Kitabu cha Saba

Sura ya Kwanza

Sasa ulikuwa umekwisha kufa ujana wangu mbovu na wa machukizo, nami nilikuwa nikiingia katika utu uzima wa mapema; nikizidi kunajisiwa na mambo ya ubatili kadiri nilivyokua katika miaka, mimi ambaye sikuweza kuwazia kiini cho chote, ila kile kilichozoeleka kuonekana kwa macho haya. Sikukuwaza Wewe, Ee Mungu, katika sura ya mwili wa mwanadamu; tangu nilipoanza kusikia jambo lo lote la hekima, sikuzote nililiepuka hili; nami nilifurahi kupata vivyo hivyo katika imani ya mama yetu wa kiroho, Kanisa lako Katoliki. Lakini nini kingine cha kukuwazia Wewe sikujua. Nami, mtu, na mtu wa namna hiyo, nilitafuta kukuwazia Wewe uliye Mtawala, wa pekee, Mungu wa kweli; nami katika nafsi yangu ya ndani kabisa niliamini ya kuwa Wewe huwezi kuharibika, wala kudhurika, wala kubadilika; kwa sababu ingawa sikujua tokea wapi wala jinsi gani, lakini niliona waziwazi, na nilikuwa na hakika, ya kuwa kile kiwezacho kuharibika lazima kiwe duni kuliko kile kisichoweza; kile kisichoweza kudhurika nilikipendelea bila kusita kuliko kile kiwezacho kupokea dhara; kile kisichobadilika kuliko vitu vilivyo chini ya mabadiliko. Moyo wangu ulipiga kelele kwa shauku dhidi ya vivuli vyangu vyote, na kwa pigo hili moja nilitafuta kuufukuza mbali na jicho la akili yangu ule umati wote mchafu uliovuma kuzunguka. Na tazama, ukiwa umekwisha ondolewa kwa shida, kwa kufumba na kufumbua macho ulikusanyika tena tele kunizunguka, ukaruka usoni pangu, na kupatia giza; hata kwamba ingawa si katika sura ya mwili wa mwanadamu, lakini nililazimika kukuwazia Wewe (yule usiyeweza kuharibika, kudhurika, na kubadilika, niliyekupendelea kuliko kiharibikacho, na kidhurikacho, na kibadilikacho) kuwa katika nafasi, ikiwa umemiminwa ndani ya ulimwengu, au umeenea bila kikomo nje yake. Kwa sababu cho chote nilichowazia, kikiwa kimenyimwa nafasi hii, kilionekana kwangu kuwa si kitu, naam, si kitu kabisa, wala si utupu, kama kwamba mwili umetolewa mahali pake, na mahali pale pabaki tupu pasipo mwili wo wote kabisa, wa nchi na maji, hewa na mbingu, lakini pangebaki mahali patupu, kana kwamba ni utupu wenye nafasi kubwa.

Basi mimi, nikiwa hivyo mwenye moyo mzito, wala si dhahiri hata kwangu mwenyewe, cho chote kile kisichotandazwa juu ya nafasi fulani, wala kilichoenea, wala kilichogandamana, wala kilichovimba, au kisichopokea au kisichoweza kupokea baadhi ya vipimo hivi, nilikidhania kuwa si kitu kabisa. Kwa maana juu ya sura kama zile ambazo macho yangu huzoea kuzunguka, ndivyo moyo wangu ulivyozunguka wakati huo: wala sikuona ya kuwa dhana hii ile ile ya akili, ambayo kwayo niliyaunda picha zile zenyewe, haikuwa ya namna hii, na hata hivyo isingaliweza kuziunda, kama yenyewe isingalikuwa kitu kikubwa fulani. Vivyo hivyo nilijitahidi kukuwazia Wewe, Uzima wa uzima wangu, kuwa mkubwa mno, ukipenya nafasi zisizo na mwisho kila upande katika jumla yote ya ulimwengu, na kupita ng'ambo yake, kila njia, katika nafasi zisizopimika zisizo na mipaka; hata kwamba nchi ingekuwa nayo Wewe, mbingu ziwe nazo Wewe, vitu vyote viwe nazo Wewe, navyo viwe na mipaka ndani yako, na Wewe usiwe na mipaka mahali po pote. Kwa maana kama vile mwili wa hewa hii iliyo juu ya nchi, usivyozuia nuru ya jua isipite ndani yake, ukiipenya, si kwa kupasua wala kwa kukata, bali kwa kuijaza yote kabisa: vivyo hivyo nilidhani mwili si wa mbingu, hewa, na bahari peke yake, bali wa nchi pia, kuwa wapenyeka kwako, hata kwamba katika sehemu zake zote, kubwa kama ndogo, ungeikubali kuwapo kwako, kwa uvuvio wa siri, ndani na nje, ukiongoza vitu vyote ulivyoviumba. Basi nilikisia hivyo, ila kwa kutoweza kuwazia jambo jingine, kwa maana ilikuwa uongo. Kwa maana hivyo sehemu kubwa zaidi ya nchi ingekuwa na sehemu kubwa zaidi yako, na ndogo, sehemu ndogo zaidi: na vitu vyote vingejaa Wewe kwa namna hiyo, hata kwamba mwili wa tembo ungekuwa na Wewe zaidi ya ule wa shomoro, kwa kadiri ulivyo mkubwa zaidi, na unavyochukua nafasi zaidi; na hivyo ungezifanya sehemu mbalimbali za nafsi yako kuwapo kwa sehemu mbalimbali za ulimwengu, kwa vipande, kikubwa kwa kikubwa, kidogo kwa kidogo. Lakini Wewe si wa namna hiyo. Lakini bado hukuwa umelitia nuru giza langu.

Sura ya Pili

Ilinitosha, Bwana, kuwapinga wale wadanganyifu waliodanganyika, na wapiga porojo bubu, kwa kuwa neno lako halikutoka ndani yao;—lilinitosha lile ambalo zamani, tulipokuwa bado Karthago, Nebridiusi alikuwa akilitoa, ambalo sote tuliolisikia tulishangaa: “Lile taifa la giza lililotajwa, ambalo Wamanike huzoea kuliweka kama jamii inayopingana dhidi yako, lingeweza kukutenda nini Wewe, kama ungalikataa kupigana nalo? Kwa maana, wakijibu, ‘lingalikutenda dhara fulani,’ basi Wewe ungalikuwa chini ya dhara na uharibifu: lakini kama lisingaliweza kukutenda dhara,’ basi hakuna sababu iliyotolewa ya Wewe kupigana nalo; na kupigana kwa namna hiyo, hata kwamba sehemu fulani au kiungo chako, au uzao wa Kiini chako chenyewe, kingechanganyika na nguvu zinazopingana, na asili zisizoumbwa na Wewe, na kuharibiwa nazo kiasi hicho na kubadilishwa kuwa mbaya zaidi, hata kigeuzwe kutoka furaha kuingia taabuni, na kuhitaji msaada, ambao kwao kingeweza kuokolewa na kutakaswa; na ya kuwa uzao huu wa Kiini chako ulikuwa ni nafsi, ambayo ikiwa imefungwa utumwani, imenajisiwa, imeharibiwa, Neno lako, lililo huru, safi, na kamili, lingeweza kuipoza; Neno lenyewe likiwa bado laweza kuharibika kwa sababu lilikuwa la Kiini kile kimoja. Basi, kama wangalikuthibitisha Wewe, cho chote ulicho, yaani, Kiini chako ambacho kwacho uko, kuwa hakiwezi kuharibika, basi maneno haya yote yangalikuwa ya uongo na ya kuchukiza; lakini kama chaweza kuharibika, kauli yenyewe ilionyesha kuwa ni ya uongo na ya kuchukiza.” Basi hoja hii ya Nebridiusi ilitosha dhidi ya wale waliostahili kutapikwa kabisa kutoka tumbo lililojaa kupita kiasi; kwa maana hawakuwa na njia ya kutoroka, pasipo kufuru ya kutisha ya moyo na ulimi, wakifikiri na kusema hivyo juu yako.

