ማስታወሻዎች

እግዚአብሔር በሰው ጥገኝነት ከበረ

1. እግዚአብሔር በሰው ጥገኝነት ከበረ። የዚህ ስብከት የመጀመሪያው እትም — ጸሐፊው ያሳተመው የመጀመሪያው ሥራ — የርእስ ገጽ እንዲህ ይነበባል፦ «በቤዛነት ሥራ፣ ሰው በዚያ ሥራ ሁሉ በእርሱ ላይ ባለው የጥገኝነት ታላቅነት የከበረ እግዚአብሔር። ጁላይ 8 ቀን 1731 በቦስተን በሕዝባዊው የትምህርት ጉባኤ ላይ የተሰበከ። ሰምተውት በነበሩ በቦስተን ባሉ በብዙ አገልጋዮችና በሌሎች ሰዎች ጥያቄ የታተመ። በኖርዝሃምፕተን የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን መጋቢ በሆነው በጆናታን ኤድዋርድስ፣ ኤ.ኤም.። መሳፍንት 7:2፦ እስራኤል፦ የገዛ እጄ አዳነችኝ ብሎ በእኔ ላይ እንዳይመካ። ቦስተን፦ በከተማው አዳራሽ ደቡባዊ ጎን ባለው የማዕዘን ሱቅ ለዲ. ሄንችማን በኤስ. ኒላንድና በቲ. ግሪን የታተመ። 1731።»

ሕዝባዊው ወይም የሐሙስ ዕለቱ የትምህርት ጉባኤ በ1633 ቄስ ጆን ኮተን ከተሾሙበት ጊዜ ጀምሮ የነበረ ሲሆን፣ አልፎ አልፎ እየተቋረጠ እስከ 1775ቱ ከበባ ድረስ ቀጥሏል፤ በኋላም እንደ ገና ተጀምሮ እስከ ዛሬ፣ ወይም እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ፣ እንዳለ ይነገራል (ዶክተር ሳሙኤል ኤ. ኤልየት በአሜሪካ የሃይማኖት ነጻነት ፋና ወጊዎች ለተሰኘው መጽሐፍ የጻፉትን መቅድም ተመልከት፤ ቦስተን፣ 1903)። ይህ ጉባኤ በቅኝ ግዛት ዘመኗ ቦስተን ከነበሩት ማኅበራዊና ሃይማኖታዊ ተቋማት መካከል ዝነኛ ነበር። በአንድ ወቅት የቅኝ ግዛቱ ጠቅላይ ሸንጎ ለዚሁ ጉባኤ ሲል በየጊዜው ስብሰባውን ያቋርጥ ነበር፤ አገረ ገዥው የገናን በዓል አክብሮ ይህን ጉባኤ ቸል ማለቱ በአረጋዊው ዳኛ ሲዋል ዘንድ እንደ ከባድ ነቀፋ ይቈጠር ነበር። ሰባኪዎቹ የሚመረጡት ከቦስተን ብቻ ሳይሆን ከቅኝ ግዛቱ ሁሉ እጅግ ታዋቂ ከሆኑት የሥነ መለኮት ሊቃውንት መካከል ነበር። ለምሳሌ የኤድዋርድስ አያትና በኖርዝሃምፕተን መጋቢነት ከእርሱ በፊት የነበሩት ሰሎሞን ስቶዳርድ በየዓመቱ በሃርቫርድ የምረቃ በዓል ላይ ይገኙና በማግሥቱ ሕዝባዊውን የትምህርት ጉባኤ ይሰብኩ እንደ ነበር ተመዝግቧል። ስለዚህ ዕድሜው ሃያ ሰባት ዓመት የሆነ ወጣቱ ኤድዋርድስ በዚህ መድረክ ላይ እንዲሰብክ መጋበዙ ታላቅ ክብር ነበር።

እርሱ ራሱም ክብሩንም ሆነ አጋጣሚውን በሚገባ የተረዳ ይመስላል። የመጀመሪያው የእጅ ጽሑፍ እጅግ ጥንቃቄ የተሞላበት ዝግጅት እንደ ተደረገበት ያሳያል። ለምሳሌ ያህል፣ የትምህርቱን ቃል ሲጽፍ ትክክለኛውን አገላለጽ እስኪያገኝ ድረስ ብዙ ጊዜ ደልዞ አርሟል። የታተመው ስብከት ደግሞ ከዚያ ይበልጥ የተብራራ ነው። ኤድዋርድስ ለርእሱ የመረጠው በአሳቡ ውስጥ ማዕከላዊና ሁሉን ተቈጣጣሪ የነበረውን የአንድን ጭብጥ አንዱን ገጽታ ነው — የእግዚአብሔርን ሉዓላዊነት። አእምሮው ከልጅነቱ ጀምሮ በዚህ ርእስ ላይ በሁሉም አቅጣጫ ሲያሰላስል ኖሯል። በተለይም ከመለኮታዊ ውሳኔዎች ትምህርት ጋር ያለውን ዝምድና አሰላስሎበት ነበር፤ ይህን ትምህርት መጀመሪያ ላይ እጅግ የሚያስጠላ ሆኖ አግኝቶት ነበር፤ በመጨረሻ ግን «እጅግ ደስ የሚያሰኝ፣ ብሩህና ጣፋጭ» ሆኖ ታየው። ከአውግስጢኖስ ወዲህ እንደ እርሱ የእግዚአብሔርን ፍጹም ሉዓላዊነትና የሰውን ተጓዳኝ ጥገኝነት አጽንቶ የተናገረ ማንም የለም። ይህ የእግዚአብሔር ፈቃድ እንደ ወደደ የሚሠራ ነው የሚለው አስተሳሰቡ — እንደ ወደደ የሚሠራ ሲባል ከአመክንዮ የወጣ ወይም ከመለኮታዊው ፍትሕና በጎነት ጋር ያልተያያዘ ማለት ሳይሆን «ገደብ ወይም አስገዳጅ ወይም ግዴታ የሌለበት» ማለት ነው — የሥርዓተ አሳቡ የጀርባ አጥንት ብቻ ሳይሆን ልቡም ነበር፤ ሥርዓቱን ሁሉ ሕያው የሚያደርግና በመላው የሚመታ መርሕ ነበር። ለፍልስፍናውም ሆነ ለሃይማኖታዊ እምነቱ የመጨረሻው መሠረት ይኸው ነው። በዚህ በመጀመሪያው ኅትመቱ ውስጥ፣ የመጨረሻ ሥራዎቹ በነበሩት በታላላቆቹ የሥነ መለኮት ድርሳናቱም ውስጥ እንደሚታየው፣ በሁሉም ስፍራ የዚህ የላቀ አሳብ ነቢይ መሰል ጠበቃ ሆኖ ይቆማል፤ በአጠቃላይ አርሚንያውያን ተብለው የሚጠሩትን፣ በእርሱ አመለካከት የእግዚአብሔር መለያ ክብር አድርጎ ከሚቈጥረው ከፍጹም ሉዓላዊነቱ ጋር የማይስማማ የሰውን የተወሰነ ነጻነት የሚያመለክቱትን የሥነ መለኮት አስተሳሰቦች ሁሉ ይቃወማል።

ስብከቱ ጥልቅ ስሜት እንደ ፈጠረ፣ በርእስ ገጹ ላይ ከተጠቀሰው ወዲያውኑ እንዲታተም ከቀረበው ጥያቄና በቦስተን ከነበሩት ቀዳሚ አገልጋዮች መካከል ሁለቱ — የኦልድ ሳውዝ ቤተ ክርስቲያኑ ቄስ ቶማስ ፕሪንስና የብራትል ስትሪት ቤተ ክርስቲያኑ ቄስ ዊልያም ኩፐር — ፈርመው ለመጀመሪያው እትም ከጻፉት የምስጋና መቅድም በግልጽ ይታያል። እነዚህ ሰዎች እንዲህ ይጽፋሉ፦ «የጸሐፊውን ወጣትነትና ትሕትና አሸንፈን በሕዝባዊው የትምህርት ጉባኤያችን ሰባኪ ሆኖ እንዲቀርብ፣ ከዚያም በኋላ ሰምተውት በነበሩ በብዙ አገልጋዮችና በሌሎች ሰዎች ጥያቄ የንግግሩን ቅጂ እንዲሰጠን ያደረግነው በቀላል ችግር አልነበረም። ነገር ግን በወንድሞቹ ፊት የማያፍር ሠራተኛ መሆኑን ወዲያውኑ ስላወቅን፣ እንዲህ ያለውን ክቡር ርእስ መርጦ፣ አስተዋዮች በሚከተለው ጽሑፍ እንደሚገነዘቡት በዚህ ያህል ብርታትና ግልጽነት ሲያቀርበው በማየታችን ደስታችን የበለጠ ሆነ፤ ይህ ርእስ እግዚአብሔር በወደቀው ሰው በጌታ ኢየሱስ ክርስቶስ በኩል በሚሆነው የቤዛነት ሥራ ያለውን ታላቅ ዓላማ ለእርሱ የሚያስጠብቅ ነው፤ ይህ ሥራም የሁሉ ክብር ወደ እርሱ — ወደ ተባረከው ወሳኙ፣ ገዢውና ተግባሪው — እንዲመለስ ሆኖ በግልጽ የተዘረጋ ነው፤ ይህ ርእስ ወደ ተግባራዊ ሃይማኖት ጥልቅ ሆኖ የሚገባ ነው፤ በእርሱ ሳያምኑ ተግባራዊ ሃይማኖት በሰዎች ልብና ሕይወት ውስጥ ፈጥኖ መሞቱ አይቀርም። ስለዚህ የቤተ ክርስቲያን ታላቁ ራስ ለአብያተ ክርስቲያናቱ ፍላጎት ከሕዝቡ ልጆች መካከል እነዚህን የወንጌል መርሆች የሚያጸኑና የሚጠብቁ ሰዎችን አሁንም ማስነሣት ስለ ወደደ፣ አብያተ ክርስቲያኖቻችንም ዝቅጠታቸው ሁሉ ቢኖርም ለትክክለኛ መርሆችና እነዚህንም በግልጽ ለሚቀበሉና ለሚያስተምሩ ሰዎች አሁንም ከፍ ያለ ዋጋ ስለሚሰጡ፣ ደስታችንንና ምስጋናችንን ከመግለጥ ልንቆጠብ አንችልም። በአጎራባቹ ቅኝ ግዛት ያለው ኮሌጅም እንደ ራሳችን ኮሌጅ እንደ ጸሐፊው ያሉ የብዙ ልጆች ፍሬያማ እናት እንዲሆን ከመመኘትና ከመጸለይ ልንቆጠብ እንደማንችል ሁሉ፣ መግቦት እንዲህ ያለውን ባለጠጋ ስጦታ ለደስተኛዪቱ የኖርዝሃምፕተን ቤተ ክርስቲያን በመስጠቱ በልዩ ሞገሱ ከልብ ደስ ይለናል፤ ይህች ቤተ ክርስቲያን ለብዙ ዘመናት በእንደነዚህ ያሉ የአምልኮ ትምህርቶች ተጽዕኖ ሥር ስታብብ ኖራለች፤ እነዚህንም ትምህርቶች የተማረችው በቅርቡ ባረፉት በተከበሩት መጋቢዋ ግሩም አገልግሎት ነው፤ የእርሳቸውም ስጦታና መንፈስ በልጅ ልጃቸው ውስጥ ለረጅም ጊዜ ሕያው ሆኖ እንደሚያበራ ተስፋ እናደርጋለን፤ ይኸውም በወንጌላዊ ትሕትናና ምስጋና ደስ በሚያሰኙ ፍሬዎች ሁሉ ለእግዚአብሔር ክብር እንዲበዙ ነው።»

6. ይህ ከጸጋ ብቻ ነበር ... ለነፍሳችን። ይህ ክፍል ኤድዋርድስ ስብከቶቹን ለኅትመት ሲያዘጋጅ እንዴት ያሰፋቸው እንደ ነበር ለማሳየት ሊያገለግል ይችላል (መግቢያውን፣ ገጽ 29 ተመልከት)። የእጅ ጽሑፉ እንዲህ ይነበባል፦ «በዚህ ስጦታ አሰጣጥ ያለው ጸጋ እንደ አለመገባታችን መጠን ታላቅ ነበር፤ የተሰጠው ያን ያህል ወሰን የሌለው ዋጋ ያለውን ከእግ. ዘንድ ከመገባት ይልቅ ከእርሱ ወሰን የሌለው ክፉ ነገር ለሚገባን ለእኛ ነው።» ከዚያም ባዶ ቦታ ይከተላል፤ ከላዩና ከበታቹ በመስመሮቹ መካከል «በእርሱ በተሰጠን ብፅዕና ጥቅም መጠን» የሚሉ ቃላት ይገኛሉ። ቀጥሎም፦ «ሰጪው ይህን ስጦታ በመስጠቱ እንደ አሰጣጡ ሁኔታ ታላቅ ነው። ሥጋ ለብሶ ሰጠን፤ ለነፍሳችን ግብዣ ይሆን ዘንድ ታርዶ ሰጠን።»

