Miongoni mwa Watu wa Creektown

Siku moja, nilipokuwa Careysburg, nilimsikia mtoto mchanga maskini, mdogo, mwenyeji akilia kwa huzuni mno, nami nikachungulia nje kuona kulikuwa na nini. Ilikuwa ng'ambo tu ya barabara kutoka nyumbani kwa Ndugu Hagins. Mama yake alikuwa ameketi mbele ya nyumba.

Alikuwa amemaliza kumwogesha mtoto wake; wao ni waangalifu sana katika kuwaogesha watoto na kuwaweka safi; bila shaka hawavai nguo yoyote, hata uzi mmoja, nao huwaogesha kila asubuhi, na wakati mwingine mara nyingi zaidi, mchana; ngozi yao kwa kawaida huwa safi kabisa; kwa kweli sijawahi kumwona mtoto mchanga mwenyeji aliye mchafu.

Mama huyo alikuwa ameketi na kiumbe hiki kidogo, cha umri wa miezi sita hivi, nadhani, na mtoto mzuri wa umbo, mwenye sura iliyo sawasawa na yenye mpangilio mzuri, naye alikuwa na chungu kidogo cha chuma kando yake, kilichochukua kama robo galoni, kilichojaa wali laini uliochemshwa, na kikombe kidogo cha bati kilichokuwa kimetumika kwa maziwa ya kopo, kilichojaa maji; wali ulikuwa umechemshwa hadi ukawa laini sana, na mkali kwa pilipili, pamoja na chumvi kidogo, naye alikuwa akimshindilia mtoto wake; sisi tunasema kulisha, lakini yeye kwa kweli alikuwa akimshindilia; kwa kawaida huwashindilia hadi matumbo yao madogo yanatuna.

Alikishika kiumbe hicho kidogo katikati ya magoti yake, akakijaza kinywa, nacho kikahangaika na kupiga kelele, na karibu kikasongwa; lakini kilipokabwa kidogo alikuwa akikitikisa hadi kipate pumzi, kisha akatia maji kidogo kinywani mwake, nacho kingekabwa na kusongwa na kupiga mateke hata ungefikiri kingepatwa na degedege.

Nilivuka kwenda kwao nikidhani ningemwombea; niliona huruma sana kumwona kiumbe kile kidogo; kwangu ilionekana kama adhabu ya kikatili. Nilimwendea yule mama, nikamwambia:

"Mammy, unamtendea mtoto huyo vibaya mno; usifanye hivyo."

Mwanzoni aliniangalia kwa namna ya kukunja uso; hakuelewa

sawasawa nilichosema; lakini nilipomfanya aelewe, alicheka akasema:

"Mammy, inamfaa; inamfanya anawiri." Naye alionekana kunihurumia kwa kudhani kwamba nilikuwa dhaifu kiasi cha kutaka kumzuia mtoto asinawiri!

Nilisimama nikimtazama; alipomaliza alikuwa ameutia karibu wali wote ule tumboni mwa mtoto. Kisha akampaka mafuta ya mawese mwili mzima kuanzia kichwani hadi miguuni, kisha akamlaza juu ya mkeka juani, naye akapiga mateke na kulia hadi akachoka, kisha akanyamaza na kutulia, akaanza kuchezea vidole vya miguu na mikono yake, akiwa na furaha kama paka katika majivu!

"Basi," nilisema, "hili ni la ajabu."

Wao hudhani kwamba kumwacha mtoto alie na kupiga mateke huipa nguvu misuli na mapafu yake, na humsaidia kukua. Hupiga mateke na kufanya mazoezi, na hata hivyo sijui kama hakuna mantiki nzuri ndani yake, unapoona jinsi viumbe hivyo vidogo vinavyokua, na kupata nguvu na kunyooka.

Wakati mwingine, nilipokuwa Tatakai, pamoja na Askofu Taylor, nilimsikia mtoto mchanga asubuhi na mapema na usiku sana, katika nyumba ya kienyeji iliyopakana na ile niliyokaa.

Usiku mmoja alilia kwa huzuni sana hata nikashawishika kwenda kuona kulikuwa na nini; lakini nilijua kwamba singeweza kufanya lolote, kwa kuwa wasingenielewa; kwa hiyo asubuhi iliyofuata, nilimwuliza Shangazi Julia, aliyekuwa pamoja nami, ambaye alikuwa Mliberia, lakini aliweza kusema na kuielewa lugha ya wenyeji vizuri kabisa, mtoto yule alikuwa na nini; alikuwa kiumbe kidogo cha umri wa juma moja hivi.