Sura ya Tatu

Lakini mimi pia hata wakati huo, ingawa nilishikilia na nilikuwa nimesadikishwa imara ya kuwa Wewe Bwana wetu Mungu wa kweli, uliyeumba si nafsi zetu tu, bali miili yetu, wala si nafsi na miili yetu tu, bali viumbe vyote, na vitu vyote, huwezi kunajisika wala kubadilishwa, wala kwa kadiri yo yote kubadilika; lakini sikuelewa, waziwazi na bila taabu, chanzo cha uovu. Na hata hivyo lo lote lile lilivyokuwa, niliona ya kuwa lilipaswa kutafutwa kwa namna ambayo isingenilazimisha kuamini Mungu asiyebadilika kuwa abadilikaye, nisije nikawa uovu ule niliokuwa nikiutafuta. Basi niliutafuta, hadi hapo nikiwa huru na wasiwasi, nikiwa na hakika ya uongo wa yale waliyoyashikilia hawa, ambao niliwakwepa kwa moyo wangu wote: kwa maana niliona, ya kuwa kwa kuuliza asili ya uovu, walijaa uovu, kwa kuwa walipendelea kufikiri ya kuwa kiini chako kiliteswa na ubaya kuliko chao chenyewe kikautenda.

Nami nilijikakamua kufahamu lile nililolisikia sasa, ya kuwa hiari ndiyo iliyokuwa sababu ya sisi kutenda ubaya, na hukumu yako ya haki ndiyo sababu ya sisi kuteseka ubaya. Lakini sikuweza kulitambua waziwazi. Basi nilipojitahidi kuutoa uoni wa nafsi yangu kutoka shimo lile refu, nilizamishwa tena humo, na kwa kujitahidi mara nyingi, nilizamishwa tena mara nyingi vivyo hivyo. Lakini hili liliniinua kidogo hata katika nuru yako, kwamba nilijua ya kuwa nina hiari, kama vile nilivyojua ya kuwa niko hai: basi nilipotaka au nilipokataa jambo lo lote, nilikuwa na hakika kabisa ya kuwa hakuna mwingine ila mimi mwenyewe aliyetaka na kukataa: nami nilikaribia kuona ya kuwa hapo ndipo palipokuwa sababu ya dhambi yangu. Lakini lile nililolitenda kinyume cha hiari yangu, niliona ya kuwa niliteseka badala ya kutenda, nami nilihukumu si kosa langu, bali adhabu yangu; ambapo, hata hivyo, nikikushikilia Wewe kuwa mwenye haki, upesi nilikiri nafsi yangu kuwa siadhibiwi bila haki. Lakini tena nilisema, Ni nani aliyeniumba? Je, si Mungu wangu, ambaye si mwema tu, bali ni wema wenyewe? Basi ni wapi nilikotoka kupenda uovu na kukataa wema, hata niadhibiwe hivi kwa haki? ni nani aliyeweka hili ndani yangu, na kunipandikizia mmea huu wa uchungu, ikiwa niliumbwa kabisa na Mungu wangu aliye mtamu kupita wote? Kama Ibilisi ndiye mwanzilishi, basi Ibilisi yeye mwenyewe atoka wapi? Na kama yeye pia kwa hiari yake mwenyewe ya upotovu, kutoka malaika mwema akawa Ibilisi, ni wapi, tena, ilikotoka ndani yake ile hiari mbaya ambayo kwayo akawa Ibilisi, ikiwa asili yote ya malaika iliumbwa na Muumba yule mwema kupita wote? Kwa mawazo haya nilizama chini tena na kusongwa; lakini sikushushwa hata kuzimu ile ya upotovu (ambapo hakuna mtu akiungamaye kwako), kuwaza afadhali ya kuwa Wewe wateswa na ubaya, kuliko ya kuwa mwanadamu ndiye autendaye.

Sura ya Nne

Kwa maana nilikuwa nikijitahidi kutafuta yaliyosalia kwa namna hiyo, kama mtu ambaye alikuwa amekwisha gundua ya kuwa kisichoweza kuharibika lazima kiwe bora kuliko kiwezacho kuharibika: na Wewe basi, cho chote ulichokuwa, nilikiri kuwa huwezi kuharibika. Kwa maana hakuna nafsi iliyopata, wala itakayoweza, kuwazia kitu cho chote kiwezacho kuwa bora kuliko Wewe, uliye Mtawala na wema ulio bora kupita wote. Lakini kwa kuwa kwa kweli na kwa hakika kabisa, kisichoweza kuharibika ni bora kuliko kiwezacho kuharibika (kama nilivyokipendelea sasa), basi, kama Wewe usingalikuwa huwezi kuharibika, ningaliweza kwa mawazo kufikia kitu bora kuliko Mungu wangu. Basi mahali nilipoona kisichoweza kuharibika kuwa bora kuliko kiwezacho kuharibika, hapo ndipo nilipopaswa kukutafuta Wewe, na hapo kuangalia “ni wapi uovu wenyewe ulipo”; yaani, uharibifu utoka wapi, ambao kwao kiini chako hakiwezi kwa vyo vyote kudhoofishwa. Kwa maana uharibifu haumdhoofishi kwa njia yo yote Mungu wetu; si kwa hiari, si kwa lazima, si kwa bahati isiyotazamiwa: kwa sababu Yeye ni Mungu, na alitakalo ni jema, na Yeye mwenyewe ndiye wema huo; lakini kuharibika si jema. Wala Wewe hulazimishwi kinyume cha hiari yako kufanya jambo lo lote, kwa kuwa hiari yako si kuu kuliko uweza wako. Lakini ingalikuwa kuu zaidi, kama Wewe mwenyewe ungalikuwa mkuu kuliko nafsi yako. Kwa maana hiari na uweza wa Mungu ni Mungu mwenyewe. Na ni nini kiwezacho kutotazamiwa na Wewe, ujuaye vitu vyote? Wala hakuna asili yo yote katika vitu, ila Wewe waijua. Na tuseme nini zaidi, “kwa nini kiini kile ambacho Mungu ndicho kisiweze kuharibika,” ikiwa kama ingekuwa hivyo, kisingekuwa Mungu?

Sura ya Tano

Nami nilitafuta “uovu watoka wapi,” na nilitafuta kwa njia ya uovu; wala sikuuona uovu katika utafutaji wangu wenyewe. Sasa niliweka mbele ya uoni wa roho yangu uumbaji wote, cho chote tuwezacho kukiona ndani yake (kama bahari, nchi, hewa, nyota, miti, viumbe vifavyo); naam, na cho chote ndani yake tusichokiona, kama anga la mbingu, tena malaika wote, na wakaaji wote wa kiroho wa humo. Lakini viumbe hivi vyenyewe, kana kwamba vilikuwa miili, ndivyo wazo langu lilivyoviweka mahali, nami nikafanya jamii moja kubwa ya uumbaji wako, iliyotofautishwa kwa aina za miili; baadhi, miili halisi, baadhi, ile niliyoibunia mwenyewe kuwa roho. Na jamii hii niliifanya kubwa mno, si kama ilivyokuwa (jambo nisiloweza kulijua), bali kama nilivyoona vyafaa, lakini kwa kila njia yenye kikomo. Lakini Wewe, Ee Bwana, nilikuwazia kila upande ukiizunguka na kuipenya, ingawa kwa kila njia hauna mwisho: kana kwamba kulikuwa na bahari, kila mahali, na kila upande, katika nafasi isiyopimika, bahari moja tu isiyo na mipaka, nayo ilikuwa na ndani yake sifongo fulani, kubwa mno, lakini yenye mipaka; sifongo ile ni lazima, katika sehemu zake zote, ijazwe kutoka bahari ile isiyopimika: hivyo nilikiwazia uumbaji wako, chenyewe kikiwa na kikomo, kikiwa kimejaa Wewe, usiye na mwisho; nami nikasema, Tazama Mungu, na tazama alichokiumba Mungu; na Mungu ni mwema, naam, ni bora kwa uweza mkuu na bila kifani kuliko hivi vyote: lakini pamoja na hayo Yeye, aliye Mwema, aliviumba vyema; na tazama jinsi anavyovizunguka na kuvijaza. Basi uovu uko wapi, na watoka wapi, na ulijipenyezaje hata hapa? Shina lake ni nini, na mbegu yake ni nini? Au je, hauna kuwako? Mbona basi twaogopa na kukwepa kile kisichokuwako? Au kama twakiogopa bure, basi hofu hiyo yenyewe ni uovu, ambao kwao nafsi hivyo huchokozwa na kuteswa bure. Naam, na uovu ulio mkuu zaidi kwa kadiri hiyo, kwa kuwa hatuna cha kuogopa, na hata hivyo twaogopa. Kwa hiyo ama kuna uovu ule tuuogopao, au sivyo uovu ni huu, kwamba twaogopa. Basi watoka wapi? ikiwa Mungu, aliye Mwema, ameviumba vitu hivi vyote vyema. Yeye kweli, aliye Wema mkuu na mkuu zaidi, ameviumba vitu hivi vyema vilivyo vidogo zaidi; hata hivyo Muumba na kilichoumbwa, vyote ni vyema. Uovu watoka wapi? Au, je, kulikuwa na dutu fulani ovu ambayo kwayo aliviumba, na kuvitengeneza, na kuvipanga, lakini akaacha kitu fulani ndani yake asichokigeuza kuwa chema? Mbona basi hivyo? Je, hakuwa na uweza wa kugeuza na kubadilisha yote, ili usibaki uovu wo wote ndani yake, ikiwa Yeye ni Mwenyezi? Mwisho, mbona angetaka kufanya kitu cho chote kabisa kutoka humo, na si afadhali kwa uweza uo huo wa Mwenyezi kusababisha isiwepo kabisa? Au, je, ingaliweza basi kuwa kinyume cha hiari yake? Au kama ilikuwa tangu milele, mbona aliiacha iwe hivyo kwa nafasi zisizo na mwisho za nyakati zilizopita, na akapendezwa baada ya muda mrefu hivyo kufanya kitu kutoka humo? Au kama alipendezwa ghafula sasa kutimiza jambo fulani, hili ndilo afadhali Mwenyezi angepaswa kulitimiza, ya kuwa dutu hii ovu isiwepo, na Yeye peke yake awepo, aliye Wema mzima, wa kweli, mtawala, na usio na mwisho. Au kama haikuwa vyema kwamba Yeye aliyekuwa mwema asiweze pia kutengeneza na kuumba kitu ambacho kingekuwa chema, basi, dutu ile ovu ikiwa imeondolewa na kufanywa si kitu, angeweza kutengeneza dutu njema, ambayo kwayo angeumba vitu vyote. Kwa maana asingekuwa Mwenyezi, kama asingeweza kuumba kitu chema pasipo msaada wa dutu ile ambayo Yeye mwenyewe hakuiumba. Mawazo haya niliyazungusha katika moyo wangu wenye taabu, uliolemewa na masumbufu yaliyonguruma sana, nisije nikafa kabla sijaipata kweli; lakini imani ya Kristo wako, Bwana na Mwokozi wetu, iliyoungamwa katika Kanisa Katoliki, ilikuwa imekita imara moyoni mwangu, katika mambo mengi, kweli, hata wakati huo bila kuundwa kikamilifu, na ikiyumbayumba kutoka kanuni ya mafundisho; lakini akili yangu haikuiacha kabisa, bali afadhali kila siku ilipokea zaidi na zaidi yake.