መለኮታዊና ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ብርሃን

21. መለኮታዊና ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ብርሃን። የዚህ፣ ጸሐፊው ያሳተመው የሁለተኛው ስብከት፣ የመጀመሪያው የርእስ ገጽ እንዲህ ይነበባል፦ «በእግዚአብሔር መንፈስ በቀጥታ ለነፍስ የሚሰጥ መለኮታዊና ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ብርሃን፣ መጽሐፍ ቅዱሳዊም አመክንዮአዊም ትምህርት መሆኑ የተረጋገጠበት፤ በኖርዝሃምፕተን በተሰበከና ከሰሚዎቹ አንዳንዶቹ ባቀረቡት ጥያቄ በታተመ ስብከት። በዚያ የቤተ ክርስቲያን መጋቢ በሆነው በጆናታን ኤድዋርድስ፣ ኤ.ኤም.። ኢዮብ 28:20፦ እንግዲህ ጥበብ ከወዴት ትመጣለች? የማስተዋልስ ስፍራ ወዴት ነው? ምሳሌ 2:6፦ እግዚአብሔር ጥበብን ይሰጣልና። ኢሳይያስ 42:18፦ እናንተ ዕውሮች፥ ታዩ ዘንድ ተመልከቱ። 2ኛ ጴጥሮስ 1:19፦ ምድርም እስኪጠባ ድረስ የንጋትም ኮከብ በልባችሁ እስኪወጣ ድረስ። ቦስተን፦ በኤስ. ኒላንድና በቲ. ግሪን የታተመ፣ 1734።» ስብከቱ መቅድም አለው፤ በእርሱም ኤድዋርድስ ይህን ለማሳተም የተነሣው ከድፍረት ወይም ከከንቱ ውዳሴ እንዳልሆነ በትሕትና ይገልጻል፤ አንባቢዎቹም በዚህ ምክንያት ወይም ርእሱ በዘመኑ ተወዳጅ ባለመሆኑ ሳቢያ ያለ ጭፍን ጥላቻ እንዲያነቡት ይለምናል። ይህ ለሕዝቡ በጠቅላላ የተባለ ነው። ለገዛ ምእመናኑ የሚናገረው ግን በዚያን ጊዜ ከወጣቱ አገልጋያቸው ጋር የነበራቸው ግንኙነት ምን ያህል የፍቅር እንደ ነበረና እርሱም ለእነርሱ ምን ያህል ከፍ ያለ አክብሮት እንደ ነበረው ያሳያል፤ በመጨረሻ በስሜት ተገፋፍተው ካደረሱበት መገፋት አንጻር ሲታይ ልብ የሚነካ ነው። «በመካከላችን ያለው አንድነት የእኔ ስለ ሆነ ብቻ በአንዳች ነገሬ ላይ ጭፍን ጥላቻ እንዲያድርባችሁ ከሚያደርግ የበለጠ ደስተኛ በመሆኑ፣» ይላል፣ «እግዚአብሔርን የማመስግንበት ምክንያት አለኝ።» በስብከቱ ውስጥ ያሉትን የመሰሉ ትምህርቶች ከመጀመሪያው ጀምሮ በመማራቸውም ደስታውን ይገልጽላቸዋል። አክሎም እንዲህ ይላል፦ «በዚህ የርኵሰትና የግራ መጋባት ዘመን፣ የወንጌል ሕይወትና ክብር አድርጌ የምቈጥራቸው እንደነዚህ ያሉ ትምህርቶች ተቀባይነት ባገኙበት ብቻ ሳይሆን፣ የእነዚህ ትምህርቶች እውነትነት በተሞክሯቸው ውስጥ በግልጽ የሚታይባቸው ብዙ ሰዎች ባሉበት ስፍራ መግቦት ዕጣዬን ስለ ጣለ በዚህ ደስ ይለኛል፤ በእንደነዚህ ያሉ ጉዳዮች እኔ ያገኘሁትን ያህል ከእነርሱ ጋር የመተዋወቅ አጋጣሚ ያገኘ ማንም ሰው ይህን ቢጠራጠር እጅግ ምክንያታዊ ያልሆነ ሰው ይሆናል።»

ይህ ስብከት ከኤድዋርድስ ስብከቶች ሁሉ «እጅግ ውብና እጅግ አንደበተ ርቱዕ ከሆኑት አንዱ» ተብሎ መቈጠሩ ተገቢ ነው (ኤ. ቪ. ጂ. አለን፣ ጆናታን ኤድዋርድስ፣ ገጽ 67)። የተሰበከው በኖርዝሃምፕተን ሕዝብ መካከል በሃይማኖት ላይ ያለው ፍላጎት እየጨመረ የመሄዱ ምልክቶች እየበዙ በነበሩበት፣ በቀጣዩና በተከታዩ ዓመታት ለመጣው ታላቅ መነቃቃት መቅድም በሆነበት ጊዜ ነበር። የመጀመሪያው የእጅ ጽሑፍ ኦገስት 1733 የሚል ቀን ይዟል። ሚስተር ስቶዳርድ በ1729 መሞታቸው ለረጅም ጊዜ የጸናና ማንም ያልተጠራጠረውን ሥልጣን ገደብ አንሥቶ ነበር፤ ውጤቱም ኤድዋርድስ እንደ ገለጸው አሳዛኝ ነበር። እንዲህ ይላል፦ «በሃይማኖት ነገር እጅግ የደነዘዘበት ጊዜ ይመስል ነበር፤ ለተወሰኑ ዓመታት በከተማዪቱ ወጣቶች መካከል ልቅነት እጅግ ሰፍኖ ነበር፤ ከእነርሱ ብዙዎቹ በሌሊት ለመዞር፣ መጠጥ ቤት ለመመላለስና ለሴሰኝነት ድርጊቶች እጅግ ተሰጥተው ነበር፤ በዚህም አንዳንዶቹ በምሳሌነታቸው ሌሎችን እጅግ አበላሹ።» «ነገር ግን በሁለት ወይም በሦስት ዓመታት ውስጥ ... ከእነዚህ ክፋቶች የሚታይ መሻሻል ታየ፤» «በ1733 መጨረሻ ላይም» በወጣቶቹ ዘንድ «እጅግ ያልተለመደ የልብ መለዘብና ምክርን የመቀበል ዝንባሌ ታየ» (የአስገራሚው የእግዚአብሔር ሥራ ታማኝ ትረካ)። የተሻሻለው ሁኔታ በሰባኪው ላይ ተጽዕኖ አሳደረ፤ በዚህም ምክንያት ስለ መንፈሳዊ ብርሃን የሚናገረውን ስብከት አገኘን።

በዚህ ስብከት ውስጥ የተገለጸው መርሕ የመነቃቃቱ ሁሉ ዋናና ተቈጣጣሪ መርሕ ነው። መነቃቃቱ የዚህ መርሕ መገለጫና፣ ቢያንስ ለኤድዋርድስ፣ የእውነትነቱ በተሞክሮ የታየ ማስረጃ ነው። ስለ እንቅስቃሴው በሰጠው ዘገባ ውስጥ ከሁሉ ይበልጥ ልብ የሚነካው፣ መንፈስ ቅዱስ መለኮታዊውን መልእክት እውነተኛና ውጤታማ የሚያደርግበትን ሂደት በዝርዝር እየተከታተለና በልዩ ልዩነቱም እየተደነቀ የሚያጠናበት መንገድ ነው (አለን፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ገጽ 143 እና ተከታዮቹን ተመልከት)። በመርሑ ራሱ በመሠረቱ አዲስ የሆነ ነገር አልነበረም፤ እግዚአብሔር በነፍስ ላይ በቀጥታ ተጽዕኖ እንደሚያሳድር፣ ነፍስም መለኮታዊ ነገሮችን በቀጥታ ለመረዳት ችሎታ እንዳላት የሚገልጸው ይህ አሳብ የምሥጢራውያን ሁሉ፣ በተለይም የክርስቲያን ምሥጢራውያን ሁሉ የጋራ ትምህርት ነበር። እንዲያውም ሃይማኖት እንደ ግል ተሞክሮ በሁሉም ስፍራ እንዲህ ያለውን ከሁሉ የላቀ ግንኙነት የማወቅ ንቃትን አያካትትም ወይ ብሎ መጠራጠር ይቻላል (ደብሊው. ጄምስ፣ የሃይማኖታዊ ተሞክሮ ዓይነቶች፣ ቦስተን፣ 1902፣ በመላው መጽሐፍ ተመልከት)። በኤድዋርድስ የትምህርቱ አቀራረብ አዲስ የነበረው ትምህርቱን የገለጸበት መንገድ፣ ከሌሎቹ የሥርዓተ አሳቡ ክፍሎች ጋር ያዛመደበት ሁኔታ፣ የዚህ መለኮታዊ ብርሃን ከተፈጥሮ በላይ መሆን ላይ ያደረገው ጽኑ አጽንዖትና በጋራ ጸጋና በልዩ ጸጋ መካከል ያስቀመጠው ጥርት ያለ ልዩነት ነው። ከተፈጥሮ በላይ ስለ ሆነው ብርሃን ያስተማረው ትምህርቱ በእርግጥም ስለ ሰው ጥገኝነት በሰበከው ስብከቱ ውስጥ በቤዛነት ሥራ በሰውና በእግዚአብሔር መካከል ስላለው ግንኙነት ከገለጸው አስተሳሰብ የሚመነጭ አስፈላጊ ውጤት ሆኖ ይታያል። ትምህርቱ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ብቻ ሳይሆን ምክንያታዊም መስሎ የታየው፣ ቢያንስ በከፊል፣ ከዚህ አንጻር ነው። ይህ ትምህርት ስለ መለወጥ ከነበረው አመለካከት ጋር በጥብቅ የተያያዘ ነበር። ኤድዋርድስ ትምህርቱን «በዘመኑ ተወዳጅ ያልሆነ» ብሎ ሊጠራው የቻለው በሃይማኖት ውስጥ ከሥነ ምግባራዊ ወይም ከሕጋዊ መርሕ ይልቅ ምሥጢራዊ መርሕን አጽንቶ በመናገሩ ምክንያት ብቻ ሳይሆን በዚህም ምክንያት ነበር። የዘመኑ ዝንባሌ በሰው ተፈጥሯዊ ባሕርይ ውስጥ እርሱ ሊቀበለው ከሚፈቅደው የበለጠ ኃይል ማግኘት ነበር። በታሪክ ግን ኤድዋርድስ ከጥንታዊው ካልቪኒዝም ወደ ዘመናችን ይበልጥ ነጻ አስተሳሰብ ያለው ሥነ መለኮት የሚያሸጋግረው በልብ ውስጥ በሚገኘው የእግዚአብሔር ብርሃንና ሕይወት ውስጣዊ ተሞክሮ ላይ ባደረገው በዚህ አጽንዖት ነው።

የዚህ ስብከት የእጅ ጽሑፍ ከወትሮው ይበልጥ በደለዛዎችና በተጨማሪ ጽሑፎች የተሞላ በመሆኑ ለማንበብ እጅግ አስቸጋሪ ነው፤ ይሁን እንጂ በአጻጻፉ ላይ የፈሰሰውን ድካምና ጥንቃቄ በመጠኑ ያመለክታል። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ ካለው ተመሳሳይ ቅጂ መጠን ጋር እኩል በሆኑ ሃያ ስድስት ገጾች ላይ ተጽፏል፤ የመጨረሻው ገጽ የያዘው አንድ መስመር ተኩል ብቻ ነው። የታተመው ስብከት ግን ይበልጥ በሰፊው የተብራራ ነው።

የሩት ውሳኔ

45. የሩት ውሳኔ። ይህ ስብከት «የነፍስን የዘላለም መዳን ታላቅ ጉዳይ በቅርብ የሚመለከቱ በልዩ ልዩ አስፈላጊ ርእሶች ላይ የተሰጡ ንግግሮች» ከተባሉት አምስት ስብከቶች አንዱ ነበር፤ እነርሱም፦ «1. በእምነት ብቻ መጽደቅ። 2. ወደ እግዚአብሔር መንግሥት በኃይል መግባት። 3. የሩት ውሳኔ። 4. እግዚአብሔር ኃጢአተኞችን በመኰነኑ ያለው ፍትሕ። 5. የኢየሱስ ክርስቶስ ልዕልና። በኖርዝሃምፕተን፣ በተለይም በዚያ በቅርቡ በሆነው አስደናቂ የእግዚአብሔር መንፈስ መፍሰስ ዘመን የተሰጡ። በኖርዝሃምፕተን የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን መጋቢ በሆነው በጆናታን ኤድዋርድስ፣ ኤ.ኤም.። ዘዳግም 4:8 [9]፦ ዓይኖችህ ያዩትን ነገር እንዳትረሳ፥ በሕይወትህም ዘመን ሁሉ ከልብህ እንዳይወጣ ለራስህ ተጠንቀቅ፥ ነፍስህንም በትጋት ጠብቅ። ቦስተን፦ በኤስ. ኒላንድና በቲ. ግሪን በኩዊን ስትሪት ከእስር ቤቱ ፊት ለፊት የታተመና የተሸጠ። 1738።» ከእነዚህ ንግግሮች የመጀመሪያዎቹ አራቱ በ1734-1735 በነበረው መነቃቃት ጊዜ የተሰበኩ ሲሆኑ፣ ሕዝቡ ልዩ ጥቅም ያገኙባቸው ናቸው ብለው ስለ ፈለጉ ተመርጠዋል፤ አምስተኛውን ግን ኤድዋርድስ ራሱ መረጠው፤ ይኸውም ሰምተውት የነበሩ ከአጎራባች ከተማ የመጡ አንዳንድ ሰዎች ስለ ጠየቁትና ስለ ክርስቶስ ልዕልና የሚናገር ስብከት የማንቃት ባሕርይ የነበራቸውን ሌሎቹን ስብከቶች ቢከተል ተገቢ ይሆናል ብሎ ስላሰበ ነው። እነዚህ ስብከቶች መጀመሪያ በእንግሊዝ ለታተመው ለአስገራሚው የእግዚአብሔር ሥራ ታማኝ ትረካ የአሜሪካ ዳግም ኅትመት በመቅድምነት ተጨመሩ። የኅትመታቸውን ወጪ የሸፈነው ጉባኤው ነበር — ይህም በዚያን ጊዜ በአዲሱ የአምልኮ ቤት ወጪ ክፉኛ ተጭነው ስለ ነበሩ ጥልቅ ፍላጎታቸውን የሚያሳይ ግልጽ ማስረጃ ነው። ድዋይት፣ የኤድዋርድስ ሕይወት፣ ገጽ 140 እና ተከታዩን ተመልከት፤ በዚህ የሚከተለውን ማስታወሻ፣ ገጽ 162 አወዳድር።

ስለ ሩት ውሳኔ የተሰበከው ስብከት የተመረጠው ከላይ ከተጠቀሱት ንግግሮች ሁሉ አጭሩ በመሆኑ፣ «በተቆጣ አምላክ እጅ ያሉ ኃጢአተኞች» ከሚለው ስብከት ጋር ፈጽሞ የሚለያይ የመነቃቃት ስብከት ዓይነትን ለማሳየት ነው። ሁሉም ግን ኤድዋርድስ ስለ ስብከቱ የሰጠውን የራሱን ምስክርነት ያረጋግጣሉ፦ «በፍርሃት እንድትነኩ ላነቃችሁ ብቻ አልሞከርሁም፤ ነገር ግን ልማርካችሁም የቻልሁትን ያህል ጥረት ሁሉ አድርጌአለሁ» (የስንብት ስብከት)። የስብከቱ የእጅ ጽሑፍ ኤፕሪል 1735 የሚል ቀን ይዟል፤ እንደ ተጻፈው ከሞላ ጎደል ሳይለወጥ የታተመ ይመስላል።

