Uskoti, London, na Wito wa Kwenda India

Nadhani ilikuwa Septemba 1878. Nilikuwa nimekutana na Bi Amars, wa Galishields, Uskoti, kwenye Mkutano wa Keswick. Alikuwa mwanamke wa ukoo bora, Mskoti halisi; na nadhani sijawahi kukutana na mwanamke aliyejitoa wakfu kikamilifu zaidi na kujinyima zaidi kuliko yeye. Mama yake naye alikuwa Mkristo mwenye bidii, na mshiriki thabiti wa kanisa la Uskoti. Bi Amars alikuwa na mkutano mkubwa wa akina mama, na alifanya kila alichoweza kwa kila njia kuwasaidia maskini. Na kwa kuwa alikuwa mwanamke mwenye ushawishi mpana, naye akautumia kwa ajili ya Mungu, alitenda mema mengi.

Kwa kawaida yeye ndiye aliyeulizwa shauri kuhusu mwinjilisti, kama mmoja angekuja mjini; alitoa ushawishi wake na kujitosa kabisa kusaidia kwa kila njia; kwa kutembelea watu, na kuwaalika. Kulikuwa na ukumbi mkubwa ambamo ibada za Kiinjilisti zilifanyika kila Jumapili na siku za katikati ya juma. Basi Bi Amars aliporudi nyumbani kutoka Mkutano wa Keswick, ambako alikuwa amepokea upako mpya wa Roho, alianza kazi mara moja, na kuandaa njia ya kuja kwangu.

Jambo hili lilikuwa la ajabu; kwa maana Wapresbiteri wa Uskoti ni wahafidhina mno: na mwanamke kuzungumza mbele ya kusanyiko lenye wanaume na wanawake pamoja halikuwa jambo la kufikiriwa hata kidogo huko Uskoti. Lolote walilofanya Uingereza, au huko Marekani, wao wa Uskoti hawakuweza kuthubutu kufika mbali hivyo.

Ndugu aliyesimamia mikutano ya Kiinjilisti ukumbini alikuwa na mawazo mapana kuliko ndugu wengi; tena kwa kuwa alimfahamu Bi Amars jinsi alivyomfahamu, hakuweza kumkatalia kwa urahisi alipomweleza habari zangu. Akakubali niruhusiwe kusema katika ukumbi wake. Nilikwenda wakati uliopangwa. Walikuwa wamenipangia makao katika nyumba moja nzuri sana, karibu na ukumbi, kwa kuwa wao wenyewe waliishi mbali kidogo.

Bila shaka, mwanzoni nilikuwa kitu cha kustaajabisha kabisa. Ukumbi ulijaa watu. Ulikuwa ukichukua watu kama mia tatu, au mia nne. Katika mikutano miwili ya kwanza, niliona kwamba waliogopa kidogo kwamba sikujua nilichokuwa nikienda kufanya. Lakini nilikuwa na busara na uangalifu, na Bwana alinisaidia kwa ajabu. Kufikia wakati nilipofanya mkutano wa tatu, mtu asingeweza kutambua kwa mwenendo wao, na kwa ushirikiano wa moyo mkunjufu wa Kiskoti na huruma ambayo walisimama nami, ila kwamba walikuwa wamezoea, si wanawake kuhubiri tu, bali wanawake weusi, siku zote za maisha yao.

Kila usiku kulikuwa na umati. Wengi walirudishwa; hawakuweza kuingia. Bwana alinipa uhuru mkubwa katika kusema kwa ajili yake, na wengi katika mkutano huo walikiri kwamba wamepata amani katika kuamini. Usiku tatu za kwanza nilizungumza zaidi moja kwa moja na waumini; niliona kwamba walikuwa wamejaa ujuzi wa kweli, jambo ambalo ni sifa iliyo wazi ya watu wa Uskoti. Wanazijua Biblia zao; lakini wanahitaji kumjua Roho Mtakatifu ili ahuishe Neno kuwa uzima na nguvu.

Mwishoni mwa mkutano jioni moja, ndugu mmoja mzee mwema aliniambia, kwa upole, kwa lafudhi yake nzuri ya Kiskoti: "Dada Smith, nadhani ingekuwa afadhali useme zaidi na wenye dhambi."

"Ndiyo," nikasema, "lakini unajua kuna wenye dhambi wengi katika Sayuni, nami nataka waamke."

Mara nyingi naona kwamba kweli inapompiga mtu, kuna mtu fulani anayetamani sana uwaendee wale wenye dhambi maskini. Kwa kawaida ni ishara kwamba wao wanataka kuachwa peke yao. Lakini Bwana anapoongoza yote ni sawa.

Asubuhi moja mwanamke mmoja alikuja kuzungumza nami kuhusu wokovu ule mkuu. Aliijua Biblia yake vizuri, na alikuwa mshiriki thabiti wa kanisa, na alikuwa hivyo kwa miaka mingi; lakini hakuwa na hakika yoyote kwamba aliwahi kuokoka. Alipoendelea kunieleza hali yake, kwa machozi, nilimwomba Roho Mtakatifu anisaidie; na nilipokuwa nikizungumza naye Bwana alituma nuru moyoni mwake; na pale pale katika sebule ya Bi Amars Roho Mtakatifu alishuhudia moyoni mwake kwamba amezaliwa na Mungu. Tulipiga magoti pamoja, na kwa mara ya kwanza maishani mwake alifungua midomo yake kuomba na kumshukuru Mungu kwa rehema yake kuu, na kabla hajaondoka akawashuhudia watu wa nyumbani kwamba ana hakika ya wokovu wake. Bwana asifiwe! Huu ulikuwa ushindi wa ajabu.

Mkutano wangu wa mwisho ulifanyika katika mojawapo ya makanisa madogo. Tulikuwa na umati mkubwa, na ingawa ilikuwa asubuhi ya siku ya kazi, kama saa tatu, kanisa lilikuwa karibu kujaa. Lo, ni wakati uliobarikiwa kama nini tuliokuwa nao!

Kama ningeweza kukaa muda mrefu zaidi, kulikuwa na mahali pengine palipokuwa wazi kwangu. Huu ulikuwa mwanzo wa kufungua mlango. Halikuwahi kujulikana jambo kama la mwanamke kuzungumza na kusanyiko la wanaume na wanawake pamoja, na kwamba ilitokea ukumbini lilikuwa jambo la kushangaza; lakini kanisa lilipofungua milango yake, huo ulikuwa mwelekeo mpya kabisa. Haya yalikuwa baadhi ya matendo ya Bwana katika Uskoti ile nzuri.

Nilipokuwa huko, kwa kuwa majira ya baridi yalikuwa yakikaribia, nayo yalikuwa majira yangu ya kwanza ya baridi Uingereza, nilihitaji koti refu, nami nilikuwa nikilifikiria jambo hilo. Ilinibidi kutuma fedha nyumbani kwa binti yangu, nami sikuona jinsi ningeweza kubakiza fedha za kujinunulia koti. Basi niliomba, nikamwomba Bwana afungue njia ili nipate jaketi, au kitu cha kunipa joto, kwa ajili ya majira ya baridi. Koti lenye manyoya ndani ndilo ambalo ningependa kuwa nalo; lakini yaligharimu gini nne na tano na sita, nami nilijua sikuweza kumudu kulipa kiasi hicho. Hakuna aliyejua kwamba mawazo hayo yalikuwa akilini mwangu ila Bwana. Bi Amars, na Bi Knowles, rafiki yake kutoka Uingereza, walipendekeza kunipeleka Edinburgh kwa siku moja. Kwa kuwa mikutano ilifanyika usiku tu, niliweza kwenda popote mchana. Edinburgh ilikuwa safari ya kama saa moja na nusu kutoka Galishields. Nilifurahi sana kwenda.

Ilikuwa asubuhi nzuri. Tuliondoka kama saa mbili asubuhi. Nilikuwa nimesoma habari za John Knox, na jinsi alivyoteswa na Mary Malkia wa Waskoti, nami nilifikiri ningependa kuiona nyumba aliyoishi, kwa maana nilikuwa nimesikia kwamba bado ingalipo.