Sura ya Sita

Lakini wakati huu pia nilikuwa nimekwisha kataa uaguzi wa uongo na upumbavu usiomcha Mungu wa wanajimu. Rehema zako mwenyewe, kutoka nafsi yangu ya ndani kabisa, na zikuungamie Wewe kwa ajili ya hili pia, Ee Mungu wangu. Kwa maana Wewe, Wewe kabisa (kwa maana ni nani mwingine atuitaye kutoka mautini mwa upotovu wote, ila Uzima usioweza kufa, na Hekima ambayo bila kuhitaji nuru huziangazia akili zihitajizo, ambayo kwayo ulimwengu unaongozwa, hata mpaka majani ya miti yanayozunguka?)—Wewe uliniandalia ukaidi wangu ambao kwao nilishindana na Vindikianusi, mzee mwenye akili nyepesi, na Nebridiusi, kijana mwenye vipawa vya kustaajabisha; wa kwanza akithibitisha kwa nguvu, na wa pili mara nyingi (ingawa kwa shaka fulani) akisema, “Ya kuwa hakukuwa na ufundi wa namna hiyo ambao kwao kuyaona mapema mambo yajayo, bali dhana za wanadamu zilikuwa kama aina ya bahati nasibu, na ya kuwa katika mambo mengi waliyoyasema ya kuwa yatatokea, baadhi kwa kweli yalitokea, bila wao waliolisema kujua, ambao walijikwaa juu yake, kwa kunena kwao mara kwa mara.” Basi ulinipatia rafiki, ambaye hakuwa mshauri wa mzembe wa wanajimu; wala hakuwa stadi sana katika ufundi ule, bali (kama nilivyosema) mshauri mdadisi pamoja nao, na hata hivyo akijua kitu fulani, alichosema amekisikia kwa baba yake, ambacho kadiri kilivyoenda kupindua heshima ya ufundi ule, yeye hakujua. Basi mtu huyu, Firminusi kwa jina, akiwa amepata elimu pana, na aliyefundishwa vyema katika Usemaji, aliniuliza shauri, kama mtu aliye mpenzi sana kwake, ni nini, kulingana na makundi ya nyota yake yaitwayo hivyo, nilifikiri juu ya mambo fulani yake, ambamo matumaini yake ya kidunia yalikuwa yamepanda, nami, ambaye katika jambo hili sasa nilikuwa nimeanza kuegemea maoni ya Nebridiusi, sikukataa kabisa kubashiri, na kumwambia lililoingia katika akili yangu isiyokata shauri; lakini niliongeza, ya kuwa sasa nilikuwa nimekaribia kusadikishwa ya kuwa haya yalikuwa upumbavu mtupu wa kucheka tu. Ndipo aliniambia ya kuwa baba yake alikuwa mdadisi sana katika vitabu kama hivyo, na alikuwa na rafiki mwenye bidii ndani yake kama yeye mwenyewe, ambao kwa kusoma pamoja na kushauriana walichochea moto wa mapenzi yao kwa michezo hii ya kitoto, hata kwamba wangeangalia dakika ambazo wanyama wenyewe bubu, waliozaana kandokando ya nyumba zao, walipozaa, kisha wangeangalia mahali pa nyota mbinguni kwa uwiano wake, ili kwa hiyo kufanya majaribio mapya katika ufundi huu uitwao hivyo. Basi alisema ya kuwa alikuwa amesikia kwa baba yake, ya kuwa wakati ambao mama yake alipokuwa karibu kumzaa yeye, Firminusi, mjakazi wa yule rafiki wa baba yake pia alikuwa na mimba, jambo ambalo halikuweza kumficha bwana wake, aliyejishughulisha kwa uangalifu mkamilifu kabisa kujua kuzaliwa kwa watoto wa mbwa wake wenyewe. Na ndivyo ilivyokuwa ya kuwa (yule kwa ajili ya mke wake, na yule mwingine kwa ajili ya mjakazi wake, kwa uangalizi wa uangalifu mkubwa kabisa, wakihesabu siku, saa, naam, mgawanyiko mdogo wa saa) wote wawili walijifungua wakati ule ule; hata kwamba wote wawili walilazimika kukubali makundi ya nyota yale yale, hata katika vidokezi vidogo kabisa, yule kwa ajili ya mwanawe, yule mwingine kwa ajili ya mtumwa wake aliyezaliwa mpya. Kwa maana mara wanawake walipoanza kushikwa na uchungu wa kuzaa, kila mmoja alimjulisha mwenzake lililotokea nyumbani mwao, nao walikuwa na wajumbe tayari wa kupelekana mmoja kwa mwingine mara walipopata habari za kuzaliwa halisi, jambo ambalo walikuwa wamejiandaa kwa urahisi, kila mmoja katika eneo lake mwenyewe, kutoa habari mara moja. Hivyo basi wajumbe wa pande husika walikutana, alithibitisha, katika umbali sawa hivyo kutoka kila nyumba hata kwamba hakuna aliyeweza kutambua tofauti yo yote katika mahali pa nyota, wala kidokezi kingine cho chote kidogo kabisa; na hata hivyo Firminusi, aliyezaliwa katika hali ya juu nyumbani mwa wazazi wake, alipita njia yake katika mapito ya maisha yaliyopambwa kwa dhahabu, aliongezeka utajiri, akainuliwa hata heshima; hali yule mtumwa aliendelea kuwatumikia mabwana zake, pasipo kulegezwa kwo kote kwa nira yake, kama Firminusi, aliyemjua, alivyoniambia.