ብዙ መኖሪያዎች

59. ብዙ መኖሪያዎች። እስከ አሁን ያልታተመው የዚህ ስብከት የእጅ ጽሑፍ «አዲሱ የአምልኮ ቤት መቀመጫዎች ከተደለደሉ በኋላ ያለው ሰንበት፣ ዲሴምበር 25 ቀን 1737» የሚል ቀን ይዟል። አጋጣሚው ለኖርዝሃምፕተን ሕዝብ ልዩ ትኩረት የሚሰጠው ነበር። በ1661 የተሠራው አሮጌው የአምልኮ ቤት ለጉባኤው ጠባብ ሆኖ፣ እጅግ ተጎሳቁሎም ለአደጋ የሚያጋልጥ ሆኖ ነበር፤ እንዲያውም አዲሱ ሕንፃ በተጠናቀቀበት ዓመት በማርች ወር በአንድ እሑድ ዕለት፣ ኤድዋርድስ እየሰበከ ሳለ፣ «እናንተ የምትንቁ፥ እዩ፥ ተደነቁም፥ ጥፉም» ከሚለው ጥቅስ «ትምህርቶቹን ካስቀመጠ» በኋላ ወዲያውኑ፣ የፊተኛው ሰገነት «እንደ ነጐድጓድ ጩኸት ባለ ድምፅ» በድንገትና በሚያስደንቅ ሁኔታ ተደረመሰ። ደግነቱ — ለኤድዋርድስ በልዩ መግቦት የሆነ መስሎ ታየው — በአደጋው ውስጥ ከነበሩት ከመቶ ሃምሳ የሚያህሉ ሰዎች መካከል አንድም አልሞተም፤ የተሰበረ አጥንት እንኳ ያለው አልነበረም፤ «ብዙ የሚያሳስብ ጉዳት» የደረሰባቸውም አሥር ብቻ ነበሩ። ነገር ግን ይህ ሁኔታ አዲስ የአምልኮ ቤት የመሥራቱ ሥራ ፈጽሞ ያልዘገየ እንደ ነበረ አሳየ። የዚህ አዲስ ሕንፃ ጉዳይ በ1733 የጸደይ ወራት በከተማው ስብሰባ ላይ ቀርቦ ነበር፤ የተወሰነው ግን በኖቬምበር 1735 ነበር፤ ውሳኔውም በከፊል በዚያ ዓመት በተከሰተው ታላቅ መነቃቃት — በተከታታይ በነበሩት የቍርባን ሥርዓቶች ስድሳ፣ ሰማንያና መቶ ሰዎች ወደ ቤተ ክርስቲያን በተቀበሉበት ጊዜ — የተገፋፋ እንደ ነበረ አያጠራጥርም። ከዚያም ሕንፃውን ለማጠናቀቅ ሁለት ዓመት ፈጀ። በነገራችን ላይ የሕንፃውን ማዕቀፍ ብቻ በሚያቆሙበት ጊዜ ሠራተኞቹ ስድሳ ዘጠኝ ጋሎን ሮም፣ ከዚህም በተጨማሪ ብዙ በርሜል «የፖም መጠጥ» እና ቢራ ጠጥተዋል። ለዚህ የሥራ ክፍል ስድሳ ሰዎች በቀን በአምስት ሺሊንግ ተቀጠሩ፤ የዲያቆን ሀንት የዕለት ማስታወሻ እንደሚለው፣ «ከመጠጥ በቀር ቀለባቸውን ራሳቸው እየቻሉ» ነበር።

ሕንፃው — በዘመኑ እንደ ነበሩት እንደ ሌሎች ብዙ ሕንፃዎች፣ በአንድ ጫፉ ማማ፣ የደወል ቤትና የአውራ ዶሮ ቅርጽ ያለው የነፋስ አቅጣጫ ጠቋሚ ያለው ሰፊ ባለ አራት ማዕዘን ሕንፃ — ሊጠናቀቅ በተቃረበ ጊዜ ጉባኤውን የማስቀመጡ አስፈላጊ ጉዳይ ተነሣ። ይህም የከተማው ጉዳይ ነበር። በጸደይ ወራት በተደረገው ዓመታዊ የከተማ ስብሰባ ላይ በግድግዳዎቹ ዳር ዳር የተከለሉ መቀመጫዎች፣ በ«መተላለፊያው» (በሰፊው ዋና መተላለፊያ) ግራና ቀኝ ደግሞ «መቀመጫዎች» ወይም አግዳሚ ወንበሮች ብቻ እንዲኖሩ አስቀድሞ ተወስኖ ነበር። እስከ ዛሬ ያለው ትክክለኛው የመቀመጫዎቹ ዕቅድ በወለሉ ላይ ባሉት አግዳሚ ወንበሮች ዙሪያም የተከለሉ መቀመጫዎች እንደ ነበሩ ያሳያል፤ እነዚህም ከግድግዳው መቀመጫዎች በጠባብ መተላለፊያዎች የተለዩ ነበሩ፤ በሰገነቱም ላይ አምስት የተከለሉ መቀመጫዎች ነበሩ። እነዚህ መቀመጫዎች ረጃጅም አጥር ያላቸው ባለ አራት ማዕዘን ዓይነት፣ በማጠፊያ የሚታጠፉ መቀመጫዎች ያሏቸው ሲሆኑ፣ የላቀ ክብር ያለባቸው ስፍራዎች ተደርገው ይቈጠሩ እንደ ነበር ግልጽ ነው። በዓመቱ መጨረሻ ገደማ ከተማው በተለይ መቀመጫዎቹን የሚመለከቱ ተከታታይ ስብሰባዎች አደረገ። ዋናው ጥያቄ መቀመጫዎቹን እንደ ማኅበራዊ ደረጃ የማከፋፈሉ ጉዳይ ነበር። በኖቬምበር በተደረገው ስብሰባ ከከተማዪቱ እጅግ ታዋቂ ዜጎች የተውጣጡ አምስት አባላት ያሉት ኮሚቴ «የአምልኮ ቤቱን መቀመጫ የማደልደያ ዕቅዳቸውን ወይም ንድፋቸውን አዘጋጅተው ለከተማው እንዲያቀርቡ» እንዲያጸድቀው ታዘዘ። በቀጣዩ ወር ኮሚቴው በሚከተሉት ውሳኔዎች ተጨማሪ መመሪያ ተሰጠው፦

«1. አዲሱን የአምልኮ ቤት መቀመጫ ሲደለድል ኮሚቴው በዋናነት የሰዎችን ሀብት ከግምት እንዲያስገባ ተወስኗል።

«2. የሰዎችን ዕድሜ ከግምት እንዲያስገባ።

«3. ለሰዎች ጠቃሚነትም በተወሰነ መጠን፣ ነገር ግን በአነስተኛ ደረጃ፣ ግምትና አክብሮት [እንዲሰጥ] ተወስኗል።» ምንም ስሕተት እንዳይፈጸምም «የተከለሉትን መቀመጫዎችና አግዳሚ ወንበሮቹን እንዲገመግም»፣ ማለትም ማኅበራዊ ዋጋቸውን «እንዲያከብር» ወይም እንዲተምን፣ ስድስት አባላት ያሉት ኮሚቴ ተሾመ።

ከዚህ ጋር የተያያዘው ሌላው ጥያቄ የወንዶችና የሴቶች አቀማመጥ ነበር። በኖቬምበር በተደረገው ስብሰባ ወንዶች በደቡቡ ጫፍ፣ ሴቶች በሰሜኑ ጫፍ እንዲቀመጡ፤ ወንዶች ከመስበኪያው መድረክ በስተ ቀኝ፣ ሴቶች በስተ ግራ እንዲሆኑ ተወሰነ። በዲሴምበር የመጀመሪያው ስብሰባ ላይ ከተማው ወንዶችና ሚስቶቻቸው አብረው እንዲቀመጡ መፍቀድን በግልጽ እምቢ አለ። ይህ ግን ከማኅበረሰቡ ይበልጥ ተሰሚነት ካላቸው አንዳንድ አባላት ስሜት ጋር በግልጽ የሚቃረን ነበር፤ ምክንያቱም ከአራት ቀን በኋላ በተራዘመው ስብሰባ ላይ «ኮሚቴው ወንዶችንና ሚስቶቻቸውን፣ በተለይም አብረው ለመቀመጥ የሚፈልጉትን፣ አብሮ እንዳያስቀምጥ ይከልከል ወይ የሚለው ጥያቄ በቀረበ ጊዜ፣ በአሉታ ተወሰነ።» በዚህ በተዘዋዋሪና በገደብ በተሰጠ ፈቃድ መሠረት ባለ ትዳሮች በአብዛኛው በተከለሉት መቀመጫዎች አብረው፣ በአግዳሚ ወንበሮቹ ላይ ግን ተለያይተው ተቀመጡ፤ በአንዳንድ ሁኔታዎች ደግሞ ባል የተከለለ መቀመጫ፣ ሚስት አግዳሚ ወንበር ተመደበላቸው።

እዚህ የተገለጹት ሁኔታዎችና ክስተቶች በኤድዋርድስ ስብከት ውስጥ ይንጸባረቃሉ፤ በተለይም በሰማይ ስላለው «ማረፊያ» ስፋት በሚናገረውና በዚያ ስላሉት «የተለያየ ክብር ያላቸውና የተለያዩ የክብርና የደስታ ደረጃዎችና ሁኔታዎች ያሏቸው መቀመጫዎች» በሰጠው አስተያየት ውስጥ፣ በምድር ባሉት የአምልኮ ቤቶች ከምናገኘው ጋር ሲያነጻጽር።

የኤድዋርድስን የኖርዝሃምፕተን ጉባኤ ብዛት ለማሳየት፣ ከላይ የተጠቀሰው የመቀመጫ ዕቅድ ወደ ስድስት መቶ የሚጠጉ ሰዎችን ስም መያዙን ማስተዋል ሳይጠቅም አይቀርም። ሰሚዎቹም በዙሪያው ሁሉ ነበሩ። በላዩ ትልቅ የድምፅ ማስተጋቢያ ሰሌዳ የነበረው የመስበኪያው መድረክ ዛሬ እንደ ተለመደው በጫፉ ላይ ሳይሆን ከሕንፃው ረጃጅም ጎኖች በአንዱ መካከል ነበር። ለተጨማሪ ዝርዝር ጄ. አር. ትራምቡል፣ የኖርዝሃምፕተን ታሪክ፣ ሁለተኛ ቅጽ፣ ምዕራፍ 6 ተመልከት።

ይህ ስብከት ካልታተሙት የኤድዋርድስ ስብከቶች አብዛኞቹ ይበልጥ በሙሉ የተጻፈ ነው። አርታኢው ለዚህ መጽሐፍ ቅጂውን ሲያዘጋጅ በዚህ ከታተሙት ከሌሎቹ ስብከቶች ጋር ያለውን አጠቃላይ ተመሳሳይነት በአእምሮው ይዞ ነበር። ስለዚህ አሕጽሮተ ቃላቱ — «X» (ክርስቶስ)፣ «እግ.» (እግዚአብሔር)፣ «የአ. ቤ.» (የአባት ቤት) ወዘተ — ተፈትተዋል፤ በእጅ ጽሑፉ ውስጥ በሰረዞች ወይም በባዶ ቦታዎች የተመለከቱ የተተዉ ዓረፍተ ነገሮችና ሐረጎችም ከዐውዱ ተሞልተዋል። እንደነዚህ ያሉት ተጨማሪዎች ሁሉ ግን በቅንፍ [ ] ውስጥ ገብተዋል።

በተቆጣ አምላክ እጅ ያሉ ኃጢአተኞች

78. በተቆጣ አምላክ እጅ ያሉ ኃጢአተኞች። የዚህ፣ የኤድዋርድስ እጅግ ዝነኛ ስብከት፣ ሙሉ የርእስ ገጽ በመጀመሪያው እትም እንዲህ ይነበብ ነበር፦ «በተቆጣ አምላክ እጅ ያሉ ኃጢአተኞች። ጁላይ 8 ቀን 1741 በኤንፊልድ የተሰበከ ስብከት። በታላቅ መነቃቃት ጊዜ የተሰበከና በብዙ ሰሚዎች ላይ አስደናቂ የልብ መነካት ያስከተለ። በኖርዝሃምፕተን የክርስቶስ ቤተ ክርስቲያን መጋቢ በሆነው በጆናታን ኤድዋርድስ፣ ኤ.ኤም.። አሞጽ 9:2-3፦ ወደ ሲኦል ቢቈፍሩ እጄ ከዚያ ታወጣቸዋለች፤ ወደ ሰማይም ቢወጡ ከዚያ አወርዳቸዋለሁ። በቀርሜሎስም ራስ ቢሸሸጉ ከዚያ እፈልጋቸዋለሁ፥ አወጣቸውማለሁ፤ ከዓይኔም ተሰውረው በባሕሩ ጥልቅ ቢሸሸጉ ከዚያ እባቡን አዝዛለሁ፥ እርሱም ይነድፋቸዋል። ቦስተን፦ በኤስ. ኒላንድና በቲ. ግሪን በኩዊን ስትሪት ከእስር ቤቱ ፊት ለፊት የታተመና የተሸጠ፣ 1741።»