Jambo la kwanza tulipofika Edinburgh wanawake hao waliniambia, "Tunataka kununua vitu vichache kabla ya kuzunguka kutazama mandhari." Waliniuliza kama ningependa kuingia dukani. Nikasema, "Lo, ndiyo."

Walikuwa wamepanga kuninunulia koti, lakini sikujua. Basi wakanipeleka katika mojawapo ya maduka makubwa, mpaka sehemu ya makoti, na kabla sijatambua walianza kunijaribisha makoti. Nilishusha pumzi; kwa maana nilifikiri haiwezekani kwamba ningepata koti la manyoya. Lakini Bi Knowles aliniambia kwamba alitaka kunipa koti la manyoya. Na hivyo wakaninunulia koti zuri sana lililogharimu gini sita. Lo! Nilitoka pale nikiwa kama mtu wa hadhi ya juu kweli!

Kisha jambo lililofuata lilikuwa kuiona nyumba ya John Knox; ili kuliona makazi hayo ya zamani, tulitembea kando ya High Street, hadi Canongate maarufu. Hii ndiyo njia bora. Kuna nyumba ndefu; za ajabu, za zamani pande zote mbili, na kati yake nyumba nyembamba ya John Knox; jengo lenye sura ya ajabu, linalopakana na kanisa; kulikuwa na

ngazi zilizopanda kutoka nje, ngazi za mbao, zilizoonekana kuyumbayumba. Kulikuwa na ubao wa alama ulioning'inia nje, wenye picha ya John Knox katika mkao wa kuomba. Nilisimama nikautazama, nikafikiri, "Je, inawezekana kwamba baada ya miaka hii yote Mungu amemruhusu mtu kama mimi kuwa juu ya ardhi hii hii ambayo mtu yule alitembea, na kusimama na kuitazama nyumba yake?" Nami nilifikiri yale ambayo Mungu alikuwa ametenda kupitia mtu yule mkuu wa imani na maombi, na kwamba alinifadhili kwa fursa kama hiyo.

Kisha tulitembelea St. Giles na abasia ya zamani, Kasri la Holyrood, na ngome. Kasri liko wazi kwa wageni, na lina vitu vingi vya kuvutia. Miongoni mwa hivyo ni vyumba vya Malkia Mary mwenye bahati mbaya. Tulipokuwa tukipita katika vyumba hivyo na kuelezwa sehemu mbalimbali, nilivutiwa sana; vilikuwa vya mtindo wa zamani ukilinganisha na jinsi ambavyo vingekuwa sasa, lakini mabaki ya utukufu na fahari yalikuwapo. Kitanda alicholala Malkia, pamoja na lesi zake na mapazia yake, kilisemekana kuwa vile vile kama kilivyokuwa.

Kutoka hapo tulikwenda kwenye jumba la makumbusho. Miongoni mwa vitu vya kuvutia tulivyoona hapo kilikuwa kiunzi cha mimbari ambamo John Knox alihubiri. Hiyo ilikuwa mara yangu ya kwanza kuona mkatale. Nilikuwa nimesoma habari za Paulo kufungwa katika mkatale gerezani, lakini sikuwahi kujua maana yake mpaka nilipouona Edinburgh. Kitu kingine tulichoona hapo kilikuwa kigoda, kilichohusiana na tukio lililo la kihistoria na la kuchekesha pia. Wakati liturujia ya Askofu Mkuu Laud ilipoletwa Uskoti, upande wa kusini wa sehemu ya msalaba ya kanisa, uliotumika kama kanisa, ndipo tukio hilo lilipotokea. Askofu wa Edinburgh aliendesha ibada hapo kwa utaratibu ulioagizwa na Laud. Alikuwa amemwomba tu Mkuu wa Kanisa asome sala ya siku hiyo, mwanamke mmoja aitwaye Jennie Geddes alipojaribu kumzuia kwa kumtupia kichwani kigoda alichokuwa amekalia. Aliukwepa, lakini pigo hilo liliuua mpango wa kuulazimisha utawala wa maaskofu juu ya Uskoti iliyorekebishwa.

Kitu kikuu cha kuona Edinburgh ni ngome. Imesimama juu ya kilele cha kilima kirefu na chenye mteremko mkali, nayo inauangalia mji na nchi inayouzunguka. Ni mambo mangapi niliyojifunza kutokana na yale waliyoniambia kuhusu hayo yote. Wanawake wa Kiskoti, kama vile wa Kiingereza, wanaijua historia ya nchi yao vizuri mno kiasi kwamba wanaweza kwa urahisi kueleza kwa kina karibu tukio lolote la wakati wowote. Sijawahi kukutana na mtu yeyote aliyeweza kufanya hivi kwa kuniridhisha kama walivyonifanyia. Laiti kumbukumbu yangu ingeweza kuhifadhi yale waliyoniambia, ningekuwa na akiba ndogo kabisa ya historia iliyowekwa. Vipande vyote vya

historia nilivyokuwa nimesoma vilielezwa kwangu tena na tena. Yote yalikuwa mazuri jinsi gani, na ni wakati wa kupendeza kama nini.

Yote yalinivutia sana wanawake hao walipoyaeleza na kuyafafanua tulipokuwa tukienda. Walikuwa wakiyafahamu majina hayo, nami niliyafahamu kabisa kwa kusikia mengi nilipokuwa huko, nami nilifikiri sitayasahau kamwe. Lakini baada ya kuugua homa ya Kiafrika mara nyingi hivyo naona kumbukumbu yangu imedhoofika sana, nami nasikitika sana kwamba nimesahau majina ya mahali na vitu vingi hivyo.

Kufikia wakati huu ilikuwa saa sita mchana, na Bi Knowles alipendekeza twende Y. M. C. A. Alikuwa na hamu ya pekee kwenda huko na kusimama mara nyingine tena mahali pale alipokuwa amesimama kwa mara ya kwanza, kwenye mikutano aliyokuwa akiifanya Bw. Moody, akaamua kumfuata Kristo.

Alikuwa mwanamke kijana mrembo, mwenye cheo cha juu, mwenye anasa zote za kidunia na starehe mkononi mwake, na alipendwa sana kama mwanamke wa jamii ya hadhi, na Bw. Moody alipokuwa akifanya mikutano Edinburgh alifikiri angekwenda kumsikiliza. Wakati huo alikuwa ziarani Uskoti. Nyumbani kwake kulikuwa Southport, Uingereza. Na Bw. Moody alipokuwa akiendelea na hotuba yake Roho wa Bwana alimshika naye akamtolea Mungu moyo wake kikamilifu, na tangu saa ile aliacha yote yaliyoonekana kuwa ya thamani sana, kama ulimwengu ungeyaita. Lakini hakuwahi kujuta. Aliyaacha kabisa bila kutazama nyuma hata kidogo. Ni jambo zuri jinsi gani! Alikuwa akija chumbani kwangu na kuniomba nimwombee. Ni mara ngapi tumepiga magoti na kuomba pamoja!

"Tukiwa radhi kuachana na vitu vyote,
Hutupa fadhili zake, pendo lake mioyoni."

Msifuni, msifuni, Yesu Mkombozi wetu wa ajabu.

Basi tukaingia ukumbini. Hawakuwa na mkutano siku ile. Bi Knowles alinipeleka mahali pale na kunionyesha alipoketi na aliposimama, mahali pale pale hasa. Uso wake uling'aa kwa nuru na furaha kana kwamba alikuwa akiyaishi yote upya. Na jinsi alivyomshukuru na kumsifu Bwana kwa kumpa ujasiri wa kuchukua hatua ile siku ile.

Kisha tukawatembelea marafiki fulani tukala chakula cha mchana kizuri sana, na baada ya siku hii nzuri ya kutazama mandhari tulirudi tena Galishields, na baada ya kupumzika kidogo tukaondoka tena kwenda mkutanoni. Nilikuwa nimechoka sana, lakini Bwana alitupa baraka kuu usiku ule mkutanoni.

