Liberia: Watu Wake na Shule Zake

Wahamiaji wanaokwenda Liberia hudhani wanaweza kupanga nyumba ndogo, au vyumba, kama wawezavyo katika nchi hii. Watu watafika huko, wakiwa wameacha nyumbani makazi mazuri, nao hudhani watapanga nyumba ndogo kwa miezi sita au mwaka mmoja, mpaka watakapoweza kujenga nyumba yao wenyewe; lakini hilo hawawezi kulifanya mara nyingi. Sababu ya hili, nadhani, ni kwamba hali ya hewa ni kali sana kwa mbao, na nyumba inayokaa bila watu kwa muda wowote itaharibika upesi.

Bug-a-bug ni chungu mkubwa sana, anayekula mbao hata zikabaki ganda tupu, naye ndiye mdudu mharibifu kuliko wote nchini kwa jambo hilo. Wakiingia ndani ya sanduku au kasha la nguo, na wasigunduliwe mapema, watapitia kila kitu, vitabu, karatasi, n.k.; hakuna kinachoweza kusimama mbele yao. Ukishalijua hili, kuwa macho kidogo kunaweza kukuepusha na taabu nyingi.

Kwa hiyo watu walio wengi katika Liberia, au mahali pengine popote katika jamhuri hiyo, hujenga, na kuishi katika nyumba zao wenyewe. Nyumba zilizojengwa kwa mawe au matofali ndizo zinazodumu zaidi; na nyumba bora zilizoko huko hujengwa hivyo. Lakini nyumba za mbao ndizo zinazopata taabu kuliko zote.

Paa la vibao vya mawe (slate), kwa namna moja, lingekuwa bora kuliko vibao vya mbao, hasa kwa majira ya mvua, kwa sababu mvua na jua haviliathiri sana kama vinavyoviathiri vibao vya mbao.

Wakati wa majira ya mvua huko, mvua hunyesha kama inamwagwa kweli kweli. Mara nyingi nimemfikiri Nuhu ndani ya safina nilipoona mvua ikimwagika bila huruma kwa siku mbili au tatu mfululizo, ikiwa na vipindi vifupi tu vya kusita kidogo katikati. Kisha jua lingetoka, wakati mwingine kwa nusu siku, labda asubuhi au

alasiri, kisha mvua ingenyesha usiku; lakini vipindi hivi vifupi huwasaidia watu kutembea huku na huku na kufanya kazi zao. Hakuna mtu anayeonekana kusimamisha shughuli zake hasa. Ukishakaa hapa kwa muda huonekani kujali tena. Kwa kweli ni hali ya kustarehesha kiasi, kwa maana wakati huo hakuna joto sana, nawe unaweza kuvumilia moto mzuri kidogo ndani ya nyumba ili kukausha unyevunyevu.

Kwa kawaida kuna ugonjwa mwingi na homa kati ya wenyeji wakati wa majira haya; lakini watu wenye nyumba nzuri hupata usumbufu mdogo sana.

Majira ya mvua yanapokwisha, na jua kali linalowaka linapochoma, vibao vya mbao hujikunja kabisa na kupasuka, hivi kwamba karibu kila mwaka ni lazima kufanya matengenezo kiasi. Kwa upande mwingine, paa la vibao vya mawe hupata joto kali hata kufanya kulala kuwe karibu hakuwezekani, isipokuwa paa liwe juu, na liwe limewekewa kitambaa kizuri chini ya vibao hivyo.

Kuna nyumba kadhaa kubwa, za maduka; hizi zinakaliwa na wafanyabiashara wazungu, au wachuuzi, hivi kwamba ikitokea kuwa na nyumba nzuri ya ukubwa wowote ya kupangisha, kwa kawaida wao hupewa nafasi ya kwanza, kwa maana wao huwa na fedha siku zote, na hilo ndilo jambo la kwanza kuzingatiwa katika Afrika kama ilivyo mahali pengine.

Basi, kwa jambo hili Sierra Leone ni tofauti. Karibu siku zote kuna nyumba nzuri za kupangisha huko; hujenga nyumba kwa kusudi hilo. Na hivyo ukitaka nyumba yenye duka chini yake, au nyumba kubwa ya kuishi, au isiyo kubwa sana, inaweza kupatikana kwa bei ya haki, kwa kawaida, na katika barabara nzuri, pana.

Nyumba za Sierra Leone zimejengwa imara sana, lakini kwa kawaida kwa mawe au matofali, zikiwa na viwanja vilivyozungushiwa ukuta mzuri, mrefu, kwa mtindo wa Kiingereza, na zimepambwa vizuri ndani kwa samani. Nimeona nyumba katika Sierra Leone na Lagos zilizomaliziwa kwa uzuri kama nilivyoona katika Marekani au Uingereza.

Watu wa Sierra Leone wamechanganyika sana, kwa upande wa makabila; kiasi kwamba nadhani ingekuwa vigumu kusema hasa ni kabila gani mahususi wanalotoka kweli.

Hawana lugha halisi, iliyo yao peke yao. Huzungumza lugha ya Kiingereza kilichovunjika, ambayo wote wanaonekana kuielewa; na wanapokuwa pamoja dazeni mbili au tatu, hasa wanawake na wasichana sokoni, wangemkumbusha mtu asiyezoea hali hiyo milio ya mbayuwayu elfu moja. Ama kweli! wanaweza kuongea. Lakini kuna mamia wanaozungumza Kiingereza kizuri.