Alisema kwamba mama yake alikuwa akimwogesha; kisha baada ya kumwogesha alikuwa akimsugua kwa pilipili; na ndiyo sababu alilia kwa uchungu namna ile. Nilimwuliza kwa nini walifanya hivyo, akasema ni kumkinga asipatwe na mafua. Hali ya hewa ilikuwa na unyevunyevu, na nyumba zao hazina sakafu, na hiyo ni kinga dhidi ya mafua. Na mara nyingi huweka pilipili machoni mwao, husema hivyo, ili kuyatia nguvu.

Kama hili ni kweli au si kweli, kuna jambo moja: ni nadra kumwona mpagani mwenyeji mwenye macho mabovu au dhaifu; ni vigumu mno kumwona kipofu; wakati mwingine, ni kweli, lakini hawako wengi hata kidogo kama unavyowaona katika nchi zilizostaarabika.

Basi, kwa habari ya kinga dhidi ya mafua, mimi naiunga mkono; lakini, Bwana, uniokoe na njia hiyo!

Huko Old Calabar walikuwa wakiwatoa mapacha kafara, lakini jambo hili limekomeshwa, hivi kwamba wakiweza kuwafikisha kwa mmisionari huwaokoa. Yule mpendwa,

Mama Goldie mzee, ambaye makao yake ni Creektown, na ambaye ametumia miaka mingi sana ya maisha yake Afrika, alikuwa mmoja wa watu wa kwanza walioanza kuwaokoa watoto mapacha. Jinsi yalivyokuwa ya kusikitisha, na hata hivyo ya kuvutia, baadhi ya mambo aliyoyapitia, ambayo alinisimulia.

Huhesabiwa kuwa ishara ya bahati mbaya sana mama anapozaa mapacha, na baba na mama huona sawasawa juu ya jambo hilo, na hudhani ni sawa kabisa kuwaacha wafe.

Huko Duketown jozi ya mapacha wadogo waliletwa kwenye nyumba ya misheni kwa Bi McFunn, ndani ya kikapu kidogo kilichofunikwa kwa majani ya mgomba; walikuwa wamezaliwa saa nne hivi zilizopita, na hawakuwa wameguswa kamwe; mmoja alikuwa amekufa, na mwingine yu hai, na wote wawili walilala kikapuni pamoja, aliyekufa na aliye hai. Bi McFunn alimchukua mtoto aliye hai akamwosha na kumvalisha, akamfunika kwa blanketi zuri; walijaribu kumlisha; lakini kiumbe kile maskini kilikuwa dhaifu mno hata hakikuweza kunyonya; kwa hiyo kiliishi saa tatu hivi kikafa, jambo lililokuwa faraja kubwa kwa mama na baba, ambao wote wawili waliketi chini wakaomboleza pamoja kwamba Bwana aliwaletea bahati mbaya namna hiyo.

Bw. Henderson fulani, mmoja wa wafanyabiashara wakuu, aliyekuwa mwema sana kwa wamisionari wote, na ambaye siku zote alikuwa na mashua nzuri sana, kubwa, na wapiga makasia kamili, alimchukua Bi McFunn, Bi Lisle, Bi Jaret na mumewe, nami, kwa safari fupi, ya umbali wa maili kumi na mbili hivi, nadhani, hadi Creektown.

Ilikuwa mara yangu ya kwanza kuwaona Baba na Mama Goldie wapendwa, wazee, kama walivyoitwa, mashujaa wa miaka thelathini na mitano au arobaini. Nilifurahi mno kuwaona. Mungu awabariki.

Creektown ni makazi mazuri sana; kuna kanisa zuri sana, kubwa, nyumba ya shule, nyumba ya misheni, nyumba ndogo za nje na nyumba nyingine wanamoishi wamisionari, zaidi ya nyumba kadhaa za kienyeji, nzuri sana na kubwa.

Bi McFunn nami tulialikwa kula chakula na Bw. na Bi Goldie. Bi Lisle alialikwa kula na Bi Slicer, ambaye pia ni mmisionari wa Kiskoti, na amefanya kazi kubwa. Mungu ambariki.

Ana watoto ishirini au thelathini hivi wa kufundisha. Anaisema lugha ya wenyeji vizuri kana kwamba alizaliwa mwenyeji. Ni jambo la ajabu kabisa. Angeweza kuitwa mtaalamu. Alinieleza historia ya mtoto mchanga ambaye alikuwa amekaa naye miezi mitatu tu.

