Old Calabar, na Wanawake wa Afrika

Old Calabar, Afrika Magharibi, 29 Mei 1887. Leo nimefanya ziara yangu ya kwanza kwenye Ua wa Mfalme huko Duketown. Bi Lisle na mimi, pamoja na mwanamke mmoja Mkristo mwenyeji kama mkalimani, tuliwatembelea wanawake katika mji wa wenyeji. Lo, huzuni ilioje, na hali ya kusikitisha mno ya wanawake hawa maskini! Wake za wafalme na za machifu hawaruhusiwi kwenda kanisani, wala kutoka nje kabisa bila ruhusa.

Ua wa kwanza tuliotembelea ulikuwa wa chifu mkubwa mwenye wake wapatao ishirini, na watumwa wa idadi hiyo au zaidi. Behewa la kwanza lilikuwa makazi na nyumba za watumwa hao. Tukitoka hapo, tukipanda kichochoro chenye giza hadi behewa dogo, kisha kupitia mlango hadi ua mkubwa ulio wazi, tunafika kwenye makazi ya wake.

Kwenye kizingiti cha mlango wa kwanza yamepandwa mafuvu manne ya vichwa vya binadamu. Nilijaribu kukwepa, lakini kila nilipokanyaga ilionekana kwangu kwamba nimekanyaga fuvu. Ilikuwa hisia isiyopendeza hata kidogo, lakini nilijua kwamba sikuwa nimezitendea roho hizo maskini jambo lolote.

Katikati ya ua wa behewa hili kubwa palikuwa na mti wenye kiunzi kidogo, kifupi, kuuzunguka. Ndani ya kiunzi hicho palikuwa na sahani kubwa ya Kimarekani, kama ile tunayotumia huku kuwekea bata mzinga, na juu yake fuvu la binadamu. Nilipolitazama nilimkumbuka Daniel Webster. Lilikuwa fuvu linalofanana kabisa na lile la mwanasiasa yule mkuu; lenye umbo na uwiano wa ajabu kama huo.

Upande wa kulia, karibu kabisa mbele yake, palikuwa na kichwa cha mbuzi. Vyote hivyo vilikuwa vimetolewa dhabihu. Nikasema, "Hili lilifanyika lini?"

"Aa, miaka mingi iliyopita, wanaume na wanawake walitolewa dhabihu; lakini tangu wamishonari wafike hapa jambo hilo limekomeshwa, na mafuvu haya ni ukumbusho tu."

Ziara yangu ya pili kwenye Ua wa Mfalme ilikuwa Jumapili, tarehe 12 Juni. Tulikwenda kwenye nyumba nne. Niliimba, nikaongea kupitia mkalimani, nikaomba, nikawaeleza jinsi nilivyompata Yesu, na jinsi alivyoniokoa. Maskini, jinsi walivyoonekana kusikiliza kwa hamu; nami niliona machozi makubwa machoni mwao.

Baadhi ya wanawake walikuwa wazuri sana wa sura; wenye nyuso nzuri na maumbo mazuri ajabu, kama walivyo pia watoto wao. Lo, jinsi moyo wangu ulivyowatamani kwa ajili ya Yesu!

Katika nyumba ya Ironbar, aliyekuwa chifu mkubwa, kitu cha kwanza tulichokiona tulipoingia kilikuwa, katika pembe moja ya ua, juju kubwa, kichwa cha tembo, kinachowakilisha ushirikina wanaouamini wote, na ambao wote wanao, kwa namna moja au nyingine, katika nyumba zao. Pia wana mafuvu ya mbuzi, mafuvu mengi ya binadamu, magamba ya kasa, manyoya ya kuku, kamba ndefu nyingi, au vipande vya matambara, vilivyoning'inizwa katika kamba na kufungwa mafundo na vitanzi vya aina mbalimbali, na mafuta machafu mengi yakimwagwa juu yake.

Huyu alikuwa chifu mkubwa. Alivaa kama bwana mkubwa, kwa nguo za Kiingereza, naye ndiye aliyekuwa msindikizaji wangu wa kwanza kwenda Kanisa la Kipresbiteri.

Alikuwa na msururu wa watumishi nyuma yake wa kubeba mwavuli wake, uliokuwa mkubwa, wa hariri za rangi mbalimbali; buluu, njano, kijani, nyekundu, n.k., na kifundo cha shaba juu yake kikubwa kama kikombe cha chai cha ukubwa wa kutosha; wanaume wawili waliweza kuubeba vizuri kabisa; kisha walipokezana. Ironbar alikwenda kanisani karibu kila Jumapili; na hata hivyo alikuwa amejaa ushirikina na upagani kana kwamba hakuwahi kuisikia Injili kamwe.

Katika ua wa tatu, likiwa limezikwa kizingitini, palikuwa na fuvu la binadamu, ambalo mtu lazima alikanyage ili aingie. Lo, ni jambo la kutisha kama nini! Makaburi ya binadamu. Lakini je, kuhusu yale yote ya kutisha ambayo hukuyaona wala kuyasikia? Nikasema, "Ee Bwana, mpaka lini usiku huu wa kutisha wa upagani utadumu? Laiti kungepambazuka, tena mapema sana. Amina."

Katika ua wa nne, tulipopita karibu na jumba la mfalme, tukienda kwenye behewa walimokaa wake zake, tulichungulia ndani tukaiona meza, ambayo juu yake palikuwa na chupa za shampeni na brandi; na mabwana, na wana wa mfalme, na watawala wapatao wanane au zaidi walikuwa wamekusanyika kuizunguka, huku watumishi wao wakiwa wamesimama tayari kuwatii; na walipokuwa wakinywa divai yao na kuvuta tumbaku, nilimkumbuka Mfalme Belshaza na maandishi ukutani. Mungu na aharakishe wakati ambapo ufalme huu utaondolewa kwao na kupewa Mfalme wa wafalme.