Kuna wafanyabiashara wengi matajiri, katika Sierra Leone na Lagos pia, ambao mara nyingi hupeleka wana na binti zao Uingereza, na

wakati mwingine Ufaransa, wakasomeshwe. Lakini kwa namna fulani hawaonekani kamwe kupoteza namna hii ya pekee ya kusema ya Sierra Leone; hivi kwamba wako tofauti kabisa katika desturi zao na namna yao ya kuzungumza na Waliberia na Wamarekani, kama Waitaliano walivyo tofauti na Wamarekani katika nchi hii; kwa hiyo hawachanganyiki kwa urahisi. Huoana mara kwa mara, lakini si mara nyingi, na wanapooana, ni mara chache wanaelewana vizuri, kwa kuwa malezi na elimu yao ni tofauti kabisa.

Lakini nchi haifaidiki kwa elimu hii. Bila shaka hawarudi nyumbani kufanya kazi ya kimisheni kati ya watu; wao ni wa tabaka la juu; na hivyo wale wa tabaka moja nao huunda jamii yao wenyewe; na tabaka la pili na la tatu la watu wao wenyewe hawafaidiki kamwe kwa elimu yao ya juu, isipokuwa tu kwa kadiri wanavyoweza kuwatumikia, kama watumishi, au kwa namna nyingine.

Ikiwa ni mwanamke, ama atakuwa amechumbiwa, kabla hajarudi nyumbani, aolewe na bwana fulani tajiri, ama mara tu baada ya kufika nyumbani utasikia kwamba amepata posa; wakati mwingine kutakuwa na wachumba washindani wanaotaka mkono wake, nawe utangoja kwa hamu kubwa kabisa, kwa maana hakika utasikia habari zake, ni yupi kati yao aliyeshinda posa hiyo. Mengi ya jambo hili hutegemea uzito wa mifuko yao kama kitu kingine chochote.

Na kisha, harusi mojawapo ya hizi inapofanyika, itakupa wazo kidogo la jinsi tabaka la juu la watu weusi lilivyo hasa. Ingelinganishwa vizuri na tukio la aina hiyo hiyo katika Fifth Avenue, New York, au katika Washington, D. C. Kadi nzuri na zawadi za harusi, na mavazi yote ya wasindikizaji wanne au watano wa bibi harusi, pamoja na bibi harusi na bwana harusi, na msimamizi wa bwana harusi, n.k., n.k., vyote vimeagizwa kutoka Uingereza na Ufaransa. Watu hawa si wajinga kuhusu mtindo wa hali ya juu kabisa, na adabu kuu kabisa.

Kwa kawaida, nadhani watu wa Sierra Leone kwa ujumla ni wenye bidii ya kazi, kuna wafanyabiashara, mafundi cherehani, maseremala, n.k., kati yao. Wana masoko makubwa ambako unaweza kwenda na kupata, mara mbili au tatu kwa wiki, mazao ya kila aina, kwa bei nzuri. Tena wana masoko ya kawaida ya nyama ya ng'ombe, ambayo kwayo huipatia Ikulu ya Serikali (Government House), na kambi kubwa za askari wa Kiingereza.

Wao ni wafanyabiashara hodari, wanaume, wanawake, wavulana na wasichana; mara nyingi wanawake huwapita wanaume. Watakwenda juu na chini ya mito, na bara ndani, wakinunua mafuta ya mawese, mpira, mbao za camwood, na wavulana na wasichana, ikiwa ni lazima. Niliambiwa kwamba hufanya hivyo wakati mwingine, lakini kwa kusudi la kuwaweka huru, kwa kuwa sheria ya Kiingereza

KITUO CHA MISHENI YA KIBAPTISTI, LIBERIA.

hairuhusu mtu yeyote kumiliki watumwa, jambo hilo linapojulikana kweli. Mungu ashukuriwe kwa hilo.

Zamani walikuwa na shule nzuri katika Freetown. Hili ni jambo moja ninalolipenda katika serikali ya Kiingereza; kwa kawaida huiangalia vema elimu ya watu wa makoloni yake. Bila shaka kuna nafasi ya kuboresha mengi, hata katika Sierra Leone na Lagos.

Kotekote pwani, kila mahali uendapo ambapo bendera ya Kiingereza inapepea, na ambapo pamekuwa na ustaarabu wowote kamwe, utakuta makumi na mamia walio na elimu pana, na wanaofaa kwa karibu fani na kazi zote.

Shule ya Sekondari ya Wasichana ya Kiwesley, huko Freetown, ilikuwa wakati fulani jengo zuri sana, lenye mabweni yaliyopambwa vizuri kwa samani, na kundi la walimu wa daraja la kwanza; lakini imeshapita siku zake bora, isipokuwa badiliko kubwa litokee. Kwa miaka kadhaa imekuwa ikififia kwa kusikitisha katika nguvu na mvuto wake, ikiwa karibu kabisa chini ya udhibiti wa mtu mmoja au wawili. Niliambiwa kwamba ilipoanzishwa kwanza, ilikuwa chini ya uongozi wa wazungu; mwalimu mkuu wa kike na walimu wote walikuwa wazungu, nao walifanya kazi kubwa sana. Na tena shule ya sekondari ya wavulana, ambayo pia niliitembelea, na kupata pendeleo, kwa mwaliko wa mwalimu mkuu, Bw. M., la kuwahutubia, haikuwa kama ilivyokuwa zamani, au kama inavyopaswa kuwa. Shule ya Kiepiskopali, ya wasichana na ya wavulana pia, ni nzuri. Wavulana wana jengo zuri, kubwa, lenye nafasi tele, na kundi zuri la walimu.