Baba yake aliiba mbwa akamwua na kumpika, na bila shaka mkewe alimsaidia kumla. Jambo hilo liligunduliwa mapema kiasi; kwa maana

mara tu walipomaliza kula, yule mtu aliyekuwa mwenye mbwa alikuja akaitupa laana yake chini mbele yao, akasema kwamba ye yote aliyekula mbwa wake atakufa. Yule mwanamke maskini, akiwa ameogopa, nadhani, aliugua akafa baada ya saa chache; na yule mtoto maskini, wa majuma machache tu, akabaki. Bila shaka, hakuna mtu aliyetaka kumgusa. Baba yake alifanya alichoweza kwa juma moja, kisha akamchukua, akiwa anakufa, kama walivyodhani, kwa Bi Slicer akamsihi amchukue. Alimchukua, na kwa uangalifu mwingi na imani thabiti kwa Mungu, aliokoa maisha yake, naye alikuwa akikua vizuri sana. Alikuwa amenenepa, na alikuwa mchangamfu, na Bi Slicer alimpenda sana, kana kwamba alikuwa mtoto wake mwenyewe.

Bi Slicer ndiye aina ya mmisionari anayefaa kwa Afrika. Bwana na abariki, na kutuma makumi ya watu kama yeye. Amina. Amina.

Jambo moja lililo la pekee kwa watu wa Sierra Leone ni kwamba ni nadra kuiacha imani yao ya ushirikina. Wana fetishi kwa namna ya hirizi juu ya miili yao, au zilizofichwa nyumbani mwao. Niliambiwa kwamba kulikuwa na nyumba chache tu ambazo hazikuwa na hirizi fulani iliyozikwa uwanjani mwao au chini ya kizingiti cha mlango.

Siku moja nilikuwa nikiustaajabia mkufu mzuri wa dhahabu ambao bwana mmoja alikuwa ameuvaa kwa ustadi mwilini mwake. Rafiki mmoja aliniambia, "Je, utaamini kwamba bwana yule ana hirizi nne za fetishi zilizotengenezwa kwa dhahabu? Ana imani yenye nguvu kuliko zote katika fetishi."

Ndivyo ilivyo kila mahali uendako. Nilitembelea hospitali nilipokuwa Bunth. Huko nilimwona mzee mmoja aliyekuwa Mkristo, na aliyekuwa mlinzi wa kanisa katika Kanisa la Kiepiskopali kwa miaka ishirini, na mshiriki wa Meza ya Bwana wa kudumu. Alikuwa na akili sana, na alivutia kuzungumza naye; alisema Kiingereza kizuri, na ingawa alikuwa dhaifu, alikuwa akishuka kutoka kitandani mwake na kupiga magoti nilipoomba pamoja naye. Nilipokwenda kumsaidia kuinuka baada ya maombi, niliona chini ya kanzu yake iliyolegea, au shati, uzi wa kauri umefungwa kiunoni mwake. Mzee maskini!

Katika jambo hili Waliberia ni tofauti. Huko unaona kidogo sana jambo hili, ingawa hapa na pale kuna mabaki yake. Tena, kwa kawaida, Waliberia wote husema Kiingereza kizuri cha Kimarekani, jambo linalostahili kutajwa kabisa.

Mara nyingi huulizwa mazao ya nchi ile ni yapi? Na watu wanaishi kwa kula nini? Na kama udongo ni mzuri?

Huko Liberia udongo kwa kawaida una rutuba; mahali pengine ni bora kuliko pengine; nao waweza kulima huko karibu kila aina ya mboga ambayo ingeota California au Florida. Nimeona kabichi, matikiti, matango, nyanya, maharage na viazi vitamu vizuri vilivyolimwa huko kama nilivyowahi kuona vikilimwa mahali po pote.

Tena kuna aina mbalimbali za matunda. Ni tofauti na yale tuliyo nayo huku. Hakuna matofaa, wala pichi, wala beri kama zetu. Embe ndilo tunda lililopo kwa wingi kuliko yote, nalo ni zuri sana kwa kila namna unavyoweza kuliandaa. Nilipokuwa Cape Palmas nilikausha baadhi yake, kama tunavyokausha matofaa.

Baadhi ya watu walidhani nimerukwa na akili; wazo la kukausha maembe! Lakini haikuwa vigumu sana; jua ni kali mno hata baada ya siku mbili yalikuwa makavu kama mifupa. Niliyaona yanafaa mno majira ya mvua yalipofika; na baadhi ya watu waliolicheka wazo hilo walijifunza somo zuri.

Kwa kawaida hawakaushi matunda yo yote. Wakati mwingine hutengeneza jamu, lakini si mara nyingi. Hutumia tu vitu kadiri vinavyokuja kwa majira yake, na majira yakiisha navyo huisha, hadi Bwana ayalete tena majira yao!

