Njiani Kwenda India

Jumamosi, tarehe 4 Septemba. Tunazunguka kuona kidogo mambo ya Paris. Lo! Maajabu yake; huenda si ya ajabu kwa wengine, lakini kwangu ndiyo; sanamu, na bustani, na majengo yalipendeza mno kutazama.

Jumapili, tarehe 5. Asubuhi nzuri, yenye mwanga. Moyo wangu ulijaa sifa nilipoamka na kutazama nje uzuri ule. Lakini muda mfupi baadaye nilihuzunika kama nini nilipoona majengo yakijengwa, watu wakivuta mawe, maduka ya kufulia nguo yako wazi, kila kitu sawasawa kabisa na Jumamosi. Wengine walikuwa wakienda kanisani.

"Aa," nikasema, "je, huu ndio ule mji wa Paris wa mitindo, mwovu, ambao macho ya ulimwengu wa Kikristo huuelekea kupata mitindo yao ya kwanza na mambo ya kuiga?" Na nilipolifikiri hilo nilihuzunika. Wakati wa ibada tulihudhuria Kanisa la Kiwesley. Ilikuwa Jumapili ya Meza ya Bwana. Mhubiri alihubiri mahubiri makuu kutoka kwa maneno haya: "Kristo alijitoa."

Jumatatu, tarehe 6. Tunakwenda tena kutazama mandhari. Mojawapo ya mahali palipovuta sana moyo wangu palikuwa kiwanda cha vyombo vya kauri. Pale niliona jinsi vyombo hivi maridadi vinavyotengenezwa. Na yule mtu alipokuwa akifinyanga vitu mbalimbali alivyotaka kuvitengeneza, kuanzia kikombe kidogo kabisa kilicho laini hadi chombo kikubwa cha maua, niliwaza jinsi mfinyanzi alivyokuwa na mamlaka kamili juu ya udongo. Udongo haukumwamuru lolote. Mfinyanzi alikuwa na mamlaka yote. Mara moja alichukua kipande cha udongo akatengeneza aina moja ya chombo; kisha akakigeuza kipande kile kile cha udongo kuwa aina nyingine ya chombo; wakati mwingine mtungi mzuri, kisha kikombe kikubwa, kisha bakuli, na kwa kila umbo alilopenda aliufanya udongo. Kisha akatuonyesha vingine vyenye maua ya kupendeza mno juu yake, ambavyo vingetiwa tanuruni wakati fulani, na moto ungeleta wazi alama zote nzuri maridadi na rangi zake.

Nilipokuwa nimesimama nikisikiliza maelezo yake, moyo wangu uliwaka moto; nikawaza jinsi jambo hilo linavyofanana na Bwana wetu mbarikiwa. Wakati mwingine kinacholeta wazi tabia nzuri ni tanuru. Nami nikasema, "Ee Bwana, nisaidie niwe mikononi mwako kama udongo huu ulivyo mikononi mwa mfinyanzi; na hata tanuru inapokuja, nikubali, wala nisiamuru."

"Maumivu, tanuru, joto, ndani yangu hutetemeka;
Pumzi ya Mungu juu ya mwali huvuma;
Na moyo wangu wote ndani yangu hutetemeka,
Na kutetemeka mbele ya mwako wa moto.
Lakini nasema mtumaini kama Mungu apendavyo,
Na katika moto wake mkali kuliko wote tulia."

Katika mojawapo ya barabara pana zisizo mbali na mahali hapa (nasikitika siwezi kukumbuka jina lake), barabara pana sana, yenye miti mizuri pande zote mbili, karibu ikifanya tao, palikuwa na safu ndefu za mikokoteni ya wazururaji (gypsies), yenye kila kitu cha kuuza; aina ya maonyesho ya soko—"Soko la Ubatili." Mara tu nilipoona hili lilinikumbusha ndoto niliyokuwa nimeiota miaka ishirini na mitatu kabla. Lo, ajabu iliyoje! Kila kitu kilikuwa karibu sawasawa kabisa na nilivyokuwa nimeota, miaka ishirini na mitatu kabla!

Tunaondoka Paris saa nane mchana, na kusafiri usiku kucha.

Jumanne, tarehe 7 Septemba. Tunafika Turin usiku huu saa mbili na nusu.

Jumatano, tarehe 8. Tunaondoka asubuhi hii kwenda Florence. Tunafika huko saa tatu usiku. Tunatumia siku inayofuata kutazama mandhari. Kwa kuwa tulisafiri kwa kile kiitwacho mfumo wa kuponi wa Cooke, ambao ni rahisi sana, na hukupa habari zote za mahali pa kuvutia, n.k., na kwa kuwa Bi Drake ndiye aliyeshughulikia sehemu ile yote ya mipango, sikuandika hata majina ya hoteli tulizofikia katika shajara yangu, isipokuwa, labda, mara moja, ingawa nilikuwa nayafahamu majina yote na mahali pote wakati ule.

Tulipewa kiongozi. Kwanza tulitembelea jumba kuu la sanaa la Uffizi, lenye mkusanyiko wa ajabu wa kazi za sanaa, ambao sijawahi kuona mfano wake kabla, wala sitauona tena. Hapa ndipo mara ya kwanza ninayoikumbuka kusikia jina la mchoraji mkuu, Michael Angelo.

Palikuwa na vitu vingi mno vizuri, hata niliweza kupokea sehemu ndogo sana tu ya vyote. Nilivutiwa ajabu na sanamu ya kifua na kichwa cha Nero alipokuwa mvulana wa miaka kumi au kumi na minne. Uso wake

ulikuwa na kinyongo, na karibu niliweza kumwona alipoamua kuwapinga Wakristo.