Familia kadhaa za Waliberia, ambazo hazijaweza kupeleka wana na binti zao mbali kama Uingereza wakasomeshwe, ziliwapeleka Freetown. Nilifurahi kupita katika jengo hili lote, siku ya kuwekwa wakfu kwa bweni jipya na vyumba vya madarasa, vilivyokuwa vimeongezwa kwenye jengo kuu, vikiweza kuwapokea, nadhani, labda watu mia mbili kwa jumla. Mheshimiwa Askofu alikuwa mwenyekiti, akatoa hotuba bora kabisa, kama alivyofanya pia Bw. N., ambaye, nadhani, wakati huo alisimamia idara ya theolojia, na ambaye alikuwa bwana Mkristo mwungwana. Dada yake alikuwa mwalimu mkuu wa kike wa shule ya sekondari ya wasichana, ambayo pia niliitembelea, na kufurahi kusema maneno machache kwa wanawake vijana. Kila kitu kilikuwa katika mpangilio mzuri.

Nilifurahishwa sana na shule hii, hasa idara ya utunzaji wa nyumba, ambako, sambamba na masomo yao, kila msichana alichukua zamu yake ya kufagia, kufuta vumbi, kuoka mkate, biskuti, pai, au keki, na kuosha vyombo na kuhudumia chumba cha kulia. Hili, kwangu, lilionekana kuwa jambo la muhimu kuliko yote; hakika lingekuwa

mojawapo ya "mambo yale ya lazima yanayohitajika." Kwa maana ikiwa, wakiwa na sifa za kiakili, wasichana katika Afrika wanazembea katika hili, zile za kwanza zimekwisha potea, kwa kiasi kikubwa, kwa kuwa nyumba zao zisingekuwa kama ambavyo zingeweza kuwa vinginevyo.

Tena, kuna shule za binafsi. Nilitembelea shule ya Bw. Leapol, iliyokuwa shule nzuri sana ya wavulana. Nadhani aliweza kuwapokea wapata arobaini. Bw. L. alikuwa bwana Mkristo wa hali ya juu sana; nadhani, Mhindi wa Magharibi (West Indian) kwa kuzaliwa. Shule hii ilikuwa ya daraja la juu. Walimu na wasaidizi, naamini, wote walikuwa weusi.

Kulikuwa na shule nzuri ya serikali, ambayo, kwa mawazo yangu ya Kimarekani, ilipaswa kuendelea kuwako. Lakini Askofu mpya alipokuja, yeye, akiwa bwana Mwingereza mwenye msimamo wa kihafidhina sana, na mwenye mamlaka, aliona ni bora, kama nilivyoambiwa, kuivunja shule ya serikali, na kujenga shule kubwa ya parokia. Hivi kwamba watoto wengi maskini, wasioweza kulipa, walifungiwa nje. Hili liliwafungulia Wakatoliki wa Kirumi mavuno mazuri, ambayo hawakupoteza wakati kuyavuna.

Mara nyingi ninaulizwa kama nadhani kazi ya kimisheni katika Afrika hufanikiwa na kustawi vizuri zaidi inapokuwa chini ya udhibiti wote wa watu weusi, au kama nadhani ni bora zaidi chini ya udhibiti wa wazungu.

Ili kujibu swali hili kwa kadiri niwezavyo nitaeleza uzoefu wangu na yale niliyoyaona katika mahali kadhaa nilipokuwa.

Shule za Old Calabar chini ya Chama cha Kimisheni cha Kipresbiteri cha Uskoti, na shule na misheni za Lagos, na Shule za Kiepiskopali, za Kibaptisti na za Kiwesley katika Jamhuri ya Liberia, na tena katika Sierra Leone Wamethodisti Huru wa Muungano (United Free Methodists), Waepiskopali, Chama cha Lady Huntington, Misheni ya U. B., na Misheni ya Kibaptisti ya Kiingereza, zote zilianzishwa, zikategemezwa na kusimamiwa na wamishonari wazungu; lakini kwa kadiri ileile walivyokufa, au kwa sababu ya afya mbaya wakalazimika kuiacha kazi, shule na mali za misheni zimezorota.

Wengi wao katika kazi hii wamewalea walimu na wahubiri wazuri wenyeji, walio waaminifu, na wenye uadilifu, na wa kweli; na mmishonari mzungu huona kwamba yeye, mwanamume au mwanamke, asingeweza kufanya kazi bila wasaidizi hawa wenyeji. Lakini kazi yote inapoachiwa wao hamu inaonekana kupungua, na wenyeji wenyewe wanaonekana kupoteza hamu yao, jambo ambalo mwalimu hulihisi, lakini hawezi kulizuia.