Kuna tunda zuri liitwalo petanga; linafanana kidogo na cheri; lina uchachu kiasi. Hayo hutengeneza jeli nzuri sana, inayofanana kidogo na jeli ya currant. Sikuona viazi mviringo vikiota, lakini niliambiwa kwamba vimewahi kulimwa huko, ila kwa kawaida vilikuwa vidogo. Kwa viazi hivyo hutegemea meli za Kiingereza zinazovileta, kwa kawaida kutoka Madeira.

Wakipata mbegu mpya zinazoagizwa kutoka ng'ambo kila mwaka, kabichi zao, na matikiti na mboga nyingine huota kubwa, na kufikia ubora ule ule ambao zingefikia huku; lakini wakipanda kutoka mbegu zile zile, zitakuwa ndogo kwa kipimo kimoja kila mwaka. Huonekana kudhoofika. Hakuna mtu anayeonekana kuweza kueleza sababu yake. Zina udongo ule ule na uangalizi ule ule, lakini ni ndogo zaidi.

Katika kuleta mbegu kuvuka bahari, zisipowekwa katika makopo yaliyofungwa, yasiyopitisha hewa, haidhuru ni mbegu za nini, hewa ya chumvi huziathiri, na mara nyingi haziotei kabisa; na zikiota, hunyauka na kufa.

Wakati unaofaa wa mwaka wa kulima bustani ni Septemba. Kila mtu anayelima bustani hata kidogo, au anayetia mbegu ardhini, lazima afanye hivyo wakati huo, ili wakati wa Krismasi na Mwaka Mpya wawe na mboga na matikiti ya aina nzuri kabisa.

Tena kuna nazi, ndizi, machungwa, mananasi na vitu kama hivyo. Hakuna anayevipanda kwa makusudi; huota karibu kila mahali. Mimi, kabla tu ya kuondoka, nilipata miche ya minazi, au mimea michanga, nikaipanda, kama mitano au sita kwa idadi, katika kiwanja cha Mama Payne. Niliipa yote majina. Habari za mwisho nilizosikia ni kwamba ilikuwa ikikua vizuri, na ule niliouita "Amanda Smith" ulikuwa ukistawi.

Pamba huota vizuri, kwa uangalizi kidogo tu. Wangeweza kulima ekari nyingi za pamba; lakini sikuwahi kuona hata mimea au vichaka kumi na viwili mahali po pote. Kwa wingi zaidi niliona mahali pamoja vichaka vinne vizuri, vikubwa, vilivyoota uwanjani kwa Dada S. mzee, huko Sinoe. Hutumia pamba hii kwa kiasi kikubwa kutengenezea mifarishi. Kila mtu ana mifarishi. Hawatii pamba nyingi ndani yake kama wanavyotia katika mifarishi ya kwetu; haihitaji kuwa mizito hivyo; hata hivyo hawalimi pamba ya kutosha kuwapatia watu wote ambao wangeitumia.

Vitu hivi vyote nilivyovitaja ni uwezekano ulioko Liberia ambao bado utaendelezwa kwa kiwango kikubwa zaidi. Kwa maana kwa nini wasitengeneze bidhaa huko kama wanavyofanya Uingereza na Marekani? Katika siku njema zinazokuja watafanya hivyo.

Tena hufuga kuku wengi sana. Wenyeji nao hufuga. Wana mayai kwa matumizi yao wenyewe. Tena wana ng'ombe na nguruwe na mbuzi; na ingawa hawa ni wa lazima, na ni baraka kwa wenye kuwamiliki, kwa wengine ni kero kubwa na taabu.

Kwa mfano: mtu ametengeneza bustani nzuri, na kuizungushia uzio wa fito ulio imara kadiri walivyoweza kuupata. Uzio huu wa fito wa kienyeji kwa kawaida haudumu zaidi ya majira moja. Baada ya mwaka wa kwanza karibu kila mara mtu fulani ataung'oa kwa ajili ya kuni, na mara wanapoanza kuung'oa ni suala la muda tu kabla haujaisha wote.

Tena, kwa kuwa nguruwe hawa na mbuzi na ng'ombe wote huzurura ovyo, mara tu unapomaliza kutengeneza bustani yako, au mara tu mimea inapoanza kukomaa, unatoka asubuhi moja na kukuta mbuzi au ng'ombe au nguruwe ameingia, na bustani yako yote imekwisha.