Mahali palipofuata tulipokwenda palikuwa Jumba la Makumbusho la Taifa na jumba la sanaa nzuri. Hapa tena tulionyeshwa sanamu ya kifua ya mchongaji na mchoraji mkuu, Michael Angelo, ambaye hukumbukwa kwa upendo, kama si kwa heshima takatifu. Ni yeye aliyetoa kielelezo cha kuba kuu la Kanisa la Mtakatifu Petro (St. Peter's) la Roma. Haya yote yalikuwa mapya kwangu, na mambo mengine nilikuwa nimeyasikia kwa kusikia kwa masikio tu. Lakini je, ingewezekana kwamba mimi, Amanda Smith, nilikuwa hai kweli, tena huko Florence, Italia? Mara nyingi walipokuwa wakizungumza, na yule mtu akieleza mambo, nilizama katika mshangao, upendo na sifa kwa jinsi Bwana alivyonitendea kwa kunipa pendeleo la kufurahia mambo mengi hivyo ambayo sikuwahi kutazamia yangemjia mtu kama mimi. Hakika ni kazi yake, nayo ni ya ajabu sana.

Ziara yetu iliyofuata ilikuwa kwenye Jengo la Ubatizo la Mtakatifu Yohana. Pale palikuwa na yale malango mazuri ya shaba. Ni ya fahari iliyoje! Karibu naweza kuyaona hata sasa ninapoyatafakari yote. Mara tu tulipofika pale kasisi alikuwa karibu kuwabatiza watoto wachanga wawili wazuri. Magari mawili ya farasi yalifika. Katika la kwanza walikuwa baba na mama, pamoja na mtoto, na kasisi. Katika la pili walikuwa watu wa yule mtoto mwingine. Walikuwa wamevalishwa kwa uzuri wa ajabu. Niliwaza kwamba sijawahi kuona maishani mwangu watoto wachanga wenye sura nzuri hivyo. Ningependa kuwanyanyua tu mikononi mwangu na kuwabusu. Walifanana zaidi na malaika kuliko watoto. Hawakuonekana kukataa sisi kutazama. Ilipokwisha niliona akina baba wakimlipa kasisi kiasi kikubwa cha dhahabu. Moyo wangu ulihuzunika kwa ajili ya vitoto vile, hata hivyo; kwa maana niliwaza kwamba wataishi na kufa bila nuru ya kweli na ujuzi wa Injili tukufu ya Mwana wa Mungu.

Alhamisi, tarehe 9 Septemba. Tunaondoka asubuhi hii kwenda Roma. Tunafika karibu saa kumi na moja jioni. Ni wakarimu na wenye adabu kama nini pale hotelini. Tulienda vizuri kabisa. Hapa katika mji huu mkuu wa kale wenye historia kuna mengi ya kustaajabia, na mengi ya kuhuzunikia. Umaskini na utajiri huonekana kushindana. Nadhani nilipata wazo kidogo maana yake nchi kutawaliwa na makasisi. Kila mahali uendako, juu na chini, kila baada ya vituo vichache vya reli, kila gari la moshi unaloshuka au kupanda, makasisi; katika barabara zote, kila kona unayogeuka, unaona kasisi akija au akienda; au wawili au watatu au wanne; wametawanyika kila upande, makasisi. Sijawahi kuona maishani mwangu makasisi na watawa wengi hivyo. Wazee, wenye mvi,

ambao hawajawahi kufanya kazi hata siku moja maishani mwao; wanaume wakubwa, wazima, wenye sura ya nguvu. Baadhi yao walionekana karibu kama mataahira; akili zao, na misuli yao, na fikira zao hazikuwahi kukuzwa. Hawakuwahi kuvaa soksi, wala viatu. Walivaa makubadhi, na kanzu zilizonyooka tu za kitambaa kigumu kuliko vyote, na kamba, kipande cha kamba ya kawaida ya kuanikia nguo, kiunoni, na ncha zake, ambazo zilifungwa mafundo ili isijisokote, zilining'inia karibu hadi chini ya kanzu; mikono ya kanzu ilikuwa mirefu, ikifunika mikono, kama ile ya Wachina tunaowaona huku.

Ungeweza kuwaona watu hawa, kwa wingi wowote, wakitembea huku na huko. Wakati mwingine ungewaona wakimwongoza punda, mwenye mzigo wa majani, waliyoyakusanya, na wakiyaleta mjini kuyauza. Kwa kawaida walizitembelea hoteli, wakiwa na kifurushi kidogo cha giligilani, na kitunguu, na karoti, kuuza kama mboga za kupikia. Niliwahurumia kama nini nilipowaona mara ya kwanza. Niliwapa peni kadhaa. Bila shaka, sikuchukua zile mboga; sikuzihitaji. Lakini punde niligundua kwamba hiyo ndiyo ilikuwa kazi yao. Sikuwahi kuona hata mmoja anayeonekana msafi. Lo, ni jambo la kuchukiza kama nini!

Na hawa ndio watu wanaowaita watakatifu, kwa sababu wanaukana ulimwengu, na kufanya kujinyima kukali namna hiyo. Nafurahi kama nini kwamba Mungu hafundishi mahali popote kwamba watu lazima waingie katika uchafu na uvivu ili wawe watakatifu. Lakini anasema: "Na tujitakase na uchafu wote wa mwili na roho, tukitimiza utakatifu katika kumcha Mungu." Hivi ndivyo ilivyo sikuzote watu wanapoibadili kweli ya Mungu kuwa uongo, na kuanza kukiabudu na kukisujudia kiumbe kuliko Muumba.