Niliposikia na kuyaamini mambo haya, yaliyoambiwa na mtu wa uaminifu wa namna hiyo, upinzani wangu wote ulishindwa; na kwanza nilijitahidi kumrudisha Firminusi mwenyewe kutoka udadisi ule, kwa kumwambia ya kuwa nilipoyachunguza makundi ya nyota yake, ningepaswa, kama ningetabiri kwa kweli, kuwa nimeona ndani yake wazazi mashuhuri miongoni mwa jirani zao, jamaa yenye heshima katika mji wake wenyewe, kuzaliwa kwa hali ya juu, elimu njema, ujifunzaji mpana. Lakini kama mtumwa yule angeniuliza shauri juu ya makundi ya nyota yale yale, kwa kuwa yalikuwa yake pia, ningepaswa tena (ili kumwambia yeye pia kwa kweli) kuona ndani yake ukoo ulio duni kabisa, hali ya utumwa, na kila kitu kingine kilichopingana kabisa na kile cha kwanza. Basi kutokana na hapo, kama ningenena kweli, ningepaswa, kutokana na makundi ya nyota yale yale, kunena kwa namna tofauti, au kama ningenena mamoja, ningenena uongo: kutokana na hapo ilifuata kwa hakika kabisa ya kuwa cho chote, kwa kuzingatia makundi ya nyota, kilichonenwa kwa kweli, kilinenwa si kwa ufundi, bali kwa bahati; na cho chote kilichonenwa kwa uongo, hakikuwa kwa ujinga wa ufundi, bali kwa kukosa kwa bahati.

Mwanya ukiwa umefunguliwa hivyo, nikitafakari nafsini mwangu juu ya mambo kama hayo, ili asiwe hata mmoja wa wapumbavu wale (walioishi kwa biashara ya namna hiyo, ambao nilitamani kuwashambulia, na kwa dhihaka kuwakanusha) awezaye kunishtaki ya kuwa Firminusi alikuwa amenijulisha kwa uongo, au baba yake alimjulisha yeye kwa uongo; niliyaelekeza mawazo yangu kwa wale wazaliwao mapacha, ambao kwa sehemu kubwa hutoka tumboni karibu sana mmoja na mwingine, hata kwamba ile nafasi ndogo kati yao (nguvu nyingi kadiri watu wawezavyo kudai kuwa inayo katika asili ya vitu) haiwezi kutambuliwa kwa uangalizi wa kibinadamu, wala kuelezwa hata kidogo katika taswira zile ambazo mnajimu anapaswa kuzichunguza, ili aweze kutamka kwa kweli. Lakini haziwezi kuwa kweli: kwa maana kwa kuangalia taswira zile zile, ingempasa kutabiri mambo yale yale kwa Esau na Yakobo, ijapokuwa mambo yale yale hayakuwatokea. Kwa hiyo lazima anene uongo; au kama kwa kweli, basi, kwa kuangalia taswira zile zile, hampasi kutoa jibu lile lile. Basi si kwa ufundi, bali kwa bahati, angenena kwa kweli. Kwa maana Wewe, Ee Bwana, Mtawala mwenye haki kuliko wote wa Ulimwengu, hali washauri na wanaoshauriwa hawajui, kwa uvuvio wako uliofichika wafanya ya kuwa yule ashauriye asikie kile ambacho, kulingana na ustahili uliofichika wa nafsi, ampasa kukisikia, kutoka kina kisichochunguzika cha hukumu yako ya haki, ambaye kwake mtu ye yote asiseme, Hii ni nini? Kwa nini ile? Asiseme hivyo, kwa maana yeye ni mwanadamu.

Sura ya VII

Basi sasa, Ee Msaidizi wangu, ulikuwa umeniachilia kutoka katika vifungo vile; nami nikatafuta, “uovu watoka wapi,” nisipate njia. Lakini hukuniacha, kwa mawimbi yo yote ya mawazo, nichukuliwe mbali na Imani ile ambayo kwayo niliamini ya kuwa wewe upo, na ya kuwa dhati yako haibadiliki, na ya kuwa unawatunza wanadamu na utawahukumu, na ya kuwa katika Kristo, Mwana wako, Bwana wetu, na katika Maandiko Matakatifu, ambayo mamlaka ya Kanisa lako Katoliki yaliyanisisitiza, ulikuwa umeiweka njia ya wokovu wa mwanadamu, kuielekea ile uzima itakayokuwako baada ya mauti haya. Mambo haya yakiwa salama na yamekaa bila kutikisika akilini mwangu, nikatafuta kwa fadhaa, “uovu ulitoka wapi?” Yalikuwaje maumivu ya moyo wangu uliojaa, na kuugua kwangu, Ee Mungu wangu! lakini hata pale masikio yako yalikuwa wazi, nami sikujua; na nilipotafuta kwa nguvu katika kimya, kule kujuta kwa kimya kwa nafsi yangu kulikuwa vilio vikuu kwa rehema yako. Wewe ulijua yale niliyoteseka, wala hakuna mtu aliyejua. Kwa maana, ni nini kile kilichodondoshwa kutoka humo kwa ulimi wangu hata masikioni mwa rafiki zangu wa karibu sana? Je, ghasia yote ya nafsi yangu, ambayo wala wakati wala usemi haukuitosha, iliwafikia? Lakini yote yalipanda hata kusikia kwako, yote niliyoyanguruma kutoka kuugua kwa moyo wangu; na shauku yangu ilikuwa mbele yako, wala nuru ya macho yangu haikuwa pamoja nami: kwa maana ile ilikuwa ndani, nami nje: wala haikufungwa mahali, bali mimi nilikaza fikira juu ya vitu vilivyomo mahali, lakini humo sikupata mahali pa kupumzika, wala havikunipokea hivyo hata niweze kusema, “Yatosha,” “ni vyema”: wala havikuniacha bado nirudi nyuma, mahali ambapo pangeweza kunifaa vyema. Kwa maana juu ya vitu hivi mimi nilikuwa bora, lakini duni kuliko wewe; nawe ndiwe furaha yangu ya kweli nikinyenyekea chini yako, nawe ulikuwa umenitiisha vile ulivyoviumba chini yangu. Na huku ndiko kulikuwa uwiano wa kweli, na eneo la katikati la usalama wangu, yaani kukaa katika Sura yako, na kwa kukutumikia, kuutawala mwili. Lakini nilipoinuka kwa kiburi juu yako, na kumkimbilia Bwana kwa shingo yangu, kwa vifundo vinene vya ngao yangu, hata vitu hivi duni viliwekwa juu yangu, vikanigandamiza chini, wala hapakuwa na mahali po pote pa kupumzika wala nafasi ya kupumua. Vilikutana na macho yangu pande zote kwa marundo na makundi, na katika fikira sura zake zikajitokeza pasipo kutafutwa, nilipotaka kurudi kwako, kana kwamba vingeniambia, “Waenda wapi, wewe usiyestahili na uliyetiwa unajisi?” Na vitu hivi vilikuwa vimeota kutokana na jeraha langu; kwa maana wewe “ulimnyenyekeza mwenye kiburi kama aliyejeruhiwa,” na kwa kuvimba kwangu mwenyewe nilitengwa nawe; naam, uso wangu uliovimba kwa kiburi uliyafunga macho yangu.

Sura ya VIII

Lakini wewe, Bwana, wakaa milele, wala si milele unatukasirikia; kwa sababu unayahurumia mavumbi yetu na majivu yetu, na ilikupendeza machoni pako kuzirekebisha kasoro zangu; na kwa michokoo ya ndani ulinichochea, ili nisiwe na raha, hata ulipodhihirishwa kwa macho yangu ya ndani. Hivyo, kwa mkono wa siri wa uponyaji wako kuvimba kwangu kulipungua, na kuona kwa akili yangu kulikofadhaika na kutiwa giza, kwa mipako yenye kuuma ya huzuni zenye afya, kulipona siku baada ya siku.