Jumapili, tarehe 8 Novemba 1878. Jumapili yangu ya kwanza London. Ninakwenda Wesley Chapel, na, Lo, kumwona mtu akiomba kwa kusoma kitabuni katika Kanisa la Kimethodisti kulikuwa tofauti mno na nilivyowahi kutazamia. Sitasahau kamwe fungu na mahubiri yale. Kila kitu kilionekana rasmi mno na kimekufa ukilinganisha na nilivyokuwa nimezoea katika Makanisa yetu ya Kimethodisti huko Marekani. Hata jinsi watu walivyoketi ilionekana rasmi; au, kwa maneno mengine, kwangu, ilionekana imekufa. Kilichothibitisha zaidi ni pale mhudumu alipochukua fungu lake kutoka Ufunuo 14:13, "Heri wafu wafao katika Bwana, naam, asema Roho, wapate kupumzika baada ya taabu zao; na matendo yao yanafuatana nao;" nami nikajisemea, "Nadhani kuna mahubiri ya mazishi yatakayohubiriwa." Nami nilifikiri angemtaja kwa namna fulani mtu aliyekufa, ingawa sikuona dalili ya yeyote ambaye angeweza kudhaniwa kuwa ndio waliofiwa na jamaa zao, ila hapa na pale katika kusanyiko alikuwako mtu aliyevaa nguo nyeusi. Lakini aliendelea, nami nilihitimisha alipomaliza kwamba hapakuwa na la kufanya ila kuwazika, kwa maana wote walikuwa wamekufa, na mahubiri ya mazishi yalikuwa yamehubiriwa.

Jumatano, tarehe 11 Desemba 1878. Prof. Harris, wa Cambridge, alikuja leo. Tulikuwa na wakati mzuri wa maombi pamoja. Ananialika Cambridge.

Jumanne, tarehe 24. Ninaandika barua kadhaa leo. Kama saa kumi na mbili jioni mlango wangu unabishwa. Mtumishi anakuja na kusema mleta-mizigo ameniletea kikapu cha zawadi.

"Hapana," nikasema, "hakiwezi kuwa changu. Hakuna mtu ambaye angeniletea kikapu. Hakuna anayenijua hapa. Ni makosa."

"Ndiyo, ni chako, Amanda Smith."

"Hapana," nikasema, "haiwezekani. Shuka ukamwambie mtu huyo kwamba ni makosa. Sitazamii kitu chochote."

Basi akaondoka. Baadaye akarudi, akicheka. Anasema, "Mtu huyo anasema lazima uje utie sahihi kitabuni. Ni chako. Aliagizwa kukiacha hapa."

Basi, nilishuka chini, na, tazama! kumbe kilikuwa pale. Ilikuwa mara yangu ya kwanza kuwahi kuletewa kikapu cha zawadi za Krismasi. Nacho kilikuwa kimejaa vitu vizuri kabisa vya Krismasi nilivyowahi kupata. Nilishangaa kupita maelezo. Tukaanza kutoa vitu. Kulikuwa na keki nzuri, peremende safi za Kifaransa, lozi, njugu, zabibu kavu, kila kitu cha kifahari; na chini pembeni niliona albamu nzuri ya picha, na nilipoitoa nikaiona siri, kwa maana palikuwa na picha ya Bi Morris na barua, yenye salamu

za msimu. Ndipo nilijua kwamba yeye ndiye aliyekituma. Ni desturi yake kabisa kufikiria mahitaji ya mtu yeyote, na kisha kunifikiria mimi, mgeni, katika nchi ya kigeni. Siwezi kueleza jinsi nilivyojisikia. Sina lugha ya kueleza shukrani zangu za kina na kumshukuru Mungu. Alikutana nami kwa mara ya kwanza Keswick, nami nilijifunza kumpenda wakati ule; na baada ya kuwa nyumbani kwake, na kufurahia ukarimu wake na urafiki wa dada yake, Bi Anna, na Bi Richard Morris, sitamsahau kamwe. Mungu na aibariki kumbukumbu yake daima.

Wakati mmoja huko London kasisi msaidizi kijana alikuja kwangu kuzungumza. Alitaka kunishawishi kuhusu kugeuka kwa mkate na divai kuwa mwili na damu halisi. Alisema yeye alikuwa mfuasi mzuri kiasi wa Kanisa la Juu (High Church). Alisema wale waliojitenga na kanisa rasmi walikuwa wamekosea. Aliamini kwamba baadhi yao walikuwa watu wema, na ilikuwa jambo la kusikitisha mno kwamba walikosea hivyo katika maoni yao au ujuzi wao kuhusu Meza Takatifu ya Bwana.

"Sasa," akasema, "ninyi mnaipokea divai na mkate kwa njia ya mfano, lakini je, hujui kwamba unapaswa kuipokea kama mwili halisi kabisa wa Yesu na damu ya Yesu? Lakini imani yako lazima iipokee hivyo kwamba kweli inageuka, wakati ule ule wa kupokelewa, kuwa mwili halisi wa Bwana Yesu, na kuwa damu halisi."

Basi, sikuweza kuelewa. Alieleza na kueleza, na kueleza! Nilimwambia kwamba sikuweza kuliona hivyo. Kisha akaendelea kwa namna ya kina sana kuleta mifano na ushahidi ili kuonyesha na kuthibitisha. Nilisikiliza. Alizungumza nami saa mbili.

Sikujua niseme nini kingine, au angalau nilijisikia sikutaka kusema chochote, kwa maana hakika nilikuwa nimechoka na niliona jambo zima lilisikika kwangu kama upuuzi; lakini bado nilikuwa mvumilivu, nikamwomba Bwana anipe neema ya kutulia. Mwishowe nilimwambia, baada ya maelezo marefu sana, "Lo, hivyo ndivyo wewe unavyolielewa."

Kisha akasogeza kiti chake karibu, akidhani amenishawishi kabisa, ili atoe hitimisho lake la mwisho.

"Basi," nikamwambia, "kuna jambo moja tu katika hilo ambalo ni gumu kwangu kulifanya."

"Sasa, ni lipi hilo, Bi Smith?" kwa namna ya kujiridhisha sana, kana kwamba angeweza kuliondoa upesi.

"Aa, unajua, siku zote imekuwa jambo gumu mno kwangu kuamini kile ninachojua si kweli."

Lo! alipigwa na butwaa!

"Basi," akasema, "Bi Smith, ninasikitika sana kufikiri kwamba mwanamke mwema kama wewe amedanganyika; lakini nitakuja na

kuzungumza nawe tena; napenda kuzungumza nawe. Wakati mwingine ninapozungumza na watu huonekana kuchoka na kukasirika mno; lakini wewe ni mvumilivu na mtulivu sana."

Nilimshukuru kwa wema sana, naye akaondoka. Kisha nikapiga magoti nikasema, "Ee Bwana, Bwana, usimwache kamwe mtu yule arudi tena, kwa maana sitaki kuzungumza tena; nimechoka. Amina."

"Basi," nilifikiri, "kama ungejua jinsi nilivyochukizwa ndani yangu, ungefikiri nilikasirika, hata hivyo."

Basi yule kasisi msaidizi mwema hakurudi tena kamwe nami nikawa huru.

Nilikutana na mambo mengi ya ajabu mahali mbalimbali huko Uingereza, maoni ya ajabu ya kila aina. Sijui kama ni mabaya zaidi huko kuliko hapa, lakini yale mafundisho ya kila namna na mafarakano na washupavu—jamani, wapi wasipokuwapo? Wako kama nzi na vyura wa Misri, kila mahali; lakini wamtumainio Bwana watakuwa kama mlima Sayuni, usioweza kutikisika kamwe.