Katika ua wa tano tulimwona malkia; mwanamke mkubwa, mnene, mwenye sura iliyopangika vizuri kabisa, ngozi nzuri ya kahawia, mikono na viganja vizuri ajabu, na miguu midogo sana; nywele zake zilikuwa zimesukwa kwa mtindo mzuri; alikuwa na heshima kubwa, na alijitahidi kuwa mchangamfu, lakini niliweza kuona kwamba hakuwa na moyo wowote kwa Yesu. Nilithubutu kumwambia maneno machache, nikaimba wimbo, nikamwacha. Alikuwa amevaa mavazi yake kamili; yadi tatu hivi za kitambaa kizuri viunoni mwake ndivyo vyote alivyokuwa amevaa! Ana watumwa kwa mamia.

Siku chache kabla ya hapo mmoja wao alikuwa amejinyonga; ilidhaniwa kwamba alikuwa ametekwa nyara na kuletwa huko, na utisho wa utumwa huko ni, kwa wengi, kama ulivyokuwa huku, nao mara nyingi hujiua, kwa kujizamisha majini na kujinyonga; kichwa chake kilikatwa na kupelekwa kwa malkia kama masalio. Baadhi ya wake ni wasichana wa umri wa miaka kumi na minne hivi.

Duketown, Old Calabar, 20 Juni 1887. Leo ni siku kuu huko Uingereza na katika majimbo yake; jubilei ya utawala wa miaka hamsini wa malkia mwema. Ningependa kuwa Uingereza, na ningeweza kwenda; lakini niliwafikiria wamishonari wangapi maskini ambao wangefurahi kuwa huko, kwa ajili ya kubadilisha mazingira kidogo na kupumzika, na pia kuhudhuria maadhimisho makuu ya kifalme, lakini kazi yao, na, kwa wengine, ukosefu wa fedha, viliwazuia kwenda; nami nilifikiri, ingawa nilihitaji sana kupumzika, na daktari alikuwa ameniambia kwamba ingenibidi kutoka nchi hii, na kupata mabadiliko kamili ya hali ya hewa, kabla sijaweza kutumaini kupata nafuu sana, kwamba ilikuwa haki nijinyime fursa hii kubwa na ya pekee ambayo ningepata kamwe ya kuona sherehe kama hiyo, na kwa kufanya hivyo Bwana alinibariki, nami natumaini atajibu ombi lile dogo aliloliweka moyoni mwangu kwa ajili ya malkia, ambaye utawala wake kwa miaka hamsini umekuwa wa tabia nzuri namna hiyo, ya maadili ya juu, ya Kikristo. Maisha yake na afya yake na viwe vya thamani kubwa machoni pake; na aishi maisha marefu ili awe baraka kwa mataifa yote; na utawala wake utakapokwisha hapa, na atawale pamoja naye, aliye Bwana wa mataifa yote, na ambaye kutoka katika yote amejikomboa, kwa damu ya Kristo, wafalme na makuhani kwa Mungu. Amina. Amina.

Clay-Ashland, Liberia, Afrika Magharibi, 12 Julai 1888. Kwa muda mrefu kumekuwa na hamu kubwa iliyoonekana miongoni mwa Wakristo kadhaa, kuhusu suala la utakatifu wa mtu binafsi; na tangu uamsho, ambao umekuwa ukiendelea kwa wiki tatu zilizopita, hamu hii imeongezeka sana, na imejadiliwa nyakati mbalimbali na washiriki kadhaa, na baadhi ya wasimamizi wa mali (Stewards) wakuu wa kanisa.

NYUMBA YA JENERALI SHERMAN, MONROVIA.

Nilipendekeza kwamba ingefaa kuwa na mkutano maalum mara moja kila mwezi, kwa ajili ya kuendeleza utakatifu, na kwa faida ya wale waliokuwa na hamu ya pekee na ya dhahiri kuhusu jambo hilo. Na ili kusudi la mkutano huu lieleweke vizuri zaidi, tuliona ni vema kuunda kuwa chama, kitakachoitwa "Chama cha Utakatifu cha Clay-Ashland." Kina idhini ya mchungaji wa kanisa, Mch. James Cooper, na pia kinafaidika na uzoefu wake mwenyewe wa baraka ya utakaso kamili.

Iliamuliwa kwamba mchungaji amteue msaidizi wa Dada Martha Ricks, kwa kuwa siku zote alikuwa na msaidizi katika mkutano wake wa maombi wa Ijumaa alasiri; na kisha Dada Ricks angeweza kumwita mtu mwingine yeyote wa kusaidia ambaye angemchagua.

Ili tuweze kusaidiana zaidi, kiroho, tuliona inafaa kupendekeza kwamba tuwe macho sana, tuwe watu wa maombi sana, na tujitoe kwa Mungu; na tujitahidi kuishi maisha ya kujinyima na ya kumcha Mungu, na, kwa kadiri iwezekanavyo kwetu, kuishi maisha yanayolingana na tunachokiri, na kwa njia zote tujitahidi kuepuka kila kionekacho kuwa uovu; katika kuiombea baraka, kuwa dhahiri; katika kushuhudia baada ya kuipokea, kuwa dhahiri, na Mungu atautia nguvu moyo wako, na kuiimarisha imani yako; simameni pamoja; na, kwa imani thabiti katika Mungu, hamna haja ya kuogopa; bali mtumainini Bwana milele; kwa maana katika Bwana YEHOVA mna nguvu za milele. Amina.

Nilikuwa nimeomba, nikamwomba Bwana aniongoze kuhusu kwenda, na nilikuwa nimevunjika moyo mara nyingi sana; kisha nilikuwa nimelala kwa shambulio kali la homa, nami nilikuwa dhaifu kabisa; lakini fursa ya kwenda Cape Mount ilipatikana, nami nikaona niende. Mashua ya Bw. Sherman ilikuwa ikienda huko juu, nao wakaniambia ningeweza kwenda nayo. Nilipofungua Biblia yangu, macho yangu yaliangukia maneno haya, ambayo niliyachukua kama hakikisho la kuanza safari: "Sitakufa bali nitaishi, nami nitausimulia wema wa Mungu."