Kama wenye kuwamiliki katika mitaa mbalimbali wangepanga kuwafungia, basi watu wanaolima bustani wangepata mazao ya kutosha kwa ajili yao wenyewe, na wangeweza kuwasaidia jirani zao. Lakini hiki ni mojawapo ya vizuizi. Tena, kama huna mbegu zaidi za kupanda, jambo ambalo ni rahisi kutokea, umekwisha; mara nyingi hali huwa hivyo. Katika sehemu mbalimbali za Liberia, katika kila wilaya niliyokuwamo, watu walilalamikia taabu hiyo hiyo; kwa hiyo, wengi ambao wangeweza kuwa na bustani nzuri hawakujisumbua kuzitengeneza.

Niliwashauri waanzishe vikundi vya ushirika, kama wanavyofanya India; kila mtu mwenye ardhi, atoe sehemu fulani kwa malisho kwa miezi miwili au mitatu kwa wakati mmoja, kisha waajiri mwanamume au mvulana wa kuwachukua ng'ombe na kuwarudisha kila siku. Nilizungumza juu ya jambo hili kila mahali nilipokwenda, nao waliona ni jambo jema; lakini nani angelianzisha, na nani angepata fedha nyingi zaidi kutoka kwalo? Lakini nina hakika lingekuwa

jambo bora kwa wote. Nadhani wakati utafika watakapoliona hivyo. Lakini wakati huo bado haujafika.

Bw. Johnson, ambaye nilikaa kwake majuma kadhaa, huko Bassa, aliniambia kwamba alikuwa amepoteza maksai wanane au tisa katika miaka michache; na nguruwe na mbuzi pia. Alikuwa mfanyabiashara, na alikuwa na kile wanachokiita shamba, umbali wa maili mbili au tatu hivi kutoka alikoishi. Lakini aliwaacha ng'ombe wake wazurure ovyo, kama watu wengine walivyofanya; kama angejenga uzio, ungeharibiwa baada ya muda mfupi, na ng'ombe wake wangepigwa risasi, au kukatwa kwa panga, na kujeruhiwa hata ingebidi wachinjwe.

Siku moja nilipokuwa huko, mmoja wa ng'ombe wao (aliyelelewa na Bi Johnson tangu alipokuwa ndama mdogo), alirudi nyumbani akiwa na mishale mitatu mikubwa iliyokuwa imepigwa mwilini mwake, ingali imemchoma. Hivyo ndivyo Bw. Johnson alivyokuja kunieleza yale niliyoyasema hivi punde.

Huko Sierra Leone, na kuteremka pwani, nadhani wameendelea zaidi. Wana masoko makubwa huko Sierra Leone na huko Lagos pia, hivyo meli hupakia akiba ya chakula. Tena pwani yote baada ya kuondoka Liberia, hupatiwa kuku, mayai, njiwa, ndizi, mananasi, pilipili, mboga ya majani ya majini (water cress), na kila aina ya mboga kwa wingi; kuku wakubwa, kwa peni sita kila mmoja.

Mbele zaidi kuteremka pwani wenyeji hutengeneza vitambaa vizuri sana. Wana ustadi mkubwa wa kutengeneza rangi zao; ni ajabu jinsi wanavyozitengeneza. Wana rangi kali sana, zisizochujuka, kijani, buluu, nyekundu, njano, na rangi mbalimbali; ni ajabu jinsi wanavyozichanganya; na baadhi ya vitambaa vya kienyeji ni vizuri kweli kweli. Huvileta melini na kuviuza kwa bei mbalimbali, shilingi kumi, ishirini, ishirini na tano, ishirini na sita, na vingine kwa zaidi. Nilinunua kitambaa kizuri mno kwa shilingi kumi; lakini mmoja wa maafisa wa meli alipata kimoja kwa shilingi ishirini, naye alisema kilikuwa rahisi sana.

Chillicothe ndipo mahali ambapo kwa kawaida hupata vitambaa hivi vizuri vya nchi ile. Mimi pia nilipata kipande kimoja au viwili vizuri sana huko Monrovia; lakini havikuwa hata kidogo kama vile unavyovipata kuteremka pwani. Hufuma kitambaa chao kwa vipande vyembamba vyenye upana wa inchi nne au tano hivi; kisha huvishona pamoja kwa urefu au upana wo wote wanaoutaka.

Wenyeji ni mafundi hodari mno katika namna hii; na ni ajabu kuona wingi wa vitu wanavyoweza kutengeneza.