Tarehe 9 Agosti 1879, ninaondoka Keswick kwenda Darlington pamoja na Bi Fothergil. Bi Fothergil ana darasa kubwa sana na la kuvutia la Biblia la vijana wanaume. Yeye ni mfanyakazi hodari na mratibu wa kazi ya Kikristo. Basi saa tatu asubuhi tulikwenda kwenye darasa hilo la Biblia. Nadhani walikuwa wanaume mia mbili. Bila shaka kulikuwa na watenda kazi wengine waliohusika kama wasaidizi. Ilikuwa mandhari nzuri kuwaona wanaume hawa—wafanyakazi—wote wakijishughulisha na kujifunza Neno la Mungu kwa saa moja Jumapili asubuhi.

Saa tano asubuhi tulihudhuria katika nyumba ya mikutano ya Marafiki (Waquaker); hakuna kuimba, wala kuomba, wala kuhubiri, isipokuwa Roho amwongoze mtu. Lakini nilijisikia vizuri kabisa kuketi na kunyamaza.

Jumatatu, tarehe 11 Agosti. Ninaondoka Darlington leo kwenda Mkutano wa Broadlands, nyumbani kwa Lord Mount Temple. Kwa kuwa nilikuwa nimevunjika moyo kwa kushindwa kwenda mwaka uliotangulia, Lord Mount Temple alikuwa mwema sana, na nilipokuwa nikifanya mikutano katika Charington Hall, huko Stepney, London, yeye, pamoja na idadi ya marafiki zake, alikuja usiku mmoja mkutanoni, na akanialika yeye mwenyewe kuja kwenye mkutano mwaka uliofuata. Kwa kweli ilionekana kana kwamba ningezuiliwa kwenda wakati huu, kama nilivyozuiliwa hapo awali. Lakini rafiki yangu mpendwa, Bw. Edward Clifford, alikuwa na hakika sana kwamba Bwana alitaka niende huko, hata akaendelea kuniandikia na kunisihi nije; nami nilisadiki kabisa kwamba hakukosea.

Nilikaribishwa kifalme nyumbani kwa Lord Mount Temple. Na Mungu alinipa kibali miongoni mwa watu, na baraka kuu katika

nyimbo na ushuhuda. Ingawa kila kitu kuhusu mkutano kilifanywa tofauti sana na nilivyokuwa nimezoea huko Marekani, hata hivyo Bwana alionekana kunipitisha salama.

Nakumbuka siku ya kwanza ya mkutano. Ilikuwa siku nzuri, na kulikuwa na watu wengi mno; na tulipoingia kutoka kwenye bustani nzuri ya michungwa iliyofunikwa, ukumbi ambamo mkutano ulifanyika, na kuingia nyumbani kwa ajili ya chakula, nilipokuwa nimesimama katika ukumbi mkubwa, mpana, na mabibi na mabwana walikuwa wakisubiri kwenda kula, Lady Mount Temple alishuka ngazi akanijia akanikumbatia shingoni na kunibusu mbele ya watu wote.

Niliona aibu kidogo, ingawa nilihisi kwamba ilikuwa ya kweli. Lakini hakuna aliyejua kama niliona haya au la, au kama kweli nilikuwa nimeona aibu; kwa kadiri rangi yangu ilivyohusika, hawakuweza kuitambua. Jambo moja zuri— mimi si kinyonga hata kidogo!

Kisha tulipokuwa tayari kwenda kula Lord Mount Temple alinijia akasema, "Bi Smith, shika mkono wangu." Nasi tukaongoza njia kwenda chumba cha kulia.

Lo! nilifikiri. Ilikuwa mara ya kwanza katika maisha yangu yote kusindikizwa na bwana kwenda kula chakula kwa madaha kama hayo.

Chakula ni kitu ambacho siku zote nilifaulu kukifikia bila msaada wowote! Lakini basi, huu ndio uliokuwa utaratibu wa siku. Punde niligundua kwamba hii ilikuwa desturi huko Uingereza, kwa maana mara nyingi baadaye nilipata heshima hiyo, na pia nimepewa heshima hiyo hiyo huko Marekani.

Jinsi ninavyokumbuka vizuri mara ya kwanza. Wakati Dkt. Newman, ambaye sasa ni Askofu Newman, alipokuwa mchungaji wa Kanisa la Metropolitan huko Washington, na Ndugu Inskip alipofanya ule mkutano mkubwa wa hemani, nilikuwa kwenye mkutano huo. Dkt. Newman alimwalika Ndugu Inskip kufanya ibada yao ya kufunga katika kanisa lake. Basi wakafanya hivyo. Kulikuwa na mkutano uliopangwa saa tatu asubuhi, katika chumba cha mihadhara, kwa ajili ya wanawake; na saa sita mchana wachungaji walialikwa kwenye mkutano ghorofani katika ukumbi wa ibada, na usiku Ndugu Inskip alihubiri. Kisha wakaondoka asubuhi iliyofuata.

Siku iliyofuata nilialikwa na Bi Newman kula chakula pamoja nao. Nilikwenda saa iliyopangwa. Bi Newman alikuwa mwema sana, na baada ya kupanda ghorofani na kuweka vitu vyangu, tulishuka kwenda kula. Ndugu McDonald na baadhi ya ndugu wengine walikuwa wamealikwa pia. Tulipofika chini sebuleni Dkt. Newman alikuja akasema, "Shika mkono wangu, Bi Smith;" nasi tukaongoza njia; naye akanipa kiti cha heshima upande wake wa kuume.

Jinsi ninavyokumbuka vizuri wakati mzuri tuliokuwa nao, na chakula kizuri mno. Roho ya upole na utamu ilionekana kuenea nyumbani mwao wakati ule. Baada ya chakula kwisha, tulibaki mezani, tukizungumza. Dkt. Newman aliniambia, "Sasa, Amanda, huyu hapa William wetu;" (akimaanisha mhudumu mkuu wa nyumba, mtu mweusi); "tunamjali sana William wetu; hajaokoka, nami nataka uzungumze naye. Nilimzika dada yake kama juma moja lililopita. Alikuwa Mkristo mwema. Na William anapaswa kuokoka."

Kisha nikamgeukia William nikaanza kuzungumza. Tulizungumza kwa muda, na William alisimama akaonekana mwenye uzito sana; kisha Dkt. Newman akapendekeza niimbe, na Ndugu McDonald akapendekeza wimbo aliofikiri ungefaa, nasi tukajiunga tukaimba.

Katikati kabisa ya kuimba kwetu kengele ililia, na William ilimbidi kwenda kuitikia. Aliporudi alizungumza na Bi Newman akamwambia ni nani, na Bi Newman akatoka kwenda sebuleni, na baada ya muda mfupi akarudi akiwa na mwanamke mmoja, ambaye alimtambulisha kama rafiki yake, Bi C. Nilikuwa nimekutana na Bi C. siku iliyotangulia. Bi Newman alikuwa amenitambulisha kwake, na kuniambia jinsi alivyokuwa akimtafuta Bwana. Baada ya kuketi, Dkt. Newman akasema, "Sasa, Amanda, nadhani ingekuwa afadhali utuimbie wimbo mwingine." Basi wimbo mwingine ukapendekezwa, nasi tukajiunga tukaimba.

Tulipokuwa tukiimba, niliona kwamba Bi C. hakuweza kuzuia hisia zake. Nilijua kwamba Roho wa Bwana alikuwa ameushika moyo wake. Kisha Dkt. Newman akasema, "Sasa tutakuwa na wakati wa maombi."

Basi pale pale katika chumba cha kulia tulipiga magoti tukaomba kwa zamu; kila mmoja aliomba. Na ilipofika zamu yangu ilionekana kwangu kwamba sijawahi kusaidiwa hivyo katika maombi. Nilimwombea hasa mwanamke huyu. Nilihisi kwamba Mungu angembariki. Kweli kabisa, tulipoinuka, mzigo wake wote ulikuwa umeondoka naye alikuwa na furaha. Aliniandikia barua nzuri nilipokuwa Afrika, akaniambia kwamba baraka aliyopokea siku ile ilikuwa imedumu naye; na, ingawa alikuwa amepitia taabu nyingi sana, hata hivyo hakuwahi kupoteza amani na baraka iliyomjia siku ile.