Baada ya kuanza safari, saa tisa alasiri hivi, dhoruba ilitupata saa tatu usiku hivi, ikavuma kwa nguvu ya kutisha; ilionekana kila dakika kwamba mashua ingepinduka; upepo mkali ulikuwa ukivuma kutoka mbele, nasi tulikuwa wagonjwa vibaya mno; nilikuwa mgonjwa kiasi kwamba sikuweza hata kuinua kichwa changu.

Lakini muda wote, mashua ile ndogo ilipokuwa ikirushwa huku na huko, na ilionekana kila dakika kana kwamba ingevunjika vipande vipande, Bwana aliuweka moyo wangu katika utulivu mkubwa kwa kunikumbusha tena na tena maneno haya: "Sitakufa bali nitaishi, nami nitausimulia wema wa Mungu." Na ndivyo ilivyotokea kweli. Haleluya!

Tarehe 3 Juni 1889, nilijaribu tena kwenda Cape Mount, muda mfupi kabla ya kuondoka Liberia kwenda Marekani. Hii ilikuwa fursa yangu ya mwisho, na kwa kuwa nilikuwa nimeitembelea miji mingine yote ya jamhuri, niliona lazima nione Cape Mount. Kwa kuwa ilikuwa siku nzuri sana, nilizunguka kuona kama ningempata dada fulani mwema wa kwenda nami. Niliwaomba kadhaa, lakini kwa kuwa haukuwa wakati mzuri sana wa mwaka wa kusafiri, hakuna aliyeweza kwenda nami. Nilikwenda kwa Bi Sherman nikamwuliza kama hangeweza kunipendekezea mtu. Alisema alifikiri Amanda McCrumidy angekwenda.

Amanda alikuwa rafiki yangu mwema, na alikuwa na dada aliyeishi Cape Mount, na kwa kuwa yeye ndiye aliyesimamia nyumba ya Bi Roberts, mke wa Rais, huko Monrovia, nilifikiri huenda angeweza kwenda; basi nilimtembelea nikamwomba, naye akakubali mara moja. Hakuwa mtu mwenye nguvu sana mwilini, lakini alikuwa jasiri sana moyoni; nisingeweza kumpata mtu yeyote kutoka Monrovia aliyefaa zaidi kwa safari hii, (kwa maana tulikuwa na mashua isiyo na paa), kuliko Bi McCrumidy.

Nilikwenda kwa Bw. Isaac Dixon, aliyekuwa mfanyabiashara mkubwa huko Monrovia, na pia alikuwa na biashara huko Cape Mount, nikamwuliza kama angeweza kunipeleka huko kwa mojawapo ya mashua zake; bila shaka nilipaswa kulipia. Alikuwa mwema sana, akanipa mashua nzuri na wapiga makasia wake bora. Tulipaswa kuondoka Jumanne asubuhi. Jumatatu alasiri, saa kumi hivi, mawingu yalitanda meusi, nasi tukatishiwa na dhoruba ya kutisha. Nilipotazama nje na kuyaona mawingu, imani yangu ilitikisika kidogo tu, lakini nilimtazama Bwana, na mara moja yote yakatulia. Jumanne asubuhi, tarehe nne Juni, Bwana alikuwa amelithibitisha hakikisho moyoni mwangu kwamba nilipaswa kwenda. Saa kumi na mbili alfajiri, mawingu yalikuwa meusi na mazito, ngurumo zilivuma, pepo zilivuma, lakini imani yangu haikuyumba hata kidogo; huo ndio ulikuwa wakati wangu wa kwenda. Basi saa mbili asubuhi hivi rafiki yangu, Amanda, alikuja, akasema: "Je, unakwenda?"

"Ndiyo, bila shaka," nilisema. Dakika chache baadaye Bi Dixon alimtuma kijana wake mdogo kuniambia nisiende; aliogopa kwamba tungepatwa na dhoruba kubwa. Lakini nilisema, "Hapana, huu ndio wakati wangu wa kwenda."

Nilipofika chini ufuoni niligundua kwamba moyo wa Bw. Dixon ulikuwa umeingiwa na hofu; alikuwa akitumaini kwamba ningeamua kutokwenda. Lakini walijenga kibanda cha namna fulani juu ya mashua ili kutukinga kidogo na jua na dhoruba, nasi tukaondoka kwenda Cape Mount. Tulikuwa safarini mchana kutwa na usiku kucha, tukafika Cape Mount saa moja asubuhi iliyofuata. Tulimsifu Bwana tena na tena.

Alhamisi, tarehe 6 Juni. Nilifanya ziara kadhaa, na nikahubiri kwenye

nyumba iliyojaa watu usiku, na Bwana alinipa uhuru mkubwa katika kusema, na akawasaidia watu.

Ijumaa, tarehe 7. Tuliandaa machela, tukatembea maili tatu hadi kwenye makazi mapya kuwatembelea wahamiaji; na kati ya mambo yote ya kusikitisha niliyowahi kuyaona, ni watu wale maskini; jinsi moyo wangu ulivyowauma; walikuwa fukara, na wagonjwa, na wajinga; hapakuwa na nyumba hata moja miongoni mwao, kati ya zile nilizotembelea, iliyokuwa na starehe yoyote ya maana.

Jumamosi, tarehe 8. Nilitembelea kituo cha Bi Briley, Misheni ya Kiepiskopali. Mama huyu alikuwa mmishonari mzungu, na amekaa miaka kadhaa Afrika, na nadhani atakaa huko siku zake zote zilizobaki. Hiki kilikuwa kituo kilichostawi sana zamani; lakini kwa yale niliyoyaona, kilionekana kukosa karibu kila kitu, na kuhitaji karibu kila kitu.

Jumapili, tarehe 9. Nilihubiri mara mbili, na nikaihutubia Shule ya Jumapili.

Jumatatu, tarehe 10. Saa kumi na mbili alfajiri. Tunaondoka tena kwa mashua zetu zisizo na paa kurudi Monrovia. Safarini usiku kucha. Lo, jinsi Bwana alivyo mwema! Dhoruba inatupata na kututishia vikali. Nilipomtazama Baba yangu, Mungu, na kumwita atusaidie, alinijibu upesi, na baada ya muda mfupi upepo ulionekana kupungua, na mawingu yakapita.