ቤንጃሚን ትራምቡል የኮነቲከት ታሪክ በተባለው መጽሐፉ (ኒው ሄቨን፣ 1818)፣ ሁለተኛ ቅጽ፣ ገጽ 145 ላይ ይህ ስብከት የተሰበከበትን ሁኔታ፣ ስብከቱን የሰማው ከኮነቲከት የመጣ ሚስተር ዊሎክ የተባለ አገልጋይ እንደ ነገረው አድርጎ መዝግቦታል (በኮነቲከት የምትገኘው ኤንፊልድ በዚያን ጊዜ በማሳቹሴትስ የሃምፕሻየር አውራጃ ውስጥ ትካተት ነበር)። ትራምቡል እንዲህ ይጽፋል፦ «በአጎራባች ከተሞች ያሉ ሰዎች ስለ ነፍሳቸው በታላቅ ጭንቀት ውስጥ ሳሉ፣ የዚያች ከተማ ነዋሪዎች ግን ግድ የለሾች፣ ልቅና ከንቱዎች ነበሩ። በኤንፊልድ የትምህርት ጉባኤ ተወስኖ ነበር፤ የአጎራባቹ ሰዎችም በዋዜማው ሌሊት በነዋሪዎቹ ግድ የለሽነት እጅግ ተነክተው፣ መለኮታዊው ዝናብ በዙሪያቸው ሁሉ እየወረደ ሳለ እግዚአብሔር በጽድቅ ፍርዱ እንዳያልፋቸው በታላቅ ፍርሃት ተይዘው፣ ከሌሊቱ ብዙውን ክፍል በፊቱ ተደፍተው ስለ ነፍሳቸው ምሕረትን ለመኑ። ለትምህርቱ የተወሰነው ጊዜ በደረሰ ጊዜ፣ የአጎራባች አገልጋዮች በርከት ብለው፣ አንዳንዶቹም ከሩቅ ስፍራ መጥተው ተገኙ። ወደ አምልኮ ቤቱ በገቡ ጊዜ የጉባኤው ገጽታ ግድ የለሽና ከንቱ ነበር። ሰዎቹ ተራውን ጨዋነት እንኳ በጭንቅ ይጠብቁ ነበር። የኖርዝሃምፕተኑ ቄስ ሚስተር ኤድዋርድስ ሰበኩ፤ ስብከቱ ከማለቁ በፊትም ጉባኤው ስለ ኃጢአታቸውና ስለ አደጋቸው በሚያስፈራ ወቀሳ እጅግ ተነክተውና አንገታቸውን ደፍተው ታዩ። የጭንቀት ትንፋሽና ልቅሶ እጅግ ከመብዛቱ የተነሣ ሰባኪው እንዲሰማ ለሕዝቡ ተናግሮ ጸጥ እንዲሉ መለመን ግድ ሆነበት። ይህም ቅኝ ግዛቱ በጠቅላላ የተጎበኘበት ያው ታላቅና ሰፊ የመንፈሳዊ ጭንቀት በዚያ ስፍራ የጀመረበት ነበር።» ስለዚህ ይህ ስብከት የተሰበከበት ሁኔታ ልዩ ነበር፤ የታላቁ መነቃቃት ግለት ጣሪያ ላይ ደርሶ ነበር፤ ስብከቱ የቀረበለት ጉባኤ በግድ የለሽነቱ የታወቀ ነበር፤ ኤድዋርድስም እነርሱን ለማንቃት የአደጋቸውን ነገር በተለየ ብርታት ማቅረብ አስፈላጊ እንደ ሆነ እንደ ተሰማው አያጠራጥርም። ይህ ስብከትም ምናልባት በክርስቲያን አገልጋይ ከተሰበኩት ከዚህ ዓይነት ስብከቶች ሁሉ እጅግ አስፈሪው ነው።

ይሁን እንጂ በኤድዋርድስ ስብከት፣ በተለይም በዚህ ወቅት፣ ይህ ዓይነቱ ስብከት በምንም መንገድ ያልተለመደ አልነበረም። የሰዎች በዚህ ሕይወት የሚያደርጓቸው ውሳኔዎች ለዘላለም ሁሉ እጅግ ታላቅ ውጤት እንዳላቸው ያምን ስለ ነበር፣ እነዚህን ውጤቶች በተቻለ መጠን ሕያው በሆነ መንገድ በፊታቸው ማቅረብ የማይቀር ግዴታው እንደ ሆነ ቈጥሮ ነበር። «እግዚአብሔር ኃጢአተኞችን በመኰነኑ ያለው ፍትሕ»፤ «የኃጥኣን የወደፊት ቅጣት የማይቀርና የማይታገሥ ነው»፤ «የሲኦል ሥቃይ ዘላለማዊነት»፤ «ኃጥኣን የኃጢአታቸውን መስፈሪያ በሞሉ ጊዜ ቍጣ እስከ መጨረሻ ይመጣባቸዋል»፤ «ጻድቃን የሚመለከቱት የኃጥኣን ፍጻሜ፣ ወይም በሲኦል ያለው የኃጥኣን ሥቃይ በሰማይ ላሉ ቅዱሳን የኀዘን ምክንያት አይሆንም»፤ «ክፉ ሰዎች የሚጠቅሙት በጥፋታቸው ብቻ ነው» — እነዚህ ከስብከቶቹ ርእሶች መካከል ይገኙበታል። ከዚህም በላይ ይህ ስብከት ራሱ ወይም የእርሱ መሰል በግልጽ ከተያያዘበት አጋጣሚ ሌላ በሌሎች አጋጣሚዎችም ጥቅም ላይ እንደ ዋለ ለማመን ምክንያት አለ። ዋይትፊልድ ባለመገኘቱ ጉባኤውን ባሳዘነበት አንድ ጊዜ ኤድዋርድስ ይህን ስብከት እንደ ሰበከና በእርሱም ታላቅ ተጽዕኖ እንዳሳደረ የሚናገር ትውፊት አለ። የእጅ ጽሑፉ ጁን 1741 የሚል ቀን ይዟል፤ ይህም በኤንፊልድ በሰሚዎቹ ላይ እንደዚያ ያለ አስደናቂ የልብ መነካት ከማስከተሉ አንድ ወር ቀደም ብሎ በኖርዝሃምፕተን ወይም በሌላ ስፍራ ተሰብኮ ሊሆን እንደሚችል ያመለክታል። ከዚህ ይበልጥ ትርጉም ያለው ግን ከዚያው ጥቅስ የተሰበከ ቀን የሌለው ሁለተኛ ስብከት መኖሩ ነው። ቀደም ብሎ እንደ ተዘጋጀ በማያጠራጥረው በዚህ ስብከት አሳቡ በመጠኑ በተለየ መንገድ ተብራርቷል፤ ያነሰ አስፈሪ፣ ያነሰ የተብራራ፣ ያነሰ የሚያስደነግጥ ነው፤ ነገር ግን በኤንፊልዱ ስብከት ውስጥ የሚገኙትን ብዙዎቹን አሳቦች — ለምሳሌ ስለ ሕይወት አለመረጋገጥ፣ ጥፋት ኃጢአተኛውን በምን ያህል ድንገት ሊደርስበት እንደሚችል፣ ወዘተ — ይዟል። ኤድዋርድስ በዚህ ጭብጥ እንደ ተማረከ ግልጽ ነው፤ በታላቅ ሠዓሊ እርግጠኛ እጅ፣ በተካነ የአመክንዮ ሊቅ የአእምሮ ኃይል ያብራራዋል። መልእክቱንም በብሉይ ኪዳን ነቢይ የእምነት ጽናት ብርታት ያውጃል። ሰሚዎቹ መነካታቸው አያስደንቅም። በስብከቱ ውስጥ የግል በቀል ቃና ቢኖር ኖሮ ውጤቱ በእርግጥ ያነሰ በሆነ ነበር። ነገር ግን ከዚህ አንዳችም የለበትም፤ ስብከቱ «እርግማን የሚያወርድ» ሊባል የሚችለው በዚህ ትርጉም አይደለም። በተቃራኒው፣ የኤድዋርድስን የግል አመለካከት በተመለከተ፣ የሚመጣባቸውን ጥፋት ሳያዩ ተደጋጋሚውን የመዳን ግብዣ እምቢ ስለሚሉት ሰዎች ማስተዋል የጎደለው ሞኝነት የሚያለቅስ የየዋሆች ሁሉ የዋህ የሆነ ሰው ኀዘንና ርኅራኄ በስብከቱ ውስጥ መለየት አስቸጋሪ አይደለም (ማቴዎስ 23:37 አወዳድር)። በቀረው ግን እርሱ የግል ስሜቱን ያላስገባ፣ ገለልተኛ ነው፤ የሚሰብከው እውነት እርግጥ፣ አስፈሪ፣ ነገር ግን ከራሱ ውጭ ያለ ነው። ዘመናዊው አንባቢ በበኩሉ ስብከቱን በዚያው ግላዊ ባልሆነና ገለልተኛ በሆነ መንገድ ካላነበበው በቀር ስብከቱ እጅግ የሚያሠቃይ ስሜት ሊፈጥርበት ይችላል። የሚያስቀይመው የአቀራረቡ ሕያውነት ብቻ ሳይሆን የትምህርቱ ጽኑነትም ነው። ለምሳሌ ኤድዋርድስ ኃጢአተኞች ወዲያውኑ ወደ ሲኦል የማይጣሉበትን ምክንያት ደጋግሞ ይናገራል፤ የሚሰጠው ምክንያት ግን የእግዚአብሔር ምሕረት ወይም ቸርነት ወይም ፍቅር ሳይሆን የእርሱ ኃይልና ሉዓላዊ ፈቃዱ ብቻ ነው። ኤድዋርድስ እንደሚያየው ይህ የመንፈሳዊው ዓለም እውነት አንዱ ገጽታ ነው። እርሱ በስሜት የሚነዳ ሰው አይደለም፤ እውነትን እንዳገኘው ያውጃል። ኤድዋርድስን ራሱን በተመለከተ፣ በስብከቱ ሁሉ ውስጥ ወይም «እርግማን የሚያወርዱ» በተባሉት በማናቸውም ስብከቶቹ ውስጥ ዳንቴ በሲኦል ላሉ ኃጢአተኞች ካለው አመለካከት ግማሽ ያህል እንኳ የሚያስጠላ ነገር የለም። ለምሳሌ በጭቃው ሐይቅ ውስጥ ያለውን የፊሊፖ አርጀንቲን ጉዳይ ውሰድ (ኢንፌርኖ፣ ስምንተኛው ቅኔ)፦ «‹መምህር ሆይ፣ ከሐይቁ ከመውጣታችን በፊት በዚህ መረቅ ውስጥ ሲነከር ባየው እጅግ ደስ ባለኝ ነበር።› እርሱም፦ ‹ዳርቻው ያንን እንድታይ ከመፍቀዱ በፊት ትረካለህ፤ እንዲህ ያለውን ምኞት ብትደሰትበት ተገቢ ይሆናል› አለኝ። ከዚህ በኋላ ጥቂት ቆይቶ የጭቃው ሰዎች እንዲህ ሲበጣጥሱት አየሁ፤ ስለዚህም እስከ አሁን እግዚአብሔርን አመሰግናለሁ፤ ስለ እርሱም አመሰግነዋለሁ። ሁሉም፦ ‹ፊሊፖ አርጀንቲን ያዙት!› ብለው ጮኹ፤ የተቆጣው የፍሎረንስ መንፈስም በገዛ ጥርሶቹ ራሱን ነከሰ።»

89. እናንተን የያዛችሁ አምላክ ... ወደ ሲኦል ውረዱ። ይህ ምናልባት በዚህ እጅግ በሚታወሰው ስብከት ውስጥ ከሁሉ ይበልጥ የሚታወሰው አንቀጽ ነው። ከመጀመሪያው የእጅ ጽሑፍ ጋር ማነጻጸር ከታተመው ጽሑፍ የሚለዩ አንዳንድ ትኩረት የሚስቡ ልዩነቶችን ያሳያል፤ በዚያው ጊዜም ዓረፍተ ነገሮቹ ሊያስከትሉት ከታሰበው ውጤት አንጻር ምን ያህል ታስቦባቸው እንደ ተቀረጹ ማስረጃ ይሰጣል። በእነዚህ በሁለቱም ምክንያቶች አንቀጹ እንደ ተጻፈው እዚህ ቀርቧል።

«ሰው ሸረሪትን ወይም አንዳች አስጸያፊ ነፍሳትን በእሳት ላይ አንጠልጥሎ እንደሚይዝ እናንተም በሲኦል ጕድጓድ ላይ በእግዚአብሔር እጅ ናችሁ፤ እግዚአብሔርም ቢለቃችሁ ብቻ ትወድቃላችሁ።» (እዚህ ላይ ሊነበቡ የማይችሉ አራት መስመሮች ይከተላሉ፤ ይሁን እንጂ ከዚህ ዐውድ ጋር የሚያያዙ አይመስሉም። ከዚያም አንቀጹ በእጅ ጽሑፉ ቀጣይ ገጽ ላይ ይቀጥላል።) «እንዲህ በእጁ የያዛችሁ ይህ እግ. እጅግ ተቈጥቶባችኋል፤ እጅግም አስቈጥታችሁታል። ቍጣው እንደ እሳት ይነድዳል። በዓይኖቹ ፊት አስጸያፊዎችና የተጠላችሁ ናችሁ፤ ልትቃጠሉም ይገባችኋል — ወደ እሳት ከመጣል በቀር ለሌላ ምንም እንደማትገቡ አድርጎ ይመለከታችኋል። በዓይኖቹ ፊት በእኛ በሰዎች ዓይን ፊት ካለው እጅግ አስጸያፊ ነፍሳት አሥር ሺ. እጥፍ የበለጠ አስጸያፊዎች ናችሁ፤ እልከኛ ዐመፀኛ ንጉሡን ካስቀየመው ሺ. እጥፍ የበለጠ እርሱን አስቀይማችሁታል። ይሁን እንጂ በእጁ ናችሁ፤ በየቅጽበቱ ወደ ሲኦል ከመውደቅ የሚጠብቃችሁ የእርሱ ፈቃድ ብቻ እንጂ ሌላ ምንም አይደለም። ትናንት ሌሊት ወደ ሲኦል ያልሄዳችሁበት፣ ለመተኛት ዓይናችሁን ከጨፈናችሁ በኋላ በሲኦል ውስጥ ያልነቃችሁበት ሌላ የሚሰጥ ምክንያት የለም፤ ጠዋት ከተነሣችሁ ወዲህ፣ አዎን፣ በዚህ በእግ. ቤት ውስጥ ተቀምጣችሁ ሳላችሁ፣ ቅዱስ አምልኮውን በምትካፈሉበት ኃጢአተኛና ክፉ ሁኔታችሁ ንጹሓን ዓይኖቹን እያስቈጣችሁ ሳላችሁ፣ [ያል]ወደቃችሁበት ሌላ የሚሰጥ ምክንያት የለም። አዎን፣ በዚህች ቅጽበት ወደ ሲኦል የማትወርዱበት ምክንያት ሆኖ የሚሰጥ ሌላ ምንም ነገር የለም።»