Nilifikiri wakati ule jinsi ilivyokuwa jambo la ajabu kwa Bi Newman kumleta mwanamke yule katika chumba chake cha kulia nilipokuwa pale. Ninawajua wanawake fulani ambao wangeona aibu ijulikane kwamba nilikuwa katika chumba chao cha kulia.

Kisha nilishuka chini nikamtembelea kidogo yule

mtumishi mzee. Yeye naye alishuhudia wema wa Bi Newman kwao. Aliniambia, "Nilikuwa nikiishi kwa mama yake Bi Newman. Bi—, (akimwita kwa jina lake la kabla ya kuolewa) alikuwa mwema siku zote. Hajabadilika hata kidogo. Wakati mwingine wanapokuwa na karamu ndogo za jioni, na kuwa na aiskrimu, baada ya watu wote kuondoka, Bi Newman hushuka chini na kuuliza kama kuna aiskrimu iliyobaki kwa ajili ya William na mimi; na kama haikubaki, hutuma mtu kwenda kununua hata kama ni saa nne usiku, ili nasi tupate sehemu yetu. Jinsi wanavyokutendea si unafiki. Ninawajua." Bila shaka, haya yote yalikuwa kabla Dkt. Newman hajawa Askofu.

Alhamisi, tarehe 14 Agosti. Ninaondoka Broadlands kwenda Salisbury. Mch. Thwaites ananialika kuja Salisbury na kufanya mikutano kadhaa. Nilikaribishwa katika Fisherton Rectory.

Jumatatu, tarehe 18. Ninaondoka kwenda Eastbourne, kwenye nyumba ya mapumziko ya Bi Mason. Hapa ninakutana na watenda kazi wengi walio hapa kwa mapumziko ya juma moja, au zaidi. Ni wema ulioje wa Bwana kunipa fursa hii, na siku hizi chache za utulivu na mapumziko.

Ijumaa, tarehe 29. Ninaondoka Eastbourne. Ninakaa jioni pamoja na Bi Drake, nyumbani kwa Dkt. Bordman, Rochester Square, London. Yuko njiani kurudi India.

Jumapili, tarehe 31. Bw. Richard Morris anapanga mkutano katika Y. M. C. A. Bwana alinipa uhuru mkubwa katika kusema, nasi tukawa na wakati mzuri.

Tarehe 1 Septemba 1879. Ninaondoka Doncaster kwenda kwenye Mkutano mkuu wa Perth, Uskoti. Mikutano hii hufanyika kila mwaka, nayo ni maarufu sana kwa baraka. Niliombwa kuja juma moja kabla ya Mkutano kuanza, na kufanya mikutano kadhaa ya maandalizi, ili kuongeza hamu ya baraka katika Mkutano. Bi Gordon, wa Park Hill, Aberdeen, na Bi Douglas walikuwa miongoni mwa wanawake mashuhuri kanisani, nao walikuwa wamepanga makao yangu. Nilipokewa kituoni na watenda kazi watatu Wakristo. Nilipotoka kwenye gari la moshi walinijia moja kwa moja, nao walikuwa wachangamfu na wema sana, hata nikajisikia nyumbani kabisa pamoja nao. Hawakuachi kamwe ubebe kitu chochote; wanachukua tu mkoba wako wa mkononi, na kwenda mara moja kushughulikia mizigo yako, hivi kwamba kila kitu kinafanywa kuwa rahisi sana kwako. Kwa ajili ya hili, siku zote ninamsifu Bwana.

Niliona kwamba walikuwa na mafurushi ya matangazo, nao walikuwa wakimpa kila mtu. Basi nikasema, "Mnajitahidi kutangaza vizuri."

"Lo, ndiyo," wakasema: "Ni vigumu sana kuwafanya watu waje kwenye mkutano wa Injili."

"Ni kweli?" nikasema, "Nilidhani watu wa Uskoti hujitokeza kwa wingi."

"Ukweli ni kwamba, Bi Smith, sisi tumepata Injili kwa wingi mno hata tumekuwa wagumu kwa Injili, nadhani. Mwinjilisti anapokuja, siku zote inambidi afanye kazi juma moja kabla watu hawajapata hamu na kujitokeza kwa idadi yoyote. Kwa hiyo usivunjike moyo, Bi Smith. Bw. Scrogey, kutoka Ireland, alikuwa hapa muda fulani uliopita, na yeye siku zote huwavuta watu wengi kuliko mtu mwingine yeyote, na hata hivyo ilichukua juma moja kabla hapajakuwa na hamu ya kuonekana katika mikutano. Watu walikuwa wazito mno kujitokeza."

"Kweli."

"Tuna ukumbi mdogo, unaochukua watu kama mia moja, nasi tulifikiri tungeanzia huko kwanza; kisha, kama mikutano ingeongezeka, tuna ukumbi mkubwa zaidi karibu; unachukua watu kama mia tatu na hamsini."

"Lo, jamani," nikasema, "nilidhani watu wa Uskoti ni watu wa imani kubwa; lakini ninyi mna imani ya watu mia mbili tu. Lazima mfanye vizuri kuliko hivyo."

Walicheka wakasema, "Lakini, Bi Smith, huwajui watu hawa."

"Siwajui," nikasema, "lakini namjua Bwana, naye anasema, 'ombeni kwa wingi.' "

"Basi," wakasema, "tutaona leo usiku."

"Hawajui," nilifikiri, "kwamba mimi ni ubao wa matangazo wa Mungu, na hata kuwa kibao cha kuonyesha njia kwa ajili ya Mungu kuna thawabu yake. Hata hivyo, sitawaambia. Tutaona."

Basi, tulipokuwa tukitembea, walisema, kana kwamba ili kunitayarisha, na kunitia moyo. "Bila shaka, Bi Smith, hutaona haya, kwa maana wanawake tu ndio watakaoruhusiwa mkutanoni."

"Kwa nini?"

"Basi, tulidhani hujazoea kusema mbele ya wanaume; kwa hiyo hakuna mwanamume atakayeruhusiwa kuingia."

"Lo," nikasema, "sijali kabisa kusema mbele ya wanaume. Katika baadhi ya mikutano yetu ya kambi huko Marekani nimezungumza na watu elfu mbili na elfu tatu— wanaume na wanawake, wasichana na wavulana, vijana na wazee."

Walishangaa kupita kiasi. Basi hakuna kitu kingine kilichosemwa juu ya jambo hilo.

Jioni ilipofika tulikwenda ukumbini. Ulikuwa umejaa na kusongamana; na nje yote ya mlango na kando ya barabara, hata sikuweza kuingia kabisa. Walinipeleka katika nyumba moja karibu ili nisubiri mpaka

wawashe taa katika ukumbi mkubwa, jambo lililochukua kama dakika ishirini, mpaka kila kitu kilipokaa sawa. Kisha nikaingia.

Nilipokuwa nikipita katika njia ya katikati niliona kwamba wanaume watatu walikuwa wamejipenyeza ndani, nao waliinama mbele ili nisiwaone; nami sikuonyesha kwamba nimewaona. Maskini wao; walikuwa wakisubiri kila dakika kuambiwa watoke nje, nao walikuwa tayari kabisa; wangetoka kwa neno moja tu.

Niliendelea, nikatangaza wimbo wangu, na kufungua mkutano; baada ya maombi, nilianza hotuba yangu. Sikuwataja kamwe wale wanaume, wala kusema neno kuhusu nilivyokuwa nimezoea huko Marekani. Nilipokuwa nikiendelea kuzungumza, wanaume walianza kujiinua na kuketi wima. Lo! sitazisahau kamwe nyuso zao. Walionekana kufurahi. Bwana alinisaidia kusema.