Jumanne, tarehe 11. Bado tumo mashuani, na ni wagonjwa; lakini asubuhi ni nzuri ajabu. Bwana asifiwe. Tunafika Monrovia saa tano asubuhi hivi.

Mara nyingi huulizwa, "Dini ya Afrika ni ipi?" Basi, mahali nilipokuwa hawakuwa na dini ya kweli ya namna yoyote. Walikuwa kile ambacho tungeita waabudu shetani. Wanasema Mungu ni mwema; yeye hawafanyii hila; kwa hiyo hakuna haja ya kumwomba. Lakini wao huomba, na kucheza ngoma, na kupika vyombo vikubwa vya wali na samaki, na kuviweka nje usiku ili Ibilisi apate mlo mzuri. Wanafikiri kwamba wakimlisha vizuri, na kuendelea kuwa na uhusiano mzuri naye, atawapa mavuno mazuri na bahati njema, na kuyazuia magonjwa. Ndui, au ugonjwa wowote wa aina hiyo, ukiingia mjini mwao, wanasema ni kwa sababu mtu fulani amemkasirisha Ibilisi.

Nilipokuwa Baraka pamoja na Askofu Taylor, nilipata uzoefu wangu wa kwanza wa sheria na desturi zao. Dada Betty Tubman, Shangazi Julia Fletcher, nami, tulikwenda, pamoja na Askofu, kufungua kituo huko Baraka. Ni mji mkubwa wa wenyeji, na miaka mingi iliyopita Kanisa la Kimethodisti lilikuwa na kituo kilichostawi karibu kabisa na mji huo huo.

Kwa kuwa Askofu Taylor alikuwa amekuja Afrika kuwasaidia watu wangu kwa kuanzisha misheni na shule, niliona ni wajibu wangu kufanya yote niliyoweza kusaidia, na kusimama pamoja na Askofu, na kufanya niwezalo kwa kushughulikia mahitaji madogo madogo.

Nilikuwa na kanteeni kubwa, kama wanavyoyaita huko Afrika; huku tungesema sanduku la chakula; basi nilikuwa nikilijaza chakula, kilicho bora kabisa nilichoweza kupata; nilikuwa nikioka mkate mkubwa wa mahindi, na kupata nyama za makopo, na paja la nguruwe la kukausha, nilipoweza. Dola tano ilikuwa karibu bei ya chini kabisa ambayo paja la nguruwe lingepatikana, huko Cape Palmas, lakini hata kwa bei hiyo mapaja hayo hayakukaa mikononi mwa wafanyabiashara muda mrefu; kwa maana linapokuja suala la chakula, Waliberia si wabahili, na paja la nguruwe si kitu adimu, ingawa hawalili kila siku; lakini kwa kawaida hujitahidi kulipata wanapolihitaji hasa. Mara nyingi wanaweza kupata vitu vya aina hii, vilivyo ghali, kwa kubadilishana na kahawa au mafuta ya mawese. Lakini, bila shaka, mimi sikuwa na kitu cha namna hiyo, na siku zote ilinibidi kulipa fedha taslimu kwa kila nilichonunua madukani.

Kisha nilikuwa na jiko dogo la mafuta ya taa nililochukua pamoja nami, na kakao, na kahawa, na kopo la maziwa mazito, na biskuti, au biskuti ngumu, kwa maana mkate haudumu muda mrefu sana; ukijaribu kuuweka, utachacha au kuota ukungu; kwa hiyo kwa kawaida tunaumaliza ungali mbichi, kisha tunarudi kwenye biskuti ngumu.

Bwana alikuwa mwema sana kiasi kwamba kwa kawaida nilikuwa na fedha kidogo karibu nami. Lakini mara nyingi halikuwa suala la fedha, na hukuweza kupata vitu ulivyohitaji; havikupatikana kabisa. Lakini ilikuwa ajabu jinsi nilivyojifunza kujipanga na kuendelea. Inasemekana kwamba shida ndiyo mama wa ubunifu; na Afrika hakika ni mahali ambapo ubunifu huo unaweza kukuzwa.

Tulikuwa tukiamka mapema asubuhi; nilikuwa nikichemsha maji na kumtengenezea Askofu kikombe cha kakao au kahawa, na hivyo kumpa kifungua kinywa cha mapema.

Wenyeji siku zote walikuwa wema na wakarimu; walikuwa wakila mlo wao saa tatu au saa nne asubuhi hivi; lakini sisi tulikuwa tumedhoofika sana kufikia wakati huo, kwa kuwa hatukuzoea hivyo; na, kwa kuwa Askofu alikuwa mtu wa kuamka mapema sana, nilijua ilikuwa bora apate kitu cha kula kabla ya wakati huo. Na tena mimi siku zote nilikunywa angalau kikombe cha chai, au kitu fulani, kabla mchana haujaendelea sana.

Wenyeji walikuwa wakileta, labda, kuku. Hawakuwachovya katika maji ya moto na kuwanyoa manyoya kama tufanyavyo sisi; walikuwa wakiwachinja na kuwapitisha juu ya moto; na, bila shaka, manyoya yote ambayo hawakuyaondoa, ilitubidi tuyaondoe sisi wenyewe; kisha walikuwa wakileta

vibuyu vikubwa vya wali, na pilipili, kwa maana wao hutumia kila kitu kikiwa kikali sana kwa pilipili; hilo lilikuwa mojawapo ya mambo ambayo sikuweza kamwe kuyazoea, pilipili kali. Lakini Askofu mpendwa, mzee, alikuwa akijipakulia wali na kuku, na mbuzi, kwa maana mara nyingi walikuwa wakichinja mbuzi asubuhi na kumpika kwa kifungua kinywa.