እዚህ በረዘሙ ክፍተቶች በተለያዩት ዓረፍተ ነገሮች መካከል ከቀደመው ዓረፍተ ነገር የታችኛው ክፍል ወደ ተከታዩ የላይኛው ክፍል የሚጠመዘዙ መስመሮች ተሰምረዋል፤ እነዚህም ምናልባት በስብከቱ አቀራረብ ጊዜ የሚደረጉ የንግግር ቆም ማለቶችን የሚያመለክቱ ሲሆኑ፣ ለዘመናዊው አንባቢ ደግሞ ተከታታይ ማዕበሎችን — እያንዳንዱ ከቀደመው ይበልጥ የሚያጥለቀልቅ፣ በማዕበል ላይ የሚነሣ የድንጋጤ ማዕበል — ያስታውሳሉ።

ከላይ ያለው አንቀጽ በእጅ ጽሑፉ ውስጥ የሚገኘው በ«ተግባራዊ ትምህርት» የመጀመሪያው ክፍል ሥር ነው፤ ሁለተኛው ክፍል «በዚህም ይበልጥ በተለይ አስቡ» በሚሉት ቃላት ይጀምራል (ገጽ 89)። ከዚያ በኋላ የሚከተሉት አራቱ ክፍሎች በታተመው እትም ካሉት ጋር በግምት ይመሳሰላሉ፤ ነገር ግን ርእሶች ብቻ ናቸው፤ መጀመሪያ በንድፍ ከተቀመጡት ስድስት ክፍሎችም ይለያሉ። በእጅ ጽሑፉ ውስጥ በኤድዋርድስ የእጅ ጽሑፍ የስብከቱን ሙሉ ዝርዝር በጥንቃቄ የያዘ አንድ ልቅ ወረቀት ገብቷል፤ ይህም ስብከቱን ለኅትመት ሲያዘጋጅ ያደረገው ወይም ለመስበክ እንደ ማስታወሻ የተጠቀመበት ሊሆን ይችላል። የመላው ስብከት የእጅ ጽሑፍ አጭር ነው — ሃያ ሁለት የተጻፉ ገጾችና አንድ ባዶ ቅጠል ብቻ።

የተሰበረና የደረቀ ብርቱ በትር

98. የእግዚአብሔር አስፈሪ ፍርድ። የዚህ ስብከት የእጅ ጽሑፍ «በኮሎኔል ስቶዳርድ ሞት ምክንያት፣ ጁን 1748» የሚል ቀን ይዟል። የኤድዋርድስ የእጅ ጽሑፍ ስብከቶች በተለመደው መጠን ሃምሳ ሁለት ገጾች ያሉት ሲሆን፣ ባልተለመደ ሁኔታ በሁለት ዓምዶች መጻፉ ልዩ ያደርገዋል። ጥቅም ላይ የዋለው ወረቀት በከፊል ለኤድዋርድስ የተላኩ ደብዳቤዎች ወረቀት ነበር፤ አንዳንድ ቦታ ጽሑፉ በአድራሻው ላይ ተጽፏል፤ የማኅተሙም ምልክቶች ተነሥተዋል፤ በከፊል ደግሞ — ሃያ ገጽ ያህሉ — በላይኛው ጠርዛቸው ዙሪያ በጥልቅ የተቈረጡ ቀጭንና ለስላሳ የወረቀት ቍርጥራጮች ናቸው፤ እነዚህም ወይዘሮ ኤድዋርድስና ሴቶች ልጆቻቸው መቀዝቀዣ ማራገቢያዎችን ሲሠሩ የተጠቀሙበት ወረቀት ትራፊ እንደ ሆኑ ይታመናል። ስብከቱ በከፍተኛ ጥድፊያ፣ በጥቂት እርማቶችና በሚገባ ሰፋ ብሎ የተጻፈ እንደ ሆነ ግልጽ ነው። የመጀመሪያው እትም የርእስ ገጽ እንዲህ ይነበባል፦ «ብርቱ በትር ተሰብሮ ደረቀ። የግርማዊ ንጉሡ ምክር ቤት አባል ብዙ ጊዜ የነበሩት፣ ለብዙ ዓመታት የሃምፕሻየር አውራጃ የጋራ ጉዳዮች ፍርድ ቤት ዋና ዳኛ፣ የኑዛዜዎች ማረጋገጫ ዳኛና የክፍለ ጦሩ ዋና ኮሎኔል ወዘተ የነበሩት፣ ጁን 19 ቀን 1748 በስድሳ ሰባተኛው ዓመታቸው በቦስተን ያረፉት የተከበሩት ጆን ስቶዳርድ በሞቱ ምክንያት፣ ጁን 26 ቀን 1748 በጌታ ቀን በኖርዝሃምፕተን የተሰበከ ስብከት። በኖርዝሃምፕተን የመጀመሪያዪቱ ቤተ ክርስቲያን መጋቢ በሆነው በጆናታን ኤድዋርድስ፣ ኤ.ኤም.። ዳንኤል 4:35፦ በሰማይ ሠራዊትና በምድር በሚኖሩ መካከል እንደ ፈቃዱ ያደርጋል፤ እጁንም የሚከለክል ወይም፦ ምን ታደርጋለህ? የሚለው የለም። ቦስተን፣ በኮርንሂል ለጄ. ኤድዋርድስ በሮጀርስና በፋውል የታተመ፣ 1748።»

ኮሎኔል ስቶዳርድ የቄስ ሰሎሞን ስቶዳርድ ስምንተኛ ልጅና አራተኛ ወንድ ልጅ ነበሩ፤ ስለዚህም የኤድዋርድስ የእናቱ ወንድም ነበሩ። በከተማው፣ በአውራጃውና በቅኝ ግዛቱ ዋና ዋና ጉዳዮች ሁሉ እጅግ ታዋቂ ሰው ነበሩ። ትራምቡል (የኖርዝሃምፕተን ታሪክ፣ ሁለተኛ ቅጽ፣ ገጽ 172) እንዲህ ይላል፦ «ሕይወታቸው ለአንድ መቶ ሰባ አምስት ዓመት ያህል የምዕራብ ማሳቹሴትስን ጉዳዮች በተቈጣጠሩት በሁለቱ ተከታታይ ታላላቅ መሪዎች መካከል ያለ ማያያዣ ቀለበት ነበር። ከእርሳቸው በፊት የነበሩት የስፕሪንግፊልዱ ጆን ፒንቾንና የሃትፊልዱ ሳሙኤል ፓርትሪጅ ነበሩ፤ ከእርሳቸው በኋላ የኖርዝሃምፕተኖቹ ጆሴፍ ሆሊና ኬሌብ ስትሮንግ መጡ፤ እነዚህ አምስት ሰዎችም በቅኝ ግዛቱ፣ በክፍለ ግዛቱና በግዛቱ ዘመን መሪዎች ነበሩ።» ለንጉሣዊው ሥርዓትና ለንጉሣዊው መብት ጽኑ ደጋፊ ነበሩ፤ በዚህም ምክንያት ብዙ ተቃዋሚዎች ነበሯቸው፤ ነገር ግን በብዙ ሰዎች ዘንድ የነበራቸው አክብሮት በያዟቸው በብዙ ሹመቶችና የአውራጃው ተወካይ ሆነው ለጠቅላይ ሸንጎው አሥራ ሰባት ጊዜ እንደ ገና በመመረጣቸው ይመሰከራል። የአገረ ገዥ ሸርሊ የተከበሩ ወዳጅ ነበሩ፤ ከእርሳቸውም ጋር በተያያዘ ስለ እርሳቸው ባሕርይ የሚያሳይ አንድ ታሪክ አለ። ይኸውም አገረ ገዥው እንግዶችን ጋብዘው ምሳ እየበሉ ሳሉ አንድ ጊዜ መጥተው አገረ ገዥውን ማየት እንደሚፈልጉ ጠየቁ፤ አገልጋዩ እንዲገቡ ሲጋብዛቸው ግን እምቢ አሉ። እንግዶቹ ይህን ለዋናው ባለሥልጣን የተደረገ ብልግና አድርገው ስለ ቈጠሩት ተገረሙ፤ ደነገጡም። «የሰውየው ስም ማን ነው?» ብለው አገረ ገዥው ጠየቁ። አገልጋዩም፦ «ስሜ ስቶዳርድ ነው ያሉኝ ይመስለኛል» ብሎ መለሰ። አገረ ገዥውም፦ «እንዴ? ክቡራን፣ ይቅርታ አድርጉልኝ፤ ኮሎኔል ስቶዳርድ ከሆኑ ወደ እርሳቸው መሄድ አለብኝ» አሉ። (ከየድዋይት ጉዞዎች፣ የመጀመሪያ ቅጽ፣ ገጽ 332፣ በትራምቡል የተጠቀሰ፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ገጽ 173።) የእርሳቸው ሞት ከኤድዋርድስ ብርቱ ደጋፊዎች አንዱን ወሰደ፤ ሰባኪው በዚያን ጊዜ ተሰማርቶበት ለነበረው ታላቅ ውዝግብ አሳዛኝ ፍጻሜም ምናልባት አስተዋጽኦ አድርጓል። ከዚህ ጋር በተያያዘ ኮሎኔል ስቶዳርድ በ1736 የስቶክብሪጅን የከተማ ክልል በማቀድ መርዳታቸውንና በዚያ ለነበሩት ሕንዳውያን የሚስዮን አገልግሎት በመመሥረት ረገድ ብዙ ድርሻ እንደ ነበራቸው ማወቅ ትኩረት የሚስብ ነው፤ ኤድዋርድስ ከኖርዝሃምፕተን ከተሰናበተ በኋላ ይህንኑ ሚስዮን እንዲመራ የተጠራው ነበር። የኤድዋርድስ ስብከት የምስጋና ንግግር ነው፤ ነገር ግን በአጠቃላይ ስለ ስቶዳርድ ባሕርይ፣ አገልግሎትና ብቃት ትክክለኛ ስሜት ይሰጣል ብሎ ለማሰብ በቂ ምክንያት ሁሉ አለ። ስለ እርሳቸው ተጨማሪ ለማወቅ ትራምቡል፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ሁለተኛ ቅጽ፣ ምዕራፍ 13 ተመልከት።

116. የአሁኑ ጦርነት። የንጉሥ ጆርጅ ጦርነት፣ ከፈረንሳውያንና ከሕንዳውያን ጋር የተደረገው (1744-1748/9)። ኮሎኔል ስቶዳርድ የሃምፕሻየር ሠራዊት አዛዥ እንደ መሆናቸው እስከ ሞቱበት ጊዜ ድረስ በዚያ የአገሪቱ ክፍል የነበረውን የጦር እንቅስቃሴ መርተዋል። በኋላ አዛዥነቱን የተረከቡት የሃትፊልዱ ሻለቃ እስራኤል ዊልያምስ ጁን 25 ቀን 1748 ለጸሓፊ ዊላርድ በጻፉት ደብዳቤ እንዲህ ይላሉ፦ «አሁን እረኛ እንደ ሌላቸው በጎች ሆነናል.... እግዚአብሔር እርሳቸውን (በብዙ መጠን ጥበባችን፣ ብርታታችንና ክብራችን የነበሩትን) ከሁሉ ይበልጥ በምንፈልጋቸው ጊዜ ከእኛ ሊወስዳቸው ወደደ።» (ትራምቡል፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ሁለተኛ ቅጽ፣ ገጽ 158።)

የስንብት ስብከት

118. የስንብት ስብከት። «ሕዝቡ መጋቢያቸውን በይፋ ከገፉና በዚያች ቤተ ክርስቲያን መጋቢ አድርገው ከእርሱ ጋር የነበራቸውን ግንኙነት ከካዱ በኋላ፣ በኖርዝሃምፕተን የመጀመሪያው ክፍል ጁን 22 ቀን 1750 የተሰበከ የስንብት ስብከት፤ ምክንያቱም በሙሉ ደረጃ ያሉ የቤተ ክርስቲያን አባላት ሊኖራቸው ስለሚገባው አስፈላጊ ብቃት የአመለካከት ልዩነት ነው። በጆናታን ኤድዋርድስ፣ ኤ.ኤም.። የሐዋርያት ሥራ 20:18፦ ወደ እስያ ከገባሁበት ከመጀመሪያው ቀን ጀምሮ ዘመኑን ሁሉ ከእናንተ ጋር እንዴት እንደ ኖርሁ እናንተ ታውቃላችሁ። ቍጥር 20፦ የሚጠቅማችሁንም ሁሉ ከመንገር ምንም አላስቀረሁም፤ በጉባኤም ፊት በየቤታችሁም አስተማርኋችሁ። ቍጥር 26-27፦ ስለዚህ እኔ ከሰው ሁሉ ደም ንጹሕ እንደ ሆንሁ ዛሬ በዚች ቀን እመሰክርላችኋለሁ። የእግዚአብሔርን ምክር ሁሉ ነግሬአችኋለሁና፥ ምንም አላስቀረሁባችሁም። ገላትያ 4:15-16፦ እንግዲህ ደስ ማሰኘታችሁ ወዴት አለ? ቢቻልስ ዓይኖቻችሁን አውጥታችሁ በሰጣችሁኝ ብዬ እመሰክርላችኋለሁ። እንኪያስ እውነቱን ስለ ነገርኋችሁ ጠላት ሆንሁባችሁን? ቦስተን፣ በኤስ. ኒላንድ በኩዊን ስትሪት ከእስር ቤቱ ፊት ለፊት የታተመና የተሸጠ። 1751።» — የመጀመሪያው እትም የርእስ ገጽ።

የዚህ ስብከት መቅድም ስብከቱን ለመረዳት እጅግ አስፈላጊ ሰነድ በመሆኑ፣ በሌሎች እትሞችም እንደ ተለመደው፣ እዚህ በሙሉ ታትሟል።