Tena Waliberia wana mazao mengine zaidi ya yale niliyoyataja. Kahawa yao ni nzuri sana, na ya ladha tamu. Kuna wakulima wakubwa kadhaa wanaolima na kusafirisha maelfu ya ratili. Miongoni mwao ni Bw. Moses Ricks, na Seneta Coleman, wa Clay-Ashland;

Sanders Washington, wa Virginia; June Moore na Saul Hill, wa Arthington; na Jesse Sharpe. Hawa wote wako kando ya Mto St. Paul au karibu nao. Ni wanaume waliotoka nchi hii miaka mingi iliyopita, wakiwa vijana; wanaume wa thamani halisi na wenye bidii. Akina Ricks walikuwa ndugu watatu—Moses, Henry, na John; walikuwa Wabaptisti thabiti, na watu wema. Siku zote walisimama pamoja, nao walikuwa tegemeo na uti wa mgongo wa kanisa la Clay-Ashland.

Katika kuendeleza kazi ya misheni miongoni mwa wenyeji, kadiri nilivyoweza kuona, Wabaptisti walikuwa mbele. Na makanisa yao na kazi yao ya misheni yote hujitegemea, yaani, hawana msaada kutoka ng'ambo, kama walivyokuwa nao zamani. Tena huko Arthington, June Moore na Saul Hill, walihesabiwa miongoni mwa watu wenye mali nyingi. Wote wawili walikuwa wanaume Wakristo wenye bidii, na Mashemasi katika Kanisa la Kibaptisti.

Bw. Moore, kwa sura yake ya nje, alikuwa wa kawaida sana, lakini alikuwa mtu mwenye akili zaidi ya kawaida, na ukweli usio na shaka, na tabia njema; na mtetezi hodari wa kuacha vileo. Tabia yake ni nzuri sana. Laiti ningeiona ikiwa imeenea zaidi.

Bw. Moore alikuwa mhubiri mzuri sana. Alisimamia Kanisa la Kibaptisti huko Arthington, naye aliaminiwa na watu, Waliberia na wenyeji. Kwa huruma na ushirikiano wake tulifanya mkutano wa kuacha vileo katika Kanisa la Kibaptisti huko Arthington, tukaanzisha Chama cha Injili cha Kuacha Vileo, na, nadhani, tukamfanya Rais. Bila shaka, wengi wa watu wa huko, hawakuwa wameendelea sana katika suala la wanawake kuhubiri. Ilikuwa sawa katika makanisa mengine, nao wangekwenda kusikiliza, na kupata faida yo yote waliyoweza. Lakini kwa kawaida waliunga mkono kauli ya Paulo: "Wanawake wenu wanyamaze katika makanisa."

Wale walio huru zaidi kimawazo huamini kwamba ile kauli nyingine ya Paulo inapaswa kuzingatiwa pia, yaani: jinsi mwanamke anavyopaswa kupambwa anapoomba au kutoa unabii.

Bwana alinibariki sana mno, nami nilikuwa na marafiki miongoni mwao wote. Sikuwahi kuombwa katika Kanisa la Kibaptisti kuongoza ibada, wakati nilipokuwa huko; ila tu kuhutubia Shule ya Jumapili.

Nilikaa kwa furaha sana nyumbani kwa Bw. June Moore, na nilifurahia mno mazungumzo tuliyokuwa nayo pamoja. Alikuwa amejaa habari juu ya kila jambo la kuvutia katika jamhuri, na nchi, juu ya wenyeji na Waliberia pia.

Baada ya maombi ya familia kwisha jioni, tuliketi na

kuzungumza hadi saa sita usiku. Aliniambia yote kuhusu shule ya Richard Morris iliyozungumzwa sana, aliyokuwa akiisimamia wakati huo. Nilikuwa na hamu kubwa ya kujua habari zake, kwa kuwa nilikuwa nimekutana na Bw. Richard Morris huko Uingereza, kabla sijaenda Afrika, na nilikuwa nimesikiliza baadhi ya mihadhara yake ya kuvutia, na habari za shule aliyokuwa akiianzisha kwa ajili ya elimu na mafunzo ya wana wa machifu wa wenyeji! Lakini nilipofika huko, na kuona na kusikia mwenyewe, lo, jinsi ilivyokuwa tofauti. Kwa habari ya wana wa machifu wa wenyeji kuwa shuleni, hapakuwahi kuwa na hata mmoja. Wavulana wenyeji waliokwenda shuleni, walikuwa wavulana walioishi katika familia mbalimbali za mtaa ule. Bw. June Moore alikuwa na wavulana kadhaa wenyeji. Hawa walikwenda shuleni wakati wa majira ya mvua; majira hayo yalipokwisha ilibidi wafanye kazi shambani.

Ile nyumba ndogo ya shule hapo awali ilikuwa kanisa la Kimethodisti, lenye nafasi ya kuketisha watu hamsini hivi, lilipojaa pomoni.