Usiku uliofuata wanaume sita waliingia. Niliendelea tu, wala sikuwaambia neno lolote. Siku ya tatu wanawake wawili walikuja kuniona. Walikuwa na hamu kubwa katika mkutano, nao walikuwa matajiri sana, na hivyo walibeba sehemu kubwa ya gharama za misheni. Walikuwa wema mno kwangu. Walikuwa wanawake wasioolewa, dada wawili. Basi walikuja kwa gari lao la farasi ili kunilinda, na kuhakikisha kwamba sisumbuliwi na wanaume wanaoingia. Tulipofika ukumbini kulikuwa na wanaume saba au wanane. Niliona wanawake hao wakitazama kwa ukali sana na kwa mshangao. Niliendelea nikafungua mkutano kwa wimbo wa kuchangamka; na Waskoti wanajua kuimba, uwe na hakika. Kisha nikamwomba mtu fulani aongoze katika maombi; na mmoja wa watenda kazi wanawake alifanya hivyo, lakini kwa sauti dhaifu sana. Maskini, nilijua kwamba ilikuwa mapambano kwake; kwa bahati nzuri hayakuwa marefu. Basi tukainuka, nami nikatangaza wimbo uliofuata.

Walipokuwa wakiimba niliona minong'ono mingi ya kimya kimya na wasiwasi; wanawake hawa wema walikuwa na wasiwasi mwingi; nilichekeshwa sana. Kabla tu sijaanza hotuba yangu, mmoja wao aliniambia, "Sasa, Bi Smith, wale wanaume wako pale; nao wanajua vizuri kabisa kwamba huu ni mkutano wa wanawake tu; nao wanajua hawapaswi kuwa humu ndani. Ukipenda, nitazungumza nao, na kuwafanya watoke."

"Lo, hapana," nikasema, "sijali; nadhani walikuja na wake zao; nilimwona mwanamume mmoja akimleta mtoto mchanga na kumpa mama yake; na kama wanajiheshimu ni sawa kabisa; nataka kuzungumza na wanawake kuhusu roho zao, na wokovu wao; na hicho ndicho wanachohitaji wanaume pia."

"Basi haikutii haya kuwa na wanaume mkutanoni?"

"Hata kidogo," nikasema. Naye akaketi, akiwa ameshangaa kwa raha; nami sikuwa na tatizo lingine kuhusu wanaume kuja mkutanoni pamoja na wanawake. Kwa kweli walionekana kufurahi. Walikuwa wakinipa mkono, na kusema, "Bwana akubariki," nao walitabasamu, nami nadhani walifikiri nimewapa nafasi bora kuliko zote waliyowahi kupata ya kuingia katika mkutano wa wanaume na wanawake pamoja.

Jumapili usiku wa ule Mkutano mkuu, katika ukumbi mkubwa wa mji, uliochukua watu elfu moja na mia moja au elfu moja na mia mbili, Lady Hope, mke wa Sir James Hope, mwanamke Mkristo bora, aliyejulikana kote Uingereza na Uskoti kwa kazi yake ya Kikristo ya bidii miongoni mwa vibarua wa ujenzi na wafanyakazi, kwa mara ya kwanza maishani mwake, baada ya mimi kuimba "Whosoever," (kwa Kiswahili: Yeyote Atakaye) alihutubia hadhira kubwa ya wanaume na wanawake.

Walisikiliza hotuba ya Injili kwa hamu kuu kabisa. Ulikuwa wakati mpya katika historia ya Uskoti, mwanamke kusema mbele ya kusanyiko la namna ile, katika tukio kama lile. Nilifanya mikutano kwa juma moja baada ya Mkutano kufungwa; na katika ukumbi ule ule Jumapili usiku iliyofuata, watu mia moja walisimama kuombewa, wengi wao wanaume, machozi yakitiririka nyusoni mwao, na wakitetemeka walipokuwa wamesimama. Hawakuchomoka juu na kuketi chini kwa dakika moja, kama tunavyoona mara nyingi hapa, bali waliinuka na kusimama. Lo, ulikuwa usiku ulioje ule! Watenda kazi, ingawa walikuwa wengi sana, walionekana kupigwa na bumbuazi, wala hawakujua la kufanya. Bwana wa Majeshi alikuwa pamoja nasi akatusaidia.

Namkumbuka mama mzee mpendwa, aliyevaa kofia nyeupe, na Biblia yake ikiwa wazi mapajani mwake. Nilikwenda kuzungumza naye. Alikuwa akilia kwa uchungu. Aliijua Biblia yake karibu yote kwa moyo; hapakuwa na ahadi niliyoweza kuitaja ila aliijua. Alisema, "Ndiyo, Bi Smith, ninajua hilo, nami nimelisoma tena na tena; lakini sijawahi kuwa na hakika ya wokovu wangu, wala sijui kwamba nimeokoka. Nataka kujua."

"Basi," nikasema, "Mungu anataka ujue; nawe unalijua Neno lake; lakini Roho ndiye atiaye uzima; kwa hiyo mwombe Bwana akupe Roho wake, na kulihuisha Neno moyoni mwako."

"Ndiyo," akasema, "nadhani huenda ikawa ndivyo."

"Je, umewahi kumsifu Bwana kwa ajili ya Neno lake la thamani?"

"Basi," akasema, "najitahidi kuwa mwenye shukrani, lakini sijui kama nimewahi kumsifu kwa kweli."

"Basi," nikasema, "msifu kwa yale aliyotenda, na umtumaini akupe Roho wake wa kukuhakikishia."

Naye akafanya hivyo mara moja, na baada ya muda mfupi alikuwa na furaha kama bibi-arusi. Lo! jinsi ilivyopendeza! Lo, jinsi Roho aliyebarikiwa alivyokuja moyoni mwake! akamjaza amani na furaha. Bwana asifiwe kwa rehema yake.

Kisha Mch. Fulani aliniomba niendeshe ibada za juma moja katika kanisa lake. Alikuwa na mchungaji msaidizi, Naye mwenyewe ilimbidi kuwa mbali.

Hili lilikuwa jambo jipya kabisa; kuwa katika kanisa la Kiskoti; mwanamke, tena mwanamke mweusi; ni nani aliyewahi kusikia jambo kama hilo? Lakini mchungaji msaidizi alikuwa mtenda kazi Mkristo mwenye bidii sana, akashika kazi kwa nguvu, na Bwana alikuwa pamoja nasi. Kila usiku nyumba ilijaa; walikuwa na roshani pande zote, nazo zilijaa. Walitumia Nyimbo za Injili (Gospel Hymns) kuimbia, kisha walikuwa na Kitabu chao wenyewe cha Zaburi. Wazee wapendwa wangapi, wanaume na wanawake. Jinsi walivyonitia moyo! Wote walijiunga katika nyimbo hizi wakaimba kwa moyo wote.

Usiku wa tatu wa mkutano, bwana mmoja mzee alinijia, akanong'ona kwa upole, akiniita kando; na kwa lafudhi yake nzuri nzito ya Kiskoti, akasema, "Bi Smith, wazee wangependezwa zaidi sana kama ungefungua mkutano na kuufunga kwa Zaburi. Sisi tumezoea kuimba Zaburi. Vijana wanapenda Nyimbo za Injili; lakini kwa ajili ya wazee tu, nakunong'oneza hilo sikioni."

Kisha akanibana kidogo mkononi, akageuka akaenda zake. Nililiona mara moja. Sikusema neno, lakini jioni iliyofuata nilifungua ibada kwa kutangaza Zaburi. Sikuwahi kufanya jambo kama hilo hapo kabla, wala sikuwahi kulisikia, na sikujua hasa nitangaze ipi; lakini wao walizijua zote, kwa hiyo nikathubutu. Nadhani ilikuwa Zaburi ya mia moja na tatu. Hata hivyo, ilionekana kuwa ndiyo hasa iliyofaa; na nyuso za wazee wale ziling'aa; walifikiri mimi ni mwanamke wa aina nzuri kuliko wote! Nami nilifikiri nimewahi kusikia uimbaji hapo kabla, lakini nilipoianzisha Zaburi ile kilikuwa kitu kizuri kuliko vyote nilivyowahi kusikia. Basi nikaokoka pale pale, nikaugeukia uimbaji wa Zaburi; ingawa sikuwa nimerudi nyuma kuziacha Nyimbo zozote za zamani nilizojifunza siku za kale. Na kama ningeishi Uskoti ningejifunza jinsi ya kuimba Zaburi.