Sijaribu kutoa maelezo yoyote juu ya jambo hili; mimi

WAVULANA WA SHULE YA MISHENI, ROTIFUNK, AFRIKA.

naeleza tu mambo kama nilivyoyakuta. Na nilipochanganyika na watu, wazee kwa vijana, na wazee, waliojua zaidi habari zake, waliponieleza jinsi ilivyokuwa katika miaka iliyopita, ambayo mabaki yake yalikuwa yamebaki, katika nyumba ya misheni na viwanja vyake, haikuwa vigumu kuona tofauti.

Tena, wamishonari wazungu, kwa kawaida, huridhisha zaidi, wenyeji na pia kanisa au chama kinachowatuma.

Nadhani hakuna kanisa wala chama kilichowahi kumpa mtu mweusi mshahara, hata awe hodari kiasi gani, mkubwa kama ule wanaompa mwanamume au mwanamke mzungu, hata awe asiye na uwezo kiasi gani mwanzoni; na nadhani kwa kawaida hutarajiwa kufanya kazi zaidi. Hili nadhani ni kosa kubwa.

Naamini kwamba kifo cha mmishonari mweusi mtukufu kuliko wote niliowahi kuwajua, Mch. Joseph Gomer, wa Misheni ya Shanghai, kiliharakishwa kwa kufanya kazi kupita kiasi na kwa uhitaji mzito, na kwa mshahara na fedha za kazi kupunguzwa, na kwa wasiwasi mkubwa kwa sababu ya mahitaji ya haraka ya kazi.

Kwa uadilifu safi wa Kikristo na tabia ya kimaadili isiyo na doa, na huruma na upendo wa kibaba kwa wapagani maskini, alikuwa na walinganao wachache tu katika Afrika, kama walikuwako.

"Basi unadhani, Bi Smith, ni bora wamishonari wazungu waende Afrika."

Ndiyo, ikiwa ni wa aina ifaayo. Ikiwa wameokoka kikamilifu na kujiweka wakfu kabisa na kutakaswa kabisa kwa Mungu, hata chuki zao za kibaguzi ziwe zimeuawa kabisa, na mioyo yao imejaa upendo na huruma, nao wana uthabiti wa tabia, na akili ya kawaida iliyo nzuri, pana na yenye usawa, na wamejaliwa subira kubwa na imani yenye nguvu, ya kudumu, isiyokata tamaa, na kisha wadumishe roho ya maombi ya bidii kwa Mungu Mwenyezi, usiku na mchana. Sisemi kwamba ni lazima kuwa katika mkazo wa kufa wakati wote, la hasha; lakini uzoefu wangu binafsi ni kwamba kadiri mtu anavyozidi kuomba na kumtumaini Mungu, ndivyo anavyoweza kuendelea vizuri zaidi, hasa katika Afrika.

Kila kitu ni tofauti kabisa na jinsi ulivyo navyo nyumbani, hivi kwamba hili ni la lazima kabisa; na mtu asiye na ustahimilivu wa kung'ang'ania katika mambo haya, hasa, hata awe na kitu kingine chochote, hatakuwa mmishonari mzuri katika Afrika, awe mzungu au mweusi.

Nimewajua baadhi ya wamishonari wazungu waliokwenda

Afrika, waliokuwa wamejaa chuki dhidi ya watu weusi kama walivyo katika nchi hii, na hawakuwa na neema ya kutosha kuificha; bali walionekana kudhani kwamba wako Afrika, na hakuna jamii waliyoijali huko, na kwamba watu weusi walikuwa na akili kidogo tu, hivyo wasingejua kamwe kama wangetenda kwa ubaya na kufanya mambo mabaya.

Na nimewajua baadhi waliofanya mambo ya aibu, na jambo hilo limekuwa na athari juu ya nia na kanuni za wamishonari wema, mpaka walipopata muda wa kutosha kulifuta kwa subira kwa maisha yao, na kuwathibitishia Waliberia na wenyeji kwamba kuna tofauti, hata kati ya wamishonari wazungu.

Lakini Mungu ashukuriwe, amewatuma baadhi ambao wametimiza kikamilifu yale niliyoyasema kabla. Kuna mmoja au wawili wanaonijia akilini sasa, ambao, naamini, wanatimiza kila sharti kwa kila namna. Ninamaanisha Bi Lizzie McNeil, ambaye, kwangu, anaonekana kuwa mmishonari wa kuzaliwa, na Bi Whitfield. Kuna wengine wengi; lakini ninawataja hawa kwa sababu nawajua binafsi, na naijua kazi yao.

Nakumbuka kundi la kwanza la wamishonari wa Askofu Taylor lililofika Cape Palmas nilipokuwa huko. Meli iliingia Jumamosi alasiri; wanaume sita kati yao walishuka pwani Jumamosi jioni; wengine, pamoja na familia zao, walibaki mpaka asubuhi, nao wote walishuka pwani kwa wakati wa ibada ya kanisani Jumapili asubuhi.

Ndugu Harnard mpendwa alihubiri hotuba kuu. Yeye ndiye aliyekuwa kiongozi, au askofu, wa kundi hilo. Wote walikuwa wamejaa tumaini na uchangamfu. Jinsi wote walivyoonekana kuwa wachangamfu na wenye furaha! Ndugu Harnard alikuwa na watoto wawili wazuri sana, wa umri wa miaka miwili na minne hivi, nadhani; na watu, wenyeji na wote, walifurahishwa sana nao. Baadhi yao hawajawahi kuona watoto wazungu wadogo hivyo; na tena walikuwa wamelelewa vizuri ajabu; na Ndugu na Dada Harnard walikuwa wema na wapole sana kwa kila mtu.