Jumapili, tarehe 12. Bi Drake alikuwa amechoka, kwa hiyo hakwenda kanisani asubuhi. Lakini mimi nilitaka niweze kusema kwamba nimekwenda kanisani huko Roma. Kwa hiyo niliondoka peke yangu kwenda kanisa la Kiingereza lililokuwa karibu zaidi. Orodha ya hoteli kuu na makanisa imetundikwa ofisini; kwa hiyo sikupata shida kulipata. Basi nikaenda.

Niligundua kwamba lilikuwa Kanisa la High Church, karibu la Kikatoliki kabisa. Walikuwa na mishumaa, na wavulana wa kwaya, na waligeuka kuelekea mashariki wakainama, na hali ya hewa ndani ilionekana kama ya pango la makaburi. Haya yote yalikuwa mapya kwangu, kwa maana sikuwahi kuingia katika kanisa la Kiprotestanti la High Church hapo kabla. Ni jinsi gani haya yote hayamridhishi mtu anayemjua Kristo. Kwake hakuna kibadala.

Jumatatu, tarehe 13. Siku kubwa ya kutazama mandhari. Tulikuwa na gari letu la farasi na kiongozi wetu. Nilichokuwa na hamu kubwa zaidi kukiona kilikuwa Kanisa la Mtakatifu

Petro. Kwa hiyo huko ndiko tulikokwenda kwanza. Fahari ya kanisa hili kuu la kale lenye historia haiwezi kuelezwa nami. Tulipokuwa tukitembea katika njia zake kubwa za ndani na kumbi zake, na nilipokuwa nimesimama nikitazama juu kwenye kuba lile kuu, karibu nilijaa hofu na kicho. Ilionekana kana kwamba liko maili moja mbali, angani. Ni fikira kubwa mno kiasi gani zilizowekwa katika ujenzi wake, rangi zake, na sanamu zake.

Upande wa kulia kidogo wa mlango mkuu palikuwa na sanamu ya Mtakatifu Petro, ya shaba, ukubwa wa mtu halisi. Nilikuwa nimesikia kwamba imetembelewa na maelfu ya watu, na kwamba kidole gumba cha mguu wa kulia kimebusiwa mpaka kimelika kikawa laini kabisa. Nilikwenda nikakichunguza, nikaona ulaini wake ni kweli kabisa; lakini kama ni matokeo ya kubusiwa daima, au kama ni kwa sababu nyingine, siwezi kusema. Sikuwa na hamu hata kidogo ya kukibusu kidole kile; lakini niliweka mkono wangu wa kulia juu yake, nacho kilikuwa baridi. Nilijisemea moyoni, nilipowaona wengi wakiingia na kusimama mbele yake, na kujifanyia ishara ya msalaba na kuomba, "Hilo ndilo tu wanalolipata kama malipo ya safari zao ndefu za kuhiji, na maombi yao na machozi yao." Inasikitisha kama nini! Nafurahi kama nini kwamba kamba zimeniangukia mahali pazuri zaidi, nami nina urithi mzuri. Bwana asifiwe!

Ziara iliyofuata ilikuwa Vatikani na tulitembea katika njia zake kubwa za ndani, tukastaajabia sanamu na michoro, na kichwa changu kiliniuma kwa kuona mambo mengi hivyo. Tulipokuwa tukipita chini katika njia moja nzuri ya kutembelea tulisikia mtu akitupigia kelele kwa lugha tusiyoielewa; lakini walitupungia mikono tuondoke njiani, nasi tukasogea kando, na hapo akaja Papa katika kiti chake cha kubebwa, pamoja na walinzi wake watu saba au wanane, akirudi kutoka matembezi yake ya asubuhi; wengine walikuwa wakitembea mbele yake, wengine kando yake, na wengine nyuma. Nami nikajiwazia, "Ni miaka michache tu iliyopita nilisikia kwamba kutokukosea kwa Papa kumetangazwa." Nikawaza kwamba ikiwa kutokukosea huko kulihitaji kulindwa namna hiyo, usalama wangu ungekuwa nini kwa kukitumainia. Hapana. Imani yangu iko katika kutokukosea kwa Mungu peke yake.

Kilichofuata kilikuwa Coliseum, pamoja na kuta zake zilizobomoka. Yule mtu alipoendelea kutusimulia hadithi kubwa, na kutuonyesha mambo ya kuvutia na kuyaeleza, wakati mwingine nilijiuliza kama yote aliyosema yalikuwa kweli halisi, kila mara. Lakini hakuna mtu anayetilia shaka ukweli wa viongozi mtu anapotazama mandhari. Wao hudhaniwa kujua kila kitu unachowauliza, bila shaka.

Alitueleza habari za uwanja ule mkuu ambamo Wakristo walitupwa ndani na kuliwa na simba walioachwa na njaa, huku maelfu ya watazamaji

wamekusanyika katika jukwaa la duara, kutazama, kwa furaha. Na kisha nikakumbuka Kitabu cha Wafia Dini cha Fox (Fox's Book of Martyrs), ambacho nakumbuka nilikisoma nilipokuwa msichana mdogo kabisa, na wakati mwingine najiuliza kama roho nyingi ya zama hizi haifanani nayo. Ukristo umefanya maajabu. Haleluya!

Kisha tukaonyeshwa Njia ya Appia (Appian Way), na kiongozi akasema, "Hiyo ndiyo barabara yenyewe ambayo walimleta Paulo kutoka gerezani kwenda barazani." Pale palikuwa na sakafu yenyewe, iliyopambwa kwa marmari, kama njia ya mawe, ambayo alisema Paulo alisimama juu yake mbele ya Nero.