Tuliendelea na mkutano ule kwa juma moja. Bwana alitupa baraka kuu. Roho nyingi zilitiwa nguvu na kubarikiwa, na wengine kwa mara ya kwanza waliamua kumfuata Kristo.

Tarehe 20 Septemba 1879. Ninaondoka Perth kwenda Aberdeen. Jumapili

alasiri, Park Hill Chapel, kanisa la Bw. Gordon. Bw. Gordon alikuwa amejenga kanisa kubwa mjini, na kumwajiri mwinjilisti aitwaye Bw. Anderson; mtu mwema, bora kabisa. Mara nyingi alikuwa na wainjilisti waliokuja kumsaidia Bw. Anderson katika mikutano. Basi hili lilikuwa shamba jipya kwa mwanamke kufanyia kazi, katika kusanyiko la wanaume na wanawake pamoja, kama ilivyokuwa pia huko Perth.

Kisha roho ya Ndugu wa Plymouth (Plymouth Brethren) ilikuwa na nguvu sana kila upande. Bila shaka, Baba Anderson mwenyewe alikuwa katika mstari ulionyooka.

Nakumbuka alasiri moja ilikuwa kwa shida kubwa nilipoweza kuingia kanisani; walikuwa na mikutano ya alasiri, na umati ulikuwa mkubwa mno kweli kweli. Nilipaswa kufundisha somo la Biblia alasiri ile. Bwana alikuwa ametupa baraka kuu katika mikutano ya jioni. Roho kadhaa zilikiri kwamba zimepata amani katika kuamini. Tulikuwa na nyakati za utukufu.

Kazi ilionekana kubarikiwa na Mungu kwa namna ya pekee. Lakini Ndugu wa Plymouth wale wema hawakuliona hivyo hata kidogo, kwa sababu nilikuwa mwanamke; si kwa sababu nilikuwa mwanamke mweusi, bali kwa sababu nilikuwa mwanamke. Paulo alikuwa amesema: "Wanawake wenu wanyamaze katika makanisa," na hili lilikuwa uvunjaji mkubwa wa mafundisho ya Paulo. Walijaribu, kwa namna ya upole, kuniingiza katika mabishano; lakini siku zote niliepuka jambo la namna hiyo; kwa maana ni kama kujizoeza kwa mwili kufaako kwa kitambo tu.

Alasiri moja, nilipokuwa katika umati nikijaribu kujipenyeza, idadi ya ndugu hao walikuwa mlangoni wakinisubiri, nao wakanipa waraka mkubwa, wenye vifungu vya Maandiko vilivyonukuliwa karibu katika kila mstari wa pili. Lo! wao ni hodari ajabu wa kunukuu Maandiko! Nilizichukua barua hizo, na, kwa mshangao wao, badala ya kuzisoma kabla sijaanza kuzungumza, nilizitia mfukoni mwangu nikaendelea. Walichokusudia ni kwamba nisome barua hizo, na kisha walikuwa wameyaandaa maswali yao yote. Lakini niliendelea tu. Lo! jinsi Bwana alivyosaidia alasiri ile, nasi tulikuwa na mkutano mzuri. Basi nadhani walikata tamaa nami kwa kuchukizwa, kwa maana sikusikia habari zao tena baada ya hapo.

Na hapa naomba nieleze jinsi yote yalivyotokea hata nikapata kwenda kwa njia ya nchi kavu, na hivyo kuuona Paris na bara la Ulaya.

Ilikuwa kupitia rafiki yangu mpendwa, Bi Morris, na yule mtu mwema, bora kabisa, Lord Mount Temple, na rafiki yangu wa kweli, Bw. E. Clifford, ambaye nilikuwa nimefanya kazi pamoja naye katika Mkutano wa Broadlands, na huko London, kwa Bw. Charrington, Victoria Hall. Alikuwa amefanya ziara kote Uskoti, na aliposikia nia yangu ya

kuondoka Uingereza kwenda India, akiwa njiani kurudi nyumbani alipitia Galishields akashuka kuniona. Sitausahau kamwe wema wake usiochoka. Lakini alisema aliogopa kwamba nilikuwa nikifanya kosa kuondoka Uingereza, kwa maana Bwana alikuwa amenibariki sana huko; kila mahali nilipokwenda alikuwa amenipa baraka, jambo ambalo alifikiri lingepaswa kuwa ishara wazi kwamba kazi yangu bado haijakwisha Uingereza.

Nilikubali yote, kwa maana yalikuwa kweli; lakini ndani kabisa ya moyo wangu Mungu alikuwa ameweka hakika iliyo wazi; na kisha kwa kujibu maombi alikuwa amefanya hali za nje kuwa wazi sana, nami nilijua vizuri kwamba yeye ndiye aliyekuwa akiongoza, ingawa sikuweza kueleza.

Basi alipoona kwamba nimeshikilia uamuzi wangu, na nilipomwambia kwamba Bi Drake, mwanamke ambaye ningesafiri naye, alikuwa akienda kwa njia ya nchi kavu, akasema, "Kwa vyovyote vile, nenda kwa njia ya nchi kavu; na, lazima uone kadiri uwezavyo Paris yote, na Roma, na bara la Ulaya."

Alipoinuka kuondoka alinipa noti ya pauni tano akasema, "Sasa, nakupa hii uitumie unapozunguka, ili uone kadiri uwezavyo. Huenda usipate nafasi nyingine kamwe."

Hilo lilikuwa kweli. Sitarajii kamwe kupata fursa nyingine kama hiyo. Nilimshukuru kwa wema, lakini nilijisemea moyoni, "Sikusudii kutumia dola ishirini na tano kwa kutazama mandhari."

Tulipita kwa kiwango cha kubana matumizi zaidi. Lakini niliona kile nilichokiita mambo mengi ya ajabu, kwa wema wa bwana huyu na marafiki wengine, kwa maana nilikuwa nimemwomba Bwana waziwazi anifungulie njia, ili nipate kuona Paris na Roma, ambazo nilikuwa nimesikia habari zake nyingi.

Kwenda kwangu India kulitokea hivi: Nilikuwa Eastbourne, Uingereza. Bi Mason mpendwa ana nyumba nzuri sana huko Eastbourne, kando ya bahari, ambako watenda kazi Wakristo waliochoka wanaweza kwenda kwa mabadiliko kidogo na mapumziko, kama vile alivyo na nyumba London. Huko alinialika kwa mapumziko kidogo, kwa kuwa nilikuwa nimechoka na nilihitaji mabadiliko. Malipo yalikuwa ya wastani sana, na tena msaada wa kiroho ulikuwa ndio kitu ambacho mtu anakihitaji sana. Bwana asifiwe kwa chemchemi hii jangwani. Kisha kufikiri kwamba mimi ningefadhiliwa hivyo kwa wingi. Lakini ni matendo ya Bwana, nalo ni la ajabu machoni petu.

Nilipokuwa Eastbourne nilipata barua kutoka kwa rafiki yangu, Bi Bordman, mke wa daktari, huko London. Alisema, "Unadhani ni nani yuko London, tena nyumbani kwangu? Lucy Drake. Yuko njiani kurudi India. Alifurahi sana kusikia habari zako, naye anataka upite umwone ukiwa njiani kwenda Doncaster, kwa kuwa ni lazima upitie London."