Tulikuwa tukiweka sanduku katikati ya sakafu, nami nilikuwa nikitandika kitambaa juu yake, nao walikuwa wakiweka vibuyu hivi juu yake, nasi tukaketi. Wakati mwingine walileta vibuyu vitatu au vinne; ilitubidi tule kidogo kutoka kila kimoja; hawangejisikia vizuri hata kidogo kama tungerudisha kimoja bila kula kutoka humo; kwa hiyo kwa kawaida tulikuwa na chakula tele, kama tungeweza tu kukila; mara nyingi mtu hulazimika kuzoea ladha kabla hajaweza kukipenda kweli. Nilikaa Afrika mwaka mzima kabla sijakifurahia kweli au kukipenda chakula changu. Kila kitu kinaonekana kuwa na ladha tofauti; lakini wengine hukizoea upesi sana, na wengine huchukua muda. Siku zote nilikuwa na chakula tele huko Afrika. Sikuwahi kuona siku hata moja ambayo sikuwa na chakula tele, ingawa siku zote hakikuwa kile ambacho hamu yangu ilikipenda.

Nilifikiri kwamba tukifika Baraka tungewasha moto nje, na tungefurahia kama katika pikniki halisi. Tungepika kila kitu jinsi tulivyotaka kukipika, sawasawa na wafanyavyo katika pikniki; kwa maana Shangazi Julia na Betty, wote wawili walikuwa wapishi hodari, na katika jambo hilo nilikuwa nikitarajia kumwonyesha Askofu jinsi ambavyo tungeweza kumhudumia vizuri.

Lakini, kumbe, tulipofika huko hatukuruhusiwa kuwasha moto nje hata kidogo; mapishi yoyote yaliyofanyika, ilibidi yafanyike ndani ya nyumba ya wenyeji tuliyokaa. Hapakuruhusiwa moto wowote nje, isipokuwa tanuru la namna fulani, ambamo walichoma vyungu vyao—vyombo vya kila aina vilivyotengenezwa kwa udongo ambavyo huwekwa motoni na kuchomwa.

Inashangaza jinsi walivyo hodari katika mambo hayo; wanatengeneza vyombo vyao vyote vya kupikia; sisi tungeviita vyombo vya udongo; baadhi yake ni vizuri sana; ni imara na vimetengenezwa vizuri, na vya ukubwa wa kila namna; mitungi inayoweza kuchukua galoni moja, mbili, tatu na tano za maji; kisha kuna vyombo vidogo zaidi.

Tulikaa katika nyumba bora kabisa ya mfalme; nyumba kubwa ya wenyeji; sakafu ya udongo, lakini kavu; bila madirisha, bila dohani; palikuwa na nafasi sakafuni ambapo tuliwasha moto, na kupikia, na moshi ulikuwa ukipanda na kupenya katika nyasi zote za paa. Sijui jinsi nilivyostahimili, lakini niliendelea vizuri ajabu. Kuni zilipokuwa mbichi na kutoa moshi mwingi, nilikuwa nikiteseka kwa moshi machoni mwangu; lakini, kwa namna fulani, nina wazo kwamba moshi ulikuwa wa afya huko Afrika!

Desturi ilikuwa kwamba kila nyumba mjini jioni ilikuwa na moto mdogo nje mbele ya mlango, na mara nyingi kipande cha tumbaku na kiko viliwekwa kando yake; hiyo ilikuwa kwa ajili ya rafiki zao wowote waliokufa, au ili Ibilisi aweze kuja kuwasha kiko chake; (bila shaka wanadhani Ibilisi huvuta tumbaku); walifikiri ni jambo jema, na lingempendeza. Hii ndiyo sababu hawakuturuhusu kuwasha moto nje. Nilifikiri ni upuuzi; lakini waliniambia ni afadhali nisishikilie. Basi, nilipompelekea mfalme habari, naye akasema, hapana, hatuwezi kuwasha moto nje, na nilipotembea mwenyewe katika mji wote, karibu na giza la jioni, nikaona, kweli kabisa, kando ya kila kibanda kifungu kidogo cha kuni kilichokuwa kimechomwa na kilikuwa tayari kuwashwa tena, nilifanya tu kama nilivyoambiwa, nikapikia katika nyumba yangu mwenyewe ya kienyeji.

Tulipokuwa huko mke mkuu wa mfalme mzee, aliyekuwa mke-malkia, alishtakiwa na kuhukumiwa kuwa mchawi. Hilo lilimaanisha kwamba alipaswa kufa kwa kunywa sumu ya mti wa sassy (sassy wood).

Mmoja wa wake wengine wa mfalme alimshtaki mke mkuu kwamba amemroga mtoto wake. Mtoto huyo alikuwa msichana wa umri wa miaka kumi na minne hivi, na alipokuwa shambani mwa mihogo akichimba mihogo aliumwa na yule anayeitwa nyoka wa mihogo, aliye na sumu kali kama swila wa India. Mtoto huyu alipokufa walisema ni kwa sababu mke mkuu alikuwa amemroga; na mtu yeyote anaposhtakiwa kuwa mchawi lazima afe.

Mwanamke huyu maskini alikimbia akakaa miezi mitatu, kwa watu wa ukoo wake. Na kwa kuwa alikuwa mke mkuu wa mfalme lilikuwa jambo walilokiita "shauri la aibu (shame palaver)" kubwa; jambo lolote kumpata mke wa mfalme —hilo lilikuwa baya kabisa.

Kwa kuwa mke wa mfalme alikuwa wa ukoo wa hadhi ya juu sana, wote walikusanyika pamoja, na iliwachukua miezi mitatu kabla ya kuweza kulimaliza. Lakini lilimalizwa, naye alikuwa ameamua kunywa sumu ya sassy.

Alikuwa na wana wawili, vijana wazuri sana; walikuwa warefu na wenye madaha, sawasawa na baba yao, mfalme; walikuwa vijana wenye akili sana, na mmoja wao aliweza kusema Kiingereza kizuri. Basi walituambia Ijumaa kwamba mama yao angekunywa sumu ya sassy tena Jumamosi; ilimbidi anywe mara mbili. Basi tukawaomba waje kutuambia wakati utakapofika, nao wakasema watakuja.