Sura ya IX

Na wewe, ukitaka kwanza kunionyesha jinsi unavyowapinga wenye kiburi, bali huwapa wanyenyekevu neema, na kwa tendo kuu jinsi gani la rehema yako ulikuwa umewachorea wanadamu njia ya unyenyekevu, katika kule Neno lako kufanyika mwili, na kukaa kati ya wanadamu:—ulinipatia, kwa njia ya mtu mmoja aliyejaa kiburi kisicho cha asili kabisa, vitabu kadhaa vya Waplato, vilivyotafsiriwa kutoka Kigiriki hata Kilatini. Na humo nikasoma, si kwa maneno yale yale, bali kwa kusudi lile lile, likithibitishwa kwa sababu nyingi na za namna mbalimbali, ya kwamba Hapo mwanzo kulikuwako Neno, naye Neno alikuwako kwa Mungu, naye Neno alikuwa Mungu: Huyo mwanzo alikuwako kwa Mungu: vyote vilifanyika kwa yeye, wala pasipo yeye hakikufanyika cho chote kilichofanyika: kile kilichofanyika kwake ndicho uzima, nao uzima ulikuwa nuru ya watu, nayo nuru yang’aa gizani, wala giza halikuiweza. Na ya kuwa nafsi ya mwanadamu, ijapokuwa yaishuhudia nuru, lakini yenyewe si ile nuru; bali Neno la Mungu, kwa kuwa ni Mungu, ndilo nuru ile halisi imwangaziayo kila mtu ajaye ulimwenguni. Na ya kuwa alikuwako ulimwenguni, na ulimwengu ukafanyika kwa yeye, wala ulimwengu haukumtambua. Lakini, ya kuwa alikuja kwake, nao walio wake hawakumpokea; bali wote waliompokea aliwapa uwezo wa kufanyika wana wa Mungu, ndio wale walioliamini jina lake; haya sikuyasoma humo.

Tena nikasoma humo, ya kuwa Mungu Neno alizaliwa si kwa mwili wala si kwa damu, wala si kwa mapenzi ya mtu, wala si kwa mapenzi ya mwili, bali kwa Mungu. Lakini ya kuwa Neno alifanyika mwili, akakaa kwetu, sikuyasoma humo. Kwa maana niliona katika vitabu vile ya kuwa ilinenwa kwa njia nyingi na mbalimbali, ya kuwa Mwana alikuwa yuna namna ya Baba, wala hakuona kule kuwa sawa na Mungu kuwa ni kitu cha kunyang’anywa, kwa kuwa kwa asili alikuwa Dhati ile ile. Lakini ya kuwa alijifanya kuwa hana utukufu, akitwaa namna ya mtumwa, akifanywa katika mfano wa wanadamu, na alipoonekana ana umbo kama mwanadamu, alijinyenyekeza, akawa mtii hata mauti, naam, mauti ya msalaba: kwa hiyo Mungu alimwinua kutoka kwa wafu, akampa jina lipitalo kila jina, ili kwa jina la Yesu kila goti lipigwe, la vitu vya mbinguni, na vya duniani, na vya chini ya nchi; na kila ulimi ukiri ya kuwa Bwana Yesu Kristo yumo katika utukufu wa Mungu Baba; vitabu vile havina haya. Kwa maana ya kuwa kabla ya nyakati zote na juu ya nyakati zote Mwana wako wa Pekee hukaa bila kubadilika, wa milele pamoja nawe, na ya kuwa katika utimilifu wake nafsi hupokea, ili zibarikiwe; na ya kuwa kwa kushiriki hekima ikaayo ndani yao, hufanywa upya, hata ziwe na hekima, yamo humo. Lakini ya kuwa kwa wakati wake alikufa kwa ajili ya wasiomcha Mungu; na ya kuwa hukumwachilia Mwana wako wa Pekee, bali ulimtoa kwa ajili yetu sote, hayamo humo. Kwa maana uliyaficha mambo haya kwa wenye hekima, ukayafunua kwa watoto wachanga; ili wale wasumbukao na kulemewa na mizigo waje kwake, naye awapumzishe, kwa sababu yeye ni mpole na mnyenyekevu wa moyo; na wenye upole huwaongoza katika hukumu, na wapole huwafundisha njia zake, akiuangalia unyonge wetu na taabu yetu, na kutusamehe dhambi zetu zote. Lakini wale walioinuliwa katika mwenendo wa juu wa elimu fulani inayojidai kuwa tukufu zaidi, hawamsikii, akisema, Jifunzeni kwangu, kwa kuwa mimi ni mpole na mnyenyekevu wa moyo, nanyi mtapata raha nafsini mwenu. Ijapokuwa walimjua Mungu, lakini hawakumtukuza kama ndiye Mungu, wala hawakumshukuru, bali walipumbaa katika mawazo yao; na moyo wao usio na akili ukatiwa giza; wakijinena kuwa wenye hekima wakawa wapumbavu.

Na kwa hiyo nikasoma humo pia, ya kuwa walikuwa wameubadili utukufu wa asili yako isiyo na uharibifu kuwa sanamu na maumbo mbalimbali, kwa mfano wa sura ya mwanadamu aliye na uharibifu, na ya ndege, na ya wanyama, na ya vitambaavyo; yaani, katika chakula kile cha Kimisri ambacho kwa ajili yake Esau alipoteza haki yake ya uzaliwa, kwa kuwa watu wako wazaliwa wa kwanza waliuabudu kichwa cha mnyama mwenye miguu minne badala yako; wakigeuza mioyo yao kurudi Misri; na kuiinamisha sura yako, yaani nafsi yao wenyewe, mbele ya sanamu ya ndama alaye majani. Mambo haya niliyakuta hapa, lakini sikula juu yake. Kwa maana ilikupendeza, Ee Bwana, kuiondoa aibu ya kupunguzwa kwa Yakobo, ili yule mkubwa amtumikie yule mdogo: nawe uliwaita Mataifa katika urithi wako. Nami nilikuwa nimekuja kwako kutoka kati ya Mataifa; nikakaza nia yangu juu ya dhahabu ile uliyowataka watu wako waichukue kutoka Misri, kwa kuona ya kuwa ilikuwa yako, po pote ilipokuwa. Na kwa Waathene uliwaambia kwa kinywa cha Mtume wako, ya kuwa ndani yako sisi tunaishi, tunakwenda, na kuwa na uhai wetu, kama mmojawapo wa washairi wao mwenyewe alivyokuwa amesema. Na kweli vitabu hivi vilitoka huko. Lakini sikuiweka nia yangu juu ya sanamu za Misri, ambazo walizitumikia kwa dhahabu yako, wale walioibadili kweli ya Mungu kuwa uongo, wakakiabudu na kukitumikia kiumbe kuliko Muumba.

Sura ya X

Na nikiwa nimeonywa kutoka huko kurudi kwangu mwenyewe, niliingia hata ndani ya nafsi yangu ya ndani, wewe ukiwa Kiongozi wangu: nami niliweza, kwa maana ulikuwa umekuwa Msaidizi wangu. Nami niliingia nikatazama kwa jicho la nafsi yangu (kama lilivyokuwa), juu ya jicho lilo hilo la nafsi yangu, juu ya akili yangu, ile Nuru Isiyobadilika. Si nuru hii ya kawaida, ambayo kila mwenye mwili aweza kuitazama, wala si kama ingekuwa kubwa zaidi ya jinsi iyo hiyo, kana kwamba mng’ao wa hii ungekuwa mkubwa mara nyingi zaidi, na kwa ukuu wake ungejaza nafasi yote. Nuru hii haikuwa hivyo, bali ni nyingine, naam, tofauti kabisa na hizi. Wala haikuwa juu ya nafsi yangu, kama mafuta yalivyo juu ya maji, wala kama mbingu ilivyo juu ya nchi: bali ilikuwa juu ya nafsi yangu, kwa sababu Iliniumba; nami chini yake, kwa sababu niliumbwa nayo. Yeye aijuaye Kweli, aijua Nuru ile ni nini; na yeye aijuaye, aujua umilele. Upendo waijua. Ee Kweli uliye Umilele! na Upendo uliye Kweli! na Umilele uliye Upendo! Wewe ndiwe Mungu wangu, kwako nakuugulia usiku na mchana. Nilipokujua kwanza, uliniinua, ili nione ya kuwa kulikuwa na kitu ambacho ningeweza kukiona, na ya kuwa mimi sikuwa bado wa namna ya kuweza kuona. Nawe uliurudisha nyuma udhaifu wa kuona kwangu, ukinimwagia miale ya nuru yako kwa nguvu nyingi, nami nikatetemeka kwa upendo na hofu: nami nikatambua ya kuwa nilikuwa mbali nawe, katika nchi ya kutofanana, kana kwamba nilisikia sauti yako hii kutoka juu: “Mimi ni chakula cha watu wazima, kua, nawe utanila; wala hutanigeuza mimi, kama chakula cha mwili wako, kuwa sehemu yako, bali wewe utageuzwa kuwa sehemu yangu.” Nami nikajifunza, ya kuwa wewe humwadhibu mtu kwa ajili ya uovu, nawe uliifanya nafsi yangu iyeyuke kama buibui. Nikasema, “Je, basi Kweli si kitu kwa sababu haikuenea katika nafasi yenye mwisho au isiyo na mwisho?” Nawe ukanililia kutoka mbali: “Lakini kweli, MIMI NIKO AMBAYE NIKO.” Nami nikasikia, kama vile moyo usikiavyo, wala sikuwa na nafasi ya kutia shaka, nami ningetia shaka mapema zaidi ya kuwa ni hai kuliko kuwa Kweli haipo, iliyoonekana wazi, kwa kufahamika kwa vitu vile vilivyofanyika. Nami nikavitazama vile vitu vingine vilivyo chini yako, nikatambua ya kuwa havipo kabisa, wala havikosi kuwapo kabisa, kwa maana vipo, kwa kuwa vyatoka kwako, lakini havipo, kwa sababu si vile ulivyo wewe. Kwa maana kile kilichopo kwa kweli ndicho kibakiacho bila kubadilika. Basi ni vyema kwangu kushikamana na Mungu; kwa maana nisipokaa ndani yake, siwezi kukaa ndani yangu mwenyewe; bali yeye akikaa ndani yake mwenyewe, hufanya vitu vyote upya. Nawe ndiwe Bwana Mungu wangu, kwa kuwa huhitaji wema wangu.

