifa” lugha sahili, na mvulana huyo aliitumia kwa uaminifu naye hata shinikizo la ulimwengu wa nje, kama alivyosema, likawa “zito mno” karibu na umri wa miaka kumi na miwili.

Ushuhuda mwingine uliohusiana na usahili wa usemi ulikuwa katazo dhidi ya kumwita yeyote Bw., Bi., au Bibi. Vyeo hivi viliaminiwa kukiuka roho ya maneno ya Kristo, “Wala msiitwe waalimu; kwa maana mwalimu wenu ni mmoja, ndiye Kristo.” Hakuna Rafiki wa dhati aliyeweza kumpa cheo mtu tajiri huku akimnyima maskini; hivyo, majina ya Kikristo yalitumiwa kwa wote — Thomas, Samuel, Abigail, Elizabeth, na kadhalika. (Hatukuwa na akina Reginald, Bertrand, Ethel, au Evelyn katika siku zile!)

Ambapo umri ulidai heshima kidogo zaidi, vijana walitarajiwa kutumia jina kamili — Thomas Wistar, Abigail Evans, Samuel Bettle, Elizabeth Pitfield. Utendaji huu uliumba ugumu usio na mwisho tulipokuwa tukishughulika na “watu wa ulimwengu,” na kuleta tatizo tata jingi.

Baba yetu mpendwa alikuwa mkali sana katika jambo hili, wala hangeweza kamwe kushawishiwa — haidhuru ingeweza kuwa ya usumbufu kiasi gani — kutumia vyeo “vizuri bure” Bw. au Bi. Nakumbuka vema uchekeshaji tuliokuwa nao, mara tulipokuwa wakubwa, tukiangalia mbinu zake za ujanja za kuepuka ugumu kila alipokuwa hajui jina la kwanza la mtu. Badala ya Bw. au Bi., alibuni neno mbadala Cummishilamus, na angesema, kwa mfano, “Cummishilamus Coleman alisema…” au “Cummishilamus Coleman alifanya…” Wakati, hata hivyo, alipolazimika kuandika barua, hangeweza, bila shaka, kuandika neno kama hilo, na ndipo angemgeukia mmoja wetu, ung’ao wa furaha katika macho yake mapendwa, na kusema, “Njoo, Han, wewe huna mashaka — waweza kuandika Bw. au Bi. juu ya barua hii.”

Usahili wa usemi pia ulitukataza kuwasalimu rafiki zetu kwa habari za asubuhi, habari za jioni, au kusema kwaheri tunapoachana nao. Kwaheri iliaminiwa kuwa upotoshaji wa Mungu awe pamoja nawe, na kwa kuwa Mungu sikuzote alikuwa pamoja nawe, ilionekana aina ya kutokuamini kudhihirisha matakwa hayo. Na kusema habari za asubuhi au habari za jioni — matakwa kwamba upate asubuhi au jioni njema — kulidokeza shaka la ukweli, uliojulikana na kila Rafiki, kwamba asubuhi na jioni zako sharti, katika mpangilio wa Majaliwa ya Kimungu, ziwe njema sikuzote.

Nilikua nikiwa na hisia dhahiri kwamba misemo hii ilikuwa nzuri bure sana na ya kidunia, na kwamba njia iliyo sahihi — au, kama tulivyosema, iliyo sahili — ilikuwa kuwasalimu rafiki kwa Hujambo wewe? au U hali gani?, na kuachana nao kwa neno sahili Buriani.

Kwa nini Buriani ilionwa kuwa ya kweli zaidi kuliko kwaheri, hata kama kwaheri ilimaanisha Mungu awe pamoja nawe, sijaweza kamwe kuelewa.

Kwa upatanifu kamili na fikira bora ya Kiquaker ya usawa kamili wa wanadamu wote mbele za Mungu, usahili wa usemi pia ulitukataza kumpa cheo cha Mtakatifu Mkristo yeyote aliyekwisha kufariki.

Hatukuruhusiwa kamwe kukitumia, hata kama kiambishi cha awali. Kwa mfano, hatukunena kamwe juu ya Injili kama Injili kama alivyoandika Mtakatifu Mathayo au Mtakatifu Marko, bali sikuzote kama Injili kama alivyoandika Mathayo, au Marko, Luka, au Yohana.

Hivi karibuni niliona, katika shajara ya zamani ya karne ya kumi na saba, masimulizi ya Rafiki mmoja mwenye dhamiri sana aliyehisi “kizuizi” dhidi ya kutumia kiambishi mtakatifu hata katika majina ya mahali. Aliwahi kuwa na ugumu mkubwa kupata St. Mary Axe kwa sababu, akiwa amelidondosha Mtakatifu, aliuliza tu “Mtaa wa Mary Axe,” ambao hakuna aliyeuelewa.

Kama ushuhuda dhidi ya ibada ya sanamu, pia tulikatazwa kuita miezi ya mwaka au siku za juma kwa majina yao “ya kipagani.” Tulifundishwa kushikamana na “usahili wa kweli” kwa kutumia namba: Mwezi wa Kwanza, Mwezi wa Pili; au Siku ya Kwanza, Siku ya Pili, na kadhalika. Utendaji huu ulikuwa wa kila mahali namna hiyo katika mzunguko wangu hata haikupata kamwe kunijia kutumia majina ya kipagani.

Nakumbuka nikishtuka sana nilipokuja Uingereza mwaka wa 1873 na kugundua kwamba Marafiki wa Kiingereza walikuwa wameiacha desturi na walikuwa wamerudia majina ya kale “ya kipagani.” Kwa muda, karibu sikuweza kujishawishi kwamba walikuwa Marafiki kweli hata kidogo. Na hata sasa, ninapoweka tarehe za barua zangu kwa majina hayo, bado nahisi kana kwamba ninafanya safari ndogo iliyokatazwa ndani ya “ulimwengu wa kifahari.”