መቅድም። የሚከተለውን ስብከት ከሚያነቡት አንዳንዶቹ ይህ የስንብት ስብከት እንዲሰበክ ምክንያት ወደ ሆነው በእኔና በእነርሱ መካከል ወደ ተፈጸመው መለያየት ስላደረሰው በእኔና በኖርዝሃምፕተን ሕዝብ መካከል ስለ ነበረው ልዩነት ሁኔታ ማወቅ መፈለጋቸው አይቀርም። ስለዚያ ጉዳይ ሙሉ ዘገባ ለመስጠት እዚህ በምንም መንገድ ቦታ የለም፤ ይሁን እንጂ ስለዚያ ልዩነት በብዛት የተሰራጩትን፣ (የሚያሰጋውም) አንዳንዶች ሆን ብለውና በትጋት ያሰራጯቸውን አንዳንድ ከባድ የተዛቡ ገለጻዎች እዚህ ማረም ተገቢ፣ እንዲያውም አስፈላጊ ይመስላል፤ እነርሱም እነዚህ ናቸው፦ ሰዎችን ወደ ቤተ ክርስቲያን ለመቀበል በድነት ሁኔታ ውስጥ መሆናቸውን እርግጠኞች እንዲሆኑ አጥብቄ ጠይቄአለሁ የሚል፤ ለክርስቲያናዊ ኅብረት ብቁ መሆኑ መፈተኛ አድርጌ የሰውን ውስጣዊ ተሞክሮ ሂደትና ቅደም ተከተል፣ የመለወጡንም ጊዜና ሁኔታ በዝርዝር እንዲተርክ ጠይቄአለሁ የሚል፤ አዎን፣ ንጹሕ ቤተ ክርስቲያን ለማቋቋም፣ የማይሳሳት እንደ ሆነ በማስመሰል የሰዎችን ነፍስ ሁኔታ [በመ]ለየት በቅዱሳንና በግብዞች መካከል ትክክለኛና እርግጠኛ ልዩነት ለማድረግ ተነሥቻለሁ የሚል፤ በእነዚህ ነገሮች በቅርቡ በኒው ኢንግላንድ ከተነሡት ተገንጣዮች ከተባሉት ልቅ ሰዎች ጋር ተባብሬአለሁ የሚል፤ እኔ ራሴም ታላቅ ተገንጣይ ሆኛለሁ የሚል፤ ለኅብረት የሚቀርቡትን ሰዎች ብቃት የመፍረዱን ሥልጣን ሁሉ ለራሴ ብቻ ወስጃለሁ፣ አባላትንም ወደ ቤተ ክርስቲያን በመቀበል ረገድ በብቸኛ ሥልጣኔ ለመሥራት አጥብቄአለሁ የሚል፣ ወዘተ።

እነዚህን የስም ማጥፋት ገለጻዎች በመቃወም፣ ለአሁኑ በእኔና በሕዝቤ መካከል ለለየው ሸንጎ በክርክር ላይ ያለውን ጉዳይ የሚመለከቱትን መርሆቼን ትክክለኛና ሙሉ በሆነ መንገድ እንዲያዩ ብዬ ያቀረብኋቸውን አንዳንድ ነገሮች ብቻ ለአንባቢዬ እገልጻለሁ።

ሸንጎው ከመቀመጡ ብዙ ጊዜ በፊት ሕዝቤ የሳሌም መንደሩን ቄስ ሚስተር ክላርክን መርሆቼን በመቃወም እንዲጽፍ ጠይቀውት ነበር። ይህም መርሆቼ ምን እንደ ሆኑ እውነተኛ መረጃ እንዲያገኝ ለሚስተር ክላርክ እንድጽፍ ምክንያት ሆነኝ። ሸንጎው በተቀመጠበት ጊዜም ለእነርሱ መረጃ እንዲሆን በእነርሱና በቤተ ክርስቲያኒቱ ፊት በአምልኮ ቤቱ ውስጥ ለሚስተር ክላርክ በጻፍሁት ደብዳቤ ውስጥ ካለው ጋር አንድ ዓይነት ትርጉም ያለውን፣ ቃሉም እጅግ የሚመሳሰለውን የመርሆቼን መግለጫ በይፋ አቀረብሁ፤ ከዚያም በኋላ ሸንጎው በትርፍ ጊዜው አንብቦ እንዲያስብበትና መርሆቼ ምን እንደ ሆኑ ይበልጥ እርግጠኛና አጥጋቢ እውቀት እንዲኖረው፣ ለሚስተር ክላርክ የሰጠሁትን መረጃ የያዘውን የዚያን ደብዳቤ ክፍል ለእርሱ በጻፍሁት ደብዳቤ ትክክለኛ ቃላት ለሸንጎው በጽሑፍ ላክሁ። የላክሁላቸው ክፍል በሚከተሉት ቃላት ነበር፦

«ብዙ ጊዜ፣ ምናልባትም በአገሪቱ ውስጥ በጠቅላላ፣ የክርስቲያናዊ ኅብረትን ቅድመ ሁኔታዎች በተመለከተ አዲስና እንግዳ አስተያየት እንዳለኝ፣ የራሴ የሆነ ለየት ያለ መንገድ ለማስገባት እንደምፈልግም ተደርጌ እቀርባለሁ። እኔ ግን ዶክተር ዋትስ የክርስቲያን ቤተ ክርስቲያን አመክንዮአዊ መሠረትና የክርስቲያናዊ ኅብረት ቅድመ ሁኔታዎች በተሰኘው መጽሐፉ ካቀረበው አሳብ — እርሱ ራሱ የተሐድሶ አብያተ ክርስቲያናት ሁሉ የጋራ አመለካከት ነው ከሚለው — በምንም እንደምለይ አይታየኝም። በዚህ ጉዳይ ላይ የጻፍሁትን ባሳተምሁ ጊዜ ይህን የዶክተር ዋትስን መጽሐፍ አላየሁም ነበር። ይሁን እንጂ እንደ ገለጽኋቸው ያሉት አመለካከቶቼ የእርሱ ተማሪ የነበርሁ ያህል እርሱ ካስቀመጠው ጋር በትክክል የሚስማሙ ይመስለኛል። ዶክተር ዶድሪጅም በየሃይማኖት መነሣትና ዕድገት፣ በስለ ዳግም ልደት የተሰበኩ ስብከቶች እና በአዲስ ኪዳን ማብራሪያውና ማስታወሻዎቹ ውስጥ አመለካከቶቹ እንደ ሆኑ በግልጽ ካሳየው በምንም አላልፍም። ጌታዬ፣ ለሻለቃ ፖምሮይና ለሚስተር ቢሊንግ በጻፍካቸው ደብዳቤዎች የገለጽካቸውን አመለካከቶች ሳስብም እኔ ከማጸናው ጋር በትክክል አንድ ዓይነት ከመሆን በቀር ሌላ ሆነው አይታዩኝም። አንተ ምሥጢራት የሚለውጡ ሥርዓቶች እንዳልሆኑ ትገምታለህ፤ ነገር ግን ‹የቃል ኪዳኑ ማኅተሞች እንደ መሆናቸው፣ በተለይ በአዋቂዎች ዘንድ፣ መለወጥን አስቀድመው እንደሚገምቱ፤ ለቅዱሳት ሥርዓቶች ሁሉ የወንጌል መብት የሚሰጠው የሚታይ ቅድስና፣ በሌላ አነጋገር ተአማኒ የእምነትና የንስሐ ምስክርነት፣ ለወንጌል ኪዳን የሚሰጥ ጽኑ ስምምነት፣ ከመልካም አኗኗርና በቂ ከሆነ የክርስቲያናዊ እውቀት መጠን ጋር የተጣመረ እንደ ሆነ፤ ነገር ግን ወደ እነዚህ ሥርዓቶች ለሚመጡና ለወንጌል ኪዳን ስምምነታቸውን ለሚመሰክሩ ሰዎች በምስክርነታቸው ቅኖች መሆናቸው አስፈላጊ እንደ ሆነ፣› ወይም ቢያንስ ራሳቸውን እንደዚያ አድርገው ሊያስቡ እንደሚገባ ትገምታለህ። — በዚህች ቤተ ክርስቲያን በተለመደው አሠራር ውስጥ የተጠራጠርሁበትና ከእንግዲህ ልቀጥልበት የማልደፍረው ታላቅ ነገር ይህ ነው፦ ሰዎች ወደ ኅብረት በሚቀበሉበት ጊዜ የሚነበበውን የቃላት ቀመር በይፋ ይቀበላሉ፤ በዚህም ለወንጌል ኪዳን ውሎች የሚሰጥ የልብ ስምምነትን፣ ወይም ለጸጋ ኪዳን የሚገቡትንና የዚያ ኪዳን ታላላቅ ቅድመ ሁኔታዎች የሆኑትን እምነትና ንስሐ ማለታቸው እንደ ሆነ እንኳ አያስመስሉም፤ ምክንያቱም ቃላቱ በሚነገሩበት በዚያው ጊዜ፣ ሰዎች እነዚህን ቃላት ሊጠቀሙ እንደሚችሉና እንደሚገባቸው፣ ነገር ግን እንደዚያ ያለውን ነገር ሳይሆን በባሕርዩ እጅግ ያነሰ ሌላ ነገር ማለት እንደሚችሉ በግልጽ የሚመሰክሩትና የሚሠሩበት የታወቀና የጸና መርሓቸው ነው፤ ይህም ሌላ ነገር ግልጽና የተወሰነ አሳብ የሌላቸው ነገር እንደ ሆነ አስባለሁ፤ ነገር ግን እግዚአብሔርን እንደ ዋና በጎ ነገራቸው እንደማይመርጡ፣ ይልቁንም ዓለምን ከእርሱ አብልጠው እንደሚወዱ፣ ራሳቸውንም ሙሉ በሙሉ ለእግዚአብሔር እንደማይሰጡ፣ ነገር ግን አንዳንድ ነገር እንደሚያስቀሩ ከማወቃቸው ጋር የሚስማማ ነገር ነው፤ ባጭሩ ለወንጌል ኪዳን ከልባቸው እንደማይስማሙ፣ ነገር ግን አሁንም በዓለም ፍቅርና በእግዚአብሔርና በክርስቶስ ላይ ባለ ጠላትነት ገዢ ኃይል ሥር እንደሚኖሩ እያወቁ ነው። ስለዚህ የሕዝባዊ ምስክርነታቸው ቃላት በግልጽ በጸናው አጠቃቀማቸው መሠረት የወንጌል እምነትና ንስሐ ምስክርነት ወይም ለኪዳኑ ተገቢ የሆነ መታዘዝ ባሕርይ ያላቸው መሆናቸው ይቀራል፤ ምክንያቱም ቃላቱ በተጠቀሙበት መንገድ እንደዚያ ያለውን ነገር እንደማይሉ የሚመሰክሩት ራሳቸው ናቸው። በእንደነዚህ ያሉ ሁኔታዎች የሚነገሩት ቃላት ቢያንስ የእነዚህ ነገሮች ተአማኒ ምስክርነት መሆን ይሳናቸዋል። እነዚህ ድምፆች ይኖራቸዋል ተብሎ የሚታሰበው ትርጉም ምንም ግምት ውስጥ ሳይገባ እነዚህን ድምፆች በማሰማት ብቻ ሰዎችን ወደ ክርስቲያናዊ ምሥጢራት መቀበል ተገቢ እንዲሆን የሚያደርግ እንዲህ ያለ ኃይል በአንዳች የቃላት ስብስብ ውስጥ እንዳለ ማሰብ አልችልም፤ ማንኛውም የክርስቶስ ሥርዓት ወደ ክርስቲያን ቤተ ክርስቲያን የመግቢያ እንዲህ ያሉ ውሎችን እንዳጸና ማሰብም አልችልም። የሚጠየቀው ምስክርነት ምን ያህል ዝርዝር ወይም ሰፊ መሆን እንዳለበት የሚለው በእኔና በሕዝቤ መካከል ያለው ክርክር አካል አይደለም። በዚያ ጉዳይ በትክክለኛ ገደቦች መታሰርን አልመርጥም፤ ይልቁንም ከመከራከር፣ ለቃል ኪዳኑ በልብ መታዘዝ ውስጥ የሚካተቱትን ዋና ዋና በጎ ምግባራት ወይም ተግባራት በአጭሩ በሚገልጹ ጥቂት ቃላት እረካለሁ፤ ይህም (ስለ ሰውየው የትምህርት እውቀት በሚደረግ ጥያቄ እንደሚታየው) በማስተዋል የተደረገ ቢሆንና ከዚያ ጋር የሚስማማ ውጫዊ አኗኗር ቢኖር ነው፤ አዎን፣ እንዲህ ያለውን ምስክርነት በጽኑ የሚሰጥ ሰው፣ ጊዜውን ባለማስታወሱ፣ የመለወጡን ሂደት ባለማወቁ ወይም ብዙ ቀሪ ኃጢአት በማግኘቱ ወዘተ ምክንያት እርሱ ራሱ ስለ መለወጡ ቢጠራጠርም፣ የሕዝባዊ የፍቅር ግምት ተቀባይ ሆኖ የመቀበል መብት አለው ብዬ አስባለሁ። (የገዛ ጥርጣሬዎቹ ወደ ጌታ ማዕድ ከመምጣት ባይከለክሉትም) እንዲህ ያለው የሚመሰክር ሰው ራሴን እንደ ተለወጠ አድርጌ አላስብም ቢል እንኳ አገልጋዩ ወይም ቤተ ክርስቲያኒቱ እርሱን የመከልከል መብት የላቸውም ብዬ አስባለሁ፤ ምክንያቱም እግዚአብሔርን የመምሰል ምስክርነት የምለው እግዚአብሔርን መምሰል ስለሚገኝባቸው ታላላቅ ነገሮች የሚሰጥ ምስክርነትን እንጂ ስለ ራሱ መልካም ሁኔታ ያለውን የገዛ አስተያየቱን የሚገልጽ ምስክርነትን አይደለም።»

ኖርዝሃምፕተን፣ ሜይ 7 ቀን 1750።

ለሚስተር ክላርክ የጻፍሁት ደብዳቤ እስከዚህ ድረስ ነው።

ሸንጎው ለቤተ ክርስቲያን ኅብረት ከሚቀርቡት ሰዎች ለመቀበል የተዘጋጀሁባቸውን አንዳንድ የቃል ኪዳን ረቂቆች ወይም የሕዝባዊ የሃይማኖት ምስክርነት ቅጾች እንዳዘጋጀሁ ሰምቶ ስለ ነበር፣ ለተጨማሪ መረጃ እንዲቀርቡለት አስጠራቸው። በዚህ መሠረት ከሕዝቤ ጋር ከመከራከርና ከመለያየት ይልቅ (ከእነርሱ ማንኛውንም) ለመቀበል የተዘጋጀሁባቸውን፣ ከአንድ ዓመት ገደማ በፊት ያዘጋጀኋቸውን አራት የተለያዩ ረቂቆች ወይም ቅጾች ላክሁላቸው።