Bw. Morris maskini alikusudia kuifanyia Liberia mema; na bila shaka aliwasaidia watu sana, kwa kuitambulisha kahawa yao katika Maonyesho makuu ya Karne (Centennial Exposition). Lakini ile meli ndogo nzuri, iliyogharimu pauni mia sita, aliyoituma kutoka Uingereza, na zile birika tatu kubwa za chuma za kupikia sabuni, ziliishia kwa namna ile ile kama kutundikwa kwa mashine ya kuchambua pamba huko Virginia; hiyo ilikuwa kushindwa kwa kusikitisha.

Nadhani mara nyingi mambo haya huwapotosha wale wanaokusudia kuhamia huko. Husikia habari za mambo haya, nayo yanasikika vizuri; wamekusanya kidogo, kwa kufanya kazi ngumu, na kujinyima sana; hukiuza kwa hasara wakaenda zao Liberia. Wanapokuta mambo ni tofauti mno na yalivyoelezwa, hukata tamaa, na kuvunjika moyo, na mara nyingi kuchukizwa. Hawana njia ya kurudi nchi hii, na hata kama wangekuwa nayo, wasingeweza kurudishiwa walichokipoteza, na hivyo ingebidi waanze upya kabisa; hivi kwamba wengi hukata tamaa na kufa, au huamua kufanya kadiri wawezavyo, na mara nyingi hiyo huwa hali duni ya kuhuzunisha.

Nakumbuka ule mhamo mkubwa wa wahamiaji ulipofika Cape Palmas, wananchi waliitisha mkutano wa hadhara katika chumba cha shule cha Kiepiskopali, ambao wageni hawa walialikwa. Makala, na hotuba za kuwakaribisha, zilisomwa.

Kwa kuwa ulikuwa umbali mfupi tu kutoka nilipoishi, niliposikia habari zake nilisema ningekwenda. Nilifurahi juu yake, na nilidhani ungewatia moyo na kuwasaidia wale wageni. Lakini niliambiwa, muda mfupi baadaye, kwamba hakuna wanawake, waliopaswa kwenda; ulikuwa kwa wanaume tu. Hapo

nikawa na hamu zaidi kuliko wakati wo wote; na, kama mwanamke, nikaingiwa na shaka, pamoja na udadisi. Nilifikiri, "Kwa nini mimi nisiende? Wahamiaji hawa wanatoka nchi yangu, nami nina haki ya kwenda, nami nitakwenda."

Kabla tu ya mkutano mtu mmoja alikuja akaniuliza kama nilikuwa nakwenda.

"Ndiyo," nilisema.

"Lo, mume wangu anasema hakuna wanawake wanaokwenda, naye hataniruhusu niende."

"Basi," nilisema, "wewe una mume wa kumtii; lakini mimi sina; kwa hiyo nakwenda."

"Viti vyote vitajaa," alisema.

"Sawa, nitachukua kiti changu mwenyewe."

Ndivyo nilivyofanya. Wote walijua kwamba kwa vyo vyote nilikuwa mtu wa aina ya kupewa upendeleo, na kwa kawaida nilitimiza nililokusudia.

Niliona, nilipoingia, kwamba walianza kutazamana. Kweli kabisa, nilikuwa mwanamke pekee pale.

Nilikwenda nikaketi katikati ya njia ya kupita. Nadhani walidhani kwamba nilitaka kuzungumza; lakini hilo lilikuwa kosa. Maneno mengi yalisemwa kiasi cha kutosha kujenga mnara, kama kungekuwa na kitu ndani yake. Bw. James Tuning alikuwa msemaji mkuu wa jioni ile. Alikuwa na makala ndefu sana juu ya Yakobo kuwapokea ndugu zake. Na kati ya maneno yote makubwa ambayo mtu ye yote amewahi kusikiliza, walikuwa nayo katika mkutano ule.

Nilijua kwamba zaidi ya nusu ya yale yaliyokuwa katika makala hizo yalikuwa na thamani ya karatasi tu iliyoyabeba. Nilikuwa na hakika kabisa kwamba hayakumaanisha zaidi ya hayo; lakini wageni hawakujua hivyo. Watu wote mashuhuri wa mahali pale walikuwepo—Mtukufu, Askofu Ferguson, Mhe. J. Gibson, Bw. J. Thorne, Bw. Ashton na wengine kadhaa.

Walipokwisha wote kujieleza, na kuwakaribisha kwa moyo wote wahamiaji katika nchi yao, nchi hii huru ambamo hawakuonewa na wazungu; nchi ambamo wangeweza kuwa wanaume; ambamo walikuwa na haki za sheria, na walikuwa huru kujitegemea, na mambo mengine yote makubwa tuwezayo kusema, ndipo wakawaomba wahamiaji wazungumze.