Nilikuwa nimemfahamu Bi Drake vizuri miaka mingi iliyopita; nami nilifurahi sana kumwona tena. Nilipita, tukawa na mazungumzo mazuri ya kizamani, na wakati wa maombi. Alisema alikuwa na hakika moyoni kwamba Bwana alitaka niende India. Nilimwambia kwamba sikuliona hivyo hata kidogo. Aliniambia mipango yake yote, akaniambia niombe kwa bidii ili nipate nuru juu ya njia yangu mwenyewe; "Kwa maana," akasema, "nina hakika kabisa kwamba Bwana anataka uende."

"Nina kazi nyingi mno ya kufanya hapa Uingereza," nikasema, "na maombi ya kunialika yanaingia kila wakati kutoka pande zote, hivi kwamba singeweza kwenda."

"Kama Bwana anakutaka atalifanya liwe wazi."

"Sawa."

Basi tukaagana. Niliendelea hadi Perth, Uskoti. Siku chache baadaye, nilipata barua kutoka kwa Bi Drake, ikisema, "Bwana amenionyesha wazi kwamba wewe uende India, nami nimewaambia marafiki fulani, nao wamenikabidhi fedha kwa ajili yako kwa gharama zako."

"Basi," nikasema, nilipokuwa nikisoma barua, "Bi Drake hana haja ya kufanya hivyo, kwa maana mimi siendi India hata kidogo."

Sikuwa nimeomba hata kidogo kuhusu jambo hilo, ingawa alikuwa ameniambia nifanye hivyo. Siku chache baadaye barua ilikuja, ikisema, "Ni ajabu jinsi Bwana anavyojibu maombi kuhusu kwenda kwako India. Dkt. Mahan ameingia sasa hivi na kunikabidhi pauni ishirini kutoka kwa Lord Mount Temple kwa ajili ya gharama zako."

Nami nikasema, nilipokuwa nimesimama kando ya rafu ya meko, nikisoma barua, "Najua sababu Bi Drake anafikiri Bwana anataka niende naye India; yuko peke yake, wala hapendi kusafiri peke yake, na ni rahisi kumwona Bwana katika jambo hilo; nami sijali, nina kazi ya kutosha kufanya sasa, bila kwenda India; nami siendi."

Wakati huo huo sauti ilionekana kuniambia, wazi na dhahiri, "Umekuwa ukisema hutakwenda India muda wote huu, wala hujawahi kumwuliza Bwana mapenzi yake ni nini."

"Hilo ni kweli," nikasema, "Ee Bwana, nisamehe."

Hapakuwa na mtu katika chumba cha kulia, na pale pembeni karibu na meko, kulikuwa na kiti cha mikono cha kizamani cha Kiskoti; niligeuka nikapiga magoti kando yake, na nikizika uso wangu katika mto wake, na kulia, nilimwomba Bwana anisamehe kwa ufidhuli wangu, na kama alitaka niende India, alifanye liwe wazi kabisa na dhahiri kwangu, nami ningemtii, na kuacha yote na kwenda. Ila tu nilitaka kuwa na hakika kwamba ni yeye mwenyewe aliyekuwa akisema.

Siwezi kueleza jinsi gani, lakini nilipokuwa nikingoja mbele zake, alilifanya liwe

wazi kama mchana kwangu kwamba nilipaswa kwenda. Nilimsifu, nikainuka, bila kivuli hata kidogo cha shaka akilini mwangu.

Nilikuwa na ahadi ya kuhudumu Aberdeen, ambayo niliona ningekuwa na wakati wa kuitimiza kabla ya kuondoka. Ahadi zangu nyingine nilizifuta, na kueleza jinsi Bwana alivyonigeuza. Nilimwandikia Bi Drake nikamwambia ningekwenda, na kwamba nilitaka kwenda kwa njia ya nchi kavu. Kisha akaandika kusema kwamba alikuwa na fedha za kutosha kama ningesafiri njia yote kwa bahari. Ningeweza kwenda Liverpool na kupanda meli na kukutana naye Suez. Niliandika nikamwambia kwamba niliamini Bwana angeniruhusu kwenda kwa njia ya nchi kavu, na hivyo kuona Paris na Roma. Lo! jinsi barua zilivyoruka!

Niliendelea hadi Aberdeen, nikashika ibada zangu za juma moja. Kisha nilipata barua kutoka kwa Bi Bordman akinishauri niende kwa bahari kutoka Liverpool, na hivyo kuokoa dola mia moja; lakini lazima nimjulishe Bi Drake kwa posta inayorudi kama ningekwenda kwa njia ya nchi kavu au kwa meli kutoka Liverpool, kwa kuwa ilimbidi apeleke simu ya maandishi na kuhifadhi vyumba vya meli. Baada ya kusoma barua hii, na kuifikiria yote, niliinuka nikachukua fedha zote kidogo nilizokuwa nazo, nikazihesabu; zilikuwa pauni kumi na tano au kumi na sita.

Nilitaka kutuma nyumbani kwa binti yangu, aliyekuwa shuleni, ada ya chakula na malazi ya miezi mitatu, na hilo lingechukua karibu zote; na sasa lazima nitoe jibu kwa posta inayorudi. Basi nilichukua barua ya Bi Bordman, na fedha, nikazitandaza kitandani, nikapiga magoti, na roho ya kukata shauri na imani ilionekana kunijia nilipomwambia Bwana. Nilisema, "Bwana, Wewe waujua moyo wangu; jinsi nilivyotamani kuiona miji hii mikubwa na bara la Ulaya. Na sasa, ingawa itagharimu zaidi kwenda kwa njia ya nchi kavu kuliko kwenda njia yote kwa bahari, hata hivyo mali yote ni yako, nami ni mtoto wako; na kama inaweza kukupendeza, unijalie hamu hii."

Na nilipokuwa nikingoja mbele za Bwana, Roho alininong'oneza maneno haya waziwazi: "Yo yote mtakayoyaomba katika sala mkiamini, mtapokea." Nami nikasema, "Bwana, naamini utanipa fedha za kwenda kwa njia ya nchi kavu."

Nami niliinuka, nikaketi nikaandika kwa posta inayorudi nikasema, "Tafadhali mwambie Bi Drake anihifadhie chumba changu cha meli; nitakwenda naye kwa njia ya nchi kavu."

Moyo wangu ulikuwa mwepesi kama unyoya. Rafiki yangu mpendwa, Bi Morris, akiwa njiani kurudi nyumbani Doncaster, alishuka London kumwona Bi Drake, kabla mimi sijafika huko, akajaza upungufu wote, kisha akaandika akasema jinsi alivyosikitika kwamba sikuwa nimemwambia hitaji langu.

"Kwa maana," akasema, "unajua, Amanda, siku zote nimekuambia unijulishe unapohitaji kitu kweli. Nilikwenda kumwona Bi Drake, naye ni mzuri sana, nami nampenda sana. Nilivutiwa sana na yote aliyoniambia kuhusu kazi yake huko India. Nilimwomba aniambie waziwazi kama alihitaji msaada wowote kwa ajili yako kwa namna yoyote, naye akaniambia kilichopungua katika gharama, nami nilifurahi sana kumpa."

Basi Bwana katika jambo hili, aliithibitisha ahadi yake, "Yo yote mtakayoyaomba katika sala mkiamini, mtapokea." Nadhani sasa naweza kuona kwamba Mungu alinitaka Afrika, na ilimbidi anitume India ili kunielimisha kidogo kabla hajaweza kuniambia niende Afrika. Nina hakika kama angeniambia nikiwa Uskoti kwamba alitaka niende Afrika, ningekimbia moja kwa moja kurudi Marekani. Lakini, lo, jinsi Bwana alivyo mwema. Nitamsifu milele, na kumshukuru kwa fursa yote kuu ya kuona yale niliyoyaona katika bara la Ulaya na huko Misri. Jinsi alivyojibu maombi kwa ajabu kupitia vyombo hivi. Kwanza kabisa, Bi Drake, kisha Lord Mount Temple, na Bi Morris, na Bw. Clifford, na wengine. Jinsi yote yanavyoonekana ya ajabu.