Sura ya XI

Nami nikavitazama vile vitu vingine vilivyo chini yako, nikatambua ya kuwa havipo kabisa, wala havikosi kuwapo kabisa. Vipo, kwa kweli, kwa sababu vyatoka kwako; lakini havipo, kwa sababu si vile ulivyo wewe. Kwa maana kile kilichopo kwa kweli ndicho kibakiacho bila kubadilika.2 Basi ni vyema kwangu kushikamana na Mungu,3 kwa maana nisipokaa ndani yake, wala mimi sitakaa ndani yangu mwenyewe; bali yeye, akikaa ndani yake mwenyewe, hufanya vitu vyote upya.4 Nawe ndiwe Bwana Mungu wangu, kwa kuwa huhitaji wema wangu.5

Sura ya XII

Nami nikadhihirishiwa, ya kuwa vitu vile ni vyema ambavyo hata hivyo vinaharibika; ambavyo wala havikuwa vyema kwa ukamilifu wote, wala kama visingekuwa vyema visingeweza kuharibika: kwa maana kama vingekuwa vyema kwa ukamilifu wote, vingekuwa visivyoharibika, na kama visingekuwa vyema hata kidogo, hapangekuwa na kitu ndani yake cha kuharibiwa. Kwa maana uharibifu hudhuru, lakini kama usingepunguza wema, usingeweza kudhuru. Basi ama uharibifu haudhuru, jambo lisiloweza kuwa; au, jambo lililo hakika zaidi, kila kinachoharibika hunyimwa wema. Lakini kama vitanyimwa wema wote, vitakoma kuwapo. Kwa maana kama vitakuwapo, na haviwezi tena kuharibika, vitakuwa vyema kuliko kwanza, kwa sababu vitadumu bila kuharibika. Na ni jambo gani baya zaidi kuliko kudai ya kuwa vitu vinakuwa vyema zaidi kwa kupoteza wema wake wote? Kwa hiyo, kama vitanyimwa wema wote, havitakuwapo tena. Basi maadamu vipo, ni vyema: kwa hiyo kila kilichopo, ni chema. Basi ule uovu niliouliza, watoka wapi, si dhati yo yote: kwa maana kama ungekuwa dhati, ungekuwa mwema. Kwa maana ama ungekuwa dhati isiyoharibika, na hivyo wema mkuu: au dhati inayoharibika; ambayo kama isingekuwa njema, isingeweza kuharibika. Kwa hiyo nikatambua, nikadhihirishiwa ya kuwa uliviumba vitu vyote vyema, wala hakuna dhati yo yote kabisa ambayo hukuiumba; na kwa kuwa hukuviumba vitu vyote sawasawa, kwa hiyo vitu vyote vipo; kwa sababu kila kimoja ni chema, na kwa jumla ni chema sana, kwa sababu Mungu wetu aliviumba vitu vyote vyema sana.

Sura ya XIII

Na kwako hakuna kitu cho chote kilicho kiovu: naam, si kwako tu, bali pia kwa uumbaji wako kwa ujumla, kwa sababu hakuna kitu nje, kiwezacho kuvunja ndani, na kuuharibu utaratibu ule uliouwekea. Lakini katika sehemu zake vitu vingine, kwa sababu haviwiani na vingine, huhesabiwa kuwa viovu: ilhali vitu vilo hivyo huwiana na vingine, na ni vyema; na vyenyewe kwa vyenyewe ni vyema. Na vitu hivi vyote visivyowiana pamoja, hata hivyo huwiana na sehemu ile duni, tuiitayo Nchi, yenye anga lake lenye mawingu na upepo linalowiana nayo. Basi liwe mbali nami niseme, “Vitu hivi visingekuwapo”: kwa maana kama singeona kitu ila hivi, kwa kweli ningetamani vilivyo bora; lakini bado, hata kwa ajili ya hivi peke yake nakupasa kukusifu; kwa maana ya kuwa wastahili kusifiwa, yaonyesha kutoka nchi, majoka, na vilindi vyote, moto, na mvua ya mawe, theluji, barafu, na upepo wa dhoruba, vitimizavyo neno lako; milima, na vilima vyote, miti izaayo matunda, na mierezi yote; wanyama, na wanyama wote wa kufugwa, vitambaavyo, na ndege warukao; wafalme wa dunia, na watu wote, wakuu, na waamuzi wote wa dunia; vijana waume na wanawali, wazee kwa vijana, wanalisifu Jina lako. Lakini hapo, kutoka mbinguni, hawa wanapokusifu, wanakusifu, Ee Mungu wetu, huko juu malaika zako wote, majeshi yako yote, jua na mwezi, nyota zote na nuru, Mbingu za mbingu, na maji yaliyo juu ya mbingu, wanalisifu Jina lako; sasa sikutamani vitu vilivyo bora, kwa sababu niliviwaza vyote: na kwa busara iliyo timamu zaidi nilifahamu ya kuwa vitu vya juu vilikuwa bora kuliko hivi vya chini, lakini vyote kwa pamoja vilikuwa bora kuliko vile vya juu vikiwa peke yavyo.

Sura ya XIV

Hakuna uzima ndani yao, wale ambao kitu cho chote cha uumbaji wako huwachukiza: kama vile hapakuwa na uzima ndani yangu, vitu vingi ulivyoviumba viliponichukiza. Na kwa sababu nafsi yangu haikuthubutu kuchukizwa na Mungu wangu, ilipenda kutokuhesabu kuwa ni chako, kile kilichoichukiza. Kwa hiyo ilikuwa imeingia katika dhana ya dhati mbili, wala haikupata raha, bali ilinena maneno ya bure. Na iliporudi kutoka huko, ilikuwa imejifanyia Mungu, kwa vipimo visivyo na mwisho vya nafasi yote; ikadhani ni wewe, ikamweka moyoni mwake; nayo ilikuwa imekuwa tena hekalu la sanamu yake yenyewe, chukizo kwako. Lakini baada ya wewe kunituliza kichwa changu, bila mimi kujua, na kuyafumba macho yangu ili yasitazame ubatili, nilijiacha kwa kiasi nafsi yangu ya kwanza, na wazimu wangu ulitulizwa hata usingizini; nami nikaamka ndani yako, nikakuona wewe usiye na mwisho, lakini kwa njia nyingine, na kuona huku hakukutoka katika mwili.

Sura ya Kumi na Tano

Nami nikaviangalia vitu vingine; nami nikaona kwamba vinadaiwa kuwako kwao kwako Wewe; na kwamba vyote vinajumlishwa ndani Yako: lakini kwa namna nyingine; si kwa kuwa ni ndani ya nafasi; bali kwa sababu Wewe unavishika vitu vyote katika mkono Wako katika Kweli Yako; na vitu vyote ni kweli kwa kadiri vilivyopo, wala hakuna uongo wowote, ila pale kinapodhaniwa kuwako kile ambacho hakiko. Nami nikaona kwamba vitu vyote vilipatana, si na mahali pake tu, bali na majira yake pia. Na kwamba Wewe, uliye wa Milele peke Yako, hukuanza kutenda kazi baada ya nafasi za nyakati zisizohesabika kupita; kwa maana nafasi zote za nyakati, zote zilizopita, na zitakazopita, hazitoki wala haziji, ila kwa kupitia Wewe, ukitenda kazi na ukidumu.