Kilichofuata kilikuwa makaburi ya chini ya ardhi (Catacombs). Tulishuka karibu futi sita chini ya ardhi, tukaingia katika njia nyembamba ndogo, kisha akawasha mishumaa myembamba akampa kila mmoja wetu mmoja. Kisha tukaingia katika chumba kikubwa sana; na juu ya ukuta ule safi, mgumu, palikuwa pamechorwa kwa uzuri mimbari na madhabahu, na karibu taratibu zote za ibada ya kanisa la Kiingereza. Rangi zilikuwa kamili kana kwamba zilikuwa zimechorwa muda mfupi tu uliopita; na hata hivyo ilikuwa na umri wa zaidi ya miaka mia mbili. Palikuwa na rafu, au vishubaka, vilivyochongwa katika mwamba, ambamo wafu wao walilazwa; kisha vilifungwa kwa ujenzi wa mawe. Idadi ya maiti zilikuwa zimetolewa na jamaa zao, na nafasi hizo zilikuwa wazi; lakini nyingine bado zilibaki zimefungwa. Iliwabidi kuingia na kutoka kupitia njia hizi za chini ya ardhi, kimya kimya. Ni mateso mengi kiasi gani lazima walipata kwa ajili ya jina lake katika siku zile za giza za dhuluma. Nilipoyatafakari yote, nilisema, "Lo, je, historia itajirudia? Mungu kwa rehema zake atuokoe."

Nilikuwa mpumbavu kiasi cha kuondoka kuelekea upande tofauti na wenzangu, peke yangu; ingawa kiongozi alikuwa ameniambia tulipoingia mara ya kwanza, "Sasa kaa karibu nami;" lakini, alipokuwa amesimama akieleza na kuzungumza na Bi Drake, niligeuka kuingia, kama nilivyodhani, katika chumba kingine. Lakini mageuko yale yalikuwa ya kutatanisha sana kwa mtu asiyeyajua. Yote yalionekana kwangu kama njia ile ile ya ndani. Lakini nilipojitambua nilikuwa mbali kabisa na sauti za wenzangu. Niliendelea kugeuka, lakini sikuonekana kuwakaribia. Kisha nikaanza kuogopa. Kisha nikawaza nitasimama tuli kabisa; nami nikafanya hivyo, nikamwomba Bwana anisaidie. Baada ya muda mfupi walikuja, wakinitafuta.

Kiongozi alisema nilifanya vema kabisa kusimama, kwa maana ndipo walipokuja wakanipata. Kama ningeendelea kugeuka-geuka huenda wangenikosa kabisa.

Lo! Natetemeka ninapolifikiri. Lakini hakuwahi tena kuniambia nikae karibu baada ya hapo. Ni somo kubwa kama nini nililojifunza. Sitalisahau

kamwe. Nilikuwa na mshumaa uliowashwa mkononi mwangu, lakini ilinipasa kumtii kiongozi wangu, na kukaa karibu, kama alivyokuwa ameniambia. Mungu hutupa Roho wake, lakini lazima tuenende katika nuru ya Roho; ndipo hatutazitimiza tamaa za mwili, tukienda katika njia yetu wenyewe. Yeye na atusaidie. Amina!

Jumatano, tarehe 15 Septemba. Tunaondoka Roma leo kwenda Naples. Ombi dogo nililolitamka kwa pumzi tulipokuwa tukianza safari, lilikuwa, "Ee Mungu, kwa ajili ya Kristo, ushushe juu ya Roma nguvu kuu ya Roho Mtakatifu. Watu na waamshwe."

Tulifika Naples karibu saa kumi na moja na nusu au saa kumi na mbili jioni. Hoteli tuliyofikia ilikuwa nzuri sana. Tulipendelea kufikia hoteli ambayo Kiingereza kilizungumzwa zaidi, kwa kuwa wala Bi Drake wala mimi hatukuijua lugha ya Kifaransa. Tuliona kwamba mji ule ulijaa makanisa; na, njiani tukitoka stesheni kwa basi la farasi, tulipopita kadhaa, milango ikiwa wazi, kama ilivyo kawaida, tuliweza kuona watu katika vibanda vya kuungama dhambi; wengine wakitoka, na wengine wakiingia; na maskini wengi mno walionekana wakienda huku na huko; na watawa wakija na kwenda, kama tulivyoona Roma. Baada ya kula chakula chetu cha jioni, kwa kuwa tulikuwa tumechoka sana, punde tulikwenda kulala.

Alhamisi, tarehe 16. Tuliamka mapema asubuhi hii, tukijisikia tumeburudika kabisa baada ya safari yetu. Kwa kuwa tulikuwa na siku moja tu ya kukaa, tuliona tutazame mandhari kidogo; kwa hiyo tulichukua gari la farasi na kiongozi, tukaenda kwenye baadhi ya mahali pakuu pa kuvutia. Kilichonivutia zaidi mimi kilikuwa lile jumba kuu la makumbusho, ambalo liko juu kiasi, na kwa mbali tuliweza kuuona Mlima Vesuvius waziwazi kabisa. Mtu aliweza kuuona wazi sana siku yenye anga safi; lakini huonekana vizuri zaidi sana usiku usio na mawingu. Huonekana kama tanuru kubwa linalowaka kwa mbali. Kisha tukapita ndani ya jumba la makumbusho, na pale tuliona Pompeii katika sanamu, jinsi ulivyokuwa, na jinsi ulivyo, katika magofu.

Nilikuwa nimesikia habari za vitu vilivyochimbuliwa kutoka Pompeii, na nilikuwa nimesoma kidogo juu yake, lakini sasa nilisimama kando yake. Mambo mengi tuliyoelezwa yamenitoka akilini tangu wakati ule, lakini mengine ni wazi sana. Nakumbuka sanamu moja ilionyesha mwokaji mikate; pale alisimama kando ya tanuri, kana kwamba yuko katika tendo lenyewe la kutia mikate ndani; pale palikuwa na meza, pamoja na mikate na sufuria, vyote kamili. Nyingine ilikuwa mtu aliyelala juu ya kochi, usingizini. Palikuwa na askari polisi wamesimama kwenye malango ya kuingia mjini, wote kamili. Haya yote yalionekana kwangu ya ajabu mno; na yule mtu alipokuwa akitueleza mambo haya yote, wakati mwingine huzuni ilinipenya mwili mzima.