Kwa kuwa usiku ulikuwa ukiingia, ni wahamiaji watatu tu waliotoa hotuba. Kiongozi alikuwa kijana, Bw. Massie fulani, aliyekuwa mkuu katika kuandaa mhamo huu na kuwaongoza kuja huko. Yeye ndiye alikuwa Musa wao. Alizungumza vizuri, ingawa hotuba yake

haikuwa ndefu. Lakini lo, jinsi walivyowashambulia wazungu! Ilionekana kana kwamba lengo lao kuu lilikuwa kusema maneno yote makali na kumwaga hisia zao zote zisizopendeza dhidi ya wazungu; jambo ambalo Waliberia hulipenda sana, nalo ni alama ya uaminifu halisi kwa rangi yao.

Kila mmoja, kwa zamu yake, alijieleza vivyo hivyo. Watu wa nyumbani pale walicheka na kutabasamu na kunitazama. Niliona huzuni sana kwa jambo hili. Ni roho mbaya kuithamini na kuikuza na kuiendeleza. Sijawahi kuona jema lo lote likitokana nayo. Kwa namna fulani, ingawa siwezi kueleza, si roho iliyo na kibali cha Mungu. Ni kosa kwa wale waliosababisha dhuluma hizi, lakini haitusaidii kitu kuendelea daima kutazama maovu, na kutoona kamwe jema lo lote, ambalo siku zote limekwenda sambamba na ovu. Jema halijawa siku zote lenye nguvu zaidi au lililo dhahiri zaidi, lakini limekuwepo.

Sikuweza kujizuia kufikiri, nilipokuwa nikisikiliza, kwamba kabla wahamiaji hawa maskini hawajakaa huko hata nusu ya muda niliokuwa nimekaa, kama wangehitaji huruma au msaada, wangeupata upesi zaidi miongoni mwa wale hasa waliowataja usiku ule kuwa adui zao wakubwa kuliko wote, kuliko miongoni mwa wale waliosimama pale na kusema maneno makubwa namna hiyo.

Nami nilikuwepo kumwona mtu yule yule, kabla ya miezi sita kupita, akifikia uhitaji mkubwa kabisa hata akaja kwangu kukopa galoni mbili za mchele. Mke wake alikuwa mgonjwa, mtoto wake mchanga alikuwa amekufa, naye alikuwa na vidonda vibaya mno nyayoni na miguuni kutokana na funza (chigoes); naye alikuwa katika hali ya kuhurumiwa na isiyo na msaada. Alikuwa amekwenda kwa mmoja wa wafanyabiashara wazungu juma lililotangulia akakopa mchele. Hakuweza kuupata kutoka kwa ye yote wa ndugu zake na rafiki zake waliokuwa wamesoma makala bora namna ile na kuwakaribisha kwa moyo wote namna ile.

Hakupenda kuja kwangu, kwa sababu sikuwa nimeacha kuwaambia kwamba watakapofika mahali pa uhitaji mkubwa huenda wangekuta rafiki hao wakiwaangusha. Kwa hiyo alikaa mbali kwa muda mrefu kadiri alivyoweza.

Nilifurahi alipokuja kwangu kwamba niliweza kumsaidia. Nilimwambia, "Nakusikitikia. Ningeweza kukuambia hilo, usiku ule ule mlipokuwa mkizungumza; lakini kama ningekuambia wakati ule, usingeliamini."

Maskini, machozi yalikuwa machoni mwake. Alisema, "Aa, Dada Smith, nimejifunza somo."

Na kweli alikuwa amejifunza. Lakini kama usemi wa zamani usemavyo, "Akili ya kununua ni bora kuliko akili ya kufundishwa," usipoinunua kwa bei ghali mno. Kusudi la mtu huyu maskini lilikuwa, baada ya kutulia Liberia, kurudi Marekani na kuleta mhamo mkubwa wa wahamiaji. Lo! ni mambo ya ajabu kama nini aliyokuwa akienda kufanya. Lakini uzoefu ule mdogo ulimlainisha sawasawa; hata matamanio yake hayakuwa tena ya juu hivyo.

Massie maskini! Najiuliza amekuwaje. Ninasema tu habari hii kama yale niliyoyajua na kuyaona nilipokuwa huko. Huenda kila kitu kimebadilika tangu wakati ule, kwa kadiri nijuavyo. Mambo yangewezekana, lakini mengi hayakuelekea kutokea.