Mama huyo alikaa katika mji mwingine mdogo wa wenyeji kama nusu maili hivi kutoka mji huu mkubwa. Basi Jumamosi asubuhi saa mbili hivi yule kijana alikuja akatuambia. Shangazi Julia alikuwa

ametoka kwenda kutafuta kuni; basi Betty na mimi tulikwenda pamoja na yule kijana. Betty Tubman aliweza kuielewa lugha ya wenyeji na kuisema vizuri sana.

Tulipofika tu kwenye mji huu mdogo tuliwakuta wanaume na yule mwanamke wakienda mahali pa kunyongea. Mji ulikuwa umezungushiwa uzio wa vijiti. Yule mwanamke mzee alipita katika lango akaingia kwenye uwanja ulio wazi nje kidogo yake.

Alikuwa mwanamke asiye mrefu sana, lakini mweusi sana, mwenye viungo vizuri ajabu, umbo zuri ajabu, miguu midogo, kama ya bibi mwungwana, na mikono na viganja vizuri ajabu; kichwa chake kilikuwa kimenyolewa na kitu cheusi kimepakwa juu yake; naye alikuwa na kitambaa kidogo cha majani kiunoni kama sketi ndogo kuzunguka viuno vyake tu.

Tulipopita langoni nilimkumbuka Bwana Yesu, aliyetuambia tutoke nje tukichukua shutuma zake. Nje ya lango palikuwa na kitu kama kichaka cha miti, na uwanja ulio wazi kupita kichaka hicho kidogo. Walipofika mahali pale walisimama. Palikuwa na wazee wanne au watano, na vijana wawili.

Wazee walisimama kama mashahidi. Waliweka kinu chini. Mmoja alikuwa na kibuyu, na mwingine alibeba sumu ya sassy, iliyo kinywaji cha majimaji kilichochemshwa. Sijui kama kuna mtu yeyote aliyewahi kugundua mchanganyiko halisi wa sumu hii ya sassy ni nini; lakini nimeambiwa ni mchanganyiko wa magome fulani. Kuna mti huko unaokua mrefu sana, unaoitwa mti wa sassy; lakini kuna kitu kinachochanganywa nao ambacho ni vigumu sana kukigundua, na wenyeji hawasemi ni nini. Wanasema ni mojawapo ya dawa zao wanazotumia kutekeleza sheria yao ya kuwaadhibu wachawi; kwa hiyo huwezi kugundua ni nini.

Ingawa kulikuwa na joto jingi hivyo, nilihisi mwili wangu ukipoa nilipotazama tukio lile. Moyo wangu ulionekana kuacha kupiga. Lo, jinsi nilivyomwomba Mungu amwokoe mwanamke yule! Hatukuweza kufanya lolote kumsaidia; mumewe hakuweza kumsaidia; wanawe hawakuweza kumsaidia; watu wa ukoo wake hawakuweza kumsaidia. Hapana, alikuwa ameshtakiwa kuwa mchawi, na lazima alipe adhabu; na adhabu ilikuwa kunywa sumu ya sassy. Akiitapika ameshinda kesi.

Wakati mwingine kweli huitapika, na hapo huheshimiwa sana; hupandishwa kwenye hadhi ya juu zaidi kuliko waliyowahi kuwa nayo kabla. Basi nilimwombea mwanamke yule maskini, mpendwa, kwamba Mungu amfanye aitapike.

Wakati mmoja nilifikiri sitaweza kustahimili kuliona; lakini nikashikilia. Nakumbuka jinsi nilivyokamata tawi la mti uliokuwa karibu wakati

alipokuwa karibu kuinywa; nami nikashikilia nikaomba. Mwanawe alisimama pamoja nasi akamtazama mama yake akinywa kipimo cha kwanza; kisha akakimbia. Wale vijana wawili walichota kinywaji hicho kutoka kinuni wakakimimina katika kibuyu, wakakiweka chini, kisha ilimbidi akiokote na kukinywa.

Walipokwisha kukijaza kibakuli alisimama akakitazama kisha akaokota vijiwe vitatu, akasema kitu kama sala fupi; kisha akagonga ubavu wa kibakuli. Niliweza kuelewa aliposema "Niswa, Ee Niswa," maana yake "Ee Mungu." Sikujua mengine aliyosema. Lakini aligonga kimoja cha vijiwe kwenye ubavu wa chombo, akakitupa kingine ndani yake, na kile kingine akakitupa mbali. Kisha akainywa sumu ya sassy. Ilimbidi anywe galoni mbili.

Nilimgeukia Betty nikasema: "Anasema nini, Betty?" Naye akaniambia sehemu ile ambayo sikuweza kuielewa. Sala nzima ilikuwa hii: "Ee Niswa, kama nimefanya uchawi, na mtoto huyu amekufa, ninapokunywa sumu hii ya sassy nisiitapike. Lakini kama sikufanya uchawi hata mtoto huyu akafa, basi niitapike sumu hii ya sassy."

Basi hayo ndiyo aliyokuwa akiyasema muda wote alipokuwa akinywa sumu ya sassy. Alipokwisha kumeza kipimo cha kwanza walichota kibakuli kingine kilichojaa. Lo, nilitetemeka. Nikasema, "Bwana, tafadhali mfanye aitapike." Na alipokuwa tu karibu kuinama kuinua kibakuli cha pili, nilimwona akitikisa mabega yake kidogo, na kufungua kinywa chake, na kama umewahi kuona bomba la maji barabarani likirusha maji—aliitapika sumu ile ya sassy, kwa mkondo kamili!

Basi, ningeweza kupiga kelele za shangwe. Nikasema, "Mungu ashukuriwe." Lakini sikusema kwa sauti kubwa sana, kwa maana watu wale walionekana kuwa na kisasi, nami niliogopa wangetufukuza.

Kisha akanywa kibakuli cha pili, na kisha cha tatu, akaitapika, naye akawa mshindi. Lo! Je, sikutoka mahali pale nikirukaruka kurudi nyumbani? Siwezi kueleza jinsi nilivyojisikia.