Naples iko kichwani mwa ghuba yenye jina hilo hilo. Ghuba ile ina umbo zuri, kama kiatu cha farasi. Kuizunguka pana milima mingi; kwa hiyo mahali fulani unapopanda milima hii, ukifika juu, unaweza kutazama kwa mbali, na pande zote, na kuuona mji wote ule mkubwa chini na kukuzunguka. Niliona ni mzuri sana; na niliuweka Mlima Vesuvius ule mkuu akilini na mawazoni mwangu kwa siku kadhaa mfululizo. Waliponieleza habari za lava ya moto mwekundu ambayo mlima huu wenye historia uliitapika juu na kuiviringisha chini kando zake, nilijiuliza ilikuwaje watu walionekana kuwa katika amani na utulivu kama walivyokuwa. Palikuwa na nyumba karibu sana na chini ya mlima tulipotazama kwa mbali, zenye vipande vya kijani vilivyolimwa kuwa bustani, au vinginevyo.

Hakuna aliyeonekana kusumbuka wala kulifikiria; nami nikawaza jinsi ilivyo rahisi kwetu kuzoea mambo ya kutisha na huzuni.

Baada ya kuzunguka sana, tulirudi hotelini kwetu, tukala chakula chetu cha mchana, na kupumzika kidogo, kisha tukatembea kwa gari tena kwa muda mfupi; lakini mawingu yalikusanyika, na mvua kidogo ya manyunyu ikaja, kwa hiyo hatukwenda mbali sana. Kisha Bi Drake akaanza kuwa na wasiwasi kidogo kutaka kujua lini meli ingeondoka kwenda Alexandria, ingawa walikuwa wametuambia wangetuletea habari; lakini kwa kuwa tulikuwa nje tulikwenda kuona, na pale nikapoteza mwavuli wangu mzuri. Mwanamke mmoja huko Uingereza alikuwa amenipa sovereign (sarafu ya dhahabu ya pauni moja), akasema, "Bi Smith, lazima ujinunulie mwavuli mzuri;" kwa hiyo nilipokuwa Eastbourne niliona mwavuli mzuri sana, nikawaza lazima nifanye kama nilivyoambiwa, nikaununua, ingawa sikulipa kiasi kizima kile kwa ajili yake.

Baada ya kwenda ofisini na kuuliza habari za meli, na kuridhika, tulirudi hotelini. Mvua ilikuwa imekatika, ingawa anga lilikuwa bado halijawa safi, kwa hiyo niliuweka mwavuli wangu chini ndani ya gari kando yangu, na niliposhuka sikuukumbuka kabisa. Siku iliyofuata, mara tu tulipopanda meli kuondoka kwenda Alexandria, nilikumbuka mwavuli wangu. Nilimlipa mtu mmoja dola moja arudi kuuchukua. Ilikuwa saa moja au mbili kabla meli haijaondoka. Alikuwa mwenye adabu na mkarimu sana, na kwa hakika alikuwa anakwenda kuuleta; lakini aliporudi alisema hakuweza kumpata yule mtu, lakini kama ningempa dola nyingine angekwenda mahali alipodhani yule mtu amekwenda! Lakini niliona kulikuwa na mchezo katika mpango ule, kwa hiyo nikamwambia asijisumbue. Kisha akasema angeniletea, nami nikaona kulikuwa na mchezo zaidi. Nilisikitika sana kupoteza mwavuli wangu mzuri, lakini ilikuwa vizuri mno kwamba Bwana aliuweka moyo wangu kimya kabisa.

Ijumaa, tarehe 17 Septemba 1879. Tuko ndani ya meli kwenda Alexandria. Walisema kama ungeamua moyoni mwako kwamba hutapata ugonjwa wa bahari, hungeupata; kwa hiyo niliamua moyoni mwangu, na moyo wangu ukaamua wenyewe kwamba hautatulia, nami nikapata ugonjwa wa bahari kadiri ilivyowezekana.

Jumapili, tarehe 19. Asubuhi nzuri; kimya mno. Nimepata nafuu, Bwana asifiwe. Walituambia tulipokuwa tukiondoka Paris kwamba tusiguse maji huko bara la Ulaya; kwamba maji yalikuwa mabaya sana, na kila mtu alikunywa divai. Na ndani ya meli walikunywa divai kama maji; watoto na wote walikunywa divai; nilitazamia kuona kila mtu amelewa, nikaingiwa na hisia ya ajabu kidogo. Nikawaza, "Ee mama yangu, tutakuwa na wakati gani watu hawa wakianza kugombana."

Mabibi na mabwana, watoto, akina baba na akina mama, wote walikunywa divai, lakini hawakuonekana kupotoka. Tulipoketi mezani na kuchagua maji badala ya divai, walitutazama kwa mshangao. Kisha nikauliza ilikuwaje wangeweza wote kunywa divai nyingi hivyo bila kulewa. Walisema ilikuwa divai hafifu na isingelevya. Kisha nikajiuliza kama huo si mtego ambao wengi sana hunaswa nao; wakianza na divai hafifu isiyo na hatia, na kuishia na ile iliyojaa mizigo inayowashikilia chini. hata wanapotaka kuinuka hawawezi.