Ndugu Pratt, wakala wa Askofu Taylor katika Cape Palmas, hata awe vyovyote sasa, kwa hakika alikuwa mtu bora kabisa ambaye Askofu Taylor angeweza kumpata mahali popote kujaza nafasi hiyo, wakati ule. Lo, jinsi mtu yule alivyofanya kazi kwa uaminifu. Jinsi alivyojitolea nyumba yake, na kila kitu kwa ajili ya kazi. Mke wake maskini alikuwa mgonjwa wakati wote; aliteseka—Lo! jinsi alivyokuwa mtu wa mateso; lakini alikuwa wa pili katika kila jambo kwa ajili ya kufanikiwa na mema ya kazi ya Askofu Taylor.

Aliwachukua Ndugu Harnard na mke wake na watoto wawili, na wanaume wengine wawili, Ndugu Johnson na Ndugu Miller, nyumbani kwake. Dada Harmon nami tulikuwa tumepanga kuwatunza watatu

SHULE YA MISHENI, ROTIFUNK, AFRIKA.

wa wale ndugu—Ndugu Cadle, Ndugu Ortlit, na Ndugu Garwood. Niliwapa kifungua kinywa na chai, na Dada Harmon akawapa malazi, na kuwapa chakula cha mchana.

Jumatatu alasiri niliwaalika Ndugu Johnson na Ndugu Miller kunywa chai pamoja na wale ndugu wengine. Bila shaka, hawa walikuwa watu wa nchi yangu mwenyewe; walikuwa wameacha nyumbani kwao na kwenda kufanya kazi kati ya watu wangu katika Afrika. Kwa hiyo tulifanya kila tuwezalo kwa ajili yao.

Nilimwomba Dada Harmon atengeneze biskuti nzuri, za kizamani, za Maryland (ambazo alijua kuzitengeneza vizuri kama nilivyojua mimi mwenyewe, nami nilikuwa nikihesabiwa kuwa stadi, hapo zamani), na tukawa na kuku mzuri wa kukaanga, na kila kitu kingine tulichoweza kupata, tena kwa wingi—ndivyo tulivyokuwa tukifanya kwa kawaida katika Afrika, tulipojitosa kwa jambo kubwa!

Bila shaka, tusingeweza kwenda kwa kasi hiyo kila siku. Lakini Mungu ashukuriwe, sikuwahi kuona siku hata moja katika Afrika ambayo sikuwa na chakula tele. Na nilipokuwa kwa Mama Payne, huko Monrovia, kwa siku kadhaa milo yangu ililetwa kwangu chumbani, nilipokuwa siwezi kushuka chini, na ikiwa imeandaliwa vizuri juu ya sinia kana kwamba nilikuwa katika nyumba nzuri ya wapangaji wanaolishwa, au nyumbani kwangu mwenyewe huko Marekani.

Chai ilipokwisha sote tulikuwa tukizungumza na kufurahia wakati mzuri; wale ndugu walionekana kuifurahia chai yao sana, nasi sote tulipendezwa.

Ndugu Johnson alikuwa ameeleza kwa maneno ya kusifu kupita kiasi furaha yake na shukrani zake kwa ajili ya chai ile nzuri sana, na hasa biskuti. Alisema kwamba mwanamke aliyezitengeneza lazima alikuwa mwanamke mwema ajabu, na kama hakuwa ameolewa, alipaswa kuolewa; kwa maana mwanamke aliyeweza kutengeneza biskuti kama hizo alistahili kuwa na mume mwema. Basi, sote tulicheka, na kulipita jambo hilo kwa mzaha. Nilijiona salama kabisa, kwa kuwa sikuwa nimetengeneza biskuti zile.

Dada Harmon alikuwa mwanamke wa sura nzuri, lakini alikuwa mzee kuliko mimi, na alikuwa na wana waliokua na kuoa, na wajukuu; kwa hiyo hakuwa na hofu ya jambo lolote, isipokuwa aibu ya swali na jibu, kama kweli ingefikia hapo. Kwa hiyo Ndugu Johnson akaniambia:

"Bi Smith, ningependa kuzungumza nawe faraghani."

"Vema," nikasema; "tutawaomba ndugu hawa watupishe, nawe unaweza kuzungumza nami hapa hapa."

Basi wale ndugu watatu wakainuka na kwenda sebuleni. Nilikuwa nimemtazama na kumsikiliza Ndugu Johnson, na nilikuwa nimempima kabisa alipokuwa akizungumza, nami nikahisi moyoni kwamba alikuwa karibu kufanya upumbavu.

"Haya, Ndugu Johnson," nikasema, "endelea. Ni nini unachotaka kusema?"

Alijinyoosha akatabasamu, akaonekana kuona haya kidogo; kisha akawa mwekundu usoni na shingoni kote, hata tai yake nzuri nyeupe ya shingoni ikaonekana kana kwamba ilikuwa karibu kugeuka waridi pia.