Sura ya Kumi na Sita

Nami nikatambua na kuona kwamba si jambo la ajabu, ya kwamba mkate ulio mtamu kwa kaakaa lililo na afya huwa chukizo kwa lile lililoharibika; na kwamba nuru ni chukizo kwa macho yenye vidonda, ambayo kwa yaliyo mazima ni furaha. Na haki Yako huwachukiza waovu; zaidi sana nyoka na vitambaavyo, ambavyo Wewe umeviumba vyema, vikipatana na sehemu za chini za Uumbaji Wako, ambazo hata waovu kabisa hupatana nazo; na hilo zaidi, kwa kadiri wanavyokuwa wasiofanana na Wewe; bali na viumbe vilivyo bora, kwa kadiri wanavyozidi kufanana na Wewe. Nami nikauliza uovu ni nini, nikaona kwamba si kitu chenye asili, bali ni upotoshaji wa nia, iliyogeuka kando na Wewe, Ee Mungu, uliye Mkuu, kuelekea vitu hivi vya chini, ukitupa nje matumbo yake, na kujivuna kwa nje.

Sura ya Kumi na Saba

Nami nikastaajabu ya kwamba sasa nilikupenda Wewe, wala si kivuli badala Yako. Lakini bado sikusonga mbele kumfurahia Mungu wangu; bali nilipandishwa juu kwako Wewe kwa uzuri Wako, na mara nikashushwa chini kutoka kwako kwa uzito wangu mwenyewe, nikizama kwa huzuni katika vitu hivi vya chini. Uzito huu ulikuwa desturi ya kimwili. Lakini kumbukumbu Yako ilikaa pamoja nami; wala sikutia shaka kwa njia yoyote kwamba yuko Mmoja ambaye ningeweza kuambatana naye, ila kwamba mimi bado sikuwa hivyo hata niweze kuambatana na Wewe: kwa maana mwili uharibikao huielemea chini nafsi, na hema ya kidunia huielemea chini akili iwazayo mambo mengi. Nami nilikuwa na hakika kabisa, kwamba kazi Zako zisizoonekana tangu kuumbwa kwa ulimwengu zaonekana waziwazi, zikieleweka kwa vitu vilivyofanywa, yaani uweza Wako wa milele na Uungu Wako. Kwa maana nilipochunguza ni wapi ilikotoka kwamba niliupenda uzuri wa miili ya mbinguni au ya duniani; na ni nini kilichonisaidia kuhukumu kwa usahihi juu ya vitu vibadilikavyo, na kutamka, “Hivi ndivyo iwapasavyo kuwa, hivi sivyo”; nilipochunguza, nasema, ni wapi ilikotoka kwamba nilihukumu hivyo, nikiona ya kuwa nilihukumu hivyo, nilikuwa nimeikuta Milele isiyobadilika na ya kweli ya Kweli juu ya akili yangu ibadilikayo. Na hivyo hatua kwa hatua nilipita kutoka miilini hadi nafsini, ambayo kwa hisia za mwili hutambua; na kutoka hapo hadi kwenye kipawa chake cha ndani, ambacho kwake hisia za mwili huviwakilisha vitu vya nje, ambako kufikako vipawa vya wanyama; na kutoka hapo tena hadi kwenye kipawa cha kufikiri, ambacho kwake kile kinachopokewa kutoka hisia za mwili hupelekwa ili kihukumiwe. Nacho, kikijikuta chenyewe pia kuwa ndani yangu kitu kibadilikacho, kilijiinua chenyewe hadi kwenye ufahamu wake mwenyewe, na kikayavuta mbali mawazo yangu kutoka nguvu ya mazoea, kikijiondoa chenyewe kutoka makundi yale ya vivuli vinavyopingana; ili kipate kukiona kile nuru ilikuwa nini ambayo kwayo kilinyunyizwa umande, hapo, bila shaka yoyote, kilipopiga kelele, “Kwamba kisichobadilika kilipaswa kupendelewa kuliko kinachobadilika”; ambako pia kilikijua Kile Kisichobadilika, ambacho, kama kisingalikijua kwa namna fulani, kisingalikuwa na msingi wa hakika wa kukipendelea kuliko kinachobadilika. Na hivyo kwa mng’ao wa mtazamo mmoja utetemekao kilifika KILE KILICHOKO. Ndipo nilipoyaona mambo Yako yasiyoonekana yakieleweka kwa vitu vilivyofanywa. Lakini sikuweza kuukaza macho yangu juu yake; na udhaifu wangu ulipopigwa nyuma, nilitupwa tena juu ya desturi zangu za kawaida, nikichukua pamoja nami kumbukumbu ya upendo juu yake tu, na shauku ya kile ambacho, kana kwamba, nilikuwa nimenusa harufu yake, lakini sikuwa bado nikiweza kukila.

Sura ya Kumi na Nane

Ndipo nikatafuta njia ya kupata nguvu za kutosha kukufurahia Wewe; wala sikuipata, hata nilipomkumbatia yule Mpatanishi kati ya Mungu na wanadamu, mwanadamu Kristo Yesu, aliye juu ya yote, Mungu mwenye kuhimidiwa milele, akiniita na kusema, Mimi ndimi njia, na kweli, na uzima, na kuchanganya chakula kile ambacho sikuweza kukipokea, na mwili wetu. Kwa maana, Neno alifanyika mwili, ili hekima Yako, ambayo kwayo uliumba vitu vyote, iandae maziwa kwa hali yetu ya utoto. Kwa maana sikushikamana na Bwana wangu Yesu Kristo, mimi, niliyenyenyekezwa, kwa yule Mnyenyekevu; wala sikujua bado udhaifu Wake ungetuongoza wapi. Kwa maana Neno Lako, Kweli ya Milele, iliyo juu sana kuliko sehemu za juu za Uumbaji Wako, huwainua wale walioshindwa kwake Lenyewe: bali katika ulimwengu huu wa chini lilijijengea Lenyewe makao ya unyenyekevu ya udongo wetu, ambao kwao kuwashusha kutoka nafsi zao wale ambao wangeshindwa, na kuwaleta kwake Lenyewe; likituliza kuvimba kwao, na kuutunza upendo wao; ili wasiendelee mbele zaidi katika kujiamini nafsi zao, bali wakubali kuwa dhaifu, wakiona mbele ya miguu yao Uungu ukiwa dhaifu kwa kuchukua mavazi yetu ya ngozi; na wakiisha kuchoka, wajitupe chini juu yake, nalo likiinuka, liwainue.

Sura ya Kumi na Tisa

Lakini nilifikiri vinginevyo; nikimwaza Bwana wangu Kristo kama mwanadamu wa hekima bora, ambaye hakuna mtu angeweza kulinganishwa naye; hasa, kwa kuwa alizaliwa kwa ajabu na Bikira, alionekana, kwa kupatana na hilo, kwa uangalizi wa Kimungu kwa ajili yetu, kuwa amefikia ukuu ule mkuu wa mamlaka, kwa kielelezo cha kudharau vitu vya muda ili kupata kutokufa. Lakini fumbo gani lililokuwamo katika “Neno alifanyika mwili,” sikuweza hata kuliwaza. Ila nilikuwa nimejifunza kutoka katika yale tuliyokabidhiwa kwa maandiko juu Yake kwamba Yeye alikula, na kunywa, kulala, kutembea, kufurahi rohoni, kuhuzunika, kuhutubu; kwamba mwili haukushikamana wenyewe peke yake na Neno Lako, bali pamoja na nafsi ya kibinadamu na akili. Wote wajua hili wanaojua kutobadilika kwa Neno Lako, ambako sasa nilikujua, kwa kadiri nilivyoweza, wala sikutia shaka juu yake hata kidogo. Kwa maana, sasa kuvisogeza viungo vya mwili kwa nia, sasa la; sasa kusukumwa na hisia fulani, sasa la; sasa kutoa maneno ya hekima kwa ishara za kibinadamu, sasa kunyamaza kimya, ni mambo ya nafsi na akili zilizo chini ya kubadilika. Na kama mambo haya yangaliandikwa juu Yake kwa uongo, mengine yote pia yangalikuwa hatarini kwa mashtaka, wala isingebaki katika vitabu vile imani yoyote ya wokovu kwa wanadamu. Basi kwa kuwa yaliandikwa kwa kweli, nilikiri mwanadamu mkamilifu kuwamo ndani ya Kristo; si mwili wa mwanadamu tu, wala, pamoja na mwili, nafsi yenye hisia bila ya yenye akili, bali mwanadamu kamili; ambaye, si tu kwa kuwa ni umbo la Kweli, bali kwa ubora fulani mkuu wa asili ya kibinadamu na ushiriki mkamilifu zaidi wa hekima, nilimhukumu kupendelewa kuliko wengine. Lakini Alipio alidhani kwamba Wakatoliki huamini Mungu kuwa amevikwa mwili hivyo, kiasi kwamba zaidi ya Mungu na mwili, hapakuwa na nafsi yoyote kabisa ndani ya Kristo, wala hakufikiri kwamba akili ya kibinadamu ilihusishwa Kwake. Na kwa sababu alishawishika vyema kwamba matendo yaliyoandikwa juu Yake yangeweza tu kutendwa na kiumbe chenye uhai na chenye akili, alisogea polepole zaidi kuelekea Imani ya Kikristo. Lakini alipofahamu baadaye kwamba hili lilikuwa kosa la wazushi wa Kiapolinari, alifurahi na kuufuata Imani ya Kikatoliki. Lakini baadaye kidogo, nakiri, ndipo nilipojifunza jinsi katika usemi ule, Neno alifanyika mwili, kweli ya Kikatoliki inavyotofautishwa na uongo wa Fotino. Kwa maana kukataliwa kwa wazushi hufanya mafundisho ya Kanisa Lako na fundisho lililo zima kudhihirika waziwazi zaidi. Kwa maana ni lazima kuwepo pia uzushi, ili wale waliokubaliwa wapate kudhihirika miongoni mwa walio dhaifu.