Basi, Bi Drake nami tulipita bila kugusa divai hafifu wala ile kali zaidi, na hatukuwa wagonjwa hata dakika moja, mbali na ugonjwa wa bahari tu, pamoja na uchovu wetu wote na kulegea, kwa maana kutazama mandhari ni kazi ya kuchosha, hasa inapofanywa kwa haraka, kama tulivyoifanya sisi, na mfano wake sitaki kuufanya tena kamwe. Meli yetu ilitarajiwa tarehe ishirini na nne, kwa hiyo hatukuwa na muda wa kukawia.

Jumatatu, tarehe 20. Asubuhi ni angavu na ya kupendeza. Wazo langu la asubuhi ni, "Ee Kristo, Wewe u halisi; unifanye nifanane nawe zaidi."

Hewa ni tulivu na nzuri kama nini, na mwanga wa jua ni angavu kama nini! Ni tofauti mno na Uingereza. Abiria waliomo ndani ya meli ni wakarimu na wenye adabu sana. Nadhani Wafaransa wanashika nafasi ya kwanza kati ya mataifa yote katika jambo hili. Kwa kadiri nilivyoona huonekana kuwa ni asili yao, watoto na wote. Si juhudi kwao kuwa na adabu na heshima. Hata huko Roma niliona katika basi la reli, lililokuwa limejaa kiasi, nilipoingia mvulana mdogo mzuri aliinuka na, kwa tabasamu na kuinua kofia yake, akanionyesha kiti chake.

Huko Paris nilikuwa nikitembea katika bustani siku moja na palikuwa na watoto wengi wakicheza, na kijana mmoja mdogo ameketi kitini karibu, na nilipokuwa nimesimama nikitazama uzuri ulionizunguka, mara moja aliinuka na, kwa namna nzuri na kuinua kofia, akanipa kiti chake. Ilikuwa nzuri mno, tofauti mno na yale mtu anayoyaona nyumbani. Nilikaribia kupiga kelele papo hapo, "Bwana asifiwe!"

Jumanne, tarehe 21.

"Ahadi ya thamani Mungu ametoa
Kwa msafiri aliyechoka njiani."

Bwana asifiwe! "Nafsi yangu, umngoje Mungu. Matarajio yangu hutoka kwake." Tunakaribia Alexandria, Misri. Misri ile kuu ya kale yenye historia! Misri niliyosoma habari zake katika Biblia! Je, yawezekana?

Saa nne asubuhi. Haya, tumefika ghubani. Bwana asifiwe. Na watu hawa ni akina nani wanaokuja kwa mashua? Kuna mashua nne au tano, zote zina wapiga makasia, kila moja na watu sita, wanane, kumi au kumi na wawili—watu weusi—watu wa rangi yangu mwenyewe. Nilikuwa nimekaa muda mrefu mno bila kuwaona watu wangu mwenyewe hata nilijisikia kama kuwashangilia mara tatu!

Sijawahi kuona maishani mwangu upigaji makasia wa ustadi namna ile. Walisimama badala ya kuketi, lakini, Lo, jinsi walivyoinama kikamilifu juu ya makasia yao. Walivaa vikofia vidogo vyekundu vya kichwani, vyenye vishada vyeusi juu, na makoti nadhifu meusi ya alpaka. Nadhani walikuwa Waislamu, kwa kuwa walivaa sawasawa kabisa na Waislamu wa India. Wengi wao walikuwa wanaume wenye sura nzuri, weusi kama hariri na wanyoofu kama mishale, wenye miili iliyokomaa, na huru kama wafalme. Walizunguka huku na huko na kufanya kazi yao kwa akili, na kwa wepesi na urahisi. Hawakujua maana ya kumnyenyekea mtu yeyote kwa kujikunyata. Nilijivuna kwamba ni wa jamii ile nilipoona utukufu namna ile katika rangi ya mpingo. Kisha nikakumbuka fungu lile katika historia ya Agano la Kale: "Wakuu watakuja kutoka Misri." Kisha nikakumbuka kwamba ndipo alipozaliwa Musa, na ndipo mahali pa kumficha mtoto Yesu kutokana na ukatili wa Herode, mfalme. Na katika ulimwengu wote unaozunguka ilimpendeza Mungu kuipa jamii ya watu weusi heshima hii kuu, ambayo inapaswa kukumbukwa milele. Nami napendelea kuwa mweusi, hata kama si kwa sababu nyingine yoyote ila kushiriki heshima hii kuu pamoja na jamii yangu.

Baada ya kupumzika vizuri usiku, tulikwenda kutembelea piramidi kuu, ambayo ilikuwa safari ya gari ya, nadhani, kama maili nne nje ya mji wa Alexandria. Tulifanya mipango yetu yote usiku ule.

Asubuhi iliyofuata kila kitu kilikuwa tayari kwa wakati na tuliamshwa mapema, na chakula chetu cha asubuhi kilikuwa tayari kwa wakati saa kumi na moja alfajiri, kwa hiyo tulikuwa na muda mwingi, na saa kumi na mbili asubuhi tukaondoka. Niliona Alexandria—kwa kadiri tulivyoiona—ilikuwa mji mzuri. Nyumba nyingi zilikuwa kubwa na zenye nafasi, na palikuwa na hoteli kubwa nzuri. Nimesahau jina la hoteli tuliyofikia, na ilikuwa katika barabara ipi, lakini ilikuwa barabara pana iliyopita katikati ya mji. Mkabala wa hoteli hii palikuwa na nyingine kubwa zaidi sana; ilienea karibu nusu ya mtaa. Chini palikuwa na vyumba vikubwa vya aiskrimu, na vivuli vya turubai vilitokeza juu ya njia ya waendao kwa miguu. Ilikuwa imewashwa taa kwa uzuri na walikuwa na muziki mzuri mno, na mabibi na mabwana Waingereza walikuwa wameketi nje kuzunguka meza za aiskrimu, na kwa kweli ilionekana zaidi kama Uingereza au Marekani kuliko Misri. Nilisikitika kama nini, nilipokuwa Afrika, kusikia habari za kuporwa na kuchomwa moto kwa Alexandria wakati wa vita vikuu vya Afghanistan.