Asubuhi iliyofuata ilikuwa Jumapili asubuhi; na saa mbili asubuhi hivi tulisikia kuimba na kupiga muziki na kupiga ngoma kwa namna hiyo, tukashangaa kulikuwa na nini duniani. Tulichungulia nje, na tazama, wakaja wakipita mjini wanawake wote, na mwanamke huyu huyu, mke wa mfalme, akiwa na wasindikizaji wawili kila upande, na amevaa vizuri ajabu; alikuwa na kitambaa kizuri cha kienyeji, chenye rangi za kila aina, kama kanzu ya Yusufu, kimezungushwa mwilini mwake; alikuwa ameogeshwa na

kupakwa mafuta; alikuwa na pete masikioni mwake, na bangili mikononi mwake; vidole vyake vilikuwa vimejaa pete, na pete katika vidole vya miguu na vifundoni. Alipendeza sana!

Wana aina fulani ya majani wanayoyatia rangi nyeusi, nayo yanafanana sana na nywele; naye alikuwa amevaa kilemba cha majani hayo, kilichosokotwa vizuri ajabu, naye alionekana mzuri kupita kiasi. Kisha alikuwa na mwavuli mkubwa sana, wenye mistari ya rangi nyekundu, na buluu, na kijani na njano. Lo, alikuwa wa hadhi ya juu kweli! Nao walimtembeza mjini; walicheza ngoma na kuimba; watoto, wavulana na wasichana wadogo, na wanawake.

Siku iliyofuata, Jumatatu, wanaume walichoma baruti, kama walivyosema. Saa kumi na moja alfajiri hivi tulisikia mzinga mkubwa ukipigwa. Hatukujua kama vita vilikuwa vimeanza. Lakini ilikuwa siku ya wanaume ya kusherehekea ushindi ambao mke wa mfalme alikuwa ameupata.

Sitasahau kamwe jinsi mfalme mzee maskini alivyonijia akataka ninywe divai.

"Hapana, mfalme," nilimwambia, "unajua mimi ni mwanamke wa kuacha vileo. Mimi hapana kunywa divai."

Alionekana kukasirika kabisa. Akasema, "Kuna nini? Mwanamke yangu hapana kufa, wewe hapana weza kunywa divai kidogo na mimi wakati moyo yangu furaha kwa sababu mwanamke yangu hapana kufa?"

"Basi," nilisema, "mfalme, nimefurahi sana, na niliomba kweli, na naamini Mungu alimsaidia mwanamke yako hata yeye hapana kufa. Lakini mimi mwenyewe hapana kunywa divai."

Kisha alipokuwa akigeuka kuondoka, karibu kwa kuchukizwa, nilimwambia, "Nakwambia mfalme, mimi kupa wewe kikombe kakao. Mimi kutengeneza kwa wewe. Basi wewe kunywa kakao na mimi."

"Ndiyo," alisema, kisha akatabasamu.

Basi nilianza kazi nikatengeneza bakuli zuri la kakao, nikatia sukari na maziwa mazito ya kopo ndani yake, nikampa biskuti ngumu na nyama kidogo, jambo lililomfurahisha sana. Basi tukawa marafiki.

Wanawake maskini wa Afrika, kama wale wa India, wana maisha magumu. Kwa kawaida, wao ndio hufanya kazi zote ngumu. Wao hulazimika kukata na kubeba kuni zote, kubeba maji yote vichwani mwao, na kupanda mpunga wote. Wanaume na wavulana hukata na kuchoma vichaka, kwa msaada wa wanawake; lakini kupanda mpunga, na kupanda mihogo, ni lazima wanawake wafanye.

Mara nyingi utamwona mwanamume mkubwa sana akitembea mbele, bila kitu chochote mkononi mwake isipokuwa panga (kwa maana siku zote hubeba hilo au

mkuki), na mwanamke, mkewe, akija nyuma, akiwa na mtoto mkubwa sana mgongoni mwake, na mzigo kichwani mwake.

Hata awe amechoka kiasi gani, bwana wake asingefikiria kumletea mtungi wa maji, wa kumpikia chakula chake cha jioni, wala kutwanga mpunga; hapana, lazima afanye hayo yeye. Mvulana mkubwa sana asingemletea mama yake maji; angesema:

"Mvulana hapana beba maji; hiyo kuwa kazi ya mwanamke."

Wakiishi na wamishonari, au Waliberia, au mtu yeyote nje ya watu wao wenyewe wa kienyeji, basi watafanya mambo kama hayo; lakini si kwa ajili ya wao kwa wao.

Mara tu mtoto wa kike anapozaliwa, anakuwa mali ya mtu fulani. Baba mwenye mwana wa kiume hufanya kuwa lengo kuu kabisa la maisha yake kuhakikisha kwamba mwanawe anapata mke; kwa hiyo hupanga, na kuanza kulipa mahari ya msichana kwa ajili ya mwanawe. Wakati mwingine wana umri wa miezi michache tu, nawe utawaona wakiwa wamevaa vito vyao vya uchumba.

Ikiwa mtu anayemnunua msichana ana uwezo, msichana atakuwa na kiunoni mwake kidogo mzingo mnene wa shanga; wakati mwingine safu tano au sita pamoja; au atakuwa na bangili kwenye vifundo vyake vidogo vya mikono, wakati mwingine za shaba, wakati mwingine zilizotengenezwa kwa chuma cha kawaida tu na mhunzi wa kienyeji; atakuwa na vivyo hivyo vifundoni mwa miguu, vikiwa na kitu kidogo kinacholia ndani yake, kama kengele, ili vitoe sauti anapotembea.

Wanapokua, wanakuwa na ladha zao, na yale wanayoyapenda na wasiyoyapenda. Umri wa kuolewa ni kuanzia miaka kumi na mitatu hadi kumi na minne, na wakati mwingine chini ya hapo. Miaka yote hiyo baba wa mvulana, au mwanamume mwenyewe, anaendelea kumlipia msichana. Ndiyo sababu ni vigumu kuwapata wasichana. Ni wasichana wanaoleta fedha nyingi; kwa hiyo kadiri baba anavyokuwa na wasichana wengi, ndivyo anavyozidi kuwa tajiri.