ከእነዚህ ቅጾች ሁለቱ አጫጭሮቹ አንባቢውን ለማርካት እዚህ ገብተዋል። እነርሱም የሚከተሉት ናቸው።

«በጥምቀቴ በታተመው በዚያ የጸጋ ኪዳን ይዘት መሠረት ራሴን ሙሉ በሙሉ ለእግዚአብሔር ለመስጠት፣ በሕይወት እስካለሁም ድረስ የጸጋ ኪዳን የሚጠይቀውን ለእግዚአብሔር ትእዛዛት ሁሉ የመታዘዝን መንገድ ለመከተል የሚፈልግ ልብ በእውነት እንዳገኘሁ ተስፋ አደርጋለሁ።» ሌላውም፦

«ራሴን ሙሉ በሙሉ ለእርሱ እንድሰጥ፣ በሥጋዬና በመንፈሴም እንዳገለግለው የሚጠይቁኝን የእግዚአብሔርን ትእዛዛት ሁሉ ለመፈጸም ፈቃደኝነት በእውነት በልቤ እንዳገኘሁ ተስፋ አደርጋለሁ። በዚህም መሠረት በሕይወት እስካለሁ ድረስ ለእግዚአብሔር ትእዛዛት ሁሉ የመታዘዝን መንገድ ለመከተል አሁን ቃል እገባለሁ።»

ከሕዝቤ ጋር ከመከራከርና ከመለያየት ይልቅ እንደነዚህ ያሉትን ምስክርነቶች ለመቀበል ተዘጋጅቼ ነበር። ይህ ማለት ግን ክርስቲያኖች የሚሰጡት ሕዝባዊ የሃይማኖት ምስክርነት በተለመደው ሁኔታ እጅግ የተሟላና ይበልጥ ዝርዝር መሆኑ እጅግ የተሻለ ነው ብዬ አላስብም ማለት አይደለም፤ እንዲሁም (ለሚስተር ክላርክ በጻፍሁት ደብዳቤ እንደ ጠቈምሁት) በአንድ የተወሰነ የቃላት ቀመር መታሰርን ሳይሆን፣ የሕዝባዊውን ምስክርነት አገላለጾች የሚመሰክረውን ሰው አመለካከትና ተሞክሮ ይበልጥ በትክክል እንዲስማሙ ለማድረግ የመለዋወጥ ነጻነት እንዲኖረኝ እመርጣለሁ፤ ይኸውም እያንዳንዱ በልቡ የሚያገኘውን ይበልጥ ትክክለኛና ነጻ በሆነ መንገድ የሚገልጽ እንዲሆን ነው።

ከዚህም በላይ መታወቅ ያለበት፣ አንድ ምስክርነት ከመቀበሉ በፊት፣ እንደ መጋቢ፣ ለኅብረት የቀረበውን ሰው በምስክርነቱ ውሎች ትርጉምና ሊመሰክርላቸው በቀረቡት ነገሮች ባሕርይ የማስተማር፣ ስለ እነዚህ ነገሮች ያለውንም የትምህርት ግንዛቤ በተቻለኝ መጠን በጥበብ የመጠየቅ፣ እንደዚህ ያለውን ምስክርነት በችኰላ ከመስጠት ወይም በዋናነት ለራሱ ወይም ለቤተሰቡ ስም ሲል ወይም ከማንኛውም ዓለማዊ ዓላማ ተነሥቶ ከማድረግ አስፈላጊ መስሎ በታየኝ መጠን የማስጠንቀቅ፣ በሚሰጠው ምስክርነት ግብዝና የተታለለ እንዳይሆን ራሱን በቁም ነገር እንዲመረምር፣ የገዛ ልቡን እንዲፈትሽና እግዚአብሔር እንዲመረምረውና እንዲያበራለት እንዲጸልይ የማድረግ ሙሉ ነጻነት እንዲኖረኝ ሁልጊዜ አጥብቄ ስናገር መኖሬ ነው፤ ከዚህም ጋር የሚመሰክሩ ሰዎች የሚታለሉባቸውን ብዙ መንገዶች አሳየዋለሁ።

በእንደዚህ ያለ ሁኔታ አንድ አገልጋይ ለኅብረት የቀረበውን ሰው ስለ ክርስቲያናዊ ተሞክሮው ሁኔታዎች ሊያስታውሰው የሚችለውን መጠየቁና ማወቁ ተገቢ አይደለም ብዬም አላስብም፤ ይህ ምስክርነቱን ለማብራራት እጅግ ሊረዳና ለአገልጋዩም ተገቢውን ትምህርት ለመስጠት ታላቅ ዕድል ሊሰጠው ይችላልና፤ ምንም እንኳ ወደ እግዚአብሔር የመጀመሪያው የመለወጥ ጊዜና ሂደት ዝርዝር እውቀትና ትውስታ የሰውየው ቅንነት መፈተኛ ሊደረግ ወይም በሙሉ የፍቅር ግምት ለመቀበሉ አስፈላጊ ተደርጎ አጥብቆ ሊጠየቅ ባይገባውም። በአንዳንድ ልዩ ሁኔታዎች አንድ ሰው ወደ ቤተ ክርስቲያን በሚቀበልበት አጋጣሚ የመጀመሪያው መንቃቱን ዝርዝር ሁኔታዎችና የወቀሳዎቹን፣ የብርሃኖቹንና የመጽናናቶቹን ሁኔታ በመላው ጉባኤ ፊት በይፋ መግለጹ ፈጽሞ ተገቢ ያልሆነ ወይም የማይጠቅም ነው ብዬም አላስብም፤ ምንም እንኳ ይህ ለመቀበል አስፈላጊ ተደርጎ ባይጠየቅም። በዚህ ትርጉም (ማለትም፣ በመጀመሪያው መለወጥ የመንፈስ አሠራር የተፈጸመበትን የተወሰነ ጊዜና ደረጃዎች መተረክ) የተሞክሮ ትረካ የኅብረት ቅድመ ሁኔታ ሆኖ አጥብቆ መጠየቁን ሁልጊዜ ተቃውሜአለሁ፤ ይሁን እንጂ የተሞክሮ ትረካ ሲባል እውነተኛ ጸጋና የቅድስና ዋና ዋና ተግባራትና ልማዶች የሚገኙባቸውን የተሠሩትን ታላላቅ ነገሮች ተሞክሮ መግለጽ ማለት ከሆነ፣ በዚህ ትርጉም የአንድ ሰው ተሞክሮዎች ዘገባ በቤተ ክርስቲያን ወደ ሙሉ ኅብረት እንዲቀበል አስፈላጊ ነው ብዬ አስባለሁ። ነገር ግን በሚደረጉ ጥያቄዎች ሁሉና በሚሰጡ ዘገባዎች ሁሉ አገልጋዩም ሆነ ቤተ ክርስቲያኒቱ ራሳቸውን የልብ መርማሪዎች አድርገው ማቆም የለባቸውም፤ ይልቁንም በልቡ የሚያገኘውን ለመወሰን ከሁሉ የተሻለ ችሎታ ያለው እርሱ እንደ መሆኑ፣ በሚገባ የተማረውንና መልካም ሕይወት ያለውን የሚመሰክረውን ሰው የቁም ነገርና የጽኑ ምስክርነቱን መቀበል አለባቸው።

እነዚህ ነገሮች ከዚህ በፊት በተጠቀሱት የተዛቡ ገለጻዎች ምክንያት በእኔና በሕዝቤ መካከል ስላለው ውዝግብ ሁኔታ የተሳሳተ ግንዛቤ የያዙትን አንባቢዎቼን በተወሰነ መጠን ለማቅናት ሊያገለግሉ ይችላሉ።

ጆናታን ኤድዋርድስ።

135. ነገር ግን ምናልባት ይህ ከቶ እንደ ገና አይሆንም። አንዳንድ ጊዜ ኤድዋርድስ ከዚያ በኋላ በኖርዝሃምፕተን መድረክ ላይ ከቶ አልሰበከም ይባላል። ይህ እውነት አይደለም። እንዲያውም ወደ ስቶክብሪጅ ከመሄዱ በፊት፣ በእርግጥ በተከታታይ ባይሆንም፣ ሌላ ተተኪ ሰባኪ ሊገኝ ባልቻለበት ጊዜ ብቻ፣ አሥራ ሁለት እሑዶችን ሰብኳል። ምናልባት ድዋይት የጠቀሱት (በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ገጽ 418) ዶክተር ሆፕኪንስ የሰጡት፣ ከተማው በመጨረሻ — በኖቬምበር 1750 እንደ ሆነ ይታሰባል — ከእንግዲህ እንዳይሰብክ ድምፅ ሰጠ የሚለው አባባል ይበልጥ ምክንያት ይኖረው ይሆናል። ነገር ግን የከተማውም ሆነ የአጥቢያው መዛግብት በዚህ ጉዳይ ላይ ዝም ብለዋል፤ ከዚህ ጋር የሚያያዘው ብቸኛው ውሳኔ በኖቬምበር በአጥቢያው የተላለፈው «ሚስተር ኤድዋርድስ ከተሰናበቱ ወዲህ እዚህ ለሰበኩበት ጊዜ በየሰንበቱ በአሮጌው ገንዘብ አሥር ፓውንድ እንዲከፈላቸው» የሚለው ነው። ይህን ሐቅ ያረጋገጠው ትራምቡል (የኖርዝሃምፕተን ታሪክ፣ ሁለተኛ ቅጽ፣ ገጽ 227) ኤድዋርድስ በኖርዝሃምፕተን የሰበከው የመጨረሻ ስብከት ኦክቶበር 13 ቀን 1751 ከሰዓት በኋላ ከዕብራውያን 11:16 የሰበከው እንደ ሆነ ይናገራል። ይህ ግን እንኳ አጠራጣሪ ነው፤ ምክንያቱም ፕሮፌሰር ዴክስተር በኒው ሄቨን ከሚገኙት የእጅ ጽሑፎች መካከል ከ2ኛ ቆሮንቶስ 4:6 የተሰበከና በሜይ 1755 በኖርዝሃምፕተን እንደ ተሰበከ ምልክት የተደረገበት ስብከት አግኝተዋል፤ በአንድ የስብከት ንድፎች መጽሐፍ ውስጥም ለኖርዝሃምፕተን የታሰቡ ተብለው ምልክት የተደረገባቸው የዚያው ዘመን ቢያንስ ሦስት የጥቅሶችና የትምህርቶች ማስታወሻዎች አሉ። (ኤፍ. ቢ. ዴክስተር፣ የጆናታን ኤድዋርድስ የእጅ ጽሑፎች፣ ገጽ 8።)

145. በዚህም እጅግ የተጠላሁ ሆንሁ። የታላቁ መነቃቃት ግለት ተከትሎ የልቅነት ዘመን መጣ። በ1744 ከጉባኤው ወጣቶች መካከል ከሁለቱም ፆታ የሆኑ በርከት ያሉ ሰዎች ሴሰኛና ጸያፍ ንግግርን የሚያበረታቱ ብልግና የሞላባቸውን መጻሕፍት እያነበቡ እንደ ሆነ ለኤድዋርድስ ተነገረው። ክፋቱን ለመግታት ስብከት ሰበከ — ግልጽነቱን ከዕብራውያን 12:15-16 በተሰበከውና «የዮሴፍ ፈተና» በሚለው በታተመው ስብከት ልንገምት እንችላለን — ከአገልግሎቱም በኋላ ተጨማሪ እርምጃ ለመውሰድ በማሰብ በእጁ የነበረውን ማስረጃ ለቤተ ክርስቲያኒቱ ወንድሞች አስታወቀ። ጉዳዩን በቤቱ በሚደረግ ስብሰባ እንዲመረምር መጋቢውን የሚረዳ አጣሪ ኮሚቴ ተሾመ። ኤድዋርድስ ከዚያም በምስክርነት ወይም በተከሳሽነት የሚጠሩትን ወጣቶች ስም አነበበ፤ ነገር ግን በሁለቱ ወገኖች መካከል ሳይለይ ነበር። ስሞቹ እንዲህ በይፋ በተነገሩ ጊዜ፣ ከከተማዪቱ ዋና ዋና ቤተሰቦች አብዛኞቹ በጉዳዩ ውስጥ እንዳሉበት ታወቀ። «ከተማዪቱ በድንገት በሙሉ ተቀጣጠለች።» ከቤተሰብ ኃላፊዎቹ ብዙዎቹ ምርመራውን ለመቀጠል እምቢ አሉ፤ ወደ ስብሰባው ከተጠሩት ወጣቶች ብዙዎቹ ለመምጣት እምቢ አሉ፤ የመጡትም በድፍረትና በንቀት ተመላለሱ። ኤድዋርድስ ከዚያ በኋላ ሥልጣኑን ዳግመኛ ማጽናት ፈጽሞ አልቻለም። ለዓመታት ወደ ቤተ ክርስቲያን ለመግባት አንድም ሰው አልቀረበም። ሆፕኪንስ፣ የኤድዋርድስ ሕይወት (1765)፣ ገጽ 53 እና ተከታዮቹን ተመልከት። ድዋይት፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ገጽ 299 እና ተከታዩ፣ የሆፕኪንስን ዘገባ ከሞላ ጎደል ቃል በቃል ይገለብጣል፤ ነገር ግን ምንጩን አይጠቅስም።