Tuliambiwa kwamba palikuwa na wamisionari kadhaa waliokuwa wamejiimarisha vizuri, na walikuwa wakifanya kazi njema. Lakini, Lo, vita huharibu na kuvunja maadili kama nini popote vinapopita. Na huenda yote yaliyokuwa yamepatikana wakati huu yalipotea tena.

Tulipokuwa njiani kwenda piramidi safari yetu ilipita katika barabara ile ile iliyokuwa imejengwa hasa kwa ajili ya Mwanamfalme wa Wales (Prince of Wales) alipotembelea Alexandria mwaka mmoja au miwili kabla, na kama si ziara hii ya kifalme safari yetu kwenda piramidi ingekuwa na mashimo mengi sana.

Hii ilikuwa mara ya kwanza kabisa kusikia habari za, au kuona, mti wa mkaratusi. Kando ya barabara ile yote ya kifalme, pande zote mbili, palikuwa na miti hii; ilikuwa imekua ikafanya tao refu; ilikuwa nzuri sana, na mtu alijisikia kutaka kukawia katika kivuli chake mbali na jua kali.

Nadhani nilipata wazo kidogo la maana ya Paulo aliposema, "Tuweke kando kila mzigo mzito, tupige mbio kwa saburi." Sijawahi kuona maishani mwangu mbio nzuri za ustadi namna ile, kama walivyopiga watu fulani pale. Walikuwa watu warefu, wembamba; kichwani walivaa kikofia cheupe cha kawaida, na mwilini kitambaa chepesi, cheupe, chenye urefu wa yadi tatu au nne hivi, ambacho uzito wake ungekuwa zaidi kidogo sana ya ratili moja; chini ya hicho palikuwa, kimewabana mwilini, kijaketi kidogo chenye mikono mirefu, kilichotengenezwa kwa kitambaa kile kile, au labda kigumu kidogo zaidi. Kazi yao, au taaluma yao, ilikuwa kuombaomba. Gari letu lilipokuwa limetoka tu nje ya mji walianza kutufuata nusu dazeni au zaidi ya mabwana hawa, wakipiga kelele huku wakikimbia, "Bakshishi" (nipe peni), "bakshishi, bakshishi."

Kiongozi wetu, aliyeketi pamoja na dereva, ili kutuonyesha na kutueleza kila kitu, alituonya tusiwape mabwana hawa chochote. Alisema kama tungewatia moyo hata kidogo wangetusumbua hata tusingeweza kuwaondoa.

Lakini walikuwa na adabu nyingi mno, na kuinama kwa madaha mno, na kukimbia kwa uzuri mno, nao walipigapiga matumbo yao na kufungua vinywa vyao kuonyesha kwamba wana njaa, na matumbo yao yalikuwa matupu, nami nikawahurumia. Kiongozi aliona nimevutiwa nao kiasi, akanikazia jicho kwa karibu kwa muda; lakini aligeuza kichwa chake, alipodhani nimeshageuka mawazo kabisa baada ya yote aliyosema na kueleza, nami nikawadondoshea peni chache maskini hawa—karibu senti tano za fedha yetu—na msukumano na makelele kama yale sijawahi kuona wala kusikia. Hapo ndipo niliogopa kidogo kweli. Akasema, "Nilikuambia kwamba ukiwapa chochote ungesumbuliwa."

Bi Drake maskini hakujua nilichofanya; alisisitiza kwamba yeye hakuwapa hata senti moja; nami nilijaribu kuonekana mgeni wa jambo hilo na mtupu usoni. Akasema, "Je, uliwapa kitu, Amanda?"

"Aa, nilirusha peni chache tu," nikajibu.

Basi siri ikawa wazi; na ingawa farasi wetu walikuwa wakienda kwa kasi nzuri, dereva wetu aliwachapa kidogo, nasi tukaenda kasi zaidi; na mabwana hawa nao wakaongeza mwendo, wakaja kasi zaidi, lakini walifanya hivyo kwa madaha na uzuri mno.

"Haya," nikawaza, "sasa nimeshalifanya."

Mwishowe walianza kubaki nyuma mmoja mmoja mpaka tukabaki na wawili tu; hawa walifuatana nasi mpaka piramidi, na wakajitolea kupanda mbio mpaka juu kwa peni sita, kama tungewapa. Niliona ilistahili karibu kiasi hicho kupanda mpaka juu ya rundo lile kubwa mno la mawe, kwa maana ndivyo lilivyoonekana; lakini sikuweza kutoa ahadi hiyo, kwa maana nilikuwa nimefanya ya kutosha; kwa hiyo walipanda mbio kidogo wakarudi.

Tulitembea kuizunguka kidogo, tukatazama ndani ya kaburi ambamo walisema mke wa mfalme mmoja alizikwa; hapakuwa na kitu katika sura yake cha kuvutia hasa.

Kisha nikaiona sfinksi kuu. Nilikuwa nikijiuliza ni kitu gani; lakini sasa udadisi wangu ulitoshelezwa. Tulikaa kama saa mbili, kisha tukarudi kwa gari Alexandria, na saa nane mchana tukaondoka kwenda Suez.

Suez, Misri. Hoteli tuliyofikia iliendeshwa na Mwingereza, na wageni wengi walikuwa Waingereza. Sikupata shida yoyote

kwa sababu ya rangi yangu; kila mtu alitenda kwa kawaida na kwa akili ya kawaida.