Wasichana wanaonunuliwa kwa ng'ombe dume ni wa hadhi ya juu; hilo ndilo daraja la juu kabisa karibu. Kisha linalofuata ni birika za shaba, na nguo na shanga. La tatu ni la kawaida zaidi; tumbaku, nguo, baruti, na jini kidogo haikataliwi. Kwa hayo yote anaweza kuongeza kadiri apendavyo; lakini yale niliyoyataja ndiyo vitu vikuu vinavyotumiwa kumnunua msichana wa kienyeji awe mke.

Maskini, hawaulizwi maoni yao; hawana uchaguzi wowote katika jambo hilo. Wasipompenda mwanamume, wanalazimika kwenda naye hata hivyo, hata akiwatendea vibaya kiasi gani; na wakati mwingine wanatendewa kwa ukatili. Lakini baba yao mwenyewe hakuweza kuwalinda. Sheria katika jambo hili ni kali sana. Mke wa mtu ni mke wake, wala hakuna anayethubutu kuingilia.

Asubuhi moja huko Sinoe, saa kumi na mbili asubuhi hivi—kwa kawaida niliamka

FRANCES, MSICHANA WANGU MWENYEJI WA KABILA LA BASSA.

wakati huo, na mara nyingi mapema zaidi, hasa nilipokuwa nikifua nguo; saa kumi na moja au saa kumi na mbili alfajiri ulikuwa wakati mzuri kabisa wa siku huko Afrika, hasa kama mtu alikuwa na siku kubwa ya kufua au kupiga pasi, au kazi nyingine yoyote; ni pazuri sana na baridi wakati huo, lakini jua linapochomoza hupata nguvu zaidi, hata wakati mwingine joto huwa karibu lisilovumilika— nilisikia mtu akilia kwa huzuni kubwa mno barabarani, na palionekana kuwa na sauti nyingi zikipiga kelele na kuzungumza; lakini katikati ya hizo zote nilisikia kilio hiki kizito, cha kuhuzunisha.

Nilikwenda nikachungulia dirishani, na pale palikuwa na msichana maskini, nadhani wa umri wa miaka kumi na mitano au kumi na sita hivi, na msichana mweusi mzuri kama yeyote niliyewahi kumwona; alikuwa na ngozi ya kahawia iliyoiva, wa kimo cha wastani na mwenye umbo zuri ajabu; nywele zake zilikuwa zimesukwa vizuri, kama wanavyoweza kuzisuka, na mikono na viganja vyake vilikuwa vinene na vyenye umbo laini kana kwamba alizaliwa malkia.

Palikuwa na wanaume watano au sita, na idadi hiyo hiyo ya wavulana. Yule mzee alikuwa mbaya wa sura kama tumbili; ndiye aliyekuwa mumewe; alikuwa amemshika mkono, akimvuta kwa nguvu, na kumpiga; kisha wale wavulana wangemkimbilia na kumzaba kofi mabegani mwake yaliyokuwa wazi, ambalo uliweza kulisikia waziwazi kabisa.

Nilikimbia chini ngazi nikamwita Bw. R., nikamsihi aende kuona kama angeweza kufanya lolote kwa ajili ya maskini yule. Alisema lilikuwa shauri la mwanamke (woman palaver), alidhani, na hilo ndilo shauri kubwa kuliko yote huko Afrika, wala hakuna mtu anayeweza kusaidia kulimaliza, isipokuwa wao wenyewe. Hata hivyo, nilimsihi sana hata akaenda.

Alirudi baada ya saa moja hivi, akasema msichana huyo alikuwa mke wa mzee huyu wa kutisha, naye alikuwa amemtoroka kwa sababu alikuwa amempiga, na alikuwa amekaa mbali wiki kadhaa; na wanaume hawa wengine walikuwa wamempata, na wamemshikilia kwa ajili ya yule mzee, lakini yeye hakutaka kwenda kwake.

"Basi," nilisema, "hakuna jambo lolote linaloweza kufanywa kumsaidia?"

"Hapana," alisema, "kuna jambo moja tu; kama mmoja wa vijana hawa angembembeleza yule mzee amwuze, naye akakubali na wakamlipa mahari nzuri, wangeweza kumpata. Lakini kama yule mzee angekuwa mkaidi, akakataa, angemtesa hadi kufa mbele ya baba yake mwenyewe, naye asingeweza kumsaidia."

Lakini alisema yule mzee alikuwa na moyo mwema kiasi, naye alifikiri mmoja wa vijana hawa angemnunua.

Wakati mwingine wazee hawa hufanya hila hizi ili kupata fedha. Kwa kweli natumaini walimnunua.

Basi hiyo ndiyo sababu ni bora zaidi sana mmishonari awanunue wasichana, kwa bei ya ng'ombe dume, ambayo ni dola ishirini au ishirini na tano; hiyo ndiyo bei ya msichana. Nao ni waaminifu sana katika jambo hili. Msichana akiwa amenunuliwa na mmishonari, yu huru siku zote za maisha yake; hakuna atakayemdai kamwe; lakini vinginevyo, anaweza kudaiwa miaka mingi baadaye, na mtu yeyote wa ukoo wake anayetaka kuleta matatizo. Hata kama alikuwa ameolewa na kutulia hilo lisingemwokoa, kama hangeweza kusema kwamba alinunuliwa.

Sikuombwa kulipa chochote kwa ajili ya Frances wangu, msichana wa kabila la Bassa, ingawa hiyo ilikuwa desturi yao. Baba yake alinipa yeye, na vivyo hivyo Bi Brown, ambaye yeye alikuwa amempa kwanza bila mahari yoyote. Mama yake alikufa, nami nilimwambia Bw. Brown kwamba kama watu wa ukoo wake wangemtaka, lazima wanilipe ng'ombe dume wawili; kwa maana alikuwa amenigharimu kiasi hicho pamoja na malezi na taabu niliyokuwa nayo juu yake. Baada ya hapo sikusikia tena habari yoyote juu ya jambo hilo.

Wavulana ni huru; hakuna mahari kwa ajili yao. Wanaweza kwenda kuishi na wamishonari, kuoa na kutulia, kama wapendavyo.