Niliwaza, "Ee jamani, atasema nini?" Kwa maana nilimtazama moja kwa moja machoni, kwa sura ya mwamba wa Gibraltar, ikiwa Gibraltar iliwahi kutazama. Nikasema moyoni, "Haiwezekani kwamba anataka kuniposa; amefika tu sasa hivi; hajakaa hapa siku tatu." Baada ya kusafisha koo lake, akasema:

"Basi, Dada Smith, au Bi Smith," (akilisisitiza neno Bi).

"Naam," nikasema.

"Basi, nimekuja Afrika, na ninatarajia kuifanya iwe makao yangu ya baadaye. Sikuja ili nirudi. Ninatarajia kufia hapa."

Ndipo nikasema, "Sidhani unahitaji kufa hapa mapema kuliko ambavyo ungekufa huko Marekani. Mtu anahitaji tu kutumia akili yake ya kawaida, na kwenda polepole kidogo wakati anapozoea hali ya hewa." Kisha nikangoja risasi inayofuata.

"Nilifikiri," akaendelea, "nikuulize kama unamjua mwanamke mweusi mzuri yeyote ambaye unadhani angenifaa kuwa mke mwema. Ningeweza kuoa kabla sijaondoka nchini kwangu, au Marekani," (alikuwa Mswidi); "lakini nilichagua kungoja mpaka nifike hapa; nami nilifikiri ingekuwa bora kwangu kuoa mwanamke wa nchi hii, ambaye tayari ameizoea hali ya hewa. Kama ningeoa mwanamke mzungu, angekuwa akilia wakati wote kwenda nyumbani kumwona shangazi yake au mjomba wake, au mama yake," akisema hivyo huku akitabasamu kwa uzuri.

Niliugua, nikiwa nimelemewa, ili kuzitoa hisia zangu zilizochanganyika. Lakini kisha nikajizuia; kwa maana, wakati wote alipokuwa akizungumza, nilikuwa nikimsoma, nami nikajisemea: "Hakuna kitu ndani ya mtu huyu; amejaa nafsi yake kadiri awezavyo, naye atakuwa mshindwa, kama si aibu, kwa misheni ya Askofu Taylor hapa." Kwa maana kazi ilikuwa ndiyo inaanza tu, nayo ilikuwa mpya, na ilihitaji uongozi na usimamizi wa uangalifu mwingi, pamoja na chuki zote za Wamarekani na za Waafrika dhidi ya vuguvugu hili jipya la kujitegemea.

"Bw. Johnson, nawajua wanawake wazuri sana hapa, ambao, nadhani wangekuwa wake wema kwa mtu fulani; lakini nisingempendekeza mtu yeyote ninayemjua, kufanya kile ambacho mimi mwenyewe nisingekifanya; nami, mimi mwenyewe, nisingeolewa nawe, wala na mwanamume mwingine yeyote, hata kama ungekuwa dhahabu; mgeni kabisa, uliyefika tu kutoka nchi nyingine, wala hujakaa hapa siku tatu; hakuna mtu anayejua lolote juu yako; wewe

hujui lolote juu ya watu. Umewahi mno kabisa. Utahitaji kukaa hapa kwa muda, na kuijua Afrika na watu wake. Tena, zaidi ya hayo, misheni ya kujitegemea ya Askofu Taylor bado iko katika uchanga wake, na kila jicho liko juu ya wamishonari hawa wa kwanza, hapa na pia nyumbani, nasi lazima tuwe waangalifu tusifanye lolote litakaloizuia au kuidhuru mwanzoni."

Niliona kwamba maoni yangu juu ya mambo hayakupokewa vizuri sana na Ndugu Johnson. Lakini sikujua mpaka Jumatano yale yaliyokuwa yametangulia.

Dada wa mke wa Bw. Pratt, msichana mzuri sana, alikuwa amekwenda kusaidia nyumbani, kwa kuwa Bi Pratt alikuwa mgonjwa. Alimpenda sana Bi Harnard na watoto, naye alikuwa amejitolea kwa Bi Harnard, kwenda pamoja naye, ili kuwatunza watoto.

Ilionekana kwamba Bw. Johnson aliposhuka pwani Jumamosi, na kumwona msichana huyu kwa Bi Pratt, alichomwa moyoni kabisa mara ya kwanza alipomwona, akamposa; naye, maskini, alidhani ni jambo zuri ajabu. Alihukumu kwa sura ya nje; kwa maana Bw. Johnson alikuwa mwanamume wa sura nzuri sana, aliyevaa vizuri, viatu vya ngozi inayong'aa, ukosi wa shati na tai vilivyokuwa vizuri kupita kiasi, naye alidhani amenasa samaki wa daraja la kwanza kabisa. Nadhani ndivyo ilivyokuwa; lakini alikuwa na miiba mingi.

Walikuwa wafunge ndoa Alhamisi, na wangefunga, kama Bw. Pratt angeruhusu. Alipogundua jambo hilo, alimrudisha msichana nyumbani kwa baba yake, na akafaulu kumzuia Ndugu Johnson kwa wiki mbili.

Basi hiyo ndiyo iliyokuwa maana ya yale mazungumzo ya faraghani ambayo Bw. Johnson alitaka kufanya nami Jumatatu jioni. Lakini hakusema waziwazi na kuniambia. Nilifurahi baadaye kwamba sikujua lolote juu ya jambo hilo, na kwamba nilizungumza kama nilivyozungumza. Na, licha ya hayo yote, walijaribu kusema kwamba nililiunga mkono.