146. እኔ ... በፊቱ ልንገናኝ። የወጣቶቹ መሰባሰብና ዓለማዊ መዝናኛዎች ለኤድዋርድስ የቆየ የሚያሳስበው ጉዳይ ነበሩ። ከ1734-1735 መነቃቃት በፊት ስለ ነበረው ዘመን ሲጽፍ እንዲህ ይላል፦ «ከሁለቱም ፆታ በስብሰባዎች እየተገናኙ ለሳቅና ለፈንጠዝያ መሰባሰብ እጅግ ተደጋጋሚ ልማዳቸው ነበር፤ እነዚህንም ፈንጠዝያዎች ብለው ይጠሯቸው ነበር፤ የሚኖሩባቸው ቤተሰቦች ሥርዓት ምንም ግድ ሳይሰጣቸው ብዙውን ጊዜ የሌሊቱን አብዛኛ ክፍል በእነርሱ ያሳልፉ ነበር።» ወጣቶቹ በእነዚህ «ስብሰባዎች» እንዴት ይዝናኑ እንደ ነበር መገመት ብቻ እንችላለን፤ ቢያንስ አንዳንዶቹ ወላጆች በእነርሱ ምንም ጉዳት እንዳላዩ እርግጥ ነው። የኤድዋርድስ የቤተሰብ አስተዳደር አሳብ ግን እጅግ የተለየ ነበር። «ልጆቹ ወዳጆቻቸውንና ጓደኞቻቸውን ለማየት ወደ ውጭ በሚሄዱበት ጊዜ ከምሽቱ ሦስት ሰዓት በኋላ ከቤት ውጭ እንዲሆኑ አይፈቅድላቸውም ነበር። አንድ ሰው ሊጠይቃቸው በገዛ ቤቱ በመጣ ጊዜም ከዚያ ሰዓት በኋላ ብዙ እንዲያመሹ አይፈቀድላቸውም ነበር። አንድ ጨዋ ሰው ከሴቶች ልጆቹ ጋር ለመተዋወቅ ቢፈልግ፣ ወላጆቹን በአግባቡ በማማከር ራሱን በሥርዓት ካስተዋወቀ በኋላ ለዚህ ተገቢው አጋጣሚ ሁሉ ይሰጠው ነበር፤ ካስፈለገም ክፍልና እሳት፤ ነገር ግን ተገቢውን የዕረፍትና የእንቅልፍ ሰዓት ወይም የቤተሰቡን ሃይማኖትና ሥርዓት መጋፋት አልነበረበትም።» (ሆፕኪንስ፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ገጽ 44።) «በአገሪቱ ወጣቶች በተለምዶ የሚወስዷቸው ሌሎች ነጻነቶች» አንዳንዶቹ ከጨዋነትና ከመንፈሳዊነት በቀር ለማንኛውም ነገር የሚያመቹ እንደ ነበሩ ለማሰብ ምክንያት አለን።

149. የክርክር መንፈስ። ታሪክ በአጠቃላይ ኤድዋርድስ ስለ ኖርዝሃምፕተን ሕዝብ የክርክር መንፈስ የሰጠውን የሚከተለውን ምስክርነት ያረጋግጣል፦ «በሚስተር ስቶዳርድ ዘመን በመካከላቸው በታላቅ ግለትና ኃይል የተካሄዱ አንዳንድ ብርቱ ፉክክሮችና ውዝግቦች ነበሩ፤ በቤተ ክርስቲያኒቱ ውስጥ አንዳንድ ታላላቅ ጠቦች ነበሩ፤ በእነርሱም ሚስተር ስቶዳርድ ሥልጣናቸው ታላቅ ቢሆንም ምን እንደሚያደርጓቸው አላወቁም ነበር። በሚስተር ስቶዳርድ ዘመን ቤተ ክርስቲያኒቱ ለሁለት ወገን በተከፈለችበት በአንድ የቤተ ክርስቲያን ውዝግብ፣ የመንፈስ ግለት እስከ ድብድብ እስኪደርስ ድረስ ከፍ አለ። የአንዱ ወገን አባል የተቃራኒውን ወገን መሪ አግኝቶ አጠቃው፤ ያለ ርኅራኄም ደበደበው። ለአርባ ወይም ለሃምሳ ዓመታት ሕዝቡ በእንግሊዝ እንዳሉት እንደ ቤተ መንግሥቱ ወገንና እንደ ገጠሩ ወገን ያለ (ትንሹን ነገር ከታላቁ ጋር ማነጻጸር ከተፈቀደልኝ) የጸና የሁለት ወገን ክፍፍል ዓይነት ነበረባቸው። በከተማዪቱ ውስጥ ዋና ሥልጣንና ሀብት ያላቸው፣ የመሬቶቻቸው ታላላቅ ባለቤቶች የሆኑ፣ አንድ ወገን ከእነርሱ ጋር የነበራቸው አንዳንድ ዋና ዋና ሰዎች ነበሩ። ሌላው ወገን፣ በተለምዶ ትልቁ የሆነው፣ በእነርሱ የሚቀኑ፣ ለመመቅኘት የሚቸኩሉና በከተማውና በቤተ ክርስቲያኒቱ ውስጥ ከመጠን ያለፈ ሥልጣንና ተጽዕኖ እንዳይኖራቸው የሚፈሩ ሰዎች ነበሩ። ይህም ከጊዜ ወደ ጊዜ በሕዝቡ መካከል ለተነሡ ስፍር ቍጥር ለሌላቸው ጠቦች መሠረት ሆኗል፤ እነዚህም ለእኔ እጅግ አሳዛኝ ነበሩ፤ በእነርሱም እግዚአብሔር እጅግ እንደ ተቈጣ፣ መንፈሱም እንዳዘነና እንደ ጠፋ፣ ብዙ ግራ መጋባትና ብዙ ክፉ ሥራዎችም እንደ ገቡ አያጠራጥርም።» ጁላይ 1 ቀን 1751 ለቄስ ቶማስ ጊሌስፒ የተጻፈ ደብዳቤ። ትራምቡል፣ የኖርዝሃምፕተን ታሪክ፣ ሁለተኛ ቅጽ፣ ገጽ 36 አወዳድር።

---

የግርጌ ማስታወሻዎች፦

ጄ. ኤ. ስቶተን፣ የዊንድሶር እርሻዎች፣ ገጽ 39 እና ገጽ 69 ማስታወሻ ተመልከት። የዘር ውርስን የሚያጠኑ ሰዎች ምናልባት እዚህ ላይ የኤድዋርድስ ብሩህ አእምሮ ያለው ነገር ግን ልቅ የነበረው የልጅ ልጁ የአሮን በርን ባሕርይ የሚፈቱበት ፍንጭ ያገኙ ይሆናል።

ኤች. ኤን. ጋርዲነር፣ የኤድዋርድስ የመጀመሪያ ዘመን አይዲያሊዝም፣ «ጆናታን ኤድዋርድስ፦ የኋሊት ቅኝት» በተባለው መጽሐፍ ውስጥ፣ ገጽ 115-160፦ ቦስተን፣ 1901 ተመልከት። ጄ. ኤች. ማክክራከን፣ የጆናታን ኤድዋርድስ አይዲያሊዝም ምንጮች፣ «ፊሎሶፊካል ሪቪው»፣ ቅጽ 11፣ ገጽ 26 እና ተከታዮቹ (ጃንዋሪ 1902) አወዳድር።

ይህም በኮነቲከት ለምትገኘው ለቦልተን ቤተ ክርስቲያን የቀረበው ጥሪ ነው። ነገር ግን አሁን ግልጽ ባልሆነ በሆነ ምክንያት በዚያ ፈጽሞ አልተሾመም። ኤስ. ሲምፕሰን፣ ጆናታን ኤድዋርድስ — ታሪካዊ ግምገማ፣ «ሃርትፎርድ ሴሚናሪ ሪከርድ»፣ ቅጽ 14፣ ገጽ 11 (ኖቬምበር 1903) ተመልከት።

መጀመሪያ የታተመው በድዋይት፣ የፕሬዚዳንት ኤድዋርድስ ሕይወት፣ ገጽ 114 ሲሆን፣ ብዙ ጊዜ እንደ ገና ታትሟል። ዳንቴ ስለ ቢያትሪስ ከሰጠው ገለጻ ጋር ተነጻጽሯል፤ በንጹሕ የቅኔ ባሕርይ በእርግጥ ይተካከለዋል፤ ምንም እንኳ የኋለኛው ያለው የስሜት ሕዋሳትን የሚማርክ ቀለምና የምናብ ከፍ ያለ ገጽታ ቢጎድለውም። ንጽጽሩን ያደረገው ኤ. ቪ. ጂ. አለን ነው፤ በታሪክ ውስጥ የኤድዋርድስ ስፍራ፣ «ጆናታን ኤድዋርድስ፦ የኋሊት ቅኝት» በተባለው መጽሐፍ ውስጥ፣ ገጽ 7፤ ልዩነቱን ያመለከተው ደግሞ ጆን ደ ዊት ነው፤ ስቶክብሪጅ (1903)፣ ንግግር፣ ገጽ 45 (በበርክሻየር ጉባኤ የታተመ)።

ሰሎሞን ክላርክ፣ የኖርዝሃምፕተን የመጀመሪያዪቱ ቤተ ክርስቲያን ታሪካዊ ማውጫ፣ ገጽ 40-67 (ኖርዝሃምፕተን፣ 1891) ዝርዝሩን በሙሉ አትሞታል።

ማስታወሻውን፣ ገጽ 179 ተመልከት።

የዚህን ዝነኛ ውዝግብ ታሪክ እዚህ መዘርዘር አይቻልም። ስለ እርሱ አንዳንድ ነገር በማስታወሻዎቹ፣ ገጽ 172 እና ተከታዮቹ ይገኛል፤ ድዋይት፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ገጽ 298-448 ከኤድዋርድስ የዕለት ማስታወሻ የተወሰዱትን ሰነዶች በሙሉ አትሟል፤ የቤተ ክርስቲያኒቱ መዛግብት ዝም ብለዋል። ለኖርዝሃምፕተን ሕዝብ ፍትሕ ለመስጠት ያህል፣ የመጋቢነት ግንኙነት አንዳንድ ጊዜ እንደሚታሰበው በዚያን ጊዜ የማይፈርስ ተደርጎ አይቈጠርም እንደ ነበር ምናልባት መነገር ይኖርበታል፤ በ1721 እና በ1755 መካከል ከአጎራባች አብያተ ክርስቲያናት ስድስት አገልጋዮች «ተሰናብተዋል»። ከዚህም በላይ ኤድዋርድስ እንደ ሰባኪ ታዋቂ እንደ ነበረ ባያጠራጥርም ለእነርሱ የአጥቢያው አገልጋይ ብቻ ነበር፤ የሥነ መለኮት ሊቅ እንደ መሆኑ ያገኘው ታላቅ ዝና የጸናው በኋላ ነው። ትራምቡል፣ የኖርዝሃምፕተን ታሪክ፣ ሁለተኛ ቅጽ፣ ገጽ 225 አወዳድር። የሕዝቡ መንፈሳዊ አቅም ከመጠን በላይ ተነሣሥቶ እንደ ነበር ማሰብም ምክንያታዊ ያልሆነ አይደለም። በእርሱ ላይ በተነሣው እንቅስቃሴ ዋና ድርሻ የወሰደው የኤድዋርድስ የአጎት ልጅ የጆሴፍ ሆሊ የኋላ ንስሐ (ድዋይት፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ገጽ 421 ተመልከት) የሚመለከተው የተቃውሞውን መንፈስ ብቻ ነው፤ በዚያ ሁኔታ ውስጥ የመለያየቱን ተገቢነት በቁም ነገር አይጠራጠርም።

ከአሌክሳንደር ሃሚልተን ጋር በተደረገ የሁለት ሰዎች ፍልሚያ የገደለው የዩናይትድ ስቴትስ ምክትል ፕሬዚዳንት አሮን በር ልጃቸው ነበር።

ለምሳሌ ድዋይት፣ በተጠቀሰው መጽሐፍ፣ ገጽ 133 ላይ የመዘገበውን ክስተት ተመልከት፤ በዚያም ተመስጦው አንድ ሰዓት ያህል ይቆያል፤ አብዛኛውን ጊዜም «በእንባና ጮኾ በማልቀስ» የታጀበ ነው።

ኤፍ. ቢ. ዴክስተር፣ የጆናታን ኤድዋርድስ የእጅ ጽሑፎች፣ ገጽ 7 ተመልከት። (ከማሳቹሴትስ የታሪክ ማኅበር ዘገባዎች፣ ማርች 1901፣ እንደ ገና የታተመ።)

ለምሳሌ «አትስረቅ» ከሚለው ጥቅስ ስለ ስርቆትና ስለ ዐመፅ ኃጢአት በተሰበከው በታላቁ የሥነ ምግባር ስብከት ውስጥ እንደሚታየው። ሥራዎች፣ የዎርሰስተር ዳግም ኅትመት፣ አራተኛ ቅጽ፣ ገጽ 601።

የዚህ ምሳሌዎች ከዮሐንስ 1:47 እና ከዮሐንስ 1:41-42 በተሰበኩት የእጅ ጽሑፍ ስብከቶች ውስጥ ይገኛሉ፤ እነዚህም እዚህ እንደ ተለመዱ ናሙናዎች ተወስደዋል።

ሳሙኤል ሆፕኪንስ፣ የኤድዋርድስ ሕይወት፣ ገጽ 48።

በታተመው ስብከት ውስጥ ለስብከት ከተዘጋጀው የእጅ ጽሑፍ ጋር ሲነጻጸር የተደረገውን መስፋፋት ለማሳየት ማስታወሻውን፣ ገጽ 157 ተመልከት።

ቀጥሎ ያለችው አጎራባች ከተማ።

«በሲኦል የመውደቅ አደጋ ላይ ከሆንሁ፣ ስለ አስፈሪነቱ የቻልሁትን ያህል ባውቅ ደስ ይለኛል። ከእርሱ ለማምለጥ የሚገባውን ጥንቃቄ ቸል ለማለት እጅግ የማዘነብል ከሆንሁ፣ የነገሩን እውነት ከሁሉ አብልጦ የሚያሳየኝ፣ መከራዬንና አደጋዬን እጅግ ሕያው በሆነ መንገድ የሚገልጽልኝ ሰው ከሁሉ የላቀ ቸርነት ያደርግልኛል።» — «የእግዚአብሔር መንፈስ ሥራ መለያ ምልክቶች» በሚል ርእስ የቀረበ ስብከት።

ፕሮፌሰር ኤ. ቪ. ጂ. አለን ጃንዋሪ 23 ቀን 1904 ለአርታኢው በጻፉት ደብዳቤ እንዳስታወቁት።