Wakati wa chakula cha jioni niliwaona mabwana wawili, walioketi mkabala wetu; walionekana kama watu ninaowafahamu. Nilidhani huenda ni Wamarekani. Niliona walinitazama kwa makini sana, na kana kwamba wangependa kuzungumza, lakini hawakuzungumza, nami nilijisikia kama ningependa kuzungumza nao; lakini kisha nikawaza, "Hawa ni wageni; wanaonekana kana kwamba wananijua; lakini je, yawezekana mtu yeyote huko Misri amjue Amanda Smith?"

Nikamwambia Bi Drake, "Nina hakika nawajua mabwana wale, lakini sipendi kuzungumza nao."

Asubuhi iliyofuata tulikutana tena, na Bw. Leech (kwa maana hilo ndilo lilikuwa jina la mmoja wa mabwana wale) alinijia akazungumza nami, akasema, "Je, huyu si Amanda Smith?"

"Ndiyo," nikasema.

"Nilidhani jana usiku ni wewe; kwa kweli, nilikuwa na hakika kabisa; lakini baada ya chakula cha jioni nilikwenda ofisini nikatazama daftari la wageni nikaliona jina lako." Walikuwa wachungaji wawili kutoka Newcastle-on-Tyne; mmoja, wa Kipresbiteri, na mwingine wa Kikongregesheni. Wote wawili walikuwa wamenisaidia katika mikutano niliyoifanya Newcastle, katika ukumbi wa Bw. Lambert. Niliwajulisha kwa Bi Drake, nao walikuwa wema mno hata wakatufanyia wakati wetu kuwa wa kupendeza sana.

Walikuwa wamekwenda Alexandria, na sasa walikuwa Suez, njiani kurudi nyumbani Uingereza. Walifanya safari hii ndogo ya wiki mbili au tatu katika likizo yao. Walitueleza habari za shule kuu ya Kiislamu huko Alexandria, waliyokuwa wameitembelea, yenye wanafunzi mia nane, wakijifunza Kurani. Ndicho chuo kikubwa kuliko vyote ulimwenguni ambamo wanafunzi wote hujifunza jambo moja. Walisema ilikuwa ajabu kuwaona; wote huketi juu ya mikeka sakafuni (wote ni wanaume au wavulana), nao hujiyumbisha mbele na nyuma, na kusoma kwa sauti, hata kelele ni ya kutisha! Wanatakiwa kuhifadhi Kurani nzima kichwani. Ningependa kama nini kuiona shule ile. Lakini hatukuwa na muda mwingi. Kwa hiyo hilo lilikuwa mojawapo ya mambo tuliyoyakosa.

Mabwana hawa, niliowataja, walikaa nasi siku moja kabla meli yao haijafika; kwa hiyo walitembea nasi nje, wakatuonyesha mahali mbalimbali. Kilichonivutia sana mimi, kilikuwa jinsi walivyomwagilia mashamba. Sikuwahi kuona kumwagilia kwa namna hii kabla

Palikuwa na viwanja vikubwa vya ardhi vilivyopangwa, kwa kadiri jicho lako lingeweza kuona. Palikuwa na pampu za zamani, kama zile walizokuwa nazo miaka mia moja iliyopita, nadhani; kisha palikuwa na mifereji mirefu ya mbao iliyoelekea kwenye mitaro, iliyotengana futi tano na kumi hivi; wangesukuma maji kwa pampu kuingia katika mifereji hii, nayo yangetiririka na kujaza mitaro yote, na kisha wanawake na watoto wangesimama pande zote mbili za matuta, na kwa mikono yao kurusha maji, na hivyo kumwagilia matuta. Lo, ni kazi ngumu na ya kuchosha kama nini! Lakini hawakuwahi kufikiria kufanya kwa namna nyingine yoyote isipokuwa namna walivyofanya baba zao. Hilo ndilo tu walilojali kujua.

Vitunguu na mboga za saladi na mchicha wa majini (water cress) vilivyolimwa katika bustani hizi vilikuwa vya kijani sana na vizuri. Moyo wangu ulimgeukia Mungu kwa maombi kama nini kwa ajili ya Misri maskini. Ni Mungu peke yake awezaye kubadili mioyo ya watu hawa hapa, na kulifanya jangwa lichanue maua kama waridi. Bwana, kwa mara nyingine tena, uiletee Misri nuru na msaada!

Mungu alipomwita Yesu kutoka Misri mbali na ghadhabu ya Herode mfalme, na nuru ilipokwisha kuzimika, giza lilitanda juu ya Misri, na bado linakawia. Basi ikiwa nuru iliyomo ndani yako ni giza, ni kubwa namna gani giza hilo!

Meli yetu ilitarajiwa kufika Suez siku ya Alhamisi, lakini haikuja mpaka Jumapili. Tulikuwa na siku hizi za kungoja. Nilifurahi kiasi, kwa maana niliona sijawahi kuchoka hivyo maishani mwangu. Lakini hata hivyo kama tungejua meli isingekuja mpaka Jumapili, tungeweza kwenda juu Yerusalemu. Mabwana hawa walituambia tungeweza kwenda kwa saa ishirini na nne kwa gari la abiria la farasi.

Makundi ya watu walikwenda juu kwa njia hiyo mara nyingi; lakini walifanya mipango yote siku moja au mbili kabla; jambo ambalo tungeweza kulifanya, na kurudi kufikia Jumamosi usiku. Huo ndio ukawa ukaribu mkubwa zaidi niliowahi kufika Yerusalemu, na nitakaowahi kufika tena, mpaka nifike Yerusalemu ya juu, nadhani. Hata hivyo, hakuna lisilowezekana, na sasa kwa kuwa reli iko huko nisingeshangaa kujikuta nikienda juu kwa gari la moshi siku moja, hasa kama Mungu angesema hivyo.