Walifungishwa ndoa katika Kanisa la Kimethodisti, na mtu fulani, sikumbuki sasa ni nani; lakini najua kwamba si Ndugu Harnard aliyewafungisha ndoa. Sikwenda karibu hata kidogo; kwa sababu nilikuwa na shughuli nyingi na wamishonari wangu wagonjwa, na hata hivyo sikujali kuona mwanzo wa jambo hilo; nilikuwa na hamu zaidi ya kuona jinsi lingeishia.

Basi, ilitokea sawasawa na nilivyosema. Baada ya wiki moja hivi alimchukua yule maskini kwenda bara hadi kituo chao. Yeye hakuwa na kitu, naye hakuwa na kitu, isipokuwa mahitaji yake ya misheni tu; nao walikuwa wametumia sehemu iliyo bora ya hayo kwa karamu yao ya harusi, hakuna mtu

aliyewaandalia karamu yoyote, wala kuwapa zawadi zozote, kama wafanyavyo katika nchi hii. Katika hili wote wawili walionekana kuvunjika moyo sana.

Bw. Johnson alionekana kudhani kwamba kama angeoa tu msichana mweusi, yeye akiwa mzungu, ingekuwa uthibitisho wa kudumu kwa watu weusi kwamba kweli aliwapenda, hivi kwamba wangempokea mara moja mikononi mwao, na kuwamwagia mali zao na zawadi zao; hasa kwa kuwa alikuwa ameoa katika mojawapo ya familia zinazoheshimika zaidi katika Cape Palmas; binti wa Mhe. Bw. H. Gibson. Ama kweli! alidhani ameipata. Na kweli alikuwa ameipata.

Msichana maskini! Nilimjua vizuri. Alikuwa ameokoka na kutakaswa katika mojawapo ya mikutano niliyokuwa nimeifanya, na alikuwa amekua katika neema, na alikuwa akiendelea vizuri sana, na alikuwa mmoja wa wafanyakazi wetu wazuri katika kazi ya kuacha vileo ya Band of Hope.

Nilipojua kwamba amri ilikuwa imepitishwa ya kuolewa na Bw. Johnson, nakiri kwamba nilivunjika moyo juu yake; kwa maana kwa kweli nilikuwa nimemdhania kuwa na akili zaidi. Kwa hiyo sikufumbua kinywa changu kumwambia lolote juu ya jambo hilo.

Furaha na shangwe yake vilidumu kwa muda mfupi. Alishikwa na homa akalala kitandani mgonjwa. Wakarudi Cape. Nilikwenda kumwona, na nikafanya nilichoweza.

Alipopata nafuu walikwenda tena bara hadi kituo chao. Wenyeji waliwapokea kwa furaha, wakawapa maksai. Walikuwa na nyumba yao ya misheni iliyojengwa tayari kuingia ndani yake. Lakini kila kitu kilikuwa tofauti kabisa na kilivyokuwa Marekani. Akashikwa na homa tena, na tena wakarudi Cape. Mimi, pamoja na Ndugu Pratt, tulimfanyia kila kitu tulichoweza mpaka nilipoondoka.

Baada ya miezi kadhaa ya kwenda na kurudi, na kushikwa na homa, alirudi Cape tena, akapanda meli ya kwanza kwenda nyumbani, akamwacha mkewe huko, aishi au afe. Maskini! Kabla ya mwaka mmoja kupita alifariki.

Na Ndugu Johnson—ingawa alifanyiwa kila kitu kilichoweza kufanywa, nilimwona baada ya hapo huko Monrovia, akizunguka nyumba kwa nyumba, na hata lile neno baya kabisa ambalo angeweza kulisema juu ya Askofu Taylor na misheni yake ya kujitegemea lilikuwa jema mno kwao.

Bila shaka, yeye na Bw. Hillman, na Bw. Astley, wote walikuwa wamehamia Kanisa la Kiepiskopali; na, inaonekana kwamba mojawapo ya alama za hakika kabisa za uaminifu wa kweli kwa kanisa hilo ni kumpuuza na kumshutumu kila mtu na kila kitu katika kanisa lile lililowaandaa wapate kupokewa na kanisa hili.

Mara ya mwisho nilipomwona Ndugu Johnson, ilikuwa Julai, '91, katika

Misheni ya Kiepiskopali huko Cape Mount; na kati ya viumbe vyote maskini, vyenye sura ya kukata tamaa, nilivyokuwa nimeviona kwa muda, yeye ndiye aliyeonekana kustahili kuhurumiwa kuliko wote.

Nimesema kwamba haikuwa siku zote suala la kuwa na fedha taslimu, ili kuweza kuendelea katika Afrika, kwa maana kulikuwa na nyakati ambapo hukuweza kupata vitu hata ukiwa na fedha taslimu.

"Basi mlifanya nini wakati msipoweza kupata vitu mlivyovitaka madukani?"

Basi, tulilazimika tu kungoja, na kufanya kadiri tulivyoweza, mpaka meli ifike, au chombo cha Kimarekani; wakati mwingine ingekuwa wiki moja, au mbili, au tatu, kama ilivyotokea tu.

"Mliendeleaje?"