Sura ya Ishirini

Lakini nikiisha kuvisoma vitabu vile vya Waplatoni, na kwa hapo kufundishwa kutafuta kweli isiyo na mwili, niliyaona mambo Yako yasiyoonekana, yakieleweka kwa vitu vile vilivyofanywa; na ingawa nilitupwa nyuma, nilitambua kile ambacho kwa giza la akili yangu nilizuiwa nisikitafakari, nikihakikishiwa “Kwamba Wewe ulikuwako, na ulikuwa usio na mwisho, lakini hukusambaa katika nafasi, iliyo na mwisho wala isiyo na mwisho; na kwamba Wewe kweli ndiwe uliyeko yeye yule sikuzote, usiyebadilika katika sehemu yoyote wala mwendo wowote; na kwamba vitu vingine vyote vyatoka kwako Wewe, kwa msingi huu ulio thabiti kupita yote peke yake, kwamba vipo.” Juu ya mambo haya nilihakikishiwa, lakini bado sikuwa na hakika ya kutosha kukufurahia Wewe. Nilipayuka kama mtu mstadi sana; lakini kama nisingaliitafuta njia Yako katika Kristo Mwokozi wetu, ningalithibitika kuwa, si mstadi, bali muuawa. Kwa maana sasa nilikuwa nimeanza kutamani kuonekana mwenye hekima, nikiwa nimejaa adhabu yangu mwenyewe, lakini sikuomboleza, bali nilidharau, nikijivuna kwa maarifa. Kwa maana ulikuwa wapi ule upendo ujengao juu ya msingi wa unyenyekevu, ambao ni Kristo Yesu? au ni lini vitabu vile vingelinifundisha huo? Juu ya vitabu hivi, naamini, ndiyo maana Wewe ulipenda niangukie, kabla sijayasoma Maandiko Yako, ili ipate kuchapwa katika kumbukumbu yangu jinsi nilivyoathiriwa navyo; na kwamba baadaye roho zangu zilipofugwa kwa vitabu Vyako, na vidonda vyangu vilipoguswa na vidole Vyako viponyavyo, nipate kutambua na kupambanua kati ya kujithubutu na kuungama; kati ya wale walioona wapi walipopaswa kwenda, lakini hawakuiona njia, na ile njia iongozayo si kutazama tu bali kukaa katika nchi ile yenye baraka. Kwa maana kama ningaliumbwa kwanza katika Maandiko Yako Matakatifu, na kama Wewe ungalikuwa mtamu kwangu kwa matumizi ya kawaida yake, na kama ndipo ningaliyaangukia yale mabuku mengine, huenda yangalinivuta mbali na msingi thabiti wa uchamungu, au, kama ningalidumu katika hali ile yenye afya niliyoipokea kutoka hapo, ningaliweza kudhani kwamba ingaliweza kupatikana kwa kujifunza vitabu vile peke yake.

Sura ya Ishirini na Moja

Basi kwa hamu kubwa nikayashika yale maandiko yastahilio heshima ya Roho Wako; na hasa Mtume Paulo. Ndipo shida zile zikatoweka, ambazo ndani yake wakati mmoja alionekana kwangu kujipinga mwenyewe, na maneno ya hotuba yake kutokupatana na ushuhuda wa Torati na Manabii. Na uso wa lile neno safi ukanionekana kuwa mmoja na ule ule; nami nikajifunza kushangilia kwa kutetemeka. Basi nikaanza; na kweli yoyote niliyokuwa nimeisoma katika vitabu vile vingine, niliikuta hapa kati ya sifa za Neema Yako; ili kwamba yeye aonaye, asijisifu kana kwamba hakupokea, si tu kile aonacho, bali pia kwamba aona (kwa maana ana nini, asichokipokea?), na kwamba apate kuonywa si tu kukutazama Wewe, uliye yeye yule sikuzote, bali pia kuponywa, ili amshike Wewe; na kwamba yeye asiyeweza kuona mbali, apate hata hivyo kuiendea njia, ambayo kwayo aweze kufika, na kuona, na kukushika Wewe. Kwa maana, ijapokuwa mtu hufurahia sheria ya Mungu kwa utu wa ndani, atafanya nini na ile sheria nyingine iliyo katika viungo vyake ipiganayo na sheria ya akili yake, na kumtia utumwani kwa sheria ya dhambi iliyo katika viungo vyake? Kwa maana, Wewe u mwenye haki, Ee Bwana, lakini sisi tumefanya dhambi na kutenda uovu, na kufanya maovu, na mkono Wako umekuwa mzito juu yetu, nasi kwa haki tumetiwa mikononi mwa yule mkosaji wa kale, mfalme wa mauti; kwa sababu aliishawishi nia yetu iwe kama nia yake ambayo kwayo hakusimama imara katika kweli Yako. Mwanadamu maskini atafanya nini? nani atakayemwokoa na mwili huu wa mauti yake, ila Neema Yako peke yake, kwa njia ya Yesu Kristo Bwana wetu, ambaye Wewe umemzaa aliye wa milele pamoja na Wewe, na kumfanya mwanzoni mwa njia Zako, ambaye ndani yake mkuu wa ulimwengu huu hakuona neno lo lote lililostahili mauti, lakini bado alimwua Yeye; na hati ile ya deni, iliyokuwa kinyume chetu, ikafutwa? Maandiko yale hayana haya. Kurasa zile haziwakilishi sura ya uchamungu huu, machozi ya kuungama, dhabihu Yako, roho iliyofadhaika, moyo uliovunjika na kupondeka, wokovu wa watu, Mji wa Bibi-arusi, arabuni ya Roho Mtakatifu, Kikombe cha Ukombozi wetu. Hakuna mtu aimbaye humo, Je! nafsi yangu haitatiishwa kwa Mungu? kwa maana wokovu wangu watoka Kwake. Kwa maana Yeye ndiye Mungu wangu na wokovu wangu, mlinzi wangu, sitatikisika tena. Hakuna hata mmoja humo amsikiaye akiita, Njoni kwangu, ninyi nyote msumbukao. Wanadharau kujifunza kwake, kwa sababu Yeye ni mpole na mnyenyekevu wa moyo; kwa maana mambo haya Wewe umeyaficha wenye hekima na akili, ukawafunulia watoto wachanga. Kwa maana ni jambo moja, kutoka kileleni chenye vichaka cha mlima kuiona nchi ya amani, na kutoiona njia ya kwenda huko; na bure kujaribu kupitia njia zisizopitika, zilizopingwa na kuzingirwa na wakimbizi na waasi, chini ya jemadari wao simba na joka: na ni jambo jingine kudumu katika njia iongozayo huko, ikilindwa na jeshi la Jemadari wa mbinguni; ambako hawatekei nyara wale walioliacha jeshi la mbinguni; kwa maana huiepuka, kama mateso hasa. Mambo haya yaliingia kwa ajabu ndani ya matumbo yangu, nilipomsoma yule mdogo kuliko Mitume Wako, na nilipokuwa nimeyatafakari matendo Yako, na nikatetemeka mno.