Basi, hilo ni swali gumu kujibu—jinsi tulivyoendelea. Lakini tuliendelea kweli; tungemwita tu yule mama mzee wa uvumbuzi, naye siku zote alikuwa na mpango fulani wa kutusaidia kujinasua; kwa hiyo hapakuwa na haja ya kushikwa na hamu ya nyumbani wala kurudi nyuma.

Sikuwahi kushikwa na hamu ya nyumbani isipokuwa kwa dakika tano hivi katika ile miaka yote minane niliyokuwa Afrika; na hiyo ilikuwa siku moja nilipokuwa nikisoma habari katika gazeti la "Christian Standard" za mkutano wa utakatifu wa ajabu uliofanyika katika John Street ya zamani, New York, nami nilikuwa na njaa kubwa ya karamu ya kiroho ya namna hiyo; na nilipokuwa nikisoma nilijikuta nikisema, "Laiti ningekuwa huko."

Nilipofikiri juu ya kile nilichokuwa nimesema niliruka nikasimama, nikapaza sauti, "Sasa, Bwana, nisaidie, kwa maana najua niko mahali hasa unapotaka niwe, na ni sawa kabisa." Na mara moja ile hisia ya hamu ya nyumbani ikaniacha.

Kisha mara moja, nilipokuwa kwa Bi Sharpe, karibu nishikwe na hamu ya nyumbani. Nilikuwa nikipitia shambulio langu la kwanza la homa, na niliteseka kwa kukosa maji baridi ya kunywa. Nikiwa nimezoea kuwa na barafu katika nchi hii, au kwenda chemchemi au bomba la kusukuma na kupata kinywaji baridi, nilihisi lazima nipate barafu kidogo. Huko India hutengeneza barafu; kwa hiyo nilipokuwa huko niliweza kupata maji ya barafu; lakini hawaitengenezi Afrika. Wakati mwingine tuliweza kupata kipande kutoka melini; lakini kipande kidogo tu, kisichoweza kudumu muda mrefu; na kwa kawaida wakati mtu alipokihitaji zaidi, kusingekuwa na meli bandarini; hivyo mtu alilazimika kukaa bila barafu.

Na maji siku zote ni ya moto. Wakati pekee unapoyapata yakiwa baridi ni alfajiri sana, au wakati wa majira ya mvua. Asubuhi yangekuwa baridi kidogo, lakini ukiyanywa mapema sana hivyo utakuwa na uwezekano mkubwa wa kushikwa na baridi ya homa; kwa hiyo lazima uwe mwangalifu katika jambo hilo.

Nilikuwa nimeunguzwa kabisa na homa, na kadiri siku na usiku zilivyopita, bila kitu baridi cha kunywa, na bila hamu ya kula chochote nilichoweza kupata kula, nilitamani sana kile nisichoweza kukipata.

Vingi viliweza kupatikana, lakini si kile nilichokitaka. Nilitaka kipande kizuri cha nyama ya kondoo kilichochomwa, kikipakwa siagi nzuri ngumu, si ile kitu laini, yenye mafuta mafuta iliyokuwa katika makopo. Nilitaka mkate mzuri wa mwokaji, pamoja na siagi ngumu ya kutoka kwenye barafu, na kikombe kizuri cha chai, pamoja na malai mabichi, si maziwa ya kopo.

Vitu vyote vizuri ambavyo niliwahi kuwaandalia wagonjwa nilipoishi katika familia ya bwana mmoja tajiri vilinijia akilini. Nilijua hasa jinsi ya kuvitengeneza; nilikuwa nimewatengenezea wengine. Na nilipofumba macho vitu vyote hivyo vingekuwa pale pale mbele yangu. Niliweza kuviona waziwazi kabisa. Nilipopitiwa na usingizi kidogo vingenisumbua akilini. Nilipoamka, Lo! jinsi ningekuwa na njaa ya vitu hivyo hasa; sikutaka kitu kingine chochote.

Halikuwa suala la fedha; nilikuwa na kidogo, na ningalivipata vitu hivi vyote, lakini havikuwako pale vya kupatikana.

Basi usiku mmoja niliomba karibu usiku kucha, nikamwomba Bwana aondoe ndani yangu tamaa yote ya kila kitu nisichoweza kukipata, na anisaidie kupenda na kufurahia kile tu nilichoweza kukipata. Karibu saa kumi alfajiri nilipitiwa na usingizi, nikaamka karibu saa kumi na mbili asubuhi; na kila chembe ya tamaa ya nyama ya kondoo, na mikate, na siagi ngumu, na malai mabichi ilikuwa imetoweka, nami nilikuwa huru kabisa na tamaa hiyo kana kwamba sikuwahi kuwa nayo kamwe. Nilicheka, na kulia, na kumsifu Bwana kwa rehema zake za upendo.

Hakuna mtu ambaye hajapata uzoefu huo awezaye kueleza lolote juu ya maana ya kuwa dhaifu, na mgonjwa, na mwenye njaa, na mahali ambapo huwezi kupata hata kidogo cha kile ambacho hamu yako inatamani. Lakini Mungu wetu ni mkombozi wa ajabu. Na tena lile fungu kuu la zamani alilonipa nilipoanza safari mara ya kwanza, "Mungu wangu atawajazeni kila mnachokihitaji,"—ni kweli kama nini. Lisifiwe jina